8 лістапада

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="be">
  <siteinfo>
    <sitename>Вікіпедыя</sitename>
    <dbname>bewiki</dbname>
    <base>https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.12</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Мультымедыя</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Адмысловае</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Размовы</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Удзельнік</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Размовы з удзельнікам</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Вікіпедыя</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Размовы пра Вікіпедыю</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Размовы пра файл</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Размовы пра MediaWiki</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Шаблон</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Размовы пра шаблон</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Даведка</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Размовы пра даведку</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Катэгорыя</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Размовы пра катэгорыю</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Партал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Размовы пра партал</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Размовы пра модуль</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>8 лістапада</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1132</id>
    <revision>
      <id>5170900</id>
      <parentid>5170733</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T17:32:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>StarDeg</username>
        <id>16311</id>
      </contributor>
      <origin>5170900</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5896" sha1="9yzwm6nxc91r9k8r4nnklpnti6ip36h" xml:space="preserve">__NOTOC__
&lt;noinclude&gt;{{каляндар на лістапад}}&lt;/noinclude&gt;
'''8 лістапада''' — трыста дванаццаты (трыста трынаццаты ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]].

== Падзеі ==
[[Файл:Louvre at night centered.jpg|thumb|right|150px|Луўр]]
* [[324]]: Рымскі імператар [[Канстанцін Вялікі]] на месцы грэчаскага горада [[Візантый]] заснаваў [[Канстанцінопаль]].
* [[1519]]: Іспанцы ўвайшлі ў [[Тэначтытлан]], адбылася сустрэча [[Эрнан Картэс|Эрнана Картэса]] з [[тлатаані]] ацтэкаў [[Мантэсума II|Мантэсумам II]].
* [[1620]]: У час [[Трыццацігадовая вайна|Трыццацігадовай вайны]] адбылася [[бітва на Белай Гары]].
* [[1648]]: Заснаванне першай [[Францыя|французскай]] калоніі на востраве [[Мары-Галан]].
* [[1772]]: Патраская бітва паміж флатамі [[Расійская імперыя|Расійскай]] і [[Асманская імперыя|Асманскай]] імперыямі, у якой перамагла Расія.
* [[1793]]: Адкрыццё [[Луўр]]а (Францыя).
* [[1923]]: [[Піўны путч]] у [[Мюнхен]]е, спроба захопу ўлады нацыстамі ў Германіі.
* [[1948]]: Зарэгістраваны [[Злучаны беларуска-амерыканскі дапамаговы камітэт]] — першая паваенная арганізацыя беларусаў у [[ЗША]].
* [[1956]]: Адкрыццё [[Музей абароны Брэсцкай крэпасці-героя|Музея абароны Брэсцкай крэпасці]].
* [[1961]]: Першы выпуск праграмы «КВЗ» на савецкім тэлебачанні.
* [[1968]]: Прынята [[Венская канвенцыя аб дарожных знаках і сігналах]].
* [[1984]]: Заснаванне расійскай групы «[[Гражданская оборона]]»

== Нарадзіліся ==
[[Файл:Edmund Halley.gif|thumb|120px|[[Эдмунд Галей]]]]
* [[1656]]: [[Эдмунд Галей]], англійскі [[астраном]] і дэмограф
* [[1719]]: [[Франц Марцін Кюн]], нямецкі мастак
* [[1784]]: [[Тэадор Нарбут]], гісторык, [[археолаг]], інжынер (пам. 14(26).11.1864)
* [[1858]]: [[Тадэвуш Урублеўскі]], адвакат, грамадскі дзеяч (пам. 7.7.1925)
* [[1867]]: [[Ільмары Крон]], фінскі кампазітар, музыказнавец
* [[1874]]: [[Яўген Тарле]], рускі гісторык
* [[1877]]: [[Аляксій I (Патрыярх Маскоўскі)|Аляксій I]], [[Патрыярх Маскоўскі і ўсяе Русі]] (пам. 17.4.1970)
* [[1883]]: [[Чарлз Дэмут]], амерыканскі мастак
* [[1883]]: [[Вацлаў Ластоўскі]], беларускі пісьменнік, грамадскі і палітычны дзеяч, гісторык, філолаг, літаратуразнавец (пам. 23.1.1938)
* [[1900]]: [[Маргарэт Мітчэл]], амерыканская пісьменніца (пам. 16.8.1949)
* [[1908]]: [[Міхась Багун]], беларускі [[паэт]], перакладчык (пам. 17.2.1938)
* [[1936]]: [[Вірна Лізі]], італьянская актрыса
* [[1946]]: [[Аляксандр Якаўлевіч Варшаўскі]], амерыканскі біяхімік
* [[1958]]: [[Ёаў Галант]], ізраільскі дзяржаўны дзеяч
* [[1960]]: [[Алег Яўгенавіч Меньшыкаў|Алег Меньшыкаў]], расійскі акцёр тэатра і кіно
* [[1968]]: [[Паркер Поўзі]], амерыканская кінаактрыса
* [[1980]]: [[Канстанцін Аляксандравіч Касцючэнка|Канстанцін Касцючэнка]], сучасны беларускі скульптар

== Памерлі ==
[[Файл:Buninturzhansky.jpg|thumb|right|120px|[[Іван Аляксеевіч Бунін]]]]
* [[397]]: [[Марцін Турскі]], хрысціянскі святы
* [[1226]]: [[Людовік VIII Леў]], кароль Францыі
* [[1308]]: [[Іаан Дунс Скот]], англійскі тэолаг, філосаф
* [[1628]]: [[Бальдасарэ Крочэ]], італьянскі мастак
* [[1828]]: [[Томас Б'юік]], англійскі мастак
* [[1953]]: [[Іван Аляксеевіч Бунін|Іван Бунін]], рускі пісьменнік і паэт
* [[1986]]: [[Вячаслаў Міхайлавіч Молатаў|Вячаслаў Молатаў]], савецкі палітычны дзеяч, дыпламат
* [[1998]]: [[Жан Марэ]], французскі акцёр, каскадзёр, пастаноўшчык, мастак
* [[2010]]: [[Міхаіл Андрэевіч Савіцкі|Міхаіл Савіцкі]], народны мастак Беларусі
* [[2010]]: [[Джэк Левін]], амерыканскі мастак

== Святкуюць ==
* [[Дзень піяніста]]

{{Вонкавыя спасылкі}}
&lt;noinclude&gt;
{{Храналагічны пералік}}
[[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|Л08]]
&lt;/noinclude&gt;
[[Катэгорыя:8 лістапада| ]]</text>
      <sha1>9yzwm6nxc91r9k8r4nnklpnti6ip36h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ірак</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1216</id>
    <revision>
      <id>5171183</id>
      <parentid>5051333</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T10:42:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <comment>Згодна з абмеркаваннем</comment>
      <origin>5171183</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40382" sha1="7g1nyg7thosgh8ecvikgnov2zn0y8ay" xml:space="preserve">{{Дзяржава
 |Беларуская назва =Ірак
 |Арыгінальная назва ={{lang-ar|الجمهورية العراقية}}&lt;br /&gt;аль-Джумхурыя аль-Іракія
 |Родны склон =Ірака
 |Дэвіз =[[Алах акбар|Бог вялікі]] (الله أكبر)
 |Назва гімна =موطني
 |Форма праўлення =[[Парламенцкая рэспубліка]]&lt;ref&gt;Дэ-юрэ, згодна з [[канстытуцыя]]й, прынятай на [[рэферэндум]]е ў [[2005]].&lt;/ref&gt;
 |Дзяржаўная рэлігія =[[Файл:Star and Crescent.svg|22px]] [[іслам]]
 |lat_dir = N|lat_deg = 33|lat_min = 20|lat_sec = 0
 |lon_dir = E|lon_deg = 44|lon_min = 23|lon_sec = 0
 |Дата незалежнасці        =[[3 кастрычніка]] [[1932]]
 |Незалежнасць ад          =[[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]
 |Найбуйнейшыя гарады      =Багдад, [[Масул]]
 |Пасады кіраўнікоў        =[[Прэзідэнт Ірака|Прэзідэнт]] &lt;br /&gt; [[Прэм'ер-міністр Ірака|Прэм'ер-міністр]]
 |Кіраўнікі                =[[Бархам Салех]]&lt;br /&gt;[[Мустафа Абдэль Латыф Мушэт]]
 |Месца па плошчы          =57
 |Плошча                   =437 072
 |Працэнт вады             =1,1
 |Месца па насельніцтву   =44
 |Насельніцтва            ={{рост}}36 004 552&lt;ref&gt;[http://www.mofamission.gov.iq Embassies overseas of Republic of İraq] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140208014232/http://www.mofamission.gov.iq/ |date=8 лютага 2014 }}: [http://www.mofamission.gov.iq/nld/ab/articledisplay.aspx?gid=1&amp;id=14075 جريدة الصباح تنشر احصائية وزارة التخطيط لعدد نفوس سكان العراق لسنة] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140208014232/http://www.mofamission.gov.iq/ |date=8 лютага 2014 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.census.gov/population/international/data/countryrank/rank.php|title=Country Rank. Countries and Areas Ranked by Population: 2013|author=Census.gov|date=2013|publisher=U.S. Department of Commerce|accessdate=2013-05-09|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GUHbJYCI?url=http://www.census.gov/population/international/data/countryrank/rank.php|archivedate=9 мая 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;imf2&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/01/weodata/weorept.aspx?sy=2006&amp;ey=2009&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=433&amp;s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&amp;grp=0&amp;a=&amp;pr.x=83&amp;pr.y=17|title=Iraq|publisher=International Monetary Fund|accessdate=2009-04-27|archiveurl=https://www.webcitation.org/6174iGOPc?url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/01/weodata/weorept.aspx?sy=2006|archivedate=21 жніўня 2011|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
 |Год перапісу            =2014
   |Шчыльнасць насельніцтва   = 71
 |ІРЧП                    = {{steady}} 0,590
 |Год разліку ІРЧП        = 2013
 |Месца па ІРЧП           = 131
 |Узровень ІРЧП           = &lt;span style=&quot;color:#fc0;&quot;&gt;'''сярэдні'''&lt;/span&gt;
}}
'''Рэспу́бліка Іра́к''', '''Іра́к''' — дзяржава ў Азіі на [[Блізкі Усход|Блізкім Усходзе]], у [[Месапатамія|Месапатамскай нізіне]]. Тэрыторыя — 437,072 тыс. кв. км. Мае агульныя межы з [[Іран]]ам (1.458 км), [[Іарданія|Іярданія]]й (181 км), Кувейтам (242 км), [[Саудаўская Аравія|Саудаўскай Аравіяй]] (814 км), [[Сірыя]]й (605 км), [[Турцыя]]й (331 км). Працягласць марскога ўзбярэжжа ў [[Персідскі заліў|Персідскім заліве]] — 58 км. Сталіца — [[Багдад]]. Дзяржаўная мова — [[Арабская мова|арабская]].

== Гісторыя ==
Тэрыторыя сучаснага Ірака адносіцца да гістарычнага рэгіёна [[Месапатамія]], які стаў адной з першых калысак сучаснай цывілізацыі. На тэрыторыі краіны паўставалі дзяржавы-гарады, якія пазней былі аб’яднаныя [[шумер]]амі. Пазней іх змянілі іншыя дзяржавы, сярод якіх вавіланяне, асірыйцы, персы і г.д. Поўнач сучаснага Ірака таксама часта пераходзіла з рук у рукі, з’яўляючыся ўладаннямі, у прыватнасці, хатаў, пазней — [[Хецкае царства|хетаў]]. Пасля пачатку нашай эры рэгіён становіцца аб’ектам прэтэнзій [[Рымская імперыя|Рымскай імперыі]] і [[Парфянская дзяржава|парфян]].

У [[VII стагоддзе|VII стагоддзі]] тэрыторыю Ірака захопліваюць арабы-мусульмане Аравійскага паўвострава, у выніку чаго тэрыторыя краіны хутка становіцца часткай халіфата, на яе тэрыторыі распаўсюджваецца [[іслам]]. У познім Сярэднявеччы — частка ўладанняў турак, якой і заставаўся да пачатку [[20 стагоддзе|XX]] ст., калі разам з [[Трансіарданія]]й (сучасная Іярданія) і некаторымі іншымі сумежнымі ўладаннямі турак была перададзена [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. Ад гэтага часу і пазней, па атрыманні незалежнасці ў [[1932]] годзе, краінай кіравала манархія на чале з [[дынастыя Хашымітаў|дынастыяй Хашымітаў]].

У [[1955]] падмандатны Ірак падпісаў [[Багдадскі пакт]], які стварылі імперыялістычныя дзяржавы з мэтай узмацнення кантролю знешнепалітычнай арыентацыі арабскіх краін. Ірак губляў сваю незалежнасць, і гэта не магло не выклікаць супраціву каралеўскай улады і тым, хто яе падтрымліваў.

Да канца 1950-х нацыянальна-вызваленчы рух у Іраку набывае новыя рысы — ствараюцца масавыя палітычныя арганізацыі і партыі, якія ставілі антыімперыялістычныя задачы. У [[1956]] патрыятычнымі сіламі быў створаны {{нп3|Фронт Нацыянальнага адзінства, Ірак|Фронт Нацыянальнага адзінства|en|National Progressive Front (Iraq)}} (ФНЕ) пад сцягам барацьбы супраць манархічнага рэжыму і выхаду з Багдадскага пакта. ФНЕ аб’ядноўваў Нацыянальна-дэмакратычную партыю, Партыю незалежнасці, [[Баас]] і {{нп3|Іракская камуністычная партыя|Камуністычную партыю|ru|Иракская коммунистическая партия}}. Варта адзначыць, што на гэты Фронт абапіраліся і вузкія саслоўныя арганізацыі, рознага роду экстрэмісцкія групы, такія таемныя супольнасці, як «Свабодныя афіцэры», патрыярхальна-радавыя кланы. У дадзеным выпадку немагчыма было выказаць здагадку з дастатковай дакладнасцю, ніякая з палітычных сіл здолее захапіць уладу і якімі дакладна палітычнымі мэтамі яна будзе кіравацца.

У [[1958]] годзе ў краіне адбываецца рэвалюцыя, падчас якой дэмакратычна накіраваныя афіцэры расстралялі каралеўскую сям’ю. Тым не менш, першы рэспубліканскі кіраўнік Ірака, {{нп5|Абдэль Керым Касем||en|Abd al-Karim Qasim}}, праз некалькі гадоў быў зрынуты сваім паплечнікам па рэвалюцыі [[1958]] года. Нестабільная палітычная сітуацыя, што характарызавалася практычна поўнай адсутнасцю легітымнай і дэмакратычнай перадачы ўлады, а таксама палітычнымі пераследамі, захоўвалася да прыходу да ўлады [[Садам Хусейн|Садама Хусейна]], які атрымаў уладу таксама шляхам перавароту. У 1980-х гг. Ірак вёў [[Ірана-іракская вайна|Ірана-іракскую вайну]] і ажыццяўляў спробы ўварвання ў [[Кувейт]], аднак апошнія ваенныя дзеі апынуліся надзвычай няўдачнымі для рэжыму Хусейна, які атрымаў вялікі шэраг эканамічных санкцый.

У [[2003]]—[[2011]] гадах у краіне вялася [[Іракская вайна|вайна]] праз уварванне міжнародных ваенных сіл на чале з [[ЗША]], якія зрынулі ўрад [[Садам Хусейн|Садама Хусейна]].

Пасля вываду амерыканскіх войск у краіне вялася [[Грамадзянская вайна ў Іраку|грамадзянская вайна]], якая скончылася 9 снежня 2017 года.

== Геаграфія ==

=== Рэльеф ===
Большая частка Ірака размешчана ў межах [[Месапатамская нізіна|Месапатамскай нізіны]], якая з’яўляецца перадавым прагінам, што раздзяляе дакембрыйскую Аравійскую платформу і маладыя нагор’і Альпійска-Гімалайскага рухомага пояса. Паўночная частка Месапатамскай нізіны ўяўляе сабой дэнудацынна-акумуляцыйную раўніну вышынёй 200—500 м, ускладненай асобнымі масівамі вышынёй да 1460 м (горы Сінджар), паўднёвая частка Месапатаміі — забалочаная алювіяльная нізіна вышынёй не больш за 100 м. Ускраіна Аравійскай платформы, якая заходзіць у Ірак з паўднёва-захаду, размешчана ў межах Сірыйска-Аравійскага пластовага плато вышынёй да 900 м, занятага [[Сірыйская пустыня|Сірыйскай пустыняй]] і пустыняй [[Эль-Хіджара]]. На поўначы Ірака працягваецца невысокія хрыбты [[Армянскае нагор’е|Армянскага нагор’я]], якія пераходзяць на паўночным усходзе краіны ў сярэдневышынныя хрыбты Іранскага нагор’я з вышэйшым пунктам Ірака — гарой [[Чэеха Дар]] (3611 м). Гэтыя горныя раёны характарызуюцца падвышанай [[Сейсмалогія|сейсмічнасцю]].

=== Карысныя выкапні ===
Асноўнымі карыснымі выкапнямі Ірака з’яўляюцца [[нафта]] і газ, радовішча якіх працягваюцца з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход краіны ўздоўж Месапатамскага перадавога прагіну і адносяцца да нафтагазаноснага басейна Персідскага заліва. У Сірыйскай пустыні прамыслова значныя радовішчы фасфарытаў, якія належаць Усходне-Міжземнаморскаму фасфарытаноснаму басейну. Таксама ў краіне маюцца радовішчы серы, гіпсу, тальку, [[Азбест|азбесту]], [[Кухонная соль|кухоннай солі]], [[Гліна|глін]], [[Вапняк|вапнякоў]], [[Храміт|храмітаў]], жалезных, свінцова-цынкавых, медных, нікелевых руд і іншых карысных выкапняў.

=== Клімат ===
Клімат у Іраку кантынентальны, з сухім і выключна гарачым летам і адносна дажджлівай прахалоднай зімой, на поўначы субтрапічны, на поўдні трапічны. Сярэднія тэмпературы студзеня павялічваюцца з поўначы на поўдзень ад 7 да 12&amp;nbsp;°C (у гарах ляжыць снег), сярэднія тэмпературы ліпеня паўсюдна 34&amp;nbsp;°C (у асобныя дні могуць дасягаць 48&amp;nbsp;°C). Гадавая колькасць ападкаў 50-150 мм на раўнінах і да 1500 мм у гарах. Летам на поўдні частыя пыльныя буры.

=== Гідралогія ===
Галоўнымі воднымі артэрыямі краіны з’яўляюцца [[Тыгр (рака)|Тыгр]] і [[Еўфрат]], якія перасякаюць Месапатамскую нізіну з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход і зліваюцца ў нізоўях у Шат-эль-Араб, якая ўпадае ў Персідскі заліў. Воды Еўфрата, які не мае ў Іраку значных прытокаў, выдаткоўваюцца на арашэнне. Тыгр з прытокамі [[Вялікі Заб]], [[Малы Заб]] і [[Дыяла]] размяшчае гідраэлектрастанцыямі. Рэгулярнае суднаходства магчыма ў асноўным па рацэ Шат-эль-Араб. Увесну на рэках здараюцца паводкі, для барацьбы з якімі створаны наліўныя вадасховішча, якія дазваляюць выкарыстоўваць назапашаную ваду ў сухі сезон. Паніжэнні Месапатамскай нізіны шмат азёр: [[Тартар (возера)|Тартар]], [[Эль-Мільх]], [[Эль-Хамар]], [[Эс-Саад]], [[Эль-Хабанія]]. У пустынях падчас дажджоў працякаюць часовыя вадацёкі.

Урадлівыя алювіяльныя глебы даліны Тыгра і Еўфрата, якія выкарыстоўваюцца з часоў цывілізацыі Старажытнай Месапатаміі, у выніку шматвяковай нерацыянальнай практыкі арашальнага земляробства ў многіх месцах ператварыліся ў саланчакі, [[такыры]], пясчаныя пустыні. Але і цяпер тут пераважаюць арошаныя зямлі. Большую частку астатняй тэрыторыі Ірака займаюць пустынныя стэпы, паўпустыні і трапічныя пустыні (на поўдні). Лясы, якія займаюць 2 % плошчы краіны, растуць у гарах ([[дуб]]ы, [[Фісташка|фісташкі]], [[ядловец]], якія змяняюцца да падножжа [[маквіс]]ам і калючымі хмызнякамі) і па далінах буйных рэк (тамарыкс, вярбы, туранга еўфрацкая). Верхнія схілы самых высокіх хрыбтоў занятыя альпійскімі [[луг]]амі. На поўдні Ірака вырошчваюць [[Фінікавая пальма|фінікавыя пальмы]].

=== Жывёлы ===
Жывёлы Ірака ў выніку дэградацыі месцаў пражывання і ваенных дзеянняў, моцна абедненыя, а ахоўныя тэрыторыі (якія маюць невысокі статус аховы) займаюць усяго 0,001 % плошчы краіны. З буйных [[Млекакормячыя|млекакормячых]] захаваліся [[воўк]], [[Гіенавыя|гіена]], персідская антылопа, газель, [[каракал]], [[Шакал звычайны|шакал]]. Шмат [[Грызуны|грызуноў]], гадаў і небяспечных [[Членістаногія|членістаногіх]] ([[Скарпіёны|скарпіён]], фаланга, [[саранча]]). У дэльце рэк Тыгр і Еўфрат, а таксама ў балотах па іх плыні і ў возеры [[Тартар (возера)|Тартар]] насяляюць балотныя кракадзілы. У краіне гняздуецца 170 відаў птушак (у тым ліку амаль зніклыя эндэмікі Ірака — іракская чарацянка і іракская драздовая тымелія) і зімуе 230 відаў птушак (рэдкія кучаравы пелікан, ружовы фламінга…). Міжнародны саюз аховы птушак прапануе ўключыць у склад ахоўных тэрыторый Ірака {{num|3500|тыс. га}} арніталагічных тэрыторый міжнароднага значэння.

== Эканоміка Ірака ==

Ірак — аграрна-індустрыяльная краіна. У пачатку XXI ст. Ірак быў краінай з рэгуляванай дзяржавай капіталістычнай эканомікай, аснова якой — здабыча нафты. Дзяржаўны сектар цалкам кантраляваў нафтавую прамысловасць і энергетыку. Высокаразвітыя такія галіны прамысловасці, як нафтаздабываючая, нафтаперапрацоўчая, газавая, цэментная, металургічная, электраэнергетыка, машынабудаванне і інш. Ёсць завод па вытворчасці рухавікоў, азотных угнаенняў, сельскагаспадарчых машын, а таксама электратэхнічны і металургічны заводы, фабрыка па вытворчасці верхняга адзення, саматужныя промыслы. У сельскай гаспадарцы пераважае экстэнсіўнае земляробства. Галоўныя харчовыя культуры — [[пшаніца]], [[ячмень]], [[рыс]], [[гародніна]], [[цытрусавыя]], [[тытунь]], [[бавоўна]]. Разводзяць буйную рагатую жывёлу, авечак, коз. У краіне вядуцца работы па ірыгацыі і механізацыі сельскагаспадарчай вытворчасці, а таксама стварэнне буйных аграпрамысловых комплексаў. Транспарт: аўтамабільны, марскі, рачны, часткова — чыгуначны, развіты трубаправодны. Асноўныя іракскія парты ў Персідскім заліве — [[Басра]], {{Не перакладзена 5|Ум-Каср|3=ru|4=Умм-Каср}}, Фаа і Эз-Зубайр. Рачны порт — Багдад. У краіне ёсць два міжнародных аэрапорта — у Багдадзе і Басры і больш за 100 мясцовых аэрапортаў (у Хадыце, Кіркуку, Масуле і інш.).

== Насельніцтва ==
Насельніцтва Ірака — каля 25 млн чал., з якіх 70-80 % складаюць [[арабы]], [[курды]] — 15-20 %, {{Не перакладзена 5|Іракскія туркмены|туркаманы|ru|Иракские туркмены}}, [[асірыйцы]] і інш. — 5 %.

Пераважная рэлігія — [[іслам]]: 97 % вернікаў — мусульмане (60-65 % — [[шыіты]], 32-37 % — [[суніты]]), астатняе насельніцтва вызнае [[хрысціянства]] ([[нестарыяне]], [[халдзеі]], грыгарыяне).

== Дзяржаўны лад ==
У сакавіку — красавіку 2003 года [[ЗША]] пры падтрымцы [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] распачалі ваенную акцыю, у выніку якой Ірак быў акупіраваны войскамі кааліцыі. Фармальнае аднаўленне суверэнітэту краіны адбылося 28 чэрвеня 2004, калі адбылася афіцыйная цырымонія перадачы ўладных паўнамоцтваў ад Часовых кааліцыйных улад Часоваму ўраду Ірака.

8 чэрвеня 2004 [[Савет Бяспекі ААН|СБ ААН]] прыняў рэзалюцыю №1546, у якой зафіксаваны графік палітычнага працэсу на пераходны перыяд, які мусіў завяршыцца ў снежні 2005. У студзені 2005 прайшлі выбары ў Пераходную нацыянальную асамблею (ПНА), у красавіку быў сфарміраваны Пераходны ўрад Ірака (ПУІ). Праект сталай Канстытуцыі Ірака быў зацверджаны на рэферэндуме ў кастрычніку. У снежні 2005 прайшлі новыя агульнаіракскія выбары, па выніках якіх на аснове канстытуцыі былі фарміраваны сталыя органы ўлады.

22 красавіка 2006 былі ажыццёўлены прызначэнні на галоўныя дзяржаўныя пасады. Джалала Талабані (курд) перавыбралі на пост прэзідэнта. Віцэ-прэзідэнтамі сталі А. Абдельмахдзі (шыіцкая Аб’яднаная іракская кааліцыя) і Т. Хашэмі (суніцкі Фронт іракскай згоды). Старшынёй парламента быў абраны суніт М. Машхадані, яго намеснікамі зацверджаныя курд А. Тэйфур і шыіт Х. Атыя. Урад быў даручана сфарміраваць прэм’ер-міністру Н. Малікі, члену кіраўніцтва шыіцкай партыі «Даава».

З’яўленне канстытуцыйных органаў улады фармальна азначае завяршэнне палітычнага працэсу ў Іраку. Праблематыка іракскага ўрэгулявання, аднак, застаецца на павестцы дня.

На тэрыторыі краіны находзяцца Шматнацыянальныя сілы (ШНС), створаныя для выканання задач падтрымання і забеспячэнні бяспекі «ў мэтах паспяховага завяршэння палітычнага працэсу». ШНС дзейнічаюць пад адзіным амерыканскім камандаваннем, яго касцяк складаюць падраздзяленні войск ЗША.

У лістападзе 2007 [[Джордж Уокер Буш|Джордж Буш]] і Н. Малікі зацвердзілі «Дэкларацыю аб прынцыпах», якая прадугледжвае падрыхтоўку двухбаковага дагавора, якая юрыдычна замацоўвае доўгатэрміновае базіраванне амерыканскіх войск у Іраку. 18 снежня 2007 СБ ААН прыняў рэзалюцыю № 1790 аб чарговым падаўжэнні мандата ШНС на адзін год, якое павінна стаць апошнім.

У краіне фактычна ідзе партызанская вайна, назіраецца высокі ўзровень гвалту і тэрарыстычнай актыўнасці.

== Канстытуцыя ==
[[Канстытуцыя Ірака]] — асноўны закон, прыняты на ўсенародным рэферэндуме 15 кастрычніка 2005 года. Канстытуцыя складаецца з 5 раздзелаў, некаторыя з раздзелаў дзеляцца на главы, а главы — на тэматычныя часткі. Канстытуцыя ўтрымлівае пастаянныя і часовыя палажэнні, тэрмін дзеяння апошніх паказаны ў самым асноўным законе. Усяго з улікам часовых палажэнняў Канстытуцыя Ірака налічвае 144 артыкулы.

== Знешняя палітыка ==

=== Адносіны паміж Іранам і Іракам ===
Іран быў катэгарычна супраць амерыканскага ўварвання ў Ірак. Нягледзячы на прахалодныя адносіны паміж краінамі пасля заканчэння [[Ірана-іракская вайна|ірана-іракскай вайны]], [[Садам Хусейн]], адназначна, уяўляў для Ірана меншую пагрозу, чым амерыканцы. Адносіны паміж Іранам і Іракам ускладніліся неўзабаве пасля перадачы амерыканцамі ўлады ў Іраку часоваму ўраду ў сярэдзіне 2004 года. Тэгеран адмовіўся прызнаць новыя ўлады, а міністр абароны Ірака ў газетнай інтэрв’ю абвінаваціў Іран у прамым умяшанні ва ўнутраныя справы Ірака, захопе некалькіх баявых самалётаў, перададзеных Ірану Садамам Хусейнам у 1991 годзе, перад пачаткам [[Вайна ў Персідскім заліве|вайны ў Персідскім заліве]]. Тэгеран адмовіўся, заявіўшы, што перамовы з гэтай нагоды будзе весці толькі з дэмакратычна абранымі ўладамі Ірака. Духоўны лідар Ірана Алі Хаменеі абвінаваціў часовы ўрад Ірака ў «прыслужніцтве» амерыканцам.

Адначасова ў Эн-Наджафе зноў успыхнула шыіцкае паўстанне. Пры гэтым лідара паўстання, Муктаду ас-Садра, амерыканскія сродкі масавай інфармацыі лічаць «чалавекам Тэгерана». Міністр абароны Ірака прама абвінаваціў Іран у арганізацыі гэтага бунту, падтрымцы Муктады ас-Садра, і назваў Іран «ворагам нумар адзін». У рэчаіснасці ён як іракскі нацыяналіст, вельмі нязручны для Ірана. Тэгеран, у сваю чаргу, заклікаў сваіх грамадзян адмовіцца ад паездак у Ірак, у тым ліку ад паломніцтва ў святыя для шыітаў гарады Эн-Наджаф і Кербела.

7 жніўня пасольства Ірана ў Багдадзе падвергнулася мінамётнаму абстрэлу, а на наступны дзень да антыіранскія кампаніі нечакана далучыліся іракскія баевікі. Групоўка «Ісламская армія ў Іраку» скрала іранскага консула ў Кербеле, абвінаваціўшы яго ў распальванні міжканфесійнага канфлікту паміж шыіцкай і суніцкіх суполкамі краіны.

Тым не менш 2 лістапада 2004 года міністр замежных спраў Ірака Хашыяр Зібары заявіў, што Ірак мае намер у бліжэйшы час заключыць мірнае пагадненне з Іранам. Гэта дазволіла б канчаткова вырашыць вострыя праблемы, якія захоўваюцца ва ўзаемаадносінах дзвюх краін. Сярод іх пагранічны спрэчка адносна раёна Шат-эль-Араб уздоўж паўднёва-ўсходняй мяжы з Іранам, іранскія патрабаванні кампенсацый ад Багдаду за прычыненую матэрыяльны ўрон у ходзе ірана-іракскай вайны 1980—1988 гадоў, лёс ваеннапалонных.

21 лістапада 2005 года новы прэзідэнт Ірака [[Джалал Талабані]] наведаў Іран упершыню амаль за 40 гадоў.

На пачатку красавіка 2006 года прэзідэнт Егіпта [[Хосні Мубарак]] заявіў, што Ірак знаходзіцца пад поўным уплывам Ірана і менавіта Тэгеран кантралюе сітуацыю ў краіне. Гэты пункт гледжання на тое, што адбываецца ў Іраку, выказваецца ў арабскім свеце ўсё часцей. Іарданскія ўлады, напрыклад, мяркуюць, што Ірак знаходзіцца на парозе поўнамаштабнай грамадзянскай вайны, якая можа завяршыцца яго распадам.

Лідары Вярхоўнага Савета ісламскай рэвалюцыі ў Іраку (ВСІРІ) падтрымліваюць вельмі цесныя сувязі з Іранам. Большасць з іх падчас праўлення Садама Хусейна жыло ў выгнанні ў Тэгеране. Амерыканцы пастаянна заяўляюць, што, нібыта, на поўдні Ірака знаходзіцца мноства прадстаўнікоў іранскіх спецслужбаў, якія пранікаюць у краіну пад выглядам паломнікаў. Аднак, фактычна, поўдзень краіны ў большай ступені кантралюецца Арміяй Махдзі, асабліва пасля яе генеральнага наступу вясной 2008 года. Муктада ас-Садр, які ўзначальвае яе, варожа адносіцца да акупацыйных сіл і ўрада. Адносіны яго з Іранам хутчэй складаныя і адзначаны ўзаемным недаверам. Ён быў у гэтай краіне адзіны раз у жыцці ў рамках «візіту ветлівасці».

28 ліпеня 2009 года сотні іракскіх паліцыянтаў і салдат здзейснілі штурм лагера Ашраф каля Багдада, у якім жылі каля 3,5 тыс. бяззбройных іранскіх бежанцаў, членаў левай рэвалюцыйнай арганізацыі Маджахедзін-э Халк, якія атрымалі ў якасці бежанцаў від на жыхарства яшчэ пры Садаме і знаходзяцца ў непрымірымай апазіцыі да кіруючай у Іране ўлады. Як заявіў прэс-аташэ гэтай арганізацыі, сем чалавек забіта, ёсць мноства параненых. Многія з бежанцаў мелі падвойнае грамадзянства або від на жыхарства ў Еўропе, Канадзе і Злучаных Штатах. На думку невядомага аўтара АПН Паўночна-Захад, ліквідацыя лагера была зроблена па патрабаванні Ірана&lt;ref&gt;[http://www.apn-spb.ru/news/article5889.htm Иракские полицейские штурмовали лагерь иранских беженцев]&lt;/ref&gt;.

З іншага боку, напярэдадні акупацыі Ірака, ад [[Рабочая партыя Курдыстана|Рабочай партыі Курдыстана]] (PKK), якая раней вяла баявыя дзеянні, выкарыстоўваючы базы на тэрыторыі іракскага Курдыстана, выключна на тэрыторыі Турцыі, аддзялілася групоўка Партыя свабоднай жыцця Курдыстана (PJAK), якая пачала весці баявыя дзеянні на тэрыторыі Ірана&lt;ref&gt;[http://www.washingtoninstitute.org/templateC05.php?CID=2617 The PKK, PJAK, and Iran: Implications for U.S.-Turkish Relations]&lt;/ref&gt;.

Турэцкія СМІ сцвярджаюць, што РКК карыстаецца ваеннай і фінансавай падтрымкай ЗША&lt;ref&gt;[http://www.courrierinternational.com/files/pp/Hebdo/H1048/index.htm#/13 Vive la transparence!, Courrier International, № 1048, стр. 12, цит. по Milliyet (Стамбул)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120103195619/http://www.courrierinternational.com/files/pp/Hebdo/H1048/index.htm#/13 |date=3 студзеня 2012 }}&lt;/ref&gt;. Афіцыйна Вашынгтон абвясціў РКК тэрарыстычнай арганізацыяй&lt;ref&gt;[http://www.turkishweekly.net/news/10095/us-state-department-pkk-is-a-terrorist-organization.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150223174702/http://www.turkishweekly.net/news/10095/us-state-department-pkk-is-a-terrorist-organization.html|date=23 лютага 2015}}.&lt;/ref&gt;

=== ААН і Ірак ===
16 верасня 2004 года Генеральны сакратар ААН [[Кофі Анан]], упершыню за 18 месяцаў даючы міжнародна-прававую ацэнку ваеннай аперацыі ЗША і іх саюзнікаў у Іраку, заявіў, што напад на Ірак было незаконным і супярэчыў статуту ААН. Да пачатку баявых дзеянняў ён настойваў, што ЗША, перш чым напасці на Ірак, павінны атрымаць згоду [[Савет Бяспекі ААН|Савета Бяспекі ААН]]. З пачаткам уварвання генеральны сакратар ААН ухіліўся ад іракскай праблемы і нават выканаў патрабаванні ЗША, загадаўшы інспектарам ААН пакінуць Ірак, каб захаваць іх жыцця ў ходзе амерыканскіх бамбардзіровак.

ААН спачатку абмяжоўвалася гуманітарным супрацоўніцтвам з амерыканскімі ваеннымі, але ў жніўні 2003 года спыніла і гэту дзейнасць пасля таго, як у Багдадзе было падарвана будынак місіі ААН і загінуў спецпрадстаўнік Кофі Анана Серджа Віера дзі Мела.

Толькі ў 2004 годзе ЗША звярнуліся да ААН з тым, каб зрабіць створаныя імі новыя іракскія ўлады легітымнымі. Эксперты ААН заявілі, што ў цяперашняй сітуацыі занадта рана фарміраваць парламент краіны, паколькі сапраўдныя дэмакратычныя выбары немагчымыя. ЗША да парады не прыслухаліся і працягнулі дзеянні па ўласным графіку, што выклікала крытыку з боку генеральнага сакратара ААН.

Гэта заява прагучала праз некалькі дзён пасля таго, як дзяржаўны сакратар ЗША [[Колін Паўэл]] прызнаў, што ЗША не змогуць знайсці ў Іраку якую-небудзь зброю масавага паражэння, а бо менавіта яго выяўленне і ліквідацыя былі вылучаны ЗША як асноўная прычына для ўварвання ў Ірак.

Між тым Вялікабрытанія, [[Аўстралія]], [[Польшча]], [[Японія]] заявілі, што не згодныя з Кофі Ананам.

Кофі Анан абвясціў іракскую кампанію незаконнай менавіта тады, калі сітуацыя вакол Ірана накалілася да мяжы, і яго заяву можна лічыць спробай не дапусціць развіцця падзей па іракскім сцэнарыі. 18 снежня 2011 года былі выведзены апошнія сілы ЗША з Ірака. Ваенныя, якія засталіся, ахоўваюць амбасаду ЗША, а таксама засталіся некаторыя афіцэры ў Іракскай арміі.

{{rq|sources|translate|wikify}}

== Крыніцы ==
{{Reflist}}
{{Вонкавыя спасылкі}}
{{Адміністрацыйны падзел Ірака}}
{{Краіны ля Персідскага заліва}}
{{Краіны Азіі}}
{{Ліга арабскіх дзяржаў}}
{{АІС}}

[[Катэгорыя:Ірак| ]]
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]]</text>
      <sha1>7g1nyg7thosgh8ecvikgnov2zn0y8ay</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нараўлянскі раён</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2353</id>
    <revision>
      <id>5171175</id>
      <parentid>5163647</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T10:25:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <comment>Згодна з абмеркаваннем</comment>
      <origin>5171175</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28720" sha1="a1ufo67z7nkbk25fi1iw5sh3u8p5v4a" xml:space="preserve">{{Адміністрацыйная адзінка
| Беларуская назва = Нараўлянскі раён
| Арыгінальная назва = 
| Герб = 
| Сцяг = 
| Краіна = 
| Статут = 
| Гімн = 
| Уваходзіць у = [[Гомельская вобласць]]
| Уключае = 
| Сталіца = [[Нароўля]]
| Буйныгорад = 
| Буйныягарады = 
| Датаўтварэння = [[17 ліпеня]] [[1924]],&lt;br /&gt;[[25 снежня]] [[1962]]
| Скасаванне = [[6 студзеня]] [[1965]]
| Раздзел = 
| Назва раздзела = 
| Глава2 = 
| Назва главы2 = 
| ВУП = 
| Год ВУП = 
| Месца па ВУП = 
| ВУП на душу насельніцтва = 
| Месца па ВУП на душу насельніцтва = 
| Мова = 
| Мовы = &lt;small&gt;'''Родная мова:'''&lt;/small&gt; [[Беларуская мова|беларуская]] 70,5 %, [[руская мова|руская]] 28,06 %&lt;br/&gt;&lt;small&gt;'''Размаўляюць дома:'''&lt;/small&gt; беларуская 46,06 %, руская 52,35 %
| Насельніцтва = 
| Год перапісу = 
| Месца па насельніцтве = 21
| Шчыльнасць = 7,16
| Месца па шчыльнасці = 21
| Нацыянальны склад = [[беларусы]] — 89,05 %, &lt;br /&gt; [[рускія]] — 6,28 %, &lt;br /&gt; [[украінцы]] — 2,82 %, &lt;br /&gt; [[палякі]] — 1,11 %, &lt;br /&gt; іншыя — 0,74 %
| Канфесійны склад = 
| Плошча = 1&amp;nbsp;588,82&lt;ref&gt;[http://www.gki.gov.by/docs/gzk_2010-15404.doc «Дзяржаўны зямельны кадастр Рэспублікі Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304203801/http://www.gki.gov.by/docs/gzk_2010-15404.doc |date=4 сакавіка 2016 }} (па стане на 1 студзеня 2011 г.)&lt;/ref&gt;
| Месца па плошчы = 14
| Максімальная вышыня = 
| Сярэдняя вышыня = 
| Мінімальная вышыня = 
| Шырата = 
| Даўгата = 
| Карта = Belarus, Homieĺskaja voblasć, Naraŭlianski rajon.png
| Часавыпояс = [[EEST]]+2[[EEDT]]
| Абрэвіятура = 
| ISO = 
| FIPS = 
| Код аўтамабільных нумароў = 
| Сайт = 
| Заўвагі = 
| Інтэрнэт-дамен = [[.by]] і [[.бел]]
}}
'''Нараўля́нскі раён''' — [[Раён|адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка]] ў складзе [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Размешчаны ў зоне правабярэжжа ніжняга цячэння ракі Прыпяць. Мяжуе з [[Ельскі раён|Ельскім]], [[Мазырскі раён|Мазырскім]] і [[Хойніцкі раён|Хойніцкім]] раёнамі [[Беларусь|Беларусі]], [[Корасценскі раён|Корасценскім]] і [[Вышгарадскі раён|Вышгарадскім]] раёнамі [[Украіна|Украіны]]. Цэнтр — горад [[Нароўля]].

== Рэльеф і глеба ==
Пераважная частка тэрыторыі раёна знаходзіцца ў межах Прыпяцкага прагіну, паўднёвая — на схіле Украінскага шчыта. 85 % тэрыторыі — на вышыні 120—140 м , 8 % — на вышыні 140—160 м і 7 % — на вышыні 100—110 м. Пры геамарфалагічным раянаванні Нараўлянскі раён адносіцца да Прыдняпроўскай ледавіковай галіны [[Беларускае Палессе|Беларускага Палесся]].

Пераважаюць дзярнова-падзолістыя, слабападзолістыя глебы. Ураджайнасць зямлі невысокая, пераважаюць кіслыя глебы.

Сельскагаспадарчыя ўгоддзі Нараўлянскага раёна — дзярнова-падзолістыя (14,3 %), дзярнова-падзолістыя забалочаныя (48,8 %), дзярнова-балотныя (2,9 %), тарфяна-балотныя і алювіяльныя (34,0 %).

== Азёры і рэкі ==
Рачная сетка раёна адносіцца да басейна Чорнага мора і злучана з ім Дняпром. Частата рачной сеткі — 15 км на 100 км². Асноўная рака — [[Прыпяць]]. Даўжыня ракі — 802 км, плошча вадазбору — 121 тыс. км².

== Карысныя выкапні ==
Раён мае невялікія адклады [[торф]]у. Торф нізінны. Глыбіня залягання — 1,34 м. Радовішчы размяшчаюцца на 292 га. На тэрыторыі раёна, каля вёсак [[Гута (Нараўлянскі раён)|Гута]] і [[Заракітнае]], знойдзена каменная (кухонная) соль. Глыбіня залягання ад 300 да 2500 м. Магутнасць саляной тоўшчы да 2 км. У Нараўлянскім раёне ёсць два радовішчы глін — Галоўчыцкае і Вепранскае.

== Гісторыя ==
{{гл. таксама|Гісторыя Нароўлі}}
[[Файл:Нараўлянскі раён (1940).jpg|міні|злева|Нараўлянскі раён у 1940 годзе]]
Нараўлянскі раён утвораны 17 ліпеня 1924 года ў складзе [[Мазырская акруга|Мазырскай акругі]] [[БССР]]. Цэнтр — мястэчка [[Нароўля]]. 20 жніўня 1924 года падзелены на 13 сельсаветаў: [[Барбароўскі сельсавет|Барбароўскі]], [[Бярозаўскі сельсавет (Нараўлянскі раён)|Бярозаўскі]], [[Вербавіцкі сельсавет|Вербавіцкі]], [[Вуглоўскі сельсавет (Нараўлянскі раён)|Вуглоўскі]], [[Галоўчыцкі сельсавет (Нараўлянскі раён)|Галоўчыцкі]], [[Даўлядоўскі сельсавет|Даўлядоўскі]], [[Дзямідаўскі сельсавет|Дзямідаўскі]], [[Дзёрнавіцкі сельсавет (Нараўлянскі раён)|Дзёрнавіцкі]], [[Красноўскі сельсавет|Красноўскі]], [[Махаедаўскі сельсавет|Махаедаўскі]], [[Нараўлянскі сельсавет|Нараўлянскі]], [[Хаткаўскі сельсавет (Нараўлянскі раён)|Хаткаўскі]], [[Цешкаўскі сельсавет|Цешкаўскі]]. У 1925 годзе ўтвораны [[Аляксандраўскі сельсавет (Нараўлянскі раён)|Аляксандраўскі сельсавет]]. 24 верасня 1926 года Аляксандраўскі сельсавет рэарганізаваны ў нацыянальны польскі сельсавет, Бярозаўскі сельсавет — у нацыянальны нямецкі сельсавет. 4 жніўня 1927 года да раёна далучаны [[Бібікаўскі сельсавет|Бібікаўскі]], [[Кустаўніцкі нацыянальны польскі сельсавет|Кустаўніцкі нацыянальны польскі]], [[Міхалкаўскі сельсавет|Міхалкаўскі]] і [[Тварычаўскі нацыянальны польскі сельсавет|Тварычаўскі нацыянальны польскі]] сельсаветы скасаванага [[Слабадскі раён|Слабадскога раёна]]. 21 лютага 1929 года ўтвораны [[Акопскі нацыянальны ўкраінскі сельсавет]]. У 1930 годзе Тварычаўскі нацыянальны польскі сельсавет перададзены ў склад [[Мазырскі раён|Мазырскага раёна]].

26 ліпеня 1930 года (пасля скасавання акруговага падзелу ў БССР) раён у прамым падначаленні БССР — да 21 чэрвеня 1935 г. 25 красавіка 1931 года Хаткаўскі сельсавет рэарганізаваны ў нацыянальны ўкраінскі сельсавет. 5 красавіка 1935 года Мазырскаму раёну перададзены Бібікаўскі сельсавет. З 21 чэрвеня 1935 года раён у складзе [[Мазырская акруга|Мазырскай акругі]]. 23 жніўня 1937 года Аляксандраўскі і Кустаўніцкі нацыянальныя польскія сельсаветы скасаваны. У 1937 годзе скасаваны Бярозаўскі нацыянальны нямецкі сельсавет, Акопскі і Хаткаўскі нацыянальныя ўкраінскія сельсаветы рэарганізаваны ў беларускія сельсаветы.

З 20 лютага 1938 года раён у складзе [[Палеская вобласць|Палескай вобласці]]. 27 верасня 1938 года мястэчка Нароўля атрымала статус гарадскога пасёлка. 20 красавіка 1939 года Махаедаўскі сельсавет перайменаваны ў [[Кіраўскі сельсавет (Нараўлянскі раён)|Кіраўскі сельсавет]]. 3 ліпеня 1939 года Міхалкаўскі сельсавет перададзены Мазырскаму раёну.

З 8 студзеня 1954 года раён у складзе [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. 16 ліпеня 1954 года скасаваны Акопскі, Дзямідаўскі і Хаткаўскі сельсаветы. 29 кастрычніка 1959 года скасаваны Цешкаўскі сельсавет. 26 красавіка 1962 года Нараўлянскі сельсавет перайменаваны ў [[Завайцянскі сельсавет|Завайцянскі]]. 25 снежня 1962 года раён скасаваны, гарадскі пасёлак Нароўля, Барбароўскі, Вербавіцкі, Вуглоўскі, Галоўчыцкі, Даўлядоўскі, Дзёрнавіцкі, Завайцянскі, Кіраўскі, Красноўскі сельсаветы перададзены [[Ельскі раён|Ельскаму раёну]].

6 студзеня 1965 года Нараўлянскі раён утвораны зноў, уключаў гарадскі пасёлак Нароўля, Вербавіцкі, Вуглоўскі, Галоўчыцкі, Даўлядоўскі, Дзёрнавіцкі, Завайцянскі, Кіраўскі і Красноўскі сельсаветы.

[[3 лістапада]] [[1971]] года Нароўля атрымала статус горада раённага падпарадкавання. 8 студзеня 1987 года скасаваны [[Вуглоўскі сельсавет (Нараўлянскі раён)|Вуглоўскі]], [[Даўлядоўскі сельсавет|Даўлядоўскі]] і [[Дзёрнавіцкі сельсавет (Нараўлянскі раён)|Дзёрнавіцкі]] сельсаветы.

20 кастрычніка 1995 года адміністрацыйныя адзінкі Нараўлянскі раён і горад [[Нароўля]], якія маюць агульны адміністрацыйны цэнтр, аб'яднаны ў адну адміністрацыйную адзінку — Нараўлянскі раён&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=p39500434&amp;q_id=10536748|title=Указ Президента Республики Беларусь от 20 октября 1995 года № 434 &quot;Об объединении административных единиц Республики Беларусь, имеющих общий административный центр&quot;|archive-url=https://web.archive.org/web/20240408143508/https://etalonline.by/document/?regnum=p39500434&amp;q_id=10536748|archive-date=8 красавіка 2024|access-date=|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

26 верасня 2006 года скасаваны [[Красноўскі сельсавет]]&lt;ref&gt;[http://pravo.by/pdf/2006-175/2006-175(003-054).pdf Решение Гомельского областного Совета депутатов от 26 сентября 2006 г. № 295 Об изменении административно-территориального устройства районов Гомельской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190922194610/http://pravo.by/pdf/2006-175/2006-175(003-054).pdf |date=22 верасня 2019 }}&lt;/ref&gt;. 1 снежня 2009 года скасаваны [[Завайцянскі сельсавет]], утвораны [[Нараўлянскі сельсавет]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.pravo.by/pdf/2009-309/2009-309(003-022).pdf |title=Решение Гомельского областного Совета депутатов от 1 декабря 2009 г. № 286 Об изменении административно-территориального устройства Наровлянского района Гомельской области |access-date=15 кастрычніка 2020 |archive-date=29 кастрычніка 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131029210409/http://www.pravo.by/pdf/2009-309/2009-309(003-022).pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

== Старшыні райвыканкама ==
* ?—? — Н. У. Масюк
* ?—? — М. А. Фаляйчук
* ?—? — В. П. Меркуль
* ?—? — В. Ф. Мураўёў
* ?—? — Я. В. Элькін
* [[1940]]—[[1941]] — [[Данііл Фёдаравіч Булава]] (1908—1953)
* 10 снежня [[1943]]—? — Фелікс А. Садоўскі
* ?-[[1944]]—? — [[Данііл Фёдаравіч Булава]] (1908—1953)
* ?-1944—? — І. М. Качанаў
* ліпень [[1946]]—? — [[Данііл Фёдаравіч Булава]] (1908—1953)
* ?—? — [[Ілля Макаравіч Кацапаў]]
* ?—? — [[Павел Ціханавіч Лішафаеў]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/pavel-tihonovich-lishafaev/ |title=Павел Тихонович Лишафаев |access-date=12 сакавіка 2023 |archive-date=12 сакавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230312125839/https://narovlya.by/novosti/pavel-tihonovich-lishafaev/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* ?—? — [[Альгерд Адамавіч Садоўскі|Альгерд (Алег) Адамавіч Садоўскі]] (1907—1979)
* ?—? — А. П. Мацкевіч
* ?—? — А. В. Рагалевіч
* ?—? — В. І. Сямёнаў
* ?—? — А. А. Зайцаў
* ?—? — А. І. Караткевіч
* ?—? — М. Е. Хобатаў
* 2 студзеня 1985— сакавік 1991 — [[Мікалай Мартынавіч Маркоўскі]]&lt;ref&gt;[https://narovlya.by/novosti/obschestvo/u-nikolaya-markovskogo-dve-malye-rodiny-odna-iz-nih-narovlya/ У Николая Марковского две малые родины, одна из них — Наровля]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Партыко, О.'' [https://narovlya.by/novosti/obschestvo/40-let-a-kak-budto-vchera/ 40 лет, а как будто вчера...]{{Недаступная спасылка}} / О. Партыко // Прыпяцкая праўда. — 14 лютага 2026. — № 7. — С. 6—7.&lt;/ref&gt;
* ?-1993—1994 — [[Уладзімір Сяргеевіч Кураленя]]
* [[1994]]—[[1996]] — [[Мікалай Міхайлавіч Шаўцоў]] (нар. 1948)
* [[1996]]— [[11 сакавіка]] [[2018]] — [[Валерый Васілевіч Шляга]] (нар. 1953)
* [[12 сакавіка]] [[2018]] — [[15 студзеня]] [[2019]] — [[Павел Аляксандравіч Сілівончык]]
* [[15 студзеня]] — [[26 снежня]] [[2019]] — [[Руслан Іванавіч Смірноў]]
* 27 снежня 2019 — 3 кастрычніка 2022 — [[Сяргей Віктаравіч Дылюк]]&lt;ref&gt;[https://blr.belta.by/president/view/lukashenka-razgledzeu-kadravyja-pytanni-84039-2019/ Лукашэнка разгледзеў кадравыя пытанні]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://narovlya.gov.by/ru/district/view/v-narovle-novyj-predsedatel-rajispolkoma-17149/ |title=В Наровле новый председатель райисполкома |access-date=28 чэрвеня 2022 |archive-date=9 жніўня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220809160008/http://narovlya.gov.by/ru/district/view/v-narovle-novyj-predsedatel-rajispolkoma-17149/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; (нар. 1970)
* [[3 кастрычніка]] [[2022]] — [[13 кастрычніка]] [[2025]] — [[Уладзімір Пятровіч Антоненка]] (нар. 1974)
* 3 [[14 кастрычніка]] [[2025]] — [[Дзяніс Аляксандравіч Ядчанка]] (нар. 1986)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/denis-yadchenko-predsedatel-narovlyanskogo-rajispolkoma/ |title=Денис Ядченко — председатель Наровлянского райисполкома |access-date=29 лістапада 2025 |archive-date=14 кастрычніка 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251014092751/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/denis-yadchenko-predsedatel-narovlyanskogo-rajispolkoma/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://gomel-region.gov.by/ru/power-ru/view/v-gomelskom-rajone-zhitkovichax-narovle-i-loeve-novye-glavy-mestnoj-vertikali-na-gomselmashe-novyj-54220-2025/ |title=В Гомельском районе, Житковичах, Наровле и Лоеве новые главы местной вертикали, на &quot;Гомсельмаше&quot; новый руководитель |access-date=29 лістапада 2025 |archive-date=14 кастрычніка 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251014002656/https://gomel-region.gov.by/ru/power-ru/view/v-gomelskom-rajone-zhitkovichax-narovle-i-loeve-novye-glavy-mestnoj-vertikali-na-gomselmashe-novyj-54220-2025 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== Вядомыя ўраджэнцы і жыхары ==
{{гл. таксама|Вядомыя асобы Нароўлі}}
* [[Яўген Буніслававіч Адаменка]] (нар. 1960), дзяржаўны дзеяч, дэпутат Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь VI склікання
* [[Данііл Фёдаравіч Булава]] (1908—1953), ветэран вайны, дэпутат райсавета, старшыня райвыканкама
* [[Галіна Канстанцінаўна Васіленка]] (нар. 1935), палявод, жывёлавод, [[Герой Сацыялістычнай Працы]] (1966)
* [[Віктар Аляксандравіч Дзенісенка]] (нар. 1961), беларускі дыпламат
* [[Іван Уладзіміравіч Дуда]] (нар. 1936), вучоны ў галіне акушэрства і гiнекалогіі, доктар медыцынскіх навук (1984), прафесар (1986)
* [[Юрый Уладзіміравіч Жыгамонт]] (нар. 1968), акцёр і журналіст
* [[Эдуард Іосіфавіч Збароўскі]] (нар. 1938), доктар медыцынскіх навук, прафесар кардыялогіі, акадэмік Міжнароднай акадэміі энергаінфармацыйных навук
* [[Мікалай Цімафеевіч Зязётка]] (1918—1995), ветэран Другой сусветнай вайны, ветэран працы, старшыня калгаса «Октябрь»
* [[Эдуард Вікенцевіч Кавалевіч]] (1936—2020), матэматык-праграміст
* [[Серафім Васілевіч Кахненка]] (1914—1977), ветэран вайны, вучоны ў галіне іхтыялогіі, доктар біялагічных навук (1968), прафесар
* [[Міхаіл Іванавіч Лагір]] (1921—1999), педагог, ветэран вайны, дзяржаўны дзеяч
* [[Альгерд Адамавіч Садоўскі|Альгерд (Алег) Адамавіч Садоўскі]] (1907—1979), партызан, старшыня райвыканкама
* [[Ніна Данілаўна Чараднічэнка]] (нар. 1947), спявачка (1-ы альт), заслужаная артыстка Беларусі (1997)
* [[Іван Міхайлавіч Шаўрэй]] (1955—2020), непасрэдны ўдзельнік ліквідацыі [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС]], ганаровы грамадзянін Нараўлянскага раёна
* [[Валерый Васілевіч Шляга]] (нар. 1953), настаўнік, старшыня райвыканкама
* [[Валянціна Ніканораўна Шчадрына]] (1927—2008), перакладчыца, заслужаны работнік культуры Беларусі (1977)

== Насельніцтва ==
Паводле рэспубліканскага перапісу 2019 г. у Нараўлянскім раёне жыхарствавалі&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://narovlya.gov.by/uploads/files/Ob-itogax-sotsialno-ekonomicheskogo-razvitija-Narovljanskogo-rajona-za-2016-g.-%E2%80%93-2020-goda.docx |title=Наровлянский район. Об итогах социально-экономического развития Наровлянского района за 2016–2020 гг. |access-date=18 верасня 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231202142021/http://narovlya.gov.by/uploads/files/Ob-itogax-sotsialno-ekonomicheskogo-razvitija-Narovljanskogo-rajona-za-2016-g.-%E2%80%93-2020-goda.docx |archivedate=2 снежня 2023 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;: [[беларусы]] — 9548 чалавек, [[рускія]] — 765, [[украінцы]] — 227, [[палякі]] — 73, [[яўрэі]] — 5.

== Гл. таксама ==
* [[Крывенскі лесапільны завод]]
* [[Белая Сарока (паселішча)|Белая Сарока, паселішча]]
* [[Смержаў|Возера Смержаў]]

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987.
* Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с.
* Гарады і вёскі Беларусі / Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Інстытут мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору. — Т. 1 : Гомельская вобласть, кн. 1. — 2004. — 628 с.
* Гарады і вёскі Беларусі / Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Інстытут мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору. — Т. 2 : Гомельская вобласть, кн. 2. — 2005. — 517 с.
* ''Маліноўскі, В.Т.'' Нароўля: фотаальбом / В.Т. Маліноўскі ; фот.: В.Алешкі [і інш.]. — Мінск : Беларусь, 1994. — 112 с.
* Памяць: Нараўлянскі раён: гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / уклад.: П.П. Рабянок, К.Ф. Ярмоленка. — Мінск : БЕЛТА, 1998. — 445 с.
* Наровля и Наровлянский район / сост.: Н.В. Кузьменкова, Н.И. Данильченко, С.В. Коновод. — Мозырь : Колор, 2005. — 25 с.
* Наровлянский район: рекламное издание на русском и английском языках / автор текста В. Минков. — Гомель : редакция газеты &quot;Гомельская правда&quot;, [б. д.]. — 26 с.
* Наровлянщина самобытная и современная / под общ. ред., пред. [[Валерый Васілевіч Шляга|В.В. Шляги]]. — Гомель : Редакция газеты «Гомельская праўда», 2015. — 119 с.
* Прыпяці вечныя берагі: народная духоўная культура Нараўлянскага раёна / В.С. Новак [і інш.]. — Гомель : Рэдакцыя газеты &quot;Гомельская праўда&quot;, 2023. — 243 с.

== Спасылкі ==
* [https://planetabelarus.by/map/belarus/gomelskaya-oblast/narovlyanskiy-rayon/ НАРОВЛЯНСКИЙ РАЙОН] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220813204314/https://planetabelarus.by/map/belarus/gomelskaya-oblast/narovlyanskiy-rayon/ |date=13 жніўня 2022 }}
* [https://narovlya.by/novosti/obschestvo/kto-pervyj-vladel-narovlyanskimi-zemlyami/ Кто первый владел наровлянскими землями?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230131094224/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/kto-pervyj-vladel-narovlyanskimi-zemlyami/ |date=31 студзеня 2023 }}
* [http://narovlya.gov.by/ru/alleya/ «Алея Славы нараўлянцаў»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220627185351/http://narovlya.gov.by/ru/alleya/ |date=27 чэрвеня 2022 }}
{{Нараўлянскі раён}}
{{Адміністрацыйны падзел Гомельскай вобласці}}
{{Навігацыйная табліца з падгрупамі
|navbar       = plain
|state        = {{{state|collapsed}}}
|загаловак    = Нараўлянскі раён у гістарычных адміністрацыйных адзінках
|базавы_стыль = background-color: {{Колер|Беларусь}};
|спіс1        = {{Мазырская акруга|child|загаловак=Нараўлянскі раён у [[Мазырская акруга|Мазырскай акрузе]] (1924—1930)}}
|спіс2        = {{Мазырская акруга|child|загаловак=Нараўлянскі раён у [[Мазырская акруга|Мазырскай акрузе]] (1935—1938)}}
|спіс3        = {{Палеская  вобласць|child|загаловак=Нараўлянскі раён у [[Палеская вобласць]] (1938—1954)}}
|спіс4        = {{Гомельская вобласць БССР|child|загаловак=Нараўлянскі раён у [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] (1954—1962, з 1965)}}
}}

[[Катэгорыя:Нараўлянскі раён| ]]
[[Катэгорыя:Раёны, утвораныя ў 1924 годзе]]
[[Катэгорыя:Раёны, скасаваныя ў 1962 годзе]]
[[Катэгорыя:Раёны, утвораныя ў 1965 годзе]]</text>
      <sha1>a1ufo67z7nkbk25fi1iw5sh3u8p5v4a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пагоня</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2420</id>
    <revision>
      <id>5170904</id>
      <parentid>5137350</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T17:56:12Z</timestamp>
      <contributor deleted="deleted" />
      <minor />
      <comment deleted="deleted" />
      <origin>5170904</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66862" sha1="qr6m6jtjx9z8n6iaulcpauufkbh7jyy" xml:space="preserve">{{значэнні|Пагоня (значэнні)}}
{{Картка:Герб
 |назва              = «Пагоня» — герб ВКЛ
 |выява              = Coat of arms of the Grand Duchy of Lithuania from the Statute (1614).png
 |памер выявы        = 250
 |сярэдні            = Pahonia. Пагоня (1555) (2).png
 |сярэдні_шырыня     = 180
 |сярэдні_подпіс     = Сярэдні герб ВКЛ (1555).
 |носьбіт            = [[Вялікае Княства Літоўскае]]
 |зацверджаны        = XIV стагоддзе
 |выкарыстанне       = былы дзяржаўны герб Беларусі
}}
'''«Пагоня»''' — асабісты герб польскага караля [[Ягайла|Уладзіслава Ягайлы]]&lt;!-- Не трэба гэта выдаляць, упершыню менавіта як герб, то-бок не як конны партрэт у коле пячатцы, а на тарчы і з двайным крыжам, яго аформілі польскія герольды для Ягайла, калі ён стаў каралём, а герба не меў. --&gt;, пазней агулам роду [[Гедзімінавічы|Гедзімінавічаў]], атрымаў дзяржаўны статус у [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]]{{sfn|ЭнцВКЛ|2005}} ва ўладарства вялікага князя [[Вітаўт]]а&lt;ref name=&quot;nasievic&quot;&gt;''[[Вячаслаў Насевіч|Насевіч В.]]'' [http://vn.belinter.net/vkl/11.html Сімвал Вялікага княства] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100418220838/http://vn.belinter.net/vkl/11.html |date=18 красавіка 2010 }} // «Чырвоная Змена» № 33 (13891), 28 сакавіка 1995.&lt;/ref&gt;. Традыцыйны нацыянальны герб [[беларусы|беларусаў]]&lt;ref&gt;[[Міхась Ткачоў|М. А. Ткачоў]]. Беларускія нацыянальныя сімвалы // {{Літаратура/ЭГБ|1к}} С. 391.&lt;/ref&gt;. Дзяржаўны герб [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]] (1918—1919) і [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]] (1991—1995), пад назвай «[[Герб Літвы|Віціс]]» дзяржаўны герб [[Літва|Літвы]].

Уяўляе сабою выяву ўзброенага воіна на белым кані на чырвоным полі шчыта. Вершнік трымае ва ўзнятай правай руцэ меч, у левай — белы, чырвоны або сіні шчыт з залатым [[Бойча|шасціканцовым крыжам]]. На левым баку ў вершніка похвы мяча, з-пад сядла звісае трохканцовая {{нп5|Чапрак|гунька (чапрак)|ru|Вальтрап}}, яе колер у розныя часы мяняўся ад сіняга да залаціста-жоўтага&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар = Дайнюс Разаўскас.|частка = Белы Вершнік з узнятым мячом на чырвоным фоне. Сімволіка герба Вялікага княства Літоўскага|загаловак = DRUVIS №2. Almanach Centru etnakasmalohiji «Kryuja»|адказны = Пад. рэд. Тодара Кашкурэвіча|месца  = Мн.|год=2008|старонкі  = 137|старонак = 242|тыраж  = 299}}&lt;/ref&gt;.
&lt;!-- Статус той пастановай нададзены пэўнай рэчы «Герб „Пагоня“, XIV—XVI стагоддзі, асабісты архіў А. К. Цітова». --&gt;

== Вытокі ==
[[Файл:Pogon nagrobek Jagielly.jpg|міні|250пкс|Герб «Пагоня» на надмагіллі [[Ягайла|Ягайлы]] (XV ст.) — адна з найстарэйшых выяў, найбольш выразны і каштоўны выяўленчы аўтэнтык эпохі.&lt;ref name=&quot;mast&quot;&gt;[http://pahonia-plakat.narod.ru/stvarennie_suczasnaj_pahoni.htm Сьцяг і герб] // «Мастацтва» № 8, 1992.&lt;/ref&gt;]]

На ўзнікненне герба «Пагоня» і замацаванне яго на землях [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] ўплываў шэраг чыннікаў, кожны з іх асобна не быў вырашальным&lt;ref&gt;{{Літаратура/Геральдыка Беларусі (2010)|к}} С. 98.&lt;/ref&gt;:

* Уплыў агульнаеўрапейскай [[сфрагістыка|сфрагістычнай]] традыцыі {{нп5|Конная пячатка|'''конных пячатак'''|en|Equestrian seal}} — пячатак феадальных уладароў з іх коннымі выявамі-партрэтамі (у тым ліку ў [[Польшча|Польшчы]], [[Чэхія|Чэхіі]], германскіх землях, гэты ўплыў заўважны і на пячатках наўгародскага князя [[Аляксандр Яраславіч Неўскі|Аляксандра Яраславіча]]&lt;ref&gt;''Хорошкевич А. Л.'' «Конные печати» Александра Невского и традиции средневековой сфрагистики // Князь Александр Невский и его эпоха. — С-Пб., 1995.&lt;/ref&gt;, полацкага князя [[Нарымонт Гедзімінавіч|Нарымонта-Глеба]] і іншых).
* Атаясненне герба «Пагоня» з асобай абаронца Айчыны і адлюстраванне тагачаснага жыцця краю, пад сталай ваеннай пагрозай.
* Уплыў грэка-хрысціянскіх культаў — святых Дзімітрыя Салунскага і [[Георгій Пераможца|Георгія Пераможцы]], адаптацыя іх да мясцовай традыцыі і фарміраванне культу ўласных заступнікаў, у спалучэнні з постацямі святых князёў [[Барыс і Глеб|Барыса і Глеба]].
* Выказвалі таксама думку пра персаніфікацыю паганскага бога [[Ярыла|Ярылы]], аднак яго культ з’явіўся толькі ў XVIII ст. і лакальна, а шырокавядомы стаў як адзін з «кабінетных багоў» яшчэ пазней. Тлумачэнне крыжа з «Пагоні» як сімвала паганскага бога Ярылы лічаць неверагодным&lt;ref name=&quot;nasievic&quot; /&gt;.

Вершнік на пячатцы — спачатку конны партрэт уладара, пазней пераасэнсаваны як сімвал [[Пагоня (ваенная павіннасць)|пагоні]] — даўняй традыцыі агульнага пераследу ворага. На думку [[Міхась Ткачоў|Міхася Ткачова]], сімвалізм «Пагоні» сягае ў даўніну да племянной ваеннай арганізацыі, калі кожны быў адказны за жыцці супляменнікаў. У выпадку нападу кожны мужчына, які мог насіць зброю, быў абавязаны ўдзельнічаць у абароне і пагоні за ворагам. Традыцыя агульнай пагоні з’явілася ў часы ваеннай дэмакратыі, захоўвалася ў часы [[Кіеўская Русь|дзяржавы Рурыкавічаў]] і потым Вялікага княства Літоўскага. Пад уплывам еўрапейскай геральдыкі і рыцарскіх традыцый ідэя абароны [[Айчына|Айчыны]], спалучаная з традыцыяй агульнай пагоні, увасобілася ў разуменні графічнага сімвала — герба «Пагоня»&lt;ref&gt;[[Міхась Ткачоў|М. А. Ткачоў]]. Беларускія нацыянальныя сімвалы&lt;/ref&gt;.

Кароль і вялікі князь [[Ягайла]] ў [[Прывілей 1387 года|прывілеі ад 20 лютага 1387 года]] пісаў: «''У тым выпадку, калі прыйдзецца пераследаваць ворагаў, непрыяцеляў нашых, якія б збягалі з нашай літоўскай зямлі, то дзеля гэтага роду пераследавання, якое па-народнаму завецца '''пагоняй''' (pogonia), абавязаны адпраўляцца не толькі {{Падказка|рыцары|У акце ''armigeri'', ''armiger'' літаральна 'чалавек, якія носіць зброю' і звычайна значыла 'збраяносец', але тут так паслядоўна называюцца баяры-рыцары, якім даецца прывілей.|}}, але і кожны мужчына, якога б ён ні быў паходжання або стану, толькі б ён быў здольны насіць зброю''».{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|2000|с=479}}

Працяглы час герб не меў уласнай назвы і падаваўся апісальна, напрыклад як «чоловека на кони з мечом» у [[Хроніка Вялікага Княства Літоўскага, Рускага і Жамойцкага|Хроніцы Вялікага Княства Літоўскага, Рускага і Жамойцкага]]&lt;ref&gt;ПРСЛ, т. XXXV.&lt;/ref&gt;. Назва герба як «Пагоня» зафіксавана толькі з канца XVI ст.&lt;ref name=&quot;nasievic&quot;/&gt;. Версія пра ўжыванне такой назвы ўжо ў 1282 годзе, якую можна сустрэць у літаратуры&lt;ref&gt;{{Літаратура/Сфрагістыка і геральдыка Беларусі (1999)|к}} с.132&lt;/ref&gt;, ідзе ад [[Тэадор Нарбут|Тэадора Нарбута]].

== Гісторыя ==

=== Паходжанне ===
Выява вершніка — папулярная сімволіка розных народаў з глыбокай старажытнасці. Непасрэдны папярэднік «Пагоні» — {{нп5|Конная пячатка|'''конная пячатка'''|en|Equestrian seal}} — заходнееўрапейскі сфрагістычны сімвал і іканаграфія тытула ''князь'' (dux) у XI—XIII ст. — выявы рыцара ў ''зброі'', з мячом, кап’ём або ''прапарцом'' і са ''шчытом'', на кані, які крочыць або бяжыць галопам&lt;ref&gt;{{Літаратура/Сфрагістыка і геральдыка Беларусі (1999)|к}} с.131-132&lt;/ref&gt;. Пячаткамі такого тыпу карысталіся ўладары суседніх зямель, у тым ліку [[Рурыкавічы]] ў XIII—XIV ст.

Магчыма, першым з Гедзімінавічаў, хто ўжываў конную пячатку еўрапейскага ўзору быў уласна вялікі князь [[Гедзімін]]а (1316—1341)&lt;ref&gt;У. А. Юргенсон. [http://www.belcoins.com/numinfo.phtml?art=61 Эвалюцыя дзяржаўнага герба Вялікага княства Літоўскага па дадзеных сфрагістыкі i нумізматыкі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100114132636/http://belcoins.com/numinfo.phtml?art=61|date=14 студзеня 2010}} // «[[Беларускі гістарычны часопіс]]» № 8, 2003.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''[[Аляксей Іванавіч Шаланда|Шаланда А. І.]]'' Генезіс «Пагоні» — дзяржаўнага герба Вялікага княства Літоўскага, Рускага і Жамойцкага // Bialoruskie zeszyty historyczne. — 2001. — № 16.&lt;/ref&gt;, вершнік на яго пячатцы узброены кап’ём, цяпер яна захоўваецца ў гістарычным музеі ў [[Вільня|Вільні]], але яе аўтэнтычнасць сумнеўная. Пэўна ж першым з Гедзімінавічаў коннай пячаткай карыстаўся полацкі князь [[Нарымонт|Нарымонт-Глеб Гедзмінавіч]], яна прывешана да акта 1330 года&lt;ref name=&quot;citou-2010-99&quot;&gt;{{Літаратура/Геральдыка Беларусі (2010)|к}} С. 99.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ehb392&quot;&gt;[[Міхась Ткачоў|М. А. Ткачоў]]. Беларускія нацыянальныя сімвалы // {{Літаратура/ЭГБ|1к}} С. 392.&lt;/ref&gt;. Часта сцвярджаюць, што конную пячатку меў вялікі князь [[Альгерд]], яна вядома толькі як сведчанне [[Тадэвуш Чацкі|Тадэвуша Чацкага]], што была прывешана да дагавора 1366 года з польскім каралём Казімірам і мела кругавы «[[старабеларуская мова|рускі]]» надпіс, з апісання Чацкага рэканструкцыю пячаткі зрабіў [[Мар’ян Гумоўскі]]&lt;ref&gt;Gumowski M. Pieczecie Ksiazat Litewskich // Ateneum Wilenskie. R. VII. Z. 3—4, 1930. S. 709—710.&lt;/ref&gt;, але Чацкі не мог бачыць пячатку, калі яна і была, то загінула раней яго часу&lt;ref&gt;{{Артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/114305294/|аўтар=[[Юрый Барэйша]]|загаловак=Пячатка Альгерда 1366 г.|год=2024|месца=Мінск|выданне=З гісторыі беларускай сфрагістыкі XII-XIV стст.: пломбы з легендай “NОЪГРОДЪ”, свінцовыя булы “Міндоўга”, невядомая пячатка Андрэя Альгердавіча Полацкага. Дадатак 3.|старонкі=177-191}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Rimša E.'' Pieczẹcie Olgierda, wielkiego ksiẹcia litewskiego — dane histo- riograficzne a rzeczywistość. // Heraldyka i okolice. Warszawa, 2002. S. 201—215. S. 205—206.&lt;/ref&gt;. Варыяцыяй — пешай пячаткай — карыстаўся князь Кейстут, яна была прывешана да акта 1353 года.
&lt;gallery&gt;
Файл:Bogislaw-I-Duke-of-Pomerania.png|Конная пячатка князя люцічаў {{нп5|Багуслаў I|Багуслава I|ru|Богуслав I}}, 1170 год
Файл:Nicholas I Lord of Mecklenburg.png|Конная пячатка саўладара бодрычаў {{нп5|Мікалай I (князь мекленбургскі)|Мікалая I|ru|Николай I (князь Мекленбурга)}}, 1189 год
Файл:Seal Kazimierz opolski 1226.svg|Конная пячатка князя апольскага {{нп5|Казімір I (князь апольскі)|Казіміра I|ru|Казимир I Опольский}}, 1226 год
Файл:Seal of Alexander Nevsky 1236 Avers2.svg|Конная пячатка князя наўгародскага [[Аляксандр Яраславіч Неўскі|Аляксандра Яраславіча]], пасля 1236 года
Файл:Печать Наримунта (Глеба) Полоцкого, 1330.svg|Конная пячатка князя полацкага  [[Нарымонт Гедзімінавіч|Нарымунта Гедзімінавіча]], 1338 год
Файл:Seal of duke Lengvenis Algirdaitis with Vytis (Waykimas), 1379.jpg|Не геральдычная конная пячатка князя [[Лугвен Альгердавіч|Лугвена Альгердавіча]] да акта 1379 года.
Файл:Seal of the Lithuanian King Jogaila with Vytis (Waykimas), 1382.jpg|Не геральдычная конная пячатка вялікага князя [[Ягайла Альгердавіч|Ягайлы Альгердавіча]] да акта 1382 года (не «Пагоня»).
Файл:Seal of duke Skirgaila with Vytis (Waykimas), 1382.jpg|Не геральдычная конная пячатка князя [[Скіргайла Альгердавіч|Скіргайлы Алягердавіча]] да акта 1382 года (таксама не &quot;Пагоня&quot;).
Файл:Vitaŭt Vialiki, Pahonia. Вітаўт Вялікі, Пагоня (K. Kielisiński, 1385, 1841).jpg|Не геральдычная конная пячатка князя [[Вітаўт Кейстутавіч|Вітаўта Кейстутавіча]] да акта 1385 года.
Seal of Sigismund Kęstutaitis.png|Не геральдычная пячатка вялікага князя [[Жыгімонт Кейстутавіч|Жыгімонта Кейстутавіча]], з «Калюмнамі» на тарчы, да акта 1432 год. «Пагоня» тым часам ужо была, але Жыгімонт выбраў архаічны тып пячаткі.
&lt;/gallery&gt;

=== Стварэнне герба ===
{{Некалькі выяў
| width  = 70
| image1 = Arms of Hungary (ancient).svg
| image2 = Coat of arms of Béla III of Hungary (used 1172–1196) - 02.svg
| image3 = Blason pays fr France ancien.svg
| footer = Геральдычная сімволіка каралевы Ягдвігі — «{{нп5|Палосы Арпадаў||hu|Árpádsáv}}», «[[Патрыяршы крыж|Падвоены крыж]]» і «Лілеі» [[Капетынгі|Капетынгаў]].
}}

{{Падвойная выява|справа|Jagajła, Pahonia. Ягайла, Пагоня (Z. Gloger, 1386, 1900).jpg|100|Jagajła, Pahonia. Ягайла, Пагоня (Z. Gloger, 1388, 1900).jpg|115|Першыя выявы герба -- з вершнікам-капійнікам, на малой каралеўскай пячатцы (1386), і вершнікам-мечнікам, на вялікай каралеўскай маястатнай пячатцы (фрагмент, 1388). Перамалёўкі Зыгмунта Глогера.}}
[[Файл:Ягайла_на_кані._Фрэска_ў_замкавай_капліцы_ў_Любліне.jpg|міні|Уласна Ягайла на кані, на тарчы падвойны крыж як герб. Фрэска 1418 года ў [[Капліца Святой Тройцы, Люблін|замкавай капліцы]] ў [[Люблін]]е.]]

Герб створаны польскімі [[Герольд|герольдамі]] пасля абрання Ягайлы польскім каралём у 1386 годзе, праз геральдызацыю (змяшчэнне яе на шчыце) яго ранейшай коннай пячаткі{{sfn|Kiersnowski|1988|s=10}}, напэўна, іншай прыдатнай ранейшай сімволікі для гэтага герольды мелі, відавочна, у спалучэнні з геральдычнымі сімваламі кралевы [[Ядвіга Анжуйская|Ядвігі]]. Ці меў герб уласную назву, прынамсі не вядома. Асноўнай фігурай герба была тарча з падвойным крыжам — пазней вядомая пад уласным імем [[Бойча|«Бойча» або «Ягелонскі крыж»]] — практычна як асабісты герб Ягайлы, а потым яго нашчадкаў. Вядомы негеральдычныя, свецкія выявы Ягайлы з ужываннем геральдычнай выявы падвойнага крыжа. Упершыню геральдызаваная выява вершніка і тарча з падвоеным крыжам&lt;ref name=&quot;ehb392&quot; /&gt; выяўлены на малой і вялікай каралеўскіх пячатках, вядомых з 1386 і 1388 года адпаведна. Такім чынам аформіўся герб, пазней вядомы як «Пагоня».

=== Вялікае Княства Літоўскае ===
[[Файл:Pahonia. Пагоня (1575).jpg|міні|«Пагоня» з рукапіснага гербоўніка Эразма Комніна (1575).]]

Першая геральдызаваная выява вершніка на пячатцы вялікага князя [[Вітаўт]]а вядома з 1401 года, але на яе тарчы быў не падвоены крыж, а «Калюмны». Пазней менавіта герб створаны польскімі герольдамі для Ягайлы, стаў гербам [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], яшчэ пазней атрымаў назву «Пагоня».

Спачатку выява герба не была стабільнай, напрыклад, вершнік мог глядзець у левы (геральдычны) бок, але з 1-й паловы XV ст., паводле правілаў еўрапейскай геральдыкі, яго стабільна выяўлялі павярнутым у правы бок.

Першая згадка ўласнай назвы герба — «Пагоня», вядома з [[Беларуска-літоўскія летапісы|беларуска-літоўскага летапісання]] 1-й паловы XVI ст., у кантэксце неверагоднай легендарнай часткі пад 1278 годам у сувязі з міфічным князем Нарымонтам, малодшым братам такога самага міфічнага вялікага князя літоўскага Трайдзеня. Аднак, гэта сведчыць, што ў час складання гэтых твораў, назва ўжо ўстаялася і ўжывалася пэўны час.

{{Цытата|Той Наримунт мел герб, або клейнот, рицерства своего таковый, и тым печатовался, Великому князству Литовскому зоставил его, а то такий: в гербе ''муж збройный, на коню белом, в полю червоном, мечъ голый, яко бы кого гонячи держал над головою'', и есть оттоля названый «''погоня''».|Хроніка Літоўская і Жамойцкая&lt;ref&gt;Хроника Литовская и Жемайтская // [[ПСРЛ]]. Т. 32 — М.: Наука, 1973.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Хроника Быховца // [[ПСРЛ]]. Т. 32 — М.: Наука, 1973.&lt;/ref&gt;}}
Легенда ў змененых варыянтах падавалася і пазнейшымі летапіснымі зводамі, напрыклад, [[Густынскі летапіс]] XVII ст. прыпісваў стварэнне герба, які ў яго час называлі «Пагоняй», вялікаму князю [[Віцень|Віценю]]. Аднак, такая літаратурная апрацоўка не дае новых звестак пра час з’яўлення ўласнай назвы герба.

{{Цытата|А Витен нача княжити над Литвою, измысли себе герб и всему князству Литовскому печать: рыцар збройный на коне з мечем, еже ныне наричут Погоня.|&lt;ref&gt;Густынская летопись // [[ПСРЛ]]. Т. 40. — СПб., 2003.&lt;/ref&gt;}}

[[Файл:Pahonia. Пагоня (1614).jpg|міні|«Пагоня» з віленскага выдання Статута (1614)&lt;ref&gt;{{Літаратура/Геральдыка Беларусі (2010)|к}} С. 106.&lt;/ref&gt;.]]&lt;gallery perrow=&quot;5&quot; caption=&quot;Пячаткі [[Вялікія князі літоўскія|вялікіх князёў літоўскіх]]&quot;&gt;
Файл:Vitaŭt-Pahonia. Вітаўт-Пагоня (1385).jpg|[[Вітаўт]] (1385)
Файл:Vitaŭt-Pahonia. Вітаўт-Пагоня (1426).jpg|[[Вітаўт]] (1426)
Файл:Alaksandar-Pahonia. Аляксандар-Пагоня (1501).jpg|[[Аляксандр Ягелончык|Аляксандр]] (1501)
Файл:Žygimont Stary, Pahonia. Жыгімонт Стары, Пагоня (K. Kielisiński, 1841).jpg|[[Жыгімонт Стары]]
Файл:Žygimont Aŭgust, Pahonia. Жыгімонт Аўгуст, Пагоня (K. Kielisiński, 1539, 1841).jpg|[[Жыгімонт Аўгуст]] (1539)
&lt;/gallery&gt;Паводле Статута 1588 года, усе паветы мусілі мець пячатку з выявай «Пагоні», якой замацоўваліся гаспадарскія (вялікакняжацкія) судовыя позвы да абывацеляў, іншыя дакументы замацоўваць гэтымі пячаткамі забаранялася:

[[Файл:Pahonia. Пагоня (1780-89).jpg|міні|«Пагоня» як герб Вялікага Княства Літоўскага, малюнак XVIII ст. з фондаў Дэпартамента Герольдыі&lt;ref name=&quot;citou-2010-99&quot;/&gt;.]]

{{Цытата|Тежъ мы, господаръ, даемъ подъ геръбомъ того паньства нашого, великого князства литовъского, «Погонею» печать до кожъдого повету, на которой естъ написани около геръбу имя того повету. А тую печать писаръ земъский присяжный у себе самъ, а не хъто инъшый, ховати маеть, которою печатью и под тытуломъ нашымъ позвы мають быти печатованы и выдаваны. А иные никоторые листы, выписы и сознанья, кроме только самыхъ позвовъ, тою печатю не маеть быть печатованы.|РАЗДЗЕЛ 4, АРТЫКУЛ 12 // [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588 года]]}}

На працягу XV—XVIII ст. «Пагоню» змяшчалі на брамах гарадоў і замкаў&lt;ref name=&quot;ehb392&quot;/&gt;. Гэта знайшло адлюстраванне ў гарадской геральдыцы — напрыклад, на [[Герб Магілёва|гербе Магілёва]]. Таксама «Пагоня» была часткай гербаў [[Герб Беластока|Беластока]], [[Герб Верхнядзвінска|Дрысы]], [[Герб Лепеля|Лепеля]], [[Герб Магілёва|Магілёва]], [[Герб Пулаў|Пулаў]], [[Герб Рэчыцы|Рэчыцы]], [[Герб Седльцаў|Седльцаў]] і [[Герб Суража|Суража]].

Розныя версіі «Пагоні» сталі гербамі шэрага ваяводстваў Вялікага Княства Літоўскага — [[Віленскае ваяводства|Віленскага]], [[Менскае ваяводства|Менскага]], [[Берасцейскае ваяводства|Берасцейскага]], [[Новагародскае ваяводства|Новагародскага]], [[Мсціслаўскае ваяводства|Мсціслаўскага]], [[Полацкае ваяводства|Полацкага]]. На думку Цітова, гербы з выявай «Пагоні» прыпадаюць на этнічную тэрыторыю беларусаў, а суседнія землі мелі іншыя&lt;ref&gt;{{Літаратура/Наш сімвал — Пагоня|к}} С. 25—26.&lt;/ref&gt;.

&lt;center style=&quot;clear:both;&quot;&gt;
&lt;gallery perrow=&quot;5&quot; caption=&quot;Гербы ваяводстваў Вялікага Княства Літоўскага&quot;&gt;
Файл:Amścisłaŭ-Pahonia. Амсьціслаў-Пагоня (1720).jpg|Мсціслаўскае
Файл:Bieraście, Pahonia. Берасьце, Пагоня (1720).jpg|Берасцейскае
Файл:Viciebsk, Pahonia. Віцебск, Пагоня (1720).jpg|Віцебскае
Файл:Miensk-Pahonia. Менск-Пагоня (1720).jpg|Менскае
Файл:Połacak, Pahonia. Полацак, Пагоня (1720).jpg|Полацкае
&lt;/gallery&gt;
&lt;/center&gt;

Агулам, вядома пяць варыянтаў&lt;ref name=&quot;citou&quot;&gt;{{Літаратура/Сфрагістыка і геральдыка Беларусі (1999)|к}} С. 144.&lt;/ref&gt; сярэдневяковай «Пагоні»:

[[Файл:Coat of Arms of Mscisłaŭ, Belarus, 1634.png|міні|«[[Малая Пагоня]]» як герб [[Амсціслаў|Мсціслава]].]]

# Класічная — у чырвоным полі збройны рыцар на белым кані, дзясніцаю ўздымае голы меч над галавой, на левым плячы шчыт з падвойным залатым крыжам. Конь накрыты трохканцовай гунькай. На найбольш старажытных каляровых малюнках конская збруя і тарча рыцара — блакітныя.
# «Руская Пагоня» — такі самы яздок, але ва ўзнятай руцэ дзіда, якую ён рыхтуецца кінуць або нанесці ўдар.
# «Голая Пагоня» — без засцерагальнага ўзбраення: яздок на кані без сядла, узнімае над галавою меч. Іканаграфія такога варыянта не сустракаецца, але вядома падобная версія XVII ст. з герба Маскоўскай дзяржавы.
# «Малая Пагоня» — на шчыце толькі адна з асноўных дэталей герба — збройная рука з голым мячом. Колер поля чырвоны або залаты. Ёсць дзве адрозныя версіі «Малой Пагоні».
# «Татарская Пагоня» — у зялёным полі яздок, які адстрэльваецца з лука ад пераследнікаў.

З мінімальнымі стылістычнымі зменамі «Пагоня» была дзяржаўным гербам Вялікага Княства Літоўскага і часткай герба [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] да 1795 года, калі пасля падзелаў Рэчы Паспалітай тэрыторыя Беларусі апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскае імперыі]].

=== У Расійскай імперыі ===
[[Файл:Pahonia. Пагоня (1776-83).jpg|міні|Ротны сцяг Беларускай гусарскай харугвы]]

Яшчэ па захопе ўсходняй часткі Вялікага Княства Літоўскага [[Расійская імперыя|Расійскай імперыяй]] (1772) царскі ўрад пастанавіў стварыць Палявы гусарскі беларускі полк. У 1775 годзе ён быў укамплектаваны выхадцамі з [[Беларуская губерня|Беларускай губерні]]. Гэты полк атрымаў у наступным годзе ўласны штандар з гербам, дзе шчыт падзелены на два полі: у верхнім, залатым, выява чорнага двухгаловага арла, а ў ''«дольнай чырвонай частцы выява Літоўскага ўзброенага ездака на белым кані з уздзетай шабляй»''. Прыкладна ў той жа час (1770-я{{удакладніць}}) утварыўся і Полацкі Мушкецёрскі полк. Ён атрымаў у якасці герба на баявы сцяг рассечаны шчыт: у правым залатым полі выява палавіны чорнага расійскага арла, у левай, чырвонай, — «Пагоня». Згодна з указам ад [[19 верасня]] [[1827]] году «Пагоняй» упрыгожваліся сцягі лейб-гвардыі Гарадзенскага гусарскага палка.

Герб «Пагоня» знайшоў сваё адлюстраванне не толькі на штандарах вайсковых частак, што фарміраваліся з ураджэнцаў Беларусі, але і на гербах «беларускіх» ([[Полацкае намесніцтва]], [[Магілёўскае намесніцтва]], [[Віцебская губерня]]) ды «літоўскіх» ([[Гродзенская губерня]] і [[Віленская губерня]]) адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак Расійскай імперыі.
&lt;center style=&quot;clear:both;&quot;&gt;
&lt;gallery perrow=&quot;5&quot; caption=&quot;Гербы «беларускіх» і «літоўскіх» губерняў і намесніцтваў Расійскай імперыі&quot;&gt;
Файл:Coat of arms of Vilna Governorate 1878.svg|[[Віленская губерня]]
Файл:Coat of arms of Vitebsk Governorate.svg|[[Віцебская губерня]]
Файл:Horadnia, Pahonia. Горадня, Пагоня (1802).jpg|[[Гродзенская губерня]] (да 1845)
Файл:Mahiloǔ-Pahonia. Магілёў-Пагоня (1781).png|[[Магілёўская губерня]] (1781—1796, 1802—1878)
Файл:Połacak, Pahonia. Полацак, Пагоня (1781).png|[[Полацкае намесніцтва]] (1781—1796)
&lt;/gallery&gt;
&lt;/center&gt;

[[Файл:Połacak-Viciebsk, Pahonia. Полацак-Віцебск, Пагоня (1857).png|міні|«Беларуская» частка ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Амсціслаў|Мсціслаў]]) вялікага герба [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] (1857).]]

Апроч таго, былы агульнадзяржаўны сімвал увайшоў у склад гербаў шэрага ўсходніх беларускіх гарадоў ([[Віцебск]], [[Веліж]], [[Гарадок]], [[Дзвінск]], [[Дрыса]], [[Лепель]], [[Магілёў]], [[Невель (горад)|Невель]], [[Полацк]], [[Себеж]], [[Сураж (Віцебскі раён)|Сураж]], [[Чэрыкаў]]). У кожным з нададзеных расійскімі ўладамі гербаў шчыт падзяляўся на дзве часткі: у верхняй, па геральдычных паняццях «пануючай», размяшчаўся [[Герб Расіі|двухгаловы арол]], а ў дольнай, «падпарадкаванай» — «Пагоня».

У канцы 1850-х гадоў «Пагоню» змясцілі на дзяржаўным гербе Расійскай імперыі як сімвал былых зямель Вялікага Княства Літоўскага.

У час [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]] герб «Пагоня» ў спалучэнні з польскім «Арлом Белым» зрабіўся сімвалам нацыянальна-вызваленчай барацьбы за дэмакратычную перабудову грамадства. Кіраўнік задушэннем паўстання [[Мураўёў-вешальнік]] аддаў распараджэнне аб забароне нашэння жалобных і рэвалюцыйных знакаў — чорных шапак з белымі султанамі, спражак з аб’яднаным гербам Польшчы і Літвы.

Такім чынам, герб «Пагоня» ў XIX ст. з аднаго боку быў афіцыйным сімвалам, а з іншага — неафіцыйным, рэвалюцыйна-дэмакратычным. Але ва ўсіх выпадках яго атаяснялі з пэўнай тэрыторыяй — тэрыторыяй сучаснай Беларусі&lt;ref&gt;{{Літаратура/Наш сімвал — Пагоня|к}} С. 36.&lt;/ref&gt;.

=== Найноўшы час ===
[[Файл:Coat of arms of Belarusian People's Republic.svg|thumb|left|«Пагоня» як герб [[БНР]].]]
[[Файл:Postcard BNR.jpg|міні|Паштовая картка часоў БНР з дзяржаўным гербам і гербам беларускіх ваяводстваў.]]

У пачатку XX ст. герб «Пагоня» актыўна выкарыстоўваўся беларускім нацыянальным рухам. Ідэю вяртання да гістарычнага дзяржаўнага сімвала ў паэтычнай форме выказаў [[Максім Багдановіч]], які ўвосень 1916 года напісаў верш «Пагоня».

У 1918 годзе «Пагоню» абвясцілі дзяржаўным гербам [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]], яе выява размяшчалася на пячатках беларускіх дзяржаўных устаноў. Нацыянальны беларускі герб ужываўся ў сімволіцы ўдзельнікаў [[Слуцкі збройны чын|Слуцкага збройнага чыну]] (1920).

У 1920 годзе літоўцы ўзялі за герб уласнай незалежнай дзяржавы варыянт герба Вялікага Княства Літоўскага — «[[Герб Літвы|Віціс]]». Пэўны час у літоўскай мове не было ўласнай назвы для «Пагоні», назву «Віціс» прапанаваў [[Сіманас Даўкантас]] у 1845 годзе&lt;ref&gt;Як здарылася, што Жамойць пачала называцца Літвою? // 100 пытанняў і адказаў з гісторыі Беларусі / Уклад. І. Сверчанка, Зм. Занько. ― Мн.: рэдакцыя газета «Звязда», 1993. ― с. 54&lt;/ref&gt;. Выкарыстанне герба Вялікага Княства Літоўскага мусіла падмацаваць прэтэнзіі Літоўскай Рэспублікі на гістарычную пераемнасць з ім. Аднак у 1920—1930-я гады многія дзяржаўныя дзеячы Літвы адзначалі неадпаведнасць гэтага герба менавіта літоўскай гістарычнай традыцыі. У 1935 годзе прэм’ер-міністр Літоўскай рэспублікі Тубаліс афіцыйна прызнаў не-літоўскае паходжанне «Пагоні» і паведаміў, што ідзе праца па стварэнні новага дзяржаўнага герба. Відавочна, гэтую працу спынілі падзеі 1939—1940 гадоў&lt;ref name=&quot;citou155&quot;&gt;{{Літаратура/Сфрагістыка і геральдыка Беларусі (1999)|к}} С. 155.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Міхась Скобла. [http://www.svaboda.org/PrintView.aspx?Id=872644 Анатоль Цітоў: «Гербу „Пагоня“ — 730 гадоў»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110811153426/http://www.svaboda.org/PrintView.aspx?Id=872644 |date=11 жніўня 2011 }} // [[Радыё Свабода]], [[31 студзеня]] [[2008]].&lt;/ref&gt;.

У міжваенны час «Пагоня» ўжывалася ў [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] на гербах Віленскага, Палескага, Падляшскага і Навагрудскага ваяводстваў [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]. Тым часам у [[БССР]] герб «Пагоня» ніяк не выкарыстоўваўся.

Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] герб «Пагоня» разам з іншымі нацыянальнымі сімваламі вярнула да ўжытку [[Беларуская Цэнтральная Рада]]. Але, як сведчыць распараджэнне Рэйхсміністра па акупаваных усходніх тэрыторыях (14.6.1944)&lt;ref&gt;{{Літаратура/Сфрагістыка і геральдыка Беларусі (1999)|к}} С. 156.&lt;/ref&gt;, гэтае выкарыстанне было ''неафіцыйным'' да апошніх дзён нямецкай акупацыі. Шырока вядомае распараджэнне, быццам падпісанае гаўляйтарам Беларусі [[Вільгельм Кубэ|Вільгельмам Кубэ]] і надрукаванае ў газеце «[[Раніца (газета, 1939)|Раніца]]» ([[27 чэрвеня]] [[1942]]), пра дазвол карыстацца «Пагоняй» побач з нямецкай сімволікай «пры святкаваннях або для абазначэння беларускай нацыянальнасці», аказалася, па выніках пазнейшых даследаванняў, тагачаснай дэзынфармацыяй, вінаватых у якой нямецкія акупацыйныя ўлады так і не знайшлі&lt;ref name=&quot;citou155&quot;/&gt;.

25 сакавіка 1946 года для цырымоніі прыняцця прысягі сяброў [[Саюз беларускіх патрыётаў|Саюза беларускіх патрыётаў]] на вернасць [[Беларусь|Беларусі]] дзеячка нацыянальна-вызваленчага руху [[Алеся Фурс]] намалявала «Пагоню», за што была асуджаная да 25 гадоў [[ГУЛАГ|савецкіх канцэнтрацыйных лагераў]].

У пасляваенны час беларускую нацыянальную сімволіку, у тым ліку і «Пагоню», выкарыстоўвала [[Беларуская дыяспара|беларуская эміграцыя]].
&lt;center style=&quot;clear:both;&quot;&gt;
&lt;gallery perrow=&quot;5&quot; caption=&quot;Выкарыстанне Пагоні ў дыяспары&quot;&gt;
Файл:IIзьлёт ЗБСЧ.png|Медаль II з’езду «[[Гісторыя скаўтынгу ў Беларусі|Згуртаваньня Беларускіх Скаўтаў на Чужыне]]»
File:Помнік «Змагарам за вольную Беларусь».jpg|Помнік «Змагарам за вольную Беларусь» у [[Саўт-Рывер]]ы
Файл:Помнік загінулым у 1939—1945 беларусам.JPG|Помнік загінулым у 1939—1945 беларусам у нямецкім горадзе Ляймен, усталяваны [[Юрый Жывіца|Ю. Жывіцам]] 
Файл:Pahonia red (25 Groschen), Stamp of Belarusian People's Republic.svg|Паштовая марка, выпушчаная ў 1950 годзе беларускай дыяспарай
&lt;/gallery&gt;
&lt;/center&gt;

А ў 1980-я гады напярэдадні распаду [[СССР]] герб «Пагоня» разам з [[Бел-чырвона-белы сцяг|бел-чырвона-белым сцягам]] сталі сімваламі нацыянальнага адраджэння Беларусі. Вяртанню беларускай нацыянальнай сімволікі спрыялі гістарычна-культурныя аб’яднанні і клубы («Талака», «Паходня», «Узгор’е» і інш.) і [[Беларускі народны фронт «Адраджэньне»|Беларускі Народны Фронт]], а таксама партыі дэмакратычнага кірунку ([[БСДГ]], [[НДПБ]], [[Сялянская партыя]], [[АДПБ]] і іншыя)&lt;ref name=&quot;ehb393&quot;&gt;[[Міхась Ткачоў|М. А. Ткачоў]]. Беларускія нацыянальныя сімвалы // {{Літаратура/ЭГБ|1к}} С. 393.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Belarusian Passport (cover).jpg|міні|Вокладка [[Пашпарт грамадзяніна Рэспублікі Беларусь|пашпарта грамадзяніна Рэспублікі Беларусь]] узору 1993—1996 гадоў]]

Афіцыйнае прызнанне «Пагоні» і бел-чырвона-белага сцяга як нацыянальных сімвалаў беларусаў адбылося разам з прыняццем Дэкларацыі аб суверэнітэце Беларусі (1990). Пад гэтай сімволікай прайшлі красавіцкія і майскія забастоўкі працоўных Беларусі 1991 года, якія адыгралі сваю ролю ў крушэнні таталітарызму ў краіне&lt;ref name=&quot;ehb393&quot;/&gt;. А 19 верасня 1991 года [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь]] прыняў законы «Аб Дзяржаўным сцягу Рэспублікі Беларусь» і «Аб Дзяржаўным гербе Рэспублікі Беларусь»&lt;ref&gt;[[s:Заканадаўчыя акты аб дзяржаўнай сімволіцы Рэспублікі Беларусь (1992)]]&lt;/ref&gt;. Дзяржаўным гербам Беларусі стаў старажытны беларускі герб «Пагоня», Дзяржаўным сцягам Беларусі — [[Бел-чырвона-белы сцяг]]&lt;ref name=&quot;ehb393&quot;/&gt;.

Выгляд той рэдакцыі герба «Пагоня», якая была прынята як дзяржаўны герб Рэспублікі Беларусь у 1991 годзе, мае наступныя адметнасці:
* ''шчыт'' белы, з залатым крыжам (патрыяршым);
* старэйшы, чым традыцыйны, выгляд ''зброі'' рыцара (шалом);
* конь у статычнай (абарончай) позе.

Новы эталон «Пагоні» распрацаваны беларускімі мастакамі [[Яўген Кулік|Яўгенам Куліком]], [[Уладзімір Крукоўскі|Уладзімірам Крукоўскім]] і [[Леў Талбузін|Львом Талбузіным]]&lt;ref&gt;[http://nn.by/?c=ar&amp;i=69322 Артыкул С.Мікулевіча «Сапраўдныя беларускія сімвалы» ў «Нашай Ніве»]&lt;/ref&gt;.

Аднак у 1995 годзе [[Аляксандр Лукашэнка]], які быў абраны прэзідэнтам краіны ў 1994 годзе, ініцыяваў [[рэферэндум у Беларусі 1995 года|рэферэндум]], у выніку якога «Пагоню» пазбавілі статусу дзяржаўнага герба, і яна трапіла пад негалосную забарону.

[[Файл:Пікет каля Дому ўраду (Менск, 1991 г.).jpg|міні|На пікеце каля Дома ўрада плакат беларускай лацінкай: «&lt;nowiki&gt;''Вярнуць народу яго спрадвечныя сымбалі: гэрб Пагоня й бел-чырвона-белы сьцяг, — а таксама назоў краіны Літва, сталіцы — Менск!''&lt;/nowiki&gt;» (19 верасня 1991).]]

У 2009 годзе герб «Пагоня» стаў гербам [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]].

Падчас расійскага ўварвання ва [[Украіна|Украіну]], распачатага ў 2014 годзе, а таксама падчас поўнамаштабнага ўварвання з 2022 года, гербам «Пагоня» карыстаюцца беларускія добраахвотнікі на баку Украіны, у прыватнасці [[Пагоня (атрад)|атрад «Пагоня»]], [[тактычная група «Беларусь»]], [[полк Каліноўскага]] і [[беларускі полк «Пагоня»]].

== Сучаснасць ==
У наш час «Пагоняй» як нацыянальным гербам працягваюць карыстацца некаторыя апазіцыйныя беларускія арганізацыі. Акрамя таго, герб «Пагоня» актыўна выкарыстоўваецца ў спартыўных і культурных мерапрыемствах па-за межамі краіны.

Сёння «Пагоня» ёсць на эмблемах некалькіх беларускіх грамадскіх аб’яднанняў:
* [[Партыя БНФ]]
* [[Кансерватыўна-Хрысціянская партыя — БНФ]]
* [[Згуртаванне беларусаў свету «Бацькаўшчына»|Згуртаванне Беларусаў Свету «Бацькаўшчына»]]
* [[Беларускі Хельсінкскі камітэт]]

[[Файл:COA Pahonia in Fürstenzug.jpg|міні|Выява «Пагоні» часоў ВКЛ на пано «[[Шэсце князёў]]» у [[Дрэздэн]]е]]
«Пагоню» маюць у сваім складзе гербы наступных населеных пунктаў:
* [[Файл:POL Białystok COA.svg|20пкс]] [[Беласток]]
* [[Файл:POL Brańsk COA.svg|20пкс]] [[Браньск|Бранск]]
* [[Файл:Coat of Arms of Velizh.png|20пкс]] [[Веліж]]
* [[Файл:Coat of Arms of Vierchniadzvinsk, Belarus.svg|20пкс]] [[Дрыса]]
* [[Файл:Coat of arms of Iziaslav.png|20пкс]] [[Ізяслаў (горад)|Ізяслаў]]
* [[Файл:Coat of Arms of Lepiel, Belarus.svg|20пкс]] [[Лепель]]
* [[Файл:Coat of arms of Lipniški.svg|20пкс]] [[Ліпнішкі]]
* [[Файл:Liudinavas COA.gif|20пкс]] [[Людвінова (Літва)|Людзвінавас]]
* [[Файл:Coat of Arms of Mahiloŭ.svg|20пкс]] [[Магілёў]]
* [[Файл:Coat of Arms of Nevel (Pskov oblast).png|20пкс]] [[Невель (горад)|Невель]]
* [[Файл:Puławy herb.svg|20пкс]] [[Пулавы]]
* [[Файл:Coat of Arms of Rečyca, Belarus.svg|20пкс]] [[Рэчыца]]
* [[Файл:Coat of Arms of Sebezh.png|20пкс]] [[Себеж]]
* [[Файл:Herb Siedlce.svg|20пкс]] [[Седльцы]]

Наступныя адміністрацыйна-тэрытарыяльныя адзінкі маюць «Пагоню» ў складзе сваіх гербаў:
* [[Файл:Bialski pow.png|20пкс]] [[Бяльскі павет|Бельскі павет]]
* [[Файл:Coat of Arms of Vitsebsk Voblasts.svg|20пкс]] [[Віцебская вобласць]]
* [[Файл:Coat of arms of Homyel Voblast.svg|20пкс]] [[Гомельская вобласць]]
* [[Файл:POL województwo podlaskie COA.svg|20пкс]] [[Падляскае ваяводства]]
* [[Файл:Coat of Arms of Zhytomyr Oblast.svg|20пкс]] [[Жытомірская вобласць]]
* [[Файл:POL powiat siemiatycki COA.svg|20пкс]] [[Сямяціцкі павет]]

Таксама версія «Пагоні» з’яўляецца [[Герб Літвы|гербам Літвы]].

Апроч гэтага, стылізаваная выява «Пагоні» як герба [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] ёсць на найвялікшым у свеце фарфоравым [[пано]] «[[Шэсце князёў]]» у [[Дрэздэн]]е.

== Асабісты герб ==
Імаверна, стваральнікі герба — польскія герольды, меркавалі яго як зямельны для Вялікага Княства Літоўскага, менавіта як такі ён ужыты ўпершыню — на вялікай і малой каралеўскіх пячатках.

Аднак, на практыцы герб адразу пачалі ўжываць як асабісты родзічы і сваякі караля Ягайлы, такім чынам, ад пачатку ён стаў асабістым гербам дынастыі [[Гедзімінавічы|Гедзімінавічаў]] і яго ўжываюць розныя яе галіны.

&lt;gallery&gt;
POL COA Czartoryski.svg|Герб князёў [[Чартарыйскія|Чартарыйскіх]] (спрэчных Гедзімінавічаў)
Golitsyn, Pahonia. Галіцын, Пагоня (1872-89).jpg|Трохчастны герб князёў [[Галiцыны|Галiцыных]] (нашчадкаў [[Нарымонт Гедзімінавіч|Нарымонта Гедзімінавіча]]).
&lt;/gallery&gt;

== У філатэліі ==
&lt;center&gt;&lt;gallery&gt;
Файл:Pahonia (25 Hrošaŭ, Blue), Stamp of Belarusian People's Republic.jpg|Марка [[БНР]] з Пагоняй.
Файл:Pahonia (25 Hrošaŭ, Orange), Stamp of Belarusian People's Republic.jpg|Марка БНР з Пагоняй.
Файл:1992. Stamp of Belarus 0005.jpg|Пагоня як дзяржаўны герб [[Рэспубліка Беларусь|Рэспублікі Беларусь]].
Файл:1992. Stamp of Belarus 0014.jpg|Стандартная марка з Пагоняй.
Файл:1992. Stamp of Belarus 0015.jpg|Стандартная марка з Пагоняй.
Файл:1992. Stamp of Belarus 0016.jpg|Стандартная марка з Пагоняй.
Файл:1993. Stamp of Belarus 0021.jpg|Стандартная марка з Пагоняй.
Файл:1993. Stamp of Belarus 0022.jpg|Стандартная марка з Пагоняй.
Файл:1993. Stamp of Belarus 0023.jpg|Стандартная марка з Пагоняй.
Файл:1993. Stamp of Belarus 0024.jpg|Стандартная марка з Пагоняй.
Файл:1993. Stamp of Belarus 0025.jpg|Стандартная марка з Пагоняй.
Файл:1993. Stamp of Belarus 0026.jpg|Стандартная марка з Пагоняй.
Файл:1993. Stamp of Belarus 0027.jpg|Стандартная марка з Пагоняй.
Файл:1993. Stamp of Belarus 0032.jpg|Стандартная марка з Пагоняй.
Файл:1993. Stamp of Belarus 0033.jpg|Стандартная марка з Пагоняй.
Файл:1994. Stamp of Belarus 0085.jpg|Стандартная марка з Пагоняй.
Файл:1994. Stamp of Belarus 0086.jpg|Стандартная марка з Пагоняй.
Файл:1994. Stamp of Belarus 0087.jpg|Стандартная марка з Пагоняй.
Файл:1994. Stamp of Belarus 0088.jpg|Стандартная марка з Пагоняй.
Файл:1995. Stamp of Belarus 0092.jpg|[[Міхал Клеафас Агінскі]] ў абрамленні вянка з Пагоняй.
Файл:Andrej Tadevuš Kaściuška stamp.jpg|[[Тадэвуш Касцюшка]] ў абрамленні вянка з Пагоняй.
Файл:Jakub Jasiński stamp.jpg|[[Якуб Ясінскі]] ў абрамленні вянка з Пагоняй.
Tomaš Vaŭžecki stamp.jpg|[[Тамаш Ваўжэцкі]] ў абрамленні вянка з Пагоняй.
Файл:Jazep Drazdovič stamp.jpg|[[Язэп Драздовіч]] з карцінай «''Пагоня''».
File:2010. Stamp of Belarus 18-2010-06-07-m.jpg|Прысвячэнне [[Грунвальдская бітва|Грунвальдскай бітве]].
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Галерэя ==
&lt;center&gt;&lt;gallery perrow=&quot;5&quot; caption=&quot;Гістарычныя выявы Пагоні&quot;&gt;
Файл:Pogon Vytys Sandomierz 14c.JPG|Фрэска XIV ст. у [[Сандамір|Сандаміры]].
Файл:Lietuvos herbas Vytis.Lithuanian CoA Vytis of 15th c.jpg|З {{нп5|Кодэкс Бергшамара|Codex Bergshammar|ru|Кодекс Бергшамара}}, 1441—1456
Файл:Lithuanian Vytis (Waykimas) from the Bavarian State Library (1475).jpg|З Wappen besonders von deutschen Geshlchtern, 1475.
Файл:Pahonia. Пагоня (1480) (2).jpg|З Das Wappenbuch Conrads von Grünenberg, 1480
Файл:Pahonia. Пагоня (1480).jpg|З Das Wappenbuch Conrads von Grünenberg, 1480
Файл:Vitaŭt Vialiki, Pahonia. Вітаўт Вялікі, Пагоня (XVI).jpg|З гербоўніка 1-й паловы XVI ст.
Файл:Pahonia. Пагоня (1530).jpg|З Sammelband mehrerer Wappenbücher, каля 1530
Файл:Pahonia. Пагоня (1531).jpg|З [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1529 года|Першага Статута]], 1531
Файл:Lithuanian coat of arms Vytis. 16th century.jpg|З Stemmata Polonica, каля 1555
Файл:Pahonia. Пагоня (1555) (1).jpg|Фрагмент шпалеры, каля 1555
Файл:Pahonia. Пагоня (1572).jpg|З Arma regni Poloniae, 1572
Файл:Žygimont Vaza, Pahonia. Жыгімонт Ваза, Пагоня (24.01.1588).jpg|З акта Жыгiмонта Вазы, 1588
Файл:Žygimont Vaza, Pahonia. Жыгімонт Ваза, Пагоня (24.01.1588) (2).jpg|З акта Жыгiмонта Вазы, 1588
Файл:Pahonia. Пагоня (1672).jpg|З Маскоўскага тытулярніка, 1672
Файл:Pahonia. Пагоня (1770).jpg|Харугва [[Аўгуст Моцны|Аўгуста Моцнага]], 1702
Файл:Pahonia. Пагоня (1720).jpg|З Сенатарскай залы, 1720-я
Файл:Vilnia University, Pahonia. Віленскі ўнівэрсытэт, Пагоня.jpg|Герб [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]]
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;&lt;gallery perrow=&quot;5&quot; caption=&quot;Сучасныя выявы Пагоні&quot;&gt;
Файл:Coat of Arms of Belarus (1991).svg|Эталон Пагоні 1991 года
Файл:Lob Rech Pospolita.svg|[[Герб Рэчы Паспалітай]]
Файл:Герб БНР.svg|Герб [[БНР]]
Файл:Coat of arms of Central Lithuania 1920.svg|[[Герб Сярэдняй Літвы]]
Файл:Coat of arms of Lithuania (1990–1991).svg|[[Віціс]] — герб [[Літва|Літвы]] (1990)
Файл:Coat of Arms of Lithuania.svg|[[Віціс]] — герб [[Літва|Літвы]] (1992)
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Літаратура/Наш сімвал — Пагоня}}
* {{Літаратура/Сфрагістыка і геральдыка Беларусі (1999)}}
* {{Літаратура/Геральдыка Беларусі (2010)}}
* {{Літаратура/ЭГБ|1}}
* {{Крыніцы/БЭ|том=11|артыкул=Пагоня|старонкі=479|аўтар=|ref=Беларуская энцыклапедыя}}
* ''[[Аляксей Іванавіч Шаланда|Шаланда А. І.]]'' Генезіс «Пагоні» — дзяржаўнага герба Вялікага княства Літоўскага, Рускага і Жамойцкага // Bialoruskie zeszyty historyczne. — 2001. — № 16.
* {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=382|артыкул=Пагоня|аўтар=[[Аляксей Шаланда|Шаланда А.]]}}
* {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|артыкул=|старонкі=}}
* ''[[Алег Латышонак|Латышонак А.]]'' [http://arche.by/by/10/30/360/ Дзяржаўная сымболіка Беларускай Народнай Рэспублікі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090513003419/http://arche.by/by/10/30/360/ |date=13 мая 2009 }} // Жаўнеры БНР. Беласток-Вільня, 2009. С. 303—306.
* ''Лялькоў Ігар''. [http://arche.bymedia.net/2002-1/lalk102.html Пытаньне дзяржаўнай сымболікі ў Беларусі: гісторыя і сучасны стан] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070707205420/http://arche.bymedia.net/2002-1/lalk102.html |date=7 ліпеня 2007 }} // [[ARCHE]] № 1, 2002.
* ''[[Вячаслаў Насевіч|Насевіч В.]]'' [http://vn.belinter.net/vkl/11.html Сімвал Вялікага княства] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100418220838/http://vn.belinter.net/vkl/11.html |date=18 красавіка 2010 }} // Чырвоная Змена № 33 (13891), [[28 сакавіка]] [[1995]].
* ''Юргенсон У. А.'' [http://www.belcoins.com/numinfo.phtml?art=61 Эвалюцыя дзяржаўнага герба Вялікага княства Літоўскага па дадзеных сфрагістыкі і нумізматыкі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100114132636/http://belcoins.com/numinfo.phtml?art=61 |date=14 студзеня 2010 }} // Беларускі гістарычны часопіс. 2003. № 8.
* ''[[Аляксей Шаланда]]''. [http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/bzh/16/16kom_szalanda.htm Генезіс «Пагоні» — дзяржаўнага герба Вялікага княства Літоўскага, Рускага і Жамойцкага] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081119044008/http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/bzh/16/16kom_szalanda.htm |date=19 лістапада 2008 }} // [[Białoruskie Zeszyty Historyczne|Беларускі Гістарычны Зборнік — Białoruskie Zeszyty Historyczne]] nr 16
* [http://slovo.ws/urok/historyofbelarus/150/147.html Як узніклі нашы дзяржаўныя сімвалы?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080623030606/http://slovo.ws/urok/historyofbelarus/150/147.html |date=23 чэрвеня 2008 }} // {{Крыніцы/150 пытанняў і адказаў з гісторыі Беларусі}}
* {{Артыкул|ref=Kiersnowski|аўтар=Ryszard Kiersnowski|загаловак=Godła jagiellońskie|выданне=Wiadomości Numizmatyczne|volume=XXXII|год=1988}}

== Спасылкі ==
{{Commonscat|}}
{{Гісторыка-культурная каштоўнасць РБ|73БЛ000004}}
* {{Спасылка| url = http://sciah.info/news.php| загаловак = Нацыянальныя сімвалы Беларусі| дата = 27 кастрычніка 2010| title = Архіўная копія| access-date = 16 лютага 2015| archive-url = https://web.archive.org/web/20170420112003/http://sciah.info/news.php| archive-date = 20 красавіка 2017| url-status = dead}}
* {{Спасылка| url = http://belamp.host.sk/dl/herb_bielarusi.zip| загаловак = Герб Беларусі ў фармаце Corel DRAW| дата = 27 кастрычніка 2010| title = Архіўная копія| access-date = 16 лютага 2015| archive-url = https://web.archive.org/web/20160305160930/http://belamp.host.sk/dl/herb_bielarusi.zip| archive-date = 5 сакавіка 2016| url-status = dead}}
* [http://www.lyczkowski.net/be/hierby-bielaruskaj-slachty/litary-p-r.html Гербы беларускай шляхты] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170820015732/http://www.lyczkowski.net/be/hierby-bielaruskaj-slachty/litary-p-r.html |date=20 жніўня 2017 }} Герб Пагоня і яго карыстальнікі {{ref-be}}
* {{Спасылка | аўтар = Сяргей Мікулевіч| дата публікацыі = 3 сакавіка 2012 | url = http://nn.by/?c=ar&amp;i=69322 | загаловак = Сапраўдныя беларускія сімвалы|выдавец = [[Наша ніва (1991)|Наша Ніва]] | дата = 3 сакавіка 2012}}
* {{YouTube|fnK8hZJPFgg|«Пагоня» працягласцю восем вякоў / Загадкі беларускай гісторыі}}

{{Добры артыкул|Гісторыя Беларусі|Вялікае Княства Літоўскае}}
{{Беларусь у тэмах}}

{{Палітычны крызіс у Беларусі}}

[[Катэгорыя:Гербы Беларусі|Пагоня]]
[[Катэгорыя:Прыватнаўласніцкія гербы|Пагоня]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі]]
[[Катэгорыя:Беларусы|Пагоня]]
[[Катэгорыя:Дзяржаўныя сімвалы Беларусі]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (пасля 1990 года)]]
[[Катэгорыя:Гербы Вялікага Княства Літоўскага]]</text>
      <sha1>qr6m6jtjx9z8n6iaulcpauufkbh7jyy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Польшча</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2514</id>
    <revision>
      <id>5171185</id>
      <parentid>5039638</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T10:58:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <comment>Згодна з абмеркаваннем</comment>
      <origin>5171185</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="103848" sha1="0y8pjwtg8xj3ghdtc0eug3mrtu8q2ke" xml:space="preserve">{{Дзяржава
| Беларуская назва = Рэспубліка Польшча
| Арыгінальная назва = {{lang-pl|Rzeczpospolita Polska}}
| Родны склон = Польшчы
| Назва гімна = Марш Дамброўскага
| Аудыа = Mazurek Dabrowskiego.ogg
| Незалежнасць ад = РСФСР
| Дата незалежнасці = [[11 лістапада]] [[1918]] года{{efn|Нацыянальнае свята незалежнасці; Гл. [[Гісторыя Польшчы#Узнаўленне незалежнасці|Гісторыя Польшчы]].}}
| lat_dir = N
| lat_deg = 52
| lat_min = 13
| lat_sec = 0
| lon_dir = E
| lon_deg = 21
| lon_min = 2
| lon_sec = 0
| CoordScale = 4000000
| Форма кіравання = [[прэзідэнцка-парламенцкая рэспубліка]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://europa.eu/european-union/about-eu/countries/member-countries/poland |lang=en |title=An official website of the European Union |publisher=[[Еўрапейскі Саюз|European Union]] |description=Старонка, прысвечаная Польшчы на афіцыйным сайце Еўрапейскага Саюза |accessdate=22 красавіка 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201128013558/https://europa.eu/european-union/about-eu/countries/member-countries/poland |archivedate=28 лістапада 2020 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| Буйнейшыя гарады = Варшава, [[Кракаў]], [[Лодзь]], [[Вроцлаў]], [[Познань]], [[Гданьск]], [[Шчэцін]], [[Быдгашч]], [[Люблін]], [[Беласток]]
| Пасады кіраўнікоў = [[Прэзідэнт Польшчы|Прэзідэнт]]&lt;br/&gt;[[Прэм’ер-міністр Польшчы|Прэм’ер-міністр]]&lt;br/&gt;[[Сейм Рэспублікі Польшча|Маршал Сейма]]&lt;br/&gt;[[Сенат Польшчы|Маршал Сената]]
| Кіраўнікі = [[Караль Наўроцкі]]&lt;br/&gt;[[Дональд Туск]]&lt;br/&gt;[[Шыман Галоўня]]&lt;br/&gt;[[Малгажата Кідава-Блонская]]
| accessionEUdate = [[1 мая]] [[2004]]
| EUseats = 54
| Дзяржаўная рэлігія = [[свецкая дзяржава]]
| Месца па тэрыторыі = 69
| Тэрыторыя = 312 679
| Адсотак вады = 3,07
| Месца па насельніцтву = 43
| Насельніцтва = {{спад}}38 244 000&lt;ref name='Statistics Poland Statistical Bulletin No 2/2021'&gt;{{Cite web|url=https://stat.gov.pl/en/topics/other-studies/informations-on-socio-economic-situation/statistical-bulletin-no-22021,4,122.html|title=Statistics Poland Statistical Bulletin No 2/2021|author=}}&lt;/ref&gt;
| Год ацэнкі = 2021
| Насельніцтва па перапісу = 38 483 957&lt;ref&gt;Główny Urząd Statystyczny. Ludność. Stan i struktura ludności oraz ruch naturalny w przekroju terytorialnym w 2014 r. Stanu w dniu 30 VI 2014 r [http://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/ludnosc/ludnosc/ludnosc-stan-i-struktura-ludnosci-oraz-ruch-naturalny-w-przekroju-terytorialnym-w-2014-r-stanu-w-dniu-30-vi-2014-r,6,12.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141202053621/http://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/ludnosc/ludnosc/ludnosc-stan-i-struktura-ludnosci-oraz-ruch-naturalny-w-przekroju-terytorialnym-w-2014-r-stanu-w-dniu-30-vi-2014-r,6,12.html |date=2 снежня 2014 }}&lt;/ref&gt;
| Год перапісу = 2014
| Шчыльнасць насельніцтва = 122
| Этнахаронім = паляк, полька, [[палякі]]
| УВП (ППЗ) = 1,430 трлн&lt;ref name=&quot;dataimf&quot;&gt;[https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/April/weo-report?c=914,913,963,918,960,944,967,921,943,962,964,968,922,942,186,926,&amp;s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&amp;sy=2018&amp;ey=2027&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=,&amp;br=1 Report for Selected Countries and Subjects]&lt;/ref&gt;
| Год разліку УВП (ППЗ) = 2021
| Месца па УВП (ППЗ) = 20
| УВП (ППЗ) на душу насельніцтва = {{лік|37786}}&lt;ref name=&quot;dataimf&quot;/&gt;
| Месца па УВП (ППЗ) на душу насельніцтва = 43
| УВП (намінал) = 674 млрд&lt;ref name=&quot;dataimf&quot;/&gt;
| Год разліку УВП (намінал) = 2021
| Месца па УВП (намінал) = 22
| УВП (намінал) на душу насельніцтва = {{лік|17815}}&lt;ref name=&quot;dataimf&quot;/&gt;
| Месца па УВП (намінал) на душу насельніцтва = 54
| ІРЧП = {{рост}} 0,872&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2019.pdf |lang=en |title=Human Development Indices and Indicators 2019 |publisher=[[Праграма развіцця ААН]] |description=Справаздача аб чалавечым развіцці на сайце Праграмы развіцця АА}}&lt;/ref&gt;
| Год разліку ІРЧП = 2019
| Месца па ІРЧП = 32
| Узровень ІРЧП = &lt;span style=&quot;color:#090;&quot;&gt;вельмі высокі&lt;/span&gt;
}}
'''По́льшча''' ({{Lang-pl|Polska}} {{Audio-IPA|Pl-Polska.ogg|[ˈpɔlska]}}), афіцыйная назва — '''Рэспу́бліка По́льшча''' ({{Lang-pl|Rzeczpospolita Polska}} {{IPA|[ʐɛt͡ʂpɔˈspɔlita ˈpɔlska]}}) — [[дзяржава]] ва [[Усходняя Еўропа|Усходняй]]&lt;ref&gt;У адпаведнасці з класіфікацыяй статыстычнага аддзела [[Арганізацыя аб'яднаных нацый|ААН]].&lt;/ref&gt; ([[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральнай]]&lt;ref&gt;У адпаведнасці з [[Еўропа#Часткі Еўропы|некаторымі іншымі класіфікацыямі]].&lt;/ref&gt;) [[Еўропа|Еўропе]], размешчаная на ўзбярэжжы [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]]. Мае сухапутныя межы з [[Германія]]й (на захадзе), [[Чэхія]]й, [[Славакія]]й (на поўдні), [[Украіна]]й, [[Беларусь|Беларуссю]], [[Літва|Літвой]] (на ўсходзе) і з [[Калінінградская вобласць|Калінінградскай вобласцю]] [[Расія|Расіі]] (на поўначы). Тэрыторыя — {{num|312679}} км². Працягласць берагавой лініі — 491 км&lt;ref&gt;[http://www.mir-geo.ru/polshaa/geogr Інфармацыя пра Польшчу на сайце «www.mir-geo.ru»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160307030436/http://www.mir-geo.ru/polshaa/geogr |date=7 сакавіка 2016 }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Насельніцтва — 38,48 млн чалавек. Сталіца — [[Варшава]] з насельніцтвам {{num|1732707}} чалавек&lt;ref name=ludnosc&gt;[http://demografia.stat.gov.pl/bazademografia/Tables.aspx Статыстычная дэмаграфічная інфармацыя польскага ўрада на 30 верасня 2014 г.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181226014634/http://demografia.stat.gov.pl/bazademografia/ErrorH.aspx?aspxerrorpath=%2Fbazademografia%2FTables.aspx |date=26 снежня 2018 }}&lt;/ref&gt;. [[Афіцыйная мова]] — [[Польская мова|польская]]. Грашовая адзінка — [[Злоты|польскі злоты]] (станам на 30 снежня 2024 года, 1 [[долар ЗША]] = 4,04 [[злоты]]х&lt;ref&gt;[http://www.nbp.pl/home.aspx?f=/kursy/kursya.html Narodowy Bank Polski. Kursy średnie walut obcych] {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;). Нацыянальнае свята — Нацыянальнае Свята Незалежнасці ({{lang-pl|Narodowe Święto Niepodległości}}) — адзначаецца [[11 лістапада]].

[[Унітарная дзяржава]], [[парламенцкая рэспубліка]]. У жніўні 2015 года пасаду Прэзідэнта заняў [[Анджэй Дуда]]. У снежні 2017 года Прэм’ер-міністрам стаў [[Матэвуш Маравецкі]]. Адміністрацыйны падзел: 16 [[ваяводства]]ў, якія складаюцца з 66 [[Горад на правах павета|гарадоў на правах паветаў]] і 314 [[павет]]аў.

Па колькасці насельніцтва займае шостае месца ў [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскім саюзе]]. Для Польшчы характэрна стабільная колькасць насельніцтва, яго нізкі як натуральны, так і міграцыйны прырост; паказчыкі эміграцыі таксама невысокія. Польшча з’яўляецца адной з найбольш [[Этнас|этнічна]] аднародных краін: каля 97 % жыхароў складаюць [[палякі]]. Дзяржаўная мова — польская. У [[Рэлігія|рэлігійным]] дачыненні насельніцтва Польшчы з’яўляецца самым веруючым у Еўропе пасля [[Мальта|Мальты]]: толькі 6 % жыхароў заявілі пра [[атэізм]] або абыякавасць да рэлігіі&lt;ref&gt;[http://cbos.pl/SPISKOM.POL/2012/K_049_12.PDF ZMIANY W ZAKRESIE WIARY I RELIGIJNOŚCI POLAKÓW PO ŚMIERCI JANA PAWŁA II]{{ref-pl}}&lt;/ref&gt;. Дамінуючыя пазіцыі займае [[Рымска-Каталіцкая Царква]], першы неітальянскі Папа Рымскі [[Ян Павел II|Ян Павел ІІ]] быў палякам. Найбуйнейшыя гарады — [[Варшава]], [[Кракаў]], [[Лодзь]], [[Уроцлаў]], [[Познань]], [[Гданьск]].

Гісторыю польскай дзяржаўнасці прынята адлічваць ад ўладарства [[Мешка I|Мешкі I]] — гістарычнага [[Князь|князя]] [[Заходнія паляне|заходніх палян]], які прыняў [[хрысціянства]] у 966 годзе. У 12 стагоддзі пачаўся перыяд феадальнай раздробленасці, завершаны ўз’яднаннем польскіх зямель [[Кароль|каралём]] [[Уладзіслаў I Лакетак|Уладзіславам I Лакеткам]]. У 1569 годзе Каралеўства Польскае аб’ядналася з [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княствам Літоўскім]] у [[Рэч Паспалітая|Рэч Паспалітую]] — [[Федэрацыя|федэратыўную]] дзяржаву, якая (пасля [[Рэч Паспалітая#Падзелы Рэчы Паспалітай|трох падзелаў]]) канчаткова скончыла сваё існаванне пасля трох падзелаў — у 1795 годзе. Тэрыторыі Польшчы знаходзіліся ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай]], [[Германская імперыя|Германскай]] і [[Аўстра-Венгрыя|Аўстра-Венгерскай]] імперый да аднаўлення польскай дзяржаўнасці 11 лістапада 1918 года. 1 верасня 1939 года [[Трэці рэйх|Трэці Рэйх]] пачаў [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]], напаўшы на Польшчу. Пасля вайны Польшча (межы якой істотна змяніліся) стала незалежнай [[сацыялізм|сацыялістычнай]] [[Польская Народная Рэспубліка|Польскай Народнай Рэспублікай]]. У 1989 годзе адбыліся палітычныя змены, і да цяперашняга часу Польшча існуе як Рэспубліка Польшча ({{lang-pl|Rzeczpospolita Polska}}), або [[Трэцяя Рэч Паспалітая]].

Польшча мае развітую эканоміку, шостую па памерах у ЕС. Краіна адзначаецца вельмі высокім паказчыкам індэкса чалавечага развіцця, для яе характэрны высокі ўзровень жыцця і жыццёвыя стандарты, якасныя і ўсеагульныя адукацыя і ахова здароўя. Паводле класіфікацыі [[Сусветны банк|Сусветнага банка]] адносіцца да дзяржаў з высокім прыбыткам. Прадукцыя польскага машынабудавання, хімічнай і харчовай прамысловасці, сельскай гаспадаркі экспартуецца і на ўсход, і на захад. Польшча з’яўляецца членам [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|Арганізацыі Аб’яднаных Нацый]], [[НАТА]], [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскага Саюза]], [[Арганізацыя эканамічнага супрацоўніцтва і развіцця|АЭСР]], [[Вышаградская група|Вышаградскай групы]], [[Веймарскі трохвугольнік|Веймарскага трохвугольніка]] і многіх іншых [[Міжнародная арганізацыя|міжнародных арганізацый]].

== Этымалогія ==
«''Rzeczpospolita Polska''» — афіцыйная назва Польшчы на [[Польская мова|польскай мове]]. «''Rzeczpospolita''» перакладаецца як «''садружнасць''» ці «''рэспубліка''»&lt;ref&gt;''Jan Miodek''. Słownik ojczyzny polszczyzny. Wrocław: Wydawnictwo EUROPA, 2002. ISBN 83-87977-92-6.{{ref-pl}}&lt;/ref&gt;. Словам «''Rzeczpospolita''» у Польшчы і [[Беларусь|Беларусі]] ({{lang-be|Рэч Паспалітая}}) таксама называюць унію [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Каралеўства Польскага]] і [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]].

[[Файл:Denar rys chrobry1.png|thumb|left|Манета XI ст., якая была адчаканена на [[Манетны двор|манетным двары]] [[Баляслаў I Храбры|Баляслава I Храбрага]]&lt;ref&gt;''Tomasz Panfil''. [http://www.eps.gda.pl/ptn/10.html Orzeł na denarze Bolesława Chrobrego — pochodzenie i znaczenie symbolu.]&lt;/ref&gt;.]]
Не існуе дакладнага тлумачэння паходжання назвы «''Польшча''». Згодна з найбольш распаўсюджанай тэорыяй гэта назва [[Этымалогія|паходзіць]] ад назвы [[Племя|племені]] [[Заходнія паляне|палян]], якія насялялі абшары сучаснага [[Велікапольскае ваяводства|Велікапольскага ваяводства]]. Слова «''паляне''» паводле адной з тэорый паходзіць ад слова «''племя''» — супляменнік, чалавек, звязаны кроўнай сувяззю, які мае тую ж веру. Іншая тэорыя выводзіць слова «''паляне''» ад слова «''поле''»&lt;ref&gt;''Tadeusz Lehr-Spławiński''. Język polski. Warszawa 1978, s. 64.{{ref-pl}}&lt;/ref&gt;, дапускаючы, што асноўным заняткам племені палян была апрацоўка зямлі ў адрозненні ад іншых плямёнаў, напрыклад, [[вісляне|віслян]] ці [[мазаўшане|мазаўшан]]&lt;ref name=etkdk&gt;''Krystyna Długosz-Kurczabowa''. [http://sjp.pwn.pl/poradnia/haslo/;2783 Jaka jest etymologia słowa Polska (nazwa kraju)?]{{ref-pl}}&lt;/ref&gt;, якія насялялі [[Лес|лясныя]] абшары. Некаторыя [[лінгвіст]]ы сцвярджаюць, што гэта можа быць звязана з першапачатковай формай племянной арганізацыі — «''ополем''». Форма гэта была пэўным відам кіравання з выбарным кіраўніком, агульнай уласнасцю на зямлю і [[род]]ам — асновай грамадства.

У мінулым ужываліся [[Лацінская мова|лацінскія]] назвы «''Terra Poloniae''» ({{lang-be|Зямля Польская}}) ці «''Regnum Poloniae''» ({{lang-be|Каралеўства Польскае}})&lt;ref&gt;''Teresa Michałowska''. Średniowiecze. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1995, s. 228—229, seria: Wielka Historia Literatury Polskiej. ISBN 83-01-11452-5.{{ref-pl}}&lt;/ref&gt;. Назва «''Польшча''» пачала ўжывацца ў дачыненні да ўсёй [[Дзяржава|дзяржавы]] ў [[XI стагоддзе|XI стагоддзі]]. Землі палян з [[XIV стагоддзе|XIV ст.]] называлі Старапольшчай, а пазней — Вялікапольшчай. А паўднёвыя землі, для кантрасту, называлі [[Малапольшча]]й&lt;ref name=etkdk/&gt;.

Назвы Польшчы ў некаторых іншых мовах ({{lang-lt|Lenkija}}, {{lang-hu|Lengyelország}}) паходзяць ад назвы племені [[Ляндзяне|ляндзян]], якія насялялі тэрыторыю паўднёва-ўсходняй часткі Польшчы&lt;ref&gt;''Jerzy Nalepa''. [http://mbc.malopolska.pl/dlibra/docmetadata?id=30087&amp;from=&amp;dirids=1&amp;ver_id=693928&amp;lp=1&amp;QI=!9ABA8B4A841FF961307FCA0C3156BD0A-3 Polska — pochodzenie i wiek nazwy (cz. II).] Język Polski. 1994, nr 4/5 (LXXIV 4-5) (wrzesień/grudzień), s. 241 i n.{{ref-pl}}&lt;/ref&gt;.

На працягу 37 гадоў (з 1952 г. па 1989 г.) афіцыйна Польшча называлася як «''[[Польская Народная Рэспубліка]]''» (ПНР) ({{lang-pl|Polska Rzeczpospolita Ludowa}}).

== Геаграфічнае становішча ==
{{main|Геаграфія Польшчы}}
Рэспубліка Польшча — адна з найбуйнейшых еўрапейскіх краін. Па плошчы сваёй тэрыторыі (312,685 км²) яна займае дзявятае месца ў Еўропе і 68-е ў свеце. Яна прыкладна ў паўтара разы большая за Беларусь. Таксама Польшчы наложыць 8682 км² тэрытарыяльных вод у Балтыйскім моры. Кампактная пяцівугольная Польшча размешчана акурат у цэнтры Еўропы, прынамсі, на думку польскіх географаў [[Геаграфічны цэнтр Еўропы|цэнтр Еўропы]] знаходзіцца ў вёсцы [[Сухаволя]] каля Беластока. Цэнтр самой Польшчы знаходзіцца каля вёскі [[Пёнтак]], што недалёка ад [[Лодзь|Лодзі]]. Самая паўночная кропка Польшчы — мыс Разеве (54°50 пн. ш.), паўднёвая — пік Апалонек (49°00 пн.ш.), усходняя лукавіна [[Буг]]а каля вёскі Зосін на ўкраінскай мяжы (24°09 усх. д.), заходняя — лукавіна [[Одра|Одры]] на мяжы з Германіяй (14°07 усх.д.).

Польшча мяжуе з Германіяй на захадзе (467 км); [[Чэхія]]й (796 км) і [[Славакія]]й (541 км) на поўдні; [[Украіна]]й (535 км), [[Беларусь|Беларуссю]] (418 км) і [[Літва|Літвой]] (104 км) на ўсходзе; з [[Калінінградская вобласць|Калінінградскай вобласцю]] [[Расія|Расіі]] (210 км) на поўначы. На поўначы на працягу 440 км абмываецца Балтыйскім морам, берагі якога зрэзаныя шматлікімі бухтамі і залівамі.

== Геаграфія ==
{{main|Геаграфія Польшчы}}
[[Файл:Poland topo.jpg|thumb|Рэльеф Польшчы]]
Большая частка краіны размешчана на пліце старажытнай [[Усходне-Еўрапейская платформа|Усходне-Еўрапейскай платформы]]. Таму звыш 90 % яе тэрыторыі — раўніны, а сярэдняя абсалютная вышыня яе паверхні — каля 170 м. Але пры гэтым рэльеф характарызуецца разнастайнасцю. Берагі Балтыйскага мора нізкія, пясчаныя, з дзюнамі і косамі. Далей на поўдзень цягнецца Балтыйская града — паласа крутасхільных узвышшаў (да 300 м), сфарміраваная старажытным зледзяненнем. Цэнтральная частка Польшчы занята забалочанымі нізінамі, паўднёвая ўскраіна — горная. На паўднёвым захадзе краіны знаходзяцца ўзвышшы ([[Малапольскае ўзвышша|Малапольскае]], Верхне-Сілезскае і інш.) і сярэдневышынныя старыя горы [[Судзеты]] ([[гара Снежка]], 1605 м). У час маладой складкаватасці ўтвораны [[Карпаты]]. У іх найвышэйшай частцы — [[Высокія Татры|Высокіх Татрах]] — на самым поўдні — знаходзіцца вышэйшы пункт краіны ([[гара Рысы]], 2499 м).

[[Файл:Brama Krakowska, Dolina Prądnika.jpg|thumb|left|Кракаўска-Чэнстахоўскае ўзвышша]]
Польшча багатая на карысныя выкапні. Гэта жалезныя, медныя, цынкавыя і свінцовыя руды Сілезіі; [[каменны вугаль]] Люблінскага і Сілезскага (аднаго з самых буйных у Еўропе) басейнаў; [[буры вугаль]]; каменная і калійныя солі; [[прыродны газ]], [[нафта]] і [[сера]] перадгор’яў Карпат.

Клімат Польшчы умераны, пераходны ад марскога да кантынентальнага. Пануе заходні перанос, таму ў напрамку на ўсход павялічваецца кантынентальнасць. Надвор’е няўстойлівае — вільготныя і воблачныя перыяды часта змяняюцца сухімі і яснымі. Зімой на ўзбярэжжы і на захадзе цяплей (-1&amp;nbsp;°C), чым у цэнтральных раёнах (-3&amp;nbsp;°C). Летам — наадварот: +16&amp;nbsp;°C — на поўначы і +19&amp;nbsp;°C — у цэнтры. Самыя нізкія тэмпературы ў гарах: зімой −6&amp;nbsp;°C, летам + 10…+14&amp;nbsp;°C. На раўнінах выпадае 500—600 мм ападкаў за год, у гарах — да 1800 мм, максімум прыпадае на лета.

[[Файл:Olecko Jezioro Oleckie Wielkie.jpg|thumb|Возера Алека, адно з 2000 азёр Мазурскага паазер’я]]
Па тэрыторыі Польшчы цякуць такія буйныя рэкі як [[Вісла]], [[Одра]], [[Буг]]. На поўначы краіны знаходзіцца каля 9,300 ледавіковых азёраў, раскіданых паміж марэннымі ўзгоркамі Балтыйскай грады. Азёры ўтвараюць паазер’і, найбуйнейшае з якіх — [[Мазурскае паазер’е|Мазурскае]]. Самыя вялікія азёры краіны — [[Мамры]] (104 км²) і [[Снярдвы]] (114 км²).

На раўнінах пераважаюць дзярнова-падзолістыя пясчаныя глебы — [[Кіслотнасць глебы|кіслыя]] і малагумусныя, часта сустракаюцца забалочаныя. Больш урадлівыя — [[бурыя лясныя глебы|бурыя лясныя]] і [[алювіяльныя глебы|алювіяльныя]] — канцэнтруюцца ў перадгор’ях і па далінах рэк.

Лясы, якія некалі займалі амаль усю краіну, цяпар пакрываюць каля 27 % яе плошчы. Карэнныя лясы сярэдняй паласы складаюцца ў асноўным з лісцёвых парод: [[дуб]]а, [[бук лясны|бука]], [[бяроза|бярозы]] і [[клён]]у; уздоўж рэк растуць [[Ясень]], [[таполя]] і [[вярба]]; у гарах — [[піхта]]. Узнаўленне лясоў у асноўным ажыццяўляецца за кошт хвойных парод. Змешаныя і хвойныя лясы ўтвораць вялікія масівы на бяднейшых пясчаных глебах у паўночных і ўсходніх раёнах краіны, якія чаргуюцца з верашчатнікамі і тарфянікамі. Тут жа захаваліся вялікія масівы лясоў (пушчы) — [[Белавежская пушча|Белавежская]], [[Аўгустоўская пушча|Аўгустоўская]] і інш. Тут створаны нацыянальныя прыродныя паркі, рэзерваты.

== Гісторыя ==
{{асноўны артыкул|Гісторыя Польшчы}}

=== Засяленне людзьмі, старажытны перыяд ===

Упершыню на тэрыторыі сучаснай Польшчы сляды чалавекападобнага ''[[Homo erectus]]'' былі знойдзены ў [[Ніжняя Сілезія|Ніжняй Сілезіі]] каля [[Тшабніца|Тшабніцы]] і ў [[Вёска Руска|Русцы]] каля [[Стшэгам]]а. Каменныя прылады з Тшабніцы ([[чопер]]ы і [[мікраліты]]&lt;ref&gt;''Jan M. Burdukiewicz''. U źródeł Polski (do roku 1038), red. Marek Derwich i Adam Żurek, Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław 2002, ISBN 83-7023-954-4, p. 18, 20.{{ref-pl}}&lt;/ref&gt;) маюць узрост каля 500 тыс. гадоў і адносяцца да фердынандаўскага пацяплення, а з Рускі — каля 440—370 тыс. гадоў і адносяцца да мазавецкага пацяплення (бо рассяленне ''Homo erectus'' залежала ад кліматычных ваганняў). Рэшткі ''[[Homo neanderthalensis]]'' так і не былі знойдзены на тэрыторыі Польшчы, аднак матэрыяльныя артэфакты (некалькі дзясяткаў каменных прылад і рэшткі ачага ўзростам каля 220 тыс. гадоў, знойдзеныя каля [[Рацібор]]а ў [[Верхняя Сілезія|Верхняй Сілезіі]], і інш.) сведчаць пра тое, што ён там пражываў&lt;ref&gt;''Jan M. Burdukiewicz''. U źródeł Polski (do roku 1038), red. Marek Derwich i Adam Żurek, Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław 2002, ISBN 83-7023-954-4, p. 20.{{ref-pl}}&lt;/ref&gt;, прычым апошнія пасяленні ''Homo neanderthalensis'' датуюцца тэрмінам прыкладна 70—58 тыс. гадоў таму&lt;ref&gt;''Piotr Kaczanowski, Janusz Krzysztof Kozłowski''. Najdawniejsze dzieje ziem polskich (do VII w.), Oficyna Wydawnicza «Fogra», Kraków 1998, ISBN 83-85719-34-2. s. 59—69.{{ref-pl}}&lt;/ref&gt;. У эпоху апошняга зледзянення, з прычыны таго, што ледавіковы шчыт у гэты час пакрываў [[Балтыйскае мора]] і даходзіў да нізоўяў [[Вісла|Віслы]], на тэрыторыі Польшчы за перыяд 70-60 — 40 тыс. гадоў таму не былі знойдзены сляды паселішчаў. 11—10 тыс. гадоў таму на тэрыторыі Польшчы адбыліся карэнныя змены [[клімат]]у: зменшылася плошча лясоў, на паўночным усходзе з’явіліся [[тундра]]выя ўчасткі, а ў цэнтральнай частцы — [[стэп]]ы. Менавіта тады жа з’явіліся паляўнічыя на паўночных аленяў. Для [[мезаліт]]у (9000—8000 гадоў да н. э.) было характэрна агульнае пацяпленне клімату і звязанае з ім павелічэнне [[Экалогія|экалагічнай]] разнастайнасці, але ў тыя часы гаспадарка ўсё яшчэ грунтавалася пераважна на паляванні, лоўлі рыбы або зборы раслін, малюскаў і смоўжаў. У эпоху [[неаліт]]у пачалі з’яўляцца першыя аграрныя паселішчы — і сельскагаспадарчы лад жыцця актыўна развіваўся прыкладна да 2000 гадоў да н. э.

У перыяд класічнай антычнасці (400 г. да н. э. — 450—500 гг. н. э.) тэрыторыю Польшчы насялялі носьбіты розных [[Археалагічная культура|археалагічных культур]], якія суадносяцца даследчыкамі з [[Кельты|кельтамі]], [[Германцы|германцамі]] і [[Балты|балтамі]]. Магчыма, прысутнічалі і іншыя групы насельніцтва, бо этнічны склад археалагічных культур заўжды цяжка ўстанавіць верагодна. Нягледзячы на адсутнасць уласнай [[Пісьменнасць|пісьменнасці]], многія са згаданых народаў дасягнулі высокага ўзроўню ў матэрыяльнай культуры і сацыяльнай арганізацыі, што пацвярджаецца, напрыклад, багатымі па змесце дынастычнымі магіламі мясцовых «князёў». Для гэта перыяду быў характэрны высокі ўзровень [[Міграцыя|міграцый]], у якіх нярэдка ўдзельнічалі буйныя групы насельніцтва&lt;ref&gt;''Jan M. Burdukiewicz''. U źródeł Polski (do roku 1038), red. Marek Derwich i Adam Żurek, Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław 2002, ISBN 83-7023-954-4, pp. 86—121.{{ref-pl}}&lt;/ref&gt;. Паступова [[славяне]] асімілявалі ці выгналі амаль усе згаданыя вышэй плямёны.

=== Дзяржава Пястаў (да 1138 года) ===
[[Файл:Matejko Christianization of Poland.jpg|thumb|«''Прыход [[хрысціянства]]''» ([[мастак]] — [[Ян Матэйка]]).]]
Каля [[IX ст.]] на тэрыторыі сучаснай Польшчы пачалі ўтварацца протадзяржаўныя фарміраванні, з якіх найбольшага росквіту дасягнулі два: дзяржава [[Вісляне|віслян]] (вакол [[Кракаў|Кракава]]) і дзяржава [[Заходнія паляне|палян]] (вакол [[Гнезна (Польшча)|Гнезна]] і [[Познань|Познані]]). Дзяржава віслян у другой палове стагоддзя апынулася пад панаваннем [[Вялікая Маравія|Вялікай Маравіі]], а ў перыяд з [[936]] г. па [[945]] г. — пад [[Чэшскае княства|Чэшскім княствам]]&lt;ref&gt;''Jerzy Wyrozumski''. Historia Polski do 1505, Wyd. PWN, Warszawa (1988), s. 28.{{ref-pl}}&lt;/ref&gt;. Менавіта з часамі валадарання на Польшчы Вялікай Маравіі гісторыкі звязваюць [[хрышчэнне]] князя віслян і заснаванне [[біскупства]] ў Кракаве&lt;ref&gt;''Szczur Stanisław''. Historia Polski średniowiecze, Wydawnictwo Literackie 2002, ISBN 83-08-03272-9. s. 30.{{ref-pl}}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Poland 992-1025 map PL.png|thumb|left|Польшча ў часы [[Баляслаў I Храбры|Баляслава I Храбрага]].]]
Каля 930—940 гг. паляне пачалі далучаць суседнія землі на поўначы, заняўшы да [[960]] г. усю тэрыторыю [[Вялікая Польшча|Вялікай Польшчы]]&lt;ref&gt;''Szczur Stanisław''. Historia Polski średniowiecze, Wydawnictwo Literackie 2002, ISBN 83-08-03272-9. s. 34.{{ref-pl}}&lt;/ref&gt;. [[Мешка I]] — першы гістарычна вядомы валадар з той дынастыі — прыняў хрысціянства ў [[966]] г., але так і не стаў [[Кароль|каралём]], застаючыся да канца жыцця [[Князь|князем]]. У канцы яго панавання дзяржава займала тэрыторыі Вялікай Польшчы, [[Мазовія|Мазовіі]], частак [[Памеранія|Памераніі]] з [[Гданьск]]ам (г. зн. [[Усходняе Памор’е|Усходняга Памор’я]]), [[Сілезія|Сілезіі]] і, магчыма, [[Малая Польшча|Малой Польшчы]]&lt;ref&gt;''Jerzy Wyrozumski''. Historia Polski do 1505, Wyd. PWN, Warszawa (1988), s. 85.{{ref-pl}}&lt;/ref&gt;. Ён і яго пераемнікі змагаліся са [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыяй]], Чэшскім княствам і [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Руссю]], а таксама са славянскімі плямёнамі, якія аселі паміж [[Одэр|Одрай]] і [[Эльба|Лабай]]. Найбуйнейшага тэрытарыяльнага памеру дзяржава дасягнула ў часы [[Баляслаў I Храбры|Баляслава I Храбрага]], які быў сынам князя Мешкі I. Баляслаў I Храбры заваяваў [[Лужыца|Лужыцу]], [[Маравія|Маравію]], [[Славакія|Славакію]]{{efn|Дакладней, тэрыторыю, на якой знаходзіцца сучасная Славацкая рэспубліка.}} (на нядоўгі час і тэрыторыі Чэшскага княства) і вярнуў назад у склад сваёй дзяржавы шэраг гарадоў [[Чырвоная Русь|Чырвонай Русі]].

У [[1000]] г. Баляслаў I Храбры заснаваў у Польшчы незалежную царкоўную мітраполію з цэнтрам у [[Гнезна (Польшча)|Гнезне]]&lt;ref&gt;''Jerzy Wyrozumski''. Historia Polski do 1505, Wyd. PWN, Warszawa (1988), s. 90.{{ref-pl}}&lt;/ref&gt;. У тым жа годзе [[Атон III]] здзейсніў акт каранацыі, які быў пацверджаны [[Папа Рымскі|Папам Рымскім]] у [[1025]] г.&lt;ref&gt;''Jerzy Wyrozumski''. Historia Polski do 1505, Wyd. PWN, Warszawa (1988), s. 90, s. 93.{{ref-pl}}&lt;/ref&gt; Такім чынам Баляслаў I Храбры быў каралём толькі апошні год свайго жыцця. Заняпад дзяржавы першых [[Пясты|Пястаў]] надышоў у [[1031]] г., калі ёю кіраваў [[Мешка II]] — сын Баляслава I Храбрага. Мешка II страціў амаль усе тэрыторыі, якія далучыў яго бацька, а дынастыя згубіла каранацыйныя [[інсігніі]]. Нападзенне чэшскага князя [[Бржэціслаў I|Бржэціслава I]] у [[1038]] г. і народнае паўстанне ўзмацнілі ўпадак дзяржавы.

Панаванне [[Казімір I Аднавіцель|Казіміра I Аднавіцеля]] распачало працэс аднаўлення дзяржавы, які быў увенчаны каранацыяй яго сына [[Баляслаў II Смелы|Баляслава II Смелага]] ў [[1076]] г., падтрыманай [[Грыгорый VII (Папа Рымскі)|Папам Рыгорам VII]]. Канфлікт Баляслава з [[Станіслаў са Шчэпанава|біскупам Станіславам са Шчэпанава]], а, магчыма, і з іншымі ўплывовымі дваранамі, прывёў да выгнання караля і пераходу ўлады да яго брата [[Уладзіслаў I Герман|Уладзіслава I Германа]]. Пасля доўгага суперніцтва паміж [[Збігнеў (князь)|Збігневым]] і [[Баляслаў III Крывавусты|Баляславам III Крывавустым]] — сынамі Уладзіслава — да ўлады прыйшоў апошні, пасля смерці якога, у адпаведнасці з [[Завяшчанне Баляслава III Крывавустага|яго воляй]], дзяржавай была падзелена паміж яго сынамі, а тытул сеньёра належаў найстарэйшаму сыну. Такім чынам з [[1138]] г. у гісторыі Польшчы прынята вылучаць перыяд феадальнай раздробленасці.

=== Перыяд феадальнай раздробленасці (1138—1320 гады) ===
[[Файл:Bitwa pod Legnicą.jpg|thumb|[[Бітва пад Легніцай]].]]
У [[1138]] г. [[Баляслаў III Крывавусты]] падзяліў краіну паміж сваімі сынамі: найстарэйшы [[Уладзіслаў II Выгнаннік]] атрымаў [[Сілезія|Сілезію]], [[Любушскія землі]] і тытул сеньёра; [[Баляслаў IV Кучаравы]] — [[Мазовія|Мазовію]] і [[Куявія|Куявію]]; [[Мешка III Стары]] — [[Вялікая Польшча|Вялікую Польшчу]]; [[Генрых Сандамерскі]] — [[Сандамерскія землі]]; [[Казімір II Справядлівы]] (які нарадзіўся пасля смерці бацькі) — [[Лянчыцкія землі]].

Фармальна кіраваў сеньёр, які займаўся пытаннямі замежнай палітыкі і іншымі агульнымі для братоў справамі. Баляслаў III Крывавусты адмыслова падзяліў дзяржаву, каб пазбегнуць канфліктаў паміж сваімі сынамі, аднак яго мэты не здзейсніліся: ужо ў [[1146]] г. браты выгналі Уладзіслава, пасля чаго сеньёрам стаў Баляслаў IV Кучаравы, а пасля смерці Кучаравага — Мешка III Стары, які, зрэшты, у хуткім часе быў выгнаны — і ўлада перайшла да Казіміра II Справядлівага. Пасада сеньёра была скасавана ў [[1180]] г. на [[З'езд у Лянчыцах|з’ездзе ў Лянчыцах]], дзе Казімір гарантаваў перадаць у спадчыну [[Кракаўскія землі]] сваім сынам.

[[Файл:Mon Henrykow Slaskich (1201-1241).JPG|thumb|left|Манархія Генрыхаў Сілезскіх.]]
У краіне з’явілася вялікая колькасць канкурыруючых княстваў. Спробы аб’яднання рабілі сілезскія князі [[Генрых I Барадаты]] і [[Генрых II Набожны]]: ім удалося далучыць і з’яднаць землі Вялікай Польшчы, Кракаўскія і Любушскія. Аднак татарская навала [[1241]] г. і [[бітва пад Легніцай]], дзе загінуў Генрых II Набожны, прывялі да распаду наноў утворанай [[Манархія|манархіі]].

У [[13 стагоддзе|XIII ст.]] узмацніліся тэндэнцыі да аб’яднання, бо падзеленая дзяржава цярпела на міжнароднай арэне: частка зямель была захоплена [[Маркграфства Брандэнбург|брандэнбургцамі]] і [[Тэўтонскі ордэн|крыжакамі]], а набегі татараў узмацніліся. У [[1295]] г. каралём Польшчы стаў велікапольскі князь [[Пшэмысл II]], які, аднак, у хуткім часе быў забіты. Польскай каронай таксама зацікавіліся чэшскія ўладары з дынастыі [[Пржэмысловічы|Пржэмысловічаў]]. У [[1300]] г. чэшскі кароль [[Вацлаў II]] стаў каралём Польшчы, прымусіўшы князя [[Уладзіслаў I Лакетак|Уладзіслава I Лакетка]] ўцекчы з краіны. Уладзіслаў I Лакетак вярнуўся ў краіну ў [[1304]] г., а ўжо праз год Вацлаў II памёр. Яго сын [[Вацлаў III]] стаў пераемнікам кароны, але ў [[1306]] г. быў забіты. Пасля яго смерці скончылася панаванне чэхаў у Польшчы і ўладу атрымаў Уладзіслаў I Лакетак. У [[1308]] г. [[Балтыйскае Памор’е]] было атакавана брандэнбургцамі — Лакетак папрасіў дапамогі ў крыжакоў, якія прагналі з Памор’я брандэнбургцаў, але не аддалі зямлю Лакетку, а самі далучылі яе да сваёй дзяржавы. У [[1311]] г. Уладзіслаў I Лакетак задушыў [[паўстанне войта Альберта]], а ў [[1314]] г. заняў Вялікую Польшчу. Такім чынам, кантраляючы найбольш значныя тэрыторыі, Уладзіслаў I Лакетак быў каранаваны ў [[1320]] г. у [[Кракаў|Кракаве]].

Дзяржава Лакетка займала толькі частку польскіх зямель: у яе склад не ўваходзілі землі Сілезіі (знаходзіліся пад чэшскім уплывам), Заходняга Памор’я (былі страчаны ў [[12 стагоддзе|XII ст.]]), Мазовіі (там існавала незалежнае княства, якое з часоў [[Лешак Белы|Лешака Белага]] ўваходзіла ў сферу інтарэсаў [[Русь|Русі]]).

=== Злучанае (Адноўленае) Каралеўства Польскае (1320—1386 гады) ===
[[Файл:Kazimierz III Wielki (275138).jpg|thumb|«''[[Казімір III Вялікі]]''» ([[мастак]] — [[Ян Матэйка]]).]]
[[20 студзеня]] [[1320]] г. у [[Кракаў|Кракаве]] быў каранаваны [[Уладзіслаў I Лакетак]]. Менавіта гэту дату прынята лічыць пачаткам існавання Злучанага (Адноўленага) Каралеўства Польскага. Справу Уладзіславам I працягнуў [[Казімір III Вялікі]] (1333—1370). Справу Уладзіславам I працягнуў [[Казімір III Вялікі]] (1333—1370). У гэты перыяд Польшча пачала першую вялікую вайну супраць крыжакоў і распачала дыпламатычную кампанію супраць іх жа і дынастыі [[Люксембургі|Люксембургаў]]. У выніку дзеянняў [[Казімір III Вялікі|караля Казіміра III Вялікага]] і яго дарадцаў у [[1355]] г. Люксембургі адмовіліся ад правоў на тытул караля Польшчы ўзамен на 20 000 [[Капа (лікавая адзінка)|коп]] [[Пражскі грош|пражскіх грошаў]]. Такім чынам міжнародная супольнасць прызнала права польскіх каралёў на кіраванне Польшчай.

Пераважна дыпламатычнымі метадамі Казімір ІІІ вярнуў Польшчы [[Куявія|Куявію]] і Добжынскую землі (1343), [[Мазовія|Мазовію]] (1351—1353), а таксама адабраныя Брандэнбургам гарады, распачаў экспансію на [[Галіцка-Валынскае княства]]. У 1349 Казімір уварваўся ў [[Галічына|Галічыну]], захапіў [[Львоў]] і [[Галіч (Івана-Франкоўская вобласць)|Галіч]]. У 1360-я пад яго ўладу перайшлі [[Уладзімір-Валынскі]] і [[Камянец-Падольскі]]. Актыўнасць Казіміра III Вялікага дапамагла таксама ў наступныя гады скончыць спрэчку з крыжакамі ([[Калішскі мір|Калішскі мір 1343 г.]]) У перыяд кіравання Казіміра III адбылася кадыфікацыя польскага заканадаўства, праведзеныя адміністрацыйная і грашовая рэформы, у 1364 заснавана [[Кракаўская акадэмія]]. Пры Казіміру ў Польшчы вялося шырокае будаўніцтва: па словах летапісца, Уладзіслаў Лакетак пакінуў Польшчу драўляную, а Казімір — каменную.

=== Польшча пад уладай Ягелонаў (1386—1572 гады) ===
Пасля смерці Казіміра III Вялікага ў [[1370]] г. трон перайшоў да [[Людовік Венгерскі|Людовіка Венгерскага]] з [[Анжуйская дынастыя|Анжуйскай]] дынастыі. Перыяд яго кіравання даў пачатак узмацненню ролі [[Шляхта|шляхты]] ў палітычным жыцці краіны, якое было адобрана ў [[1374]] г. у [[Кошыцы|Кошыцах]] першым генеральным [[Прывілей|прывілеем]]. Калі Людовік памёр у [[1382]] г., у Польшчы распачаўся самы доўгі ў яе гісторыі перыяд [[міжцарства]]. Апошнім каралём Польшчы стала [[16 кастрычніка]] [[1384]] г. дачка Людовіка [[Ядвіга Анжуйская]]. [[Шляхта]] прапанавала вялікаму князю літоўскаму [[Ягайла|Ягайлу]] руку каралевы [[Ядзвіга|Ядзвігі]] і польскі сталец у абмен на заключэнне уніі з Польшчай. У [[1385]] у [[Крэўскі замак|Крэўскім замку]] быў падпісаны адпаведны дагавор — [[Крэўская унія]]. У [[1386]] Ягайла быў каранаваны пад імем польскага караля [[Ягайла|Уладзіслава II]] (1386—1434), даўшы пачатак новай, [[Ягелоны|Ягелонскай дынастыі]], якая правіла ў Польшчы больш за два стагоддзі.

=== Рэч Паспалітая ===
[[Файл:Polish-Lithuanian Commonwealth 1635.png|thumb|150px|Рэч Паспалітая ў 1635 годзе]]
Падчас кіравання [[Ягелоны|дынастыі Ягелонаў]], Польскае каралеўства наладзіла цесныя сувязі з [[ВКЛ|Вялікім Княствам Літоўскім]], а затым, у [[1569]], пасля прыняцця [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]], утварыла з ім [[Федэрацыя|федэрацыйную]] дзяржаву — [[Рэч Паспалітая|Рэч Паспалітую абодвух народаў]].

У [[1572]] памёр, не пакінуўшы спадчынніка, [[Жыгімонт II Аўгуст]]. Сярод шматлікіх прэтэндэнтаў на сталец перамога дасталася [[Генрык Валуа|Генрыху Валуа]], брату французскага караля [[Карл IX Валуа|Карла IX]]. Аднак Генрых нядоўга прабыў у Польшчы. Атрымаўшы вестку аб смерці свайго брата, ён таемна збег у [[Парыж]], каб заняць там французскі сталец.

У выніку польскую карону атрымаў [[Стэфан Баторый]] ([[1574]]—[[1586]]). Стэфан Баторый паспяхова завяршыў вайну супраць [[Іван IV|Івана IV]]: Рэч Паспалітая атрымала [[Лівонія|Лівонію]] і вярнула [[Полацк]]. Падчас падрыхтоўкі да вайны супраць [[Асманская імперыя|Турцыі]] Стэфан нечакана памёр. Насталае пасля яго смерці міжкаралеўе ізноў вылілася ў смуту. Нарэшце на сталец узышоў шведскі каралевіч [[Жыгімонт III Ваза]] ([[1587]]—[[1632]]). Пасля смерці свайго бацькі Жыгімонт Ваза адбыў у Швецыю, дзе ў [[1593]] каранаваўся шведскім каралём. Дынастычныя спрэчкі, а таксама барацьба за панаванне ў Прыбалтыцы, прывялі да вайны са Швецыяй ([[1600]]—[[1629]]). У дадатак, у [[1609]] пачалася вайна з Расіяй.

Гады кіравання [[Уладзіслаў Ваза|Уладзіслава IV Вазы]] (1632—1648) былі даволі ўдалымі. Быў падпісаны Палянаўскі мір з Расіяй, адбіты чарговы націск турэцка-крымскага войска, заключана 26-гадовае перамір’е са Швецыяй ([[1635]]), па якім Польшчы вярталіся прускія гарады. Заключэнне дынастычнага шлюбу з Цэцыліяй Рэнатай умацавала саюз з Габсбургамі.

Аднак з другой паловы 17 ст. пачынаецца агульны заняпад Рэчы Паспалітай. У [[1652]] у сойме ўпершыню на практыцы быў ужыты прынцып [[liberum veto]], калі для зрыву прыняцця рашэння хапала аднаго галосу. У [[1648]] пачалося паўстанне ва Украіне, узначаленае [[Багдан Хмяльніцкі|Багданам Хмяльніцкім]]. Скарыстаўшы сітуацыю, вайну супраць Рэчы Паспалітай пачала і Швецыя ([[1655]]—[[1660]]). У кароткі тэрмін былі ўзяты [[Кракаў]] і [[Варшава]] і захоплена вялікая частка Польшчы. У [[1658]] Расія аднавіла ваенныя дзеянні супраць Рэчы Паспалітай. У выніку войн Рэч Паспалітая мусіла згадзіцца на тэрытарыяльныя саступкі.

У пач. 18 ст. Рэч Паспалітая была ўцягнута ў Паўночную вайну (1700—1721). У 1701 на яе тэрыторыю ўступілі шведскія войскі Карла XII. Да перагавораў 1720—1721 аб заканчэнні вайны прадстаўнікі Рэчы Паспалітай дапушчаныя не былі, што сведчыла аб канчатковай страце прэстыжу Рэчы Паспалітай у Еўропе. Расія і Прусія ў 1720 прынялі ўзаемнае абавязацельства падтрымліваць наяўныя ў Польшчы парадкі.

[[Файл:Rzeczpospolita Rozbiory 3.png|thumb|150px|Рэч Паспалітая ў 1795 годзе]]
У [[1791]] была прынята [[Канстытуцыя 3 мая 1791 года|Канстытуцыя]], якая скасавала падзел краіны на ВКЛ і Польскае каралеўства. Аднак становішча на той час ужо было вельмі цяжкім, і таму Канстытуцыя не ўратавала Рэч Паспалітую. У выніку падзелаў [[1772]], [[1793]], [[1795]] Рэч Паспалітая была падзелена паміж [[Аўстра-Венгерская імперыя|Аўстра-Венгерскай імперыяй]], [[Каралеўства Прусія|Прусіяй]] і [[Расійская імперыя|Расійскай імперыяй]].

[[Напалеон]] падчас ваеннай кампаніі [[1812]] даў згоду на стварэнне [[Варшаўскае княства|Варшаўскага княства]] на тэрыторыі Польшчы. Аднак, пасля паражэння Напалеона Варшаўскае княства спыніла існаванне.

У першай палове 19 ст. аформіўся польскі фемінісцкі і суфражысцкі рух, а яго самай значнай фігурай стала пісьменніца і паэтка Нарцыза Жміхоўская. І ўжо ў другой Рэчы Паспалітай польскія жанчыны атрымалі права ўдзельнічаць у выбарах.

=== Незалежная Польшча ===
[[Файл:RzeczpospolitaII.png|thumb|150px|left|2-я Рэч Паспалітая ў 1939 годзе]]
[[Файл:Piłsudski 1921.jpg|міні|Юзаф Пілсудскі, заснавальнік ІІ Рэчы Паспалітай.]]
Пасля [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] была створана [[Другая Рэч Паспалітая]] — на яе ўтварэнне пагадзіліся краіны-пераможцы.

У [[1939]] Польшча была заваявана [[Трэці Рэйх|Трэцім рэйхам]]. Пры гэтым [[СССР]] уключыў у свой склад землі Заходняй Беларусі і Заходняй Украіны, якія былі пад польскай уладай. Падчас акупацыі загінуў кожны трэці жыхар краіны, у тым ліку 90 % польскіх яўрэяў.

=== Польская Народная Рэспубліка ===
[[Файл:Малая карта Польшчы.png|150px|right]]
Пасля паражэння Трэцяга рэйха была створана [[Польская Народная Рэспубліка]], якая далучылася да сацыялістычнага блока на чале з СССР.

У [[1989]] на парламенцкіх выбарах перамагла партыя «[[Салідарнасць (прафсаюз)|Салідарнасць]]», а ў [[1990]] годзе прэзідэнтам стаў кандыдат ад «Салідарнасці» — [[Лех Валенса]]. З прыходам да ўлады «Салідарнасці» скончылася кіраванне [[Камунізм|камуністаў]], а разам з ім і існаванне ПНР.

=== Рэспубліка Польшча ===
У [[1999]] Польшча далучылася да [[НАТА]], а ў [[2004]] — да [[ЕС|Еўрасаюза]].

[[10 красавіка]] [[2010]] прэзідэнт Польшчы [[Лех Качыньскі]] і вялікая колькасць польскіх палітычных і грамадскіх дзеячаў загінулі ў [[Авіякатастрофа пад Смаленскам 10 красавіка 2010 года|авіякатастрофе пад Смаленскам]].

== Палітыка ==
{{асноўны артыкул|Палітыка Польшчы}}

=== Дзяржаўны лад ===
Польшча — дэмакратычная парламенцка-прэзідэнцкая рэспубліка. Палітычная сістэма Польшчы аформлена ў Кастытуцыі 1997 года. Калі зрабіць экскурс у гісторыю, то [[Канстытуцыя 3 мая 1791 года]] была першай прынятай у Еўропе канстытуцыяй. Сённяшни найвышэйшы закон гарантуе грамадзянам Польшчы абарону правоў чалавека, свабоду рэлігіі, слова і сходаў, мультыпартыйную сістэму, а таксама адмяжощваецца ад некаторых камуністычных ідэй з мэтай пабудовы рынкавай эканомікі. Згодна з [[Сусветны індэкс міру|Сусветным індэксам міру]], Польшча ўваходзіць у лік 20 % найбольш мірных краін свету.

[[Файл:Zgromadzenie Narodowe 4 czerwca 2014 Kancelaria Senatu 03.JPG|thumb|Польскі Сейм]]
Заканадаўчы орган — парламент, які завецца Нацыянальнай Асамблеяй. Дзве палаты парламента — [[Сейм Польшчы|Сейм]] (460 дэпутатаў) і [[Сенат Польшчы|Сенат]] (100 дэпутатаў). Дэпутаты Сейма абіраюцца па прапарцыйнай сістэме згодна з [[метад Д'Онта|метадам Д’Онта]]. Для партый, за выключэннем партый нацыянальных меншасцей, усталяваны пяціадсоткавы парог. Сенат абіраецца адначасова з Сеймам, але па сістэме адноснай большасці. Разам дзве палаты парламента збіраюцца толькі ў трох выпадках: на ўрачыстай клятве новага Прэзідэнта, калі Прэзідэнт трапляе пад трыбунал і калі ён не можа выконваць сваіх абавязкаў.

Найбольш значныя палітычныя партыі — [[Грамадзянская платформа]], [[Права і справядлівасць]], [[Саюз дэмакратычных левых сіл]], [[Польская народная партыя]], [[Рух Палікота]]. У бягучым складзе як Сейма, так і Сената абсалютную большасць мае партыя Права і Справядлівасць.

Выканаўчую ўладу ажыццяўляе Прэзідэнт, які абіраецца на 5 гадоў прамым галасаваннем, і Савет міністраў на чале з Прэм’ер-міністрам (як правіла, з правячай кааліцыі ў Сейме). Кабінет прызначаецца Прэзідэнтам па прапанове Прэм’ер-міністра. У траўні 2015 палякі абралі Прэзідэнтам [[Анджэй Дуда|Анджэя Дуду]]. Пасаду Прэм’ера ў 2017 заняў [[Матэвуш Маравецкі]] (абодва прадстаўляюць партыю Права і Справядлівасць).

Судовая галіна грае важную ролю ў прыняцці рашэнняў. Яе галоўныя інстытуты ўключаюць Вярхоўны суд (''Sąd Najwyższy''); Вярхоўны Адміністрацыйны суд (''Naczelny Sąd Administracyjny''); Канстытуцыйны Трыбунал (''Trybunał Konstytucyjny''); і Дзяржаўны Трыбунал (''Trybunał Stanu'').

=== Знешняя палітыка ===
У ХХІ стагоддзі Польшча пашырыла свой удзел у міжнародным супрацоўніцтве — як з суседзямі па [[ЕС]] і астатняй Еўропе, так і з краінамі ў іншых частках свету. Польшча актыўна абараняе правы этнічных палякаў на прасторах былога [[СССР]].

Пасля распаду сацлагера Польшча стала на шлях супрацоўніцтва са старымі і новымі суседзямі. У 1994 годзе Польшча атрымала статус асацыяванага члена ЕС, у сакавіку 1999 уступіла ў [[НАТА]], у траўні 2004 стала паўнавартым сябрам Еўрапейскага Саюза. У [[Еўрапарламент]] Польшча дэлегуе 51 дэпутата. Таксама Польшча з’яўляецца членам [[Шэнгенскае пагадненне|Шэнгенскага пагаднення]], [[Вышаградская група|Вышаградскай групы]], [[Веймарскі трохвугольнік|Веймарскага трохвугольніка]], [[Савет Еўропы|Савета Еўропы]], [[Арганізацыя па бяспецы і супрацоўніцтве ў Еўропе|АБСЕ]], Савета дзяржаў Балтыйскага мора. Разам з Украінай Польшча правяла [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2012 года]]. Завыразны заходні палітычны вектар пагоршыў адносіны Польшчы з Расіяй.

==== Адносіны з Беларуссю ====
{{main|Беларуска-польскія адносіны}}
[[Файл:Belarus–Poland relations 2017 stampsheet.jpg|thumb|[[Малы аркуш]], прысвечаны ўсталяванню дыпламатычных адносін між Беларуссю і Польшчай.]]
Дыпламатычныя адносіны паміж краінамі былі ўсталяваныя [[2 сакавіка]] [[1992]] года. [[23 чэрвеня]] 1992 года старшыня Вярхоўнага Савета Беларусі [[Станіслаў Станіслававіч Шушкевіч|Станіслаў Шушкевіч]] падпісаў у Варшаве Дагавор аб добрасуседстве і супрацоўніцтве на 15 год, паводле якога бакі пацвердзілі граніцу, якая існавала паміж абедзвюма дзяржавамі.

У 1992 годзе ў [[Мінск]]у было адкрыта пасольства Польшчы, а ў [[1993]] годзе было адкрыта пасольства Беларусі ў [[Варшава|Варшаве]]. Паслом Польшчы ў Беларусі з 2018 года з’яўляецца Артур Міхальскі. З 12 лютага 2019 года паслом Беларусі ў Польшчы з’яўляецца Уладзімір Чушаў. «Гэта не чужы нам народ», — нагадаў Уладзіміру Чушаву [[Аляксандр Лукашэнка|прэзідэнт Беларусі]].&lt;ref&gt;https://www.belta.by/president/view/predstojaschie-gody-dlja-belorussko-polskih-otnoshenij-budut-opredeljajuschimi-na-bolshuju-perspektivu-336298-2019/&lt;/ref&gt; Дзейнічаюць два генеральных консульствы Беларусі — у [[Беласток]]у і [[Гданьск]]у, а таксама консульства ў [[Бяла-Падляска|Бяла-Падлясцы]] і часовы пункт консульскага прыёму ў [[Аўгустаў|Аўгустове]]. У Беларусі, акрамя пасольства, працуюць два генеральных консульствы — у [[Гродна|Гродне]] і [[Брэст|Брэсце]].

[[1 кастрычніка]] [[2003]] года ў сувязі з уваходам у [[Еўрапейскі Саюз]] польскі ўрад увёў візавы рэжым для беларускіх грамадзян&lt;ref&gt;Баляслаў Хмяліньскі. [http://www.evolutio.info/index2.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=1108&amp;pop=1&amp;page=0&amp;Itemid=188 Польшча — Беларусь: 15 гадоў міждзяржаўных адносін]// Журнал международного права и международных отношений. [[2007]] — № 1&lt;/ref&gt;. 18 студзеня 2011 года МЗС Польшчы забараніў ўезд у краіну А. Лукашэнку і шэрагу беларускіх чыноўнікаў за падаўленне [[Плошча 2010|акцыі пратэсту 19 снежня 2010]] і наступны пераслед апазіцыі.&lt;ref&gt;http://www.elections-ices.org/russian/news/textid:9104/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190406073715/http://www.elections-ices.org/russian/news/textid:9104/ |date=6 красавіка 2019 }}&lt;/ref&gt;

=== Адміністрацыйны падзел ===
{{асноўны артыкул|Адміністрацыйны падзел Польшчы}}

[[Файл:Wojewodztwa be.svg|thumb|350px|Ваяводствы Польшчы]]

Паводле апошняга адміністрацыйнага падзелу (1999), Польшча падзяляецца на 16 ваяводстваў:
* [[Куяўска-Паморскае ваяводства]] — [[Быдгашч]] — [[Торунь]]
* [[Велікапольскае ваяводства]] — [[Познань]]
* [[Малапольскае ваяводства]] — [[Кракаў]]
* [[Лодзьскае ваяводства]] — [[Лодзь]]
* [[Ніжнесілезскае ваяводства]] — [[Уроцлаў]]
* [[Люблінскае ваяводства]] — [[Люблін]]
* [[Любушскае ваяводства]] — [[Гожаў Велькапольскі]]
* [[Мазавецкае ваяводства]] — [[Варшава]]
* [[Апольскае ваяводства]] — [[Аполе]]
* [[Падляскае ваяводства]] — [[Беласток]]
* [[Паморскае ваяводства]] — [[Гданьск]]
* [[Падкарпацкае ваяводства]] — [[Жэшаў]]
* [[Сілезскае ваяводства]] — [[Катавіцы]]
* [[Свентакшыскае ваяводства]] — [[Кельцы]]
* [[Вармінска-Мазурскае ваяводства]] — [[Ольштын]]
* [[Заходнепаморскае ваяводства]] — [[Шчэцін]]

Ваяводствы адпавядаюць і названы паводле гістарычных рэгіёнаў краіны. Самае маленькае ваяводства — Апольскае (менш за 10 000 км²), самае вялікае — Мазавецкае (больш за 35 000 км²). Мясцовая ўлада дзеліцца паміж ваяводам, якога прызначае дзяржава, і рэгіяналнай палатай (сеймікам), абіранай народам. На чале сеймікаў стаяць маршалкі. Ваяводствы дзеляцца на [[павет]]ы (іх 360), паветы — на [[Гміна|гміны]] (іх 2,478). Вялікія гарады ў адміністрацыйным плане адначасова з’яўляюцца і паветамі, і гмінамі.

== Насельніцтва ==
{{Main|Насельніцтва Польшчы}}
{| class=&quot;wikitable&quot; align=right style=&quot;margin: 1em 1em 1em 1em; width:300px&quot;
!colspan=4 | дэмаграфія
|-
! год !! насельніцтва
! год !! насельніцтва
|-
! 1370
| 1 900 000
! 1950
| 25 008 000
|-
! 1582
| 7 500 000
! 1960
| 29 776 000
|-
! 1634
| 11 000 000
! 1970
| 32 642 000
|-
! 1800
| 9 000 000
! 1978
| 35 061 000
|-
! 1846
| 11 107 000
! 1988
| 37 879 000
|-
! 1911
| 22 110 000
! 1990
| 38 183 000
|-
! 1921
| 27 177 000
! 1995
| 38 610 000
|-
! 1931
| 32 107 000
! 2000
| 38 654 000
|-
! 1938
| 34 849 000
! 2005
| 38 191 000
|-
! 1946
| 23 930 000
! 2009
| 38 167 329
|-
!
|
! 2017
| 38 433 600
|-
|colspan=4| &lt;small&gt;дадзеныя:[https://web.archive.org/web/20050526170848/http://www.stat.gov.pl/dane_spol-gosp/nsp/spis_lud/roz2.doc GUS]&lt;/small&gt;
|-
|}

Па колькасці насельніцтва (38,4 млн чал.) Польшча з’яўляецца восьмай краінай ў Еўропе і пятай у Еўрасаюзе (без Вялікабрытаніі). У рэгіёне Цэнтральная і Усходняя Еўропа Польшча займае 3-е месца пасля Расіі і [[Украіна|Украіны]]. Цягам апошніх 30 гадоў колькасць насельніцтва застаецца практычна нязменнай і вагаецца ў межах 38 і 39 млн чалавек, аднак узроставая структрура трансфармуецца. Для краіны характэрны нізкі натуральны прырост насельніцтва і паступовае яго старэнне. У асобныя гады смяротнасць перавышае нараджальнасць. Для Польшчы характэрна высокая ўдзельная вага насельніцтва ў працаздольным узросце. Такім чынам, дэмаграфічныя працэсы тут падобныя да агульнаеўрапейскіх, за выключэннем таго, што для Польшчы характэрны нізкі міграцыйны прырост. Польшча пазіцыянуе сябе як транзітную для мігрантаў краіну. [[Файл:PL popgraph 2016.png|thumb|left|Полава-ўзроставая піраміда, 2016]]Выключэнне робіцца для асоб з польскімі каранямі ў краінах Усходняй Еўропе — ім дастаткова атрымаць [[Карта паляка|карту паляка]] і стаць паўнавартым членам польскага грамадства. Пасля ўступлення Польшчы ў ЕС вялікая колькасць працоўных мігрантаў (каля 2 млн чалавек) выехала ў краіны Заходняй і Паўночнай Еўропы. Асабліва вялікая польская дыяспара ў Вялікабрытаніі, Ірландыі і [[Ісландыя|Ісландыі]]. У 2010-х, калі заробкі ў Польшчы дасягнулі 70 % ад сярэдніх па ЕС, гэты трэнд зменшыўся. Польская дыяспара, што сфармавалася цягам апошніх стагоддзяў — адная з самых шматлікіх у свеце: паводле найбольш смелых ацэнак колькасць палякаў за мяжой складае 20 млн чалавек, з якіх большасць прыходзіцца на ЗША, Германію, [[Бразілія|Бразілію]], Францыю.&lt;ref&gt;http://culture.polishsite.us/articles/art79fr.htm {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100904223050/http://culture.polishsite.us/articles/art79fr.htm |date=4 верасня 2010 }}&lt;/ref&gt;

[[Файл:Kaszebsko familejo leba 200.jpg|thumb|Кашубская сям’я на з’ездзе кашубаў]]
Сучасная Польшча — адна з самых монанацыянальных дзяржаў свету. Паводле дадзеных перапісу насельніцтва 2011 года, 96,88 % насельніцтва Польшчы аднеслі сябе да этнічных [[Палякі|палякаў]]. Астатнюю частку складаюць іншыя нацыянальнасці — этнічныя меншасці і дыяспары, якія кампактна пражываюць на прыгранічных тэрыторыях (сілезцы, беларусы, літоўцы, немцы). Да іншых нацыянальнасцей аднеслі сябе 1,23 % працэнта насельніцтва краіны, з іх самыя значныя этнічныя групы — роднасныя палякам [[сілезцы]] (1,13 %, а ў 2002 — усяго 0,45 %!), [[немцы]] (0,09 %), [[беларусы]] (0,1 %), [[украінцы]] (0,1 %), [[цыганы]], [[яўрэі]], [[польска-літоўскія татары]]&lt;ref&gt;https://stat.gov.pl/files/gfx/portalinformacyjny/pl/defaultaktualnosci/5670/22/1/1/struktura_narodowo-etniczna.pdf&lt;/ref&gt;. [[Беларусы ў Польшчы|Беларуская дыяспара ў Польшчы]] адна з найбольш шматлікіх — каля 30 тысяч чалавек паводле перапісу 2011 (згодна з іншымі ацэнкамі, у пачатку 1990-х у Польшчы жылі ад 215 да 230 тыс. беларусаў). 1,35 % насельніцтва адмовіліся даць адказ на пытанне аб нацыянальнасці. Варта дадаць, што прыведзеная статыстыка не ўключае легальных украінскіх працоўных мігрантаў, якіх апошнім часам паболела — каля 1,7 млн чалавек у 2017!&lt;ref&gt;https://poland-today.pl/filling-polands-labour-gap/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220512144010/https://poland-today.pl/filling-polands-labour-gap/ |date=12 мая 2022 }}&lt;/ref&gt;

Больш за 98 % жыхароў краіны размаўляюць на [[польская мова|польскай мове]] — найбуйнейшай [[Заходнеславянскія мовы|заходнеславянскай мове]]. Польскі алфавіт сканструяваны на [[Лацінскі алфавіт|лацінскай аснове]] і мае 9 дадатковых сімвалаў (ą, ć, ę, ł, ń, ó, ś, ź, ż); літары q, v, і x ужываюцца толькі ў [[Запазычаныя словы|запазычаных словах]]. Не менш за 1,4 % жыхароў Польшчы карыстаюцца [[Сілезскі этналект|сілезскай гаворкай]] (самі сілезцы або шлянзакі лічаць сваю гаворку асобнай мовай і дамагаюцца для яе афіцыйнага статусу; на сілезскай мове ствараюцца літаратурныя творы, выдаюцца газеты). Да рэгіянальных моў аднесена [[Кашубская мова|кашубская]] — заходнеславянская мова, родная для 366 000 чалавек, размаўляе на ёй каля 108 000 чалавек. У раёнах кампактнага пражывання кашубаў — пераважна на захад ад [[Гданьск]]а — выкарыстоўваюцца двухмоўныя ўказальнікі, шыльды і т. п. Цікава, што ў адрозненні ад сілезцаў, кашубы ідэнтыфікуюць сябе як палякі. 16 моў, у тым ліку, беларуская, маюць статус моў нацыянальных меншасцей.

{{Main|Рэлігія ў Польшчы}}
[[Файл:A-1278 Jasna Góra Rafał Peplinski 15.JPG|thumb|left|Ясна Гура ў [[Чэнстахова|Чэнстахове]] — галоўны каталіцкі цэнтр Польшчы]]
Рэлігія ў Польшчы займае даволі значнае месца ў грамадскім жыцці. Самаю ўплывоваю рэлігіяй у краіне з’яўляецца хрысціянства ([[каталіцтва|рымскае каталіцтва]]), прыхільнікамі якога, па розных ацэнках, з’яўляюцца ад 75 да 95 працэнтаў насельніцтва&lt;ref&gt;[http://www.privet-polsha.ru/168/religie-poland-en.html Религия в Польше] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190401165902/https://www.privet-polsha.ru/168/religie-poland-en.html |date=1 красавіка 2019 }}&lt;/ref&gt;. Каталіцкая царква аказвае вялікі ўплыў на жыццѐ палякаў і палітыку дзяржавы. Палякам быў 264-ы [[Папа Рымскі]] [[Ян Павел II]] (Караль Вайтыла). Таксама прысутнічаюць прадстаўнікі некалькіх іншых канфесій: [[Польская праваслаўная царква|праваслаўныя]], лютэране, [[Украінская грэкакаталіцкая царква|грэкакатолікі]], кальвіністы і іудзеі, сведкі Іеговы.

Сярэдняя шчыльнасць насельніцтва складае 122 чалавекі на км². Па ўзроўні ўрбанізацыі (62 %) Польшча саступае большасці еўрапейскіх дзяржаў (у тым ліку Беларусі). Шмат у чым гэта абумоўлена сялянскім характарам сельскай гаспадаркі. Палова гараджан — жыхары вялікіх гарадоў. Найбуйнейшыя гарады Польшчы: [[Варшава]] (1,77 млн), [[Кракаў]] (770 тыс.), [[Лодзь]] (690 тыс.), [[Уроцлаў]] (640 тыс.), [[Познань]] (537 тыс.)&lt;ref&gt;https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start&lt;/ref&gt;, [[Катавіцы]], [[Бельска-Бяла]], [[Быдгашч]], [[Беласток]], [[Торунь]], [[Гданьск]], [[Гдыня]], [[Сопат (Польшча)|Сопат]] (апошнія тры ўтвараюць [[Агламерацыя|агламерацыю]], якую неафіцыйна называюць [[Труймяста]]). Месца гарадоў у рэйтынгу з цягам часу можа змяніцца: так Лодзь, што быў вялікім цэнтрам прамысловасці, за апошніх 30 гадоў траціў каля 100 тыс. чалавек і саступіў другую прыступку Кракаву. Дзесяць найбуйнейшых агламерацый — Варшаўская, Верхнесілезская (Катавіцкая), Кракаўская, Труймяста і інш. канцэнтруюць 25 % грамадзян краіны.

== Эканоміка ==
{{Main|Эканоміка Польшчы}}
[[Файл:Panorama ul. Emilii Plater w Warszawie radek kołakowski.jpg|thumb|Варшава — найбуйнейшы цэнтр і гандлёвы хаб]]
Эканоміка Польшчы — адна з найбольш дынамічных у Еўропе, асабліва сярод дзяржаў былога сацлагера. На яе развіцці адбілася правядзенне рыначных рэформ і ўступленне Польшчы ў ЕС. Сёння эканоміка Польшчы [[Рыначная эканоміка|рыначная]]. Большая частка маёмасці, у тым ліку, банкаўскага сектару, прыватызаваная. Нацыянальная валюта — [[злоты]], аднак Польшча рыхтуецца да ўвядзення [[еўра]]. Варшаўская фондавая біржа — найбуйнейшая ў Цэнтральнай Еўропе, самыя значныя польскія кампаніі фармуюць на ёй індэкс WIG30. З 500 найбуйнейшых кампаній Цэнтральнай Еўропы, 200 — польскія (PKN Orlen — нафтаперапрацоўка, PGE Polska — энергетыка і інш.). Польшча з’яўляецца рэгіянальным лідарам па прыцягненні замежных інвестыцый, аб’ём жа польскіх інвестыцый за мяжу на 2014 склаў каля 300 млрд злотых.

На сферу паслуг прыходзіцца 57,4 % ВУП, унёсак прамысловасці — 40 %, у сельскай гаспадарцы, дзе занята 11 % эканамічна актыўнага насельніцтва, ствараецца ўсяго 2,5 % ВУП. Тэмпы росту [[ВУП]] у 2015-17 гадах складалі ад 3 да 5 % штогод — адзін з найлепшых паказчыкаў у ЕС, [[інфляцыя]] — 2 % у 2017 і −0,6 % у 2016.&lt;ref&gt;https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/pl.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180618203840/https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/pl.html |date=18 чэрвеня 2018 }}&lt;/ref&gt; Польскі ВУП (паводле ППЗ) у 2017 склаў 70 % ад сярэдняга па ЕС, у 2004 гэтая доля была ўсяго 50 %.&lt;ref&gt;https://euobserver.com/economic/139415&lt;/ref&gt;

Да '''моцных бакоў эканомікі''' Польшчы адносяцца: шматлікая і якасная працоўная сіла, ёмісты ўнутраны рынак, малы узровень беспрацоўя, невялікая знешняя запазычанасць, стабільная валюта, разнастайны экспарт.

=== Прамысловасць ===
{{Main|Прамысловасць Польшчы}}
[[Файл:Bełchatów Elektrownia.jpg|thumb|left|[[Бэлхатоўская ЦЭС|Белхатуўская ЦЭС]] — найбуйнейшая буравугальная электрастанцыя свету, штогод вырабляе 27-28 ТВт*гдз электраэнергіі — 20 % нацыянальнай вытворчасці]]
Вядучыя галіны прамысловасці — машынабудаванне, чорная і каляровая металургія, паліўная, хімічная і лёгкая. Большасць машынабудаўнічых прадпрыемстваў з’яўляюцца даччынымі падраздзяленнямі вядучых заходніх кампаній. Польшча займаецца вытворчасцю адзення, электронікі, аўтамашын, аўтобусаў, верталётаў, лакаматываў, самалётаў, караблёў, ваеннай тэхнікі, лекаў, ежы. Польшча займае адно з першых месцаў у свеце па вытворчасці рыбалоўных суднаў, таварных і пасажырскіх вагонаў, цеплавозаў і электравозаў. Харчовая прамысловасць у Польшчы адна з найбольш буйных у [[ЕС|Еўрасаюзе]].

У '''энергетыцы''' Польшчы асаблівае месца займае ''вугальная прамысловасць''. Штогод здабываецца каля 100 млн тон вугалю (кампаніі Węglokoks, Kompania Węglowa and JSW). Па здабычы [[каменны вугаль|каменнага вугалю]] Польшча лідзіруе ў Еўропе. Значная частка яго экспартуецца. Асноўны каменнавугальны басейн — Верхнесілезскі. Запасы нафты і прыроднага газу параўнальна малыя. Уся спажываемая краінай нафта — імпартная. Частка яе паступае па нафтаправодзе з Расіі, а частка дастаўляецца марскімі шляхамі. Вялікі нафтаперапрацоўчы завод працуе ў [[Плоцк]]у. Імпартуецца з Расіі і прыродны газ. На вугалі, пераважна бурым, базуецца электраэнергетыка. У 2017 на ўзнаўляльных крыніцах (уключаючы ГЭС) стваралася 10,9 % электраэнергіі. Да 2020 іхнюю долю плануецца давесці да 15 %.

[[Файл:Lodz Manufaktura dron (2).jpg|thumb|left|Старапрамысловы раён [[Лодзь|Лодзі]]]]
Нягледзячы на агульны спад вытворчасці ў '''чорнай металургіі''', Польшча застаецца буйным вытворцам (больш за 10 млн тон у 2017 і 2018) і экспарцёрам сталі. Галоўныя камбінаты чорнай металургіі размешчаны ў Верхняй Сілезіі. Жалезная руда імпартуецца з Расіі, Украіны і Бразіліі. Значная частка сталі выплаўляецца з металалому. Каляровая металургія прадстаўлена свінцова-цынкавай і меднай галінамі. Па выплаўцы рафінаванай медзі і срэбра Польшча — еўрапейскі лідар (кампанія KGHM Polska Miedź з штаб-кватэрай у [[Любін]]е)
[[Файл:Solaris Bolechowo (003).jpg|thumb|Зборка аўтобусаў Solaris побач з Познанню]]
У '''машынабудаванні''' вядучыя пазіцыі належаць транспартнаму, які выпускае легкавыя і грузавыя аўтамабілі, марскія судны, лакаматывы і вагоны. Асноўныя прадпрыемствы размяшчаюцца ў буйных гарадах (Варшава, Познань). Легкавыя аўтамабілі вырабляюць прадпрыемствы вядомых фірм («Фіат», «Фальксваген», «Опель» і г. д.). Суднабудаванне сканцэнтравана на поўначы краіны, у [[Гдыня|Гдыні]], [[Шчэцін]]е, [[Гданьск]]у.

'''Хімічная прамысловасць''' грунтуецца на ўласнай сыравіне (вугаль, прыродная сера, [[кухонная соль]]. Вырабляе серную кіслату, фосфарныя і азотныя ўгнаенні, лекавыя сродкі. Вядучая галіна '''лёгкай прамысловасці''' — тэкстыльная, канцэнтруецца ў раёне горада Лодзь. Прадукцыя швейнай і абутковай прамысловасці пастаўляецца на знешнія рынкі.

=== Сельская гаспадарка ===
{{Main|Сельская гаспадарка Польшчы}}
[[Файл:Gora Cisowa 03.jpg|thumb|left|Мазурскі сельскагаспадарчы пейзаж]]
За сацыялістычным часам польскае земляўласцніцтва, у адрозненні ад астатніх сфер гаспадаркі, заставалася прыватным. Былыя землі нешматлікіх дзяржаўных прадпрыемстваў сёння здадзеныя ў арэнду фермерам, якім увогуле належыць больш за 90 % угоддзяў. Прадукцыйнасць сучаснай сельскай гаспадаркі адносна невысокая. Фермы невялікія (сярэдні памер каля 8 га) і часта цераспалосныя. Больш за палову фермераў працуюць выключна на здавальненне сваіх патрэбаў. Затое 9 % гаспадароў з надзеламі больш за 15 га трымаюць амаль палову зямлі.

Польшча з’яўляецца адным з еўрапейскіх лідараў па плошчы раллі і вытворчасці многіх відаў сельскагаспадарчай прадукцыі. Вядучая галіна сельскай гаспадаркі — ''жывёлагадоўля''. Дамінуе развядзенне свіней і буйной рагатай жывѐлы. Свінагадоўля забяспечвае каля паловы вытворчасці ўсёй прадукцыі жывёлагадоўлі. Значную ролю адыгрывае птушкагадоўля (вытворчасць курыных яек). Польскія жывёлаводы моцна залежаць ад імпарту кармавой пшаніцы, фуражу, расліннага масла і бялковай мукі, якімі краіна не забяспечвае сябе ў поўным аб’ёме.

У ''раслінаводстве'' вядучае месца займае вытворчасць збожжавых культур — пшаніцы і [[жыта]]. Вялікія плошчы заняты пад [[ячмень]] і авёс, кармавыя культуры, бульбу, рапс, цукровыя буракі. Польшча займае першае ў ЕС па валавым зборы бульбы і жыта, адно з першых — па цукровых бураках, першае ў свеце — па [[трыцікале]], шостае ў свеце па зборы і экспарце яблыкаў.

Польшча пастаўляе на экспарт мясапрадукты і жывую жывёлу, клубніцы і іншыя ягады, яблыкі, агародніну, тытунёвыя вырабы, цукар, бульбу, алкагольныя і іншыя напоі.

=== Транспарт ===
{{Main|Транспарт у Польшчы}}
[[Файл:Wezelsosnicafromthesky.JPG|thumb|Скрыжаванне аўтастрад А1 і А4 побач з [[Глівіцы|Глівіцамі]]]]
Становішча Польшчы ў цэнтры Еўропы прадвызначыла важную ролю транзітнага транспарту ў гаспадарцы. Тэрыторыю Польшчы ва ўсіх напрамках перасякаюць найважнейшыя транс’еўрапейскія магістралі.

''Аўтамабільны'' транспарт адыгрывае важную ролю ва ўнутраных грузавых і пасажырскіх перавозках, у замежнагандлёвых сувязях з еўрапейскімі краінамі. Краіна мае густую сетку аўтамабільных дарог (найважнейшыя з іх пазначаны літарамі і лічбамі: A1, A2, A4, A6, A8, A18). На 2017 працягласць новых хуткасных аўтастрад складала 3421 км. Апроч гэтага, у краіне дзейнічае праграма мадэрнізацыі рэгіянальных і мясцовых дарог.

[[Файл:PKP ED250 Pendolino at Gliwice.jpg|thumb|left|Хуткасны цягнік PKP ED250 Pendolino на вакзале у [[Глівіцы|Глівіцах]]]]
Важнае месца ў транспартнай сістэме краіны займае ''чыгуначны'' транспарт. На 2015 год працягласць чыгунак складае 19 000 км. Высокі ўзровень электрафікаванасці чыгунак. Кампанія Польская Дзяржаўная чыгунка (PKP) праводзіць мадэрнізацыю як шляхоў зносін, так і рухомага складу, які будзе мець магчымасць разганяцца да 200 км/гадз на усіх участках. А паміж галоўнымі гарадамі чыгуначнікі з 2015 ладзяць хуткаснае спалучэнне (да 300 км/гадз).

Па ўсім балтыйскім узбярэжжы цягенецца ланцужок ''партоў''. Пры гэтым вылучаюцца два марскія партовыя комплексы: Гданьск — Гдыня і Шчэцін — Свінауйсце. У Гданьска-Гдыньскім комплексе збудавана глыбакаводная гавань для буйнатанажных (акіянічных) суднаў — гэта адзіны падобны партовы комплекс на Балтыцы. Круглагадовыя паромныя пераправы злучаюць Польшчу з краінамі Паўночнай Еўропы. З ''унутраных водных'' шляхоў краіны самы важны — рака [[Одра]]. Яна звязана каналамі з Верхнесілезскім басейнам і марскім портам [[Свінауйсце]], з рачной сеткай Германіі і Віслай. Вісла ад Варшавы да Гданьска даступная для суднаў грузападымальнасцю больш за 500 т.

У Польшчы выключна добра развіты ''паветраны'' транспарт. Найбуйнейшы аэрапорт — Варшаўскі [[аэрапорт імя Фрыдэрыка Шапена]], хаб для нацыянальнай авіякампаніі LOT, што з’яўляеца адной з найстарэйшых авіякампаній свету: год заснавання — 1929. Да самых вядомых міжнародных аэрапортаў краіны адносяца Кракаўскі імя [[Ян Павел II (Папа Рымскі)|Яна Паўла ІІ]], Уроцлаўскі імя [[Мікалай Капернік|Каперніка]] і Гданьскі імя [[Лех Валенса|Леха Валенсы]].

=== Турызм ===
{{Main|Турызм у Польшчы}}
[[Файл:Zamek w Ojcowie 1.JPG|thumb|Замак у Айцове на Шляху арліных гнёздаў]]
Турызм з’яўляецца адным з найважнейшых сектараў сферы паслуг. Ад часу ўступлення ў ЕС у 2004 паскорана развіваецца міжнародны турызм. Найбольш прывабныя для адпачынку горныя раёны Польшчы, узбярэжжа Балтыйскага мора, Мазурскія азёры і Белавежская пушча, гістарычныя цэнтры (Кракаў, [[Варшава]], [[Люблін]]). Усяго ў Польшчы 15 аб’ектаў [[Сусветная спадчына|Сусветнай спадчыны]] з іх 14 культурных. Самы папулярны сярод турыстаў горад — [[Кракаў]] — старая сталіца і месца каранацыі ў далейшым, цэнтр Залатога веку польскага Адраджэння. Цалкам зруйнаваны падчас Другой сусветнай вайны стары горад у Варшаве быў адноўлены і з’яўляецца галоўнай славутасцю стаіцы. Вялікую прывабнасць мае [[Уроцлаў]] — у ансамбль вялікай Рынкавай плошчы ўваходзяць ажно дзве ратушы, ўроцлаўскі заапарк налічвае ўжо больш за 150 гадоў гісторыі і надзвычай багатую калекцыю відаў, на кожным кроку турыстаў сустрэнуць мілыя [[Уроцлаўскія гномы|гномы]].

У Польшчы звыш 100 замкаў, большая іх частка захавалася ў Ніжняй Сілезіі і уздоўж Шляху арліных гнёздаў паміж Кракавам і Чэнстаховай. Яснагурскі манастыр у Чэнстахове штогод кліча да сябе сотні тысяч паломнікаў-каталікоў. Сярод відаў актыўнага турызму ў Польшчы шырока прадстаўлены гарналыжны турызм, водныя віды, хайкінг і склалазанне. Развіваецца [[Агратурызм|аграрны (сельскі) турызм]].

=== Знешні гандаль ===
Найбуйнейшымі гандлёвымі партнёрамі Польшчы з’яўляюцца Германія, Чэхія, Вялікабрытанія, Францыя і Італія. Польшча славіцца экспартам вырабаў харчовай прамысловасці: шакаладу, молочнай прадукцыі, вэнджанай рыбы, мясных прадуктаў, марожанай гародніны і садавіны.

Па выніках 2016 года тавараабарот Польшчы з [[Беларусь|Беларуссю]] склаў $ 2 млрд. Віцэ-прэм’ер [[Міхаіл Русы]] адзначыў, што ёсць патэнцыял для дасягнення $ 3 млрд. Асноўныя пазіцыі экспарту з Беларусі ў Польшчу — нафтапрадукты, калійныя ўгнаенні, пліты ДСП, неапрацаваныя лесаматэрыялы, мінеральныя ўгнаенні; з Польшчы ў Беларусь — яблыкі, таматы, малако і вяршкі, лекі і інш.&lt;ref&gt;https://www.belta.by/economics/view/belarus-i-polsha-dolzhny-uvelichit-tovarooborot-do-3-mlrd-rusyj-264095-2017/&lt;/ref&gt;

== Гл. таксама ==
* [[Гісторыя Польшчы]]
* [[Polandball]]

== Заўвагі ==
{{notelist}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* Церашковіч П. Польшча: краіна і людзі (Геаграфія Польшчы). — Мн.: Зміцер Колас, 2016. — 144 с., іл

== Спасылкі ==
* [http://poland.mfa.gov.by/be/ Сайт пасольства Беларусі ў Польшчы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140723083501/http://poland.mfa.gov.by/be/ |date=23 ліпеня 2014 }}
* [http://www.polska.pl/ Афіцыйны Партал Рэкламныя Польскі]

{{Польшча ў тэмах}}
{{Краіны Еўропы}}
{{Еўрапейскі Саюз}}
{{НАТА}}
{{Славянскія краіны}}
{{Краіны ў Балтыйскага мора}}
{{Міжземнаморскі Саюз}}
{{бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Польшча| ]]
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]]
[[Катэгорыя:Краіны Еўрапейскага Саюза]]
[[Катэгорыя:Дзяржавы НАТА]]</text>
      <sha1>0y8pjwtg8xj3ghdtc0eug3mrtu8q2ke</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мілан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3264</id>
    <revision>
      <id>5171134</id>
      <parentid>5038493</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T08:34:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <comment>Згодна з абмеркаваннем</comment>
      <origin>5171134</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13637" sha1="lrw7p08mxhtliq6p6a3th7lwz95met4" xml:space="preserve">{{значэнні2|Мілан (значэнні)}}
{{НП
|статус=Горад
|беларуская назва=Мілан
|арыгінальная назва=Milano
|краіна=Італія
|від рэгіёна=
|рэгіён=Ламбардыя
|рэгіён у табліцы=
|від раёна=Правінцыі Італіі{{!}}Правінцыя
|раён=Мілан
|раён у табліцы=
|выгляд абшчыны=
|абшчына=
|абшчына ў табліцы=
|востраў=
|падначаленне=
|герб=CoA Città di Milano.svg
|сцяг=Flag_of_Milan.svg
|шырыня герба=80
|шырыня сцяга=150
|выява=
|lat_dir=N
|lat_deg=45
|lat_min=28
|lat_sec=
|lon_dir=E
|lon_deg=9
|lon_min=10
|lon_sec=
|CoordAddon=
|CoordScale=
|Яндекскарта=
|карта краіны=
|карта рэгіёна=
|карта раёна=
|памер карты краіны=
|памер карты рэгіёна=
|памер карты раёна=
|унутранае дзяленне=
|від главы=Бургамістр
|раздзел=
|дата заснавання=
|першае згадванне=
|ранейшыя імёны=
|статус з=
|плошча=182
|вышыня цэнтра НП=120
|выгляд вышыні=
|клімат=
|афіцыйная мова=італьянская
|афіцыйная мова-ref=
|насельніцтва=1 299 439
|год перапісу=2004{{!}}31.12.04
|шчыльнасць=6 500
|агламерацыя=
|нацыянальны склад=
|канфесійны склад=
|этнахаронім=milanesi або meneghini
|часавы пояс=+1
|DST=ёсць
|тэлефонны код=02
|паштовы індэкс=20100
|паштовыя індэксы=
|аўтамабільны код=
|від ідэнтыфікатара=ISTAT
|лічбавы ідэнтыфікатар=015146
|катэгорыя ў Commons=
|сайт=http://www.comune.milano.it/
|мова сайта=it
|мова сайта 2=
|мова сайта 3=
|мова сайта 4=
|мова сайта 5=
|add1n=
|add1=
|add2n=
|add2=
|add3n=
|add3=
}}
'''Мілан''' ({{lang-it|Milano}}, {{lang-la|Mediolanum}}) — горад у [[Італія|Італіі]], другі па колькасці насельніцтва (пасля [[Рым]]а) горад краіны, адміністрацыйны цэнтр паўночнаітальянскага рэгіёна [[Ламбардыя]]. Мілан знаходзіцца ў басейне [[По (рака)|р. По]], за 480 км на поўнач ад Рыма, звязаны па каналах з ракой Ада на ўсходзе і ракой Тычына на захадзе. Горад ляжыць на вышыні 120 м вышэй за ўзровень мора. Антычны [[Старажытны Рым|старажытнарымскі]] горад Медыяланум фарміраваўся ў сэрцы сучаснага Мілана. Найбольш ажыўленыя вуліцы ў Мілане — тыя, што ідуць ад цэнтральнай Саборнай плошчы (''Piazza del Duomo''). Большасць прамысловасці Мілана знаходзіцца на значнай адлегласці, на далёкіх крэсах ад цэнтральнай часткі горада.

== Сучасны горад ==
З-за росту прамысловых раёнаў Мілан адчувае хуткае ўзрастанне працоўнай сілы і павелічэнне колькасці жыхароў, асабліва гэты працэс узмацніўся пасля [[Другая сусветная вайна|II сусветнай вайны]]. Галоўны наплыў працоўных адбываецца з іншых мясцін Італіі. Мілан — галоўны камерцыйны, фінансавы і індустрыяльны цэнтр, найбольш сучасны горад краіны. Тут размяшчаюцца штаб-кватэры галоўных банкаў краіны і галоўнай [[Фондавая біржа|фондавай біржы]]. Галоўнымі галінамі вытворчасці з’яўляюцца сталеліцейная, тэкстыльная (асабліва ядвабавая), авіяцыйная прамысловасць, тут вырабляюцца адзенне, прылады для машынаў, аўтамабілі, абсталяванне для чыгункі, сельскагаспадарчае абсталяванне, хімічныя рэчывы, абсталяванне для друку, фармацыя, мэбля, ежа. Мілан — гэта галоўны ў Італіі цэнтр транспарту: чыгункі, авіяцыі і аўтамабільных дарог. Сярод вышэйшых навучальных устаноў — [[Міланскі ўніверсітэт|універсітэт Мілана]] ([[1923]]), універсітэт Святога Сэрца ([[1920]]), а таксама камерцыйныя і тэхнічныя інстытуты. Акадэмія Брэра прыгожых мастацтваў, [[Міланская кансерваторыя імя Джузэпэ Вердзі|кансерваторыя Джузэпе Вердзі]] і інстытут ядзерных даследаванняў Энрыка Фермі таксама размяшчаюцца тут, як і [[Амбразіянская бібліятэка|бібліятэка Ambrosiana]], лепшая ў Італіі. У ліку музеяў і галерэй Мілана — музей «Poldo-Pezzoli» і музей натуральнай гісторыі. Галерэі мастацтва знаходзяцца ў бібліятэцы Ambrosiana і ў [[Пінакатэка Брэра|палацы Брэра]]. Таксама тут знаходзяцца касцёл [[Санта-Марыя-дэле-Грацые]] ([[1465]]—[[1490]]) і дом [[Леанарда да Вінчы]]. Найбольш значнымі гістарычнымі будынкамі з’яўляюцца [[Міланскі сабор|Міланская кафедра]] (пачала будавацца ў [[1386]]), замак [[Сфорца]] ([[1456]]), Вялікі шпіталь (''Ospedale Maggiore'', [[1456]]),  базіліка Сант-Амброджа (''Basilica di Sant' Ambrogio'', [[386]], перабудоўвалася ў ХІ і ХII стагоддзях) і [[Базіліка Сан-Ларэнца-Маджорэ|базіліка Сан-Ларэнца]] (VI ст., перабудавана ў XVI ст.). Таксама ў Мілане знаходзіцца [[La Scala|«Ла Скала»]], адзін з найбольш прэстыжных оперных тэатраў.

== Гісторыя ==
Мілан быў заснаваны [[Кельты|кельтамі]] каля III ст. да н.э. Горад перайшоў пад уладу [[Старажытны Рым|Рыма]] ў 222 г. да н.э., а з [[305]] па [[402]] з’яўляўся сталіцай заходнерымскай імперыі. На працягу V і VI стст. колькасць насельніцтва Мілана ў выніку нападаў [[Гуны|гунаў]], [[Готы|готаў]] і [[Ламбарды|ламбардаў]] неаднаразова скарачалася, нават да памераў вёскі. Горад быў неаднаразова перабудаваны на працягу ІХ ст., а пазней стаў рэзідэнцыяй архібіскупа. У ХII ст. Мілан стаў вольнай камунай, альбо рэспублікай, гэты статус быў гарантаваны па міру ў Канстанце [[1183]] г. У ХIII ст. горад трапіў пад уплыў дзвюх уплывовых фамілій, Вісконці і Сфорца. Вісконці кіравалі з [[1447]] г., а Сфорца дамінавалі з [[1450]] па [[1535]] г. Гэтыя дзве фаміліі сталі аднымі з лідараў італьянскай арыстакратыі, мелі сувязі з усімі значнымі фаміліямі [[Еўропа|Еўропы]].

Пасля [[1535]] г. горад трапіў пад замежнае панаванне на 400 год. [[Іспанія]] кіравала з [[1535]] па [[1713]] год, пакуль не страціла горад у выніку [[Вайна за іспанскую спадчыну|вайны за іспанскую спадчыну]]. Мілан адышоў да [[Аўстрыя|Аўстрыі]]. [[Францыя]] кіравала горадам з [[1796]] па [[1815]], пакуль ён не быў вернуты Аўстрыі. У [[1859]] г. Мілан увайшоў у склад [[Сардзінскае каралеўства|Сардзінскага каралеўства]], а пасля ў склад аб’яднанай [[Італія|Італіі]] ў [[1861]] г.

Пасля [[Першая сусветная вайна|І сусветнай вайны]] Мілан стаў цэнтрам дзейнасці [[Беніта Мусаліні]] і яго фашысцкай партыі. Адсюль Мусаліні здзейсніў марш на [[Рым]] у [[1922]] г. Горад быў значна пашкоджаны падчас [[Другая сусветная вайна|II сусветнай вайны]].

== Геаграфія ==
Мілан знаходзіцца ў заходняй частцы даліны ракі [[По (рака ў Італіі)|По]], паміж рэкамі Тычына і Ада, ля падножжа Альпаў. Ён займае плошчу 181 км² і размяшчаецца на вышыні 122 метраў над узроўнем мора.

== Дэмаграфія ==
У межах горада (''Comune di Milano'') жывуць 1 295 989 чалавек (ліпень 2008)&lt;ref&gt;Bilancio demografico anno 2008, dati [http://demo.istat.it/ ISTAT]&lt;/ref&gt;. Пасля 1971 насельніцтва горада паменшылася амаль утрая, у першую чаргу з-за рассялення ў прыгарады і працэсу дэіндустрыялізацыі.

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Адукацыя і культура ==
[[Універсітэт Віта-Салютэ Сан-Рафаэле]], [[Вольны ўніверсітэт моў і камунікацый]]. Мілан — адна з сусветых сталіц дызайну і моды. Тут размяшчаюцца штаб-кватэры дамоў мод Prada, Dolce &amp; Gabbana, Armani, Missoni і Valentino.

== Славутасці ==
[[Файл:Milano Italy Duomo-Milan-01.jpg|thumb|left|[[Міланскі сабор|Міланскі кафедральны сабор]]]]
* [[Італьянская фондавая біржа]]
* [[Амбразіянская бібліятэка]]
* [[Базіліка Сан-Ларэнца-Маджорэ]]
* [[Галерэя Віктара Эмануіла II]]
* [[Вежа Пірэлі]]

== Гарады-пабрацімы ==
{{Wikidata/SisterCities}}

== Вядомыя ўраджэнцы і жыхары ==
* [[Сільвіа Берлусконі]] (1936—2023) — італьянскі дзяржаўны і палітычны дзеяч.
* [[Карла Эміліа Гада]] (1893—1973) — італьянскі [[пісьменнік]].
* [[Алесандра Мандзоні]] (1785—1873) — знакаміты італьянскі пісьменнік-рамантык.
* [[Эрнеста Тэадора Манета]] (1833—1918) — італьянскі [[журналіст]], рэвалюцыянер і [[пацыфіст]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія міру|Нобелеўскай прэміі міру]].
* [[Джавані Батыста Самарціні]] (1700—1775) — італьянскі [[кампазітар]], арганіст, хормайстар і музычны педагог.
* [[Філіпа Тальёні]] (1777—1871) — балетны танцоўшчык, [[харэограф]], педагог.
* [[Адрыяна Чэлентана]] (нар. 1938) — італьянскі [[акцёр]], [[спявак]], [[рэжысёр]], [[кампазітар]].

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:Milan}}
* [http://www.aboutmilan.com About Milan] — інфармацыя для турыстаў.
* [http://www.atm-mi.it/ATM/eng/ ATM — Milan's Transportation Company] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090221212311/http://www.atm-mi.it/ATM/eng |date=21 лютага 2009 }}
* [http://milan.arounder.com City of Milan — official Virtual Tour website]
* [http://www.milanofree.it City of Milan — touristic guide]
* [http://www.sottomilano.it Rete Metropolitana di Milano] {{ref-it}}
* [http://www.cosmit.it/tool/home.php Salone internazionale del mobile] Milan's furniture fair

{{Бібліяінфармацыя}}
{{Правінцыя Мілан}}

[[Катэгорыя:Гарады Ламбардыі]]
[[Катэгорыя:Мілан| ]]</text>
      <sha1>lrw7p08mxhtliq6p6a3th7lwz95met4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Украінская мова</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7595</id>
    <revision>
      <id>5170924</id>
      <parentid>5160504</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T19:10:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5170924</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="158578" sha1="1au9e1l8snfrqjb0xyabqqka1zmnc6h" xml:space="preserve">{{Мова
| імя = Украінская мова
| карта = Idioma ucraniano.png
| саманазва = українська мова
| краіны = [[Украіна]], [[Расія]], [[Беларусь]], [[Польшча]], [[Малдова]], [[Славакія]], [[Румынія]], [[Казахстан]]
| рэгіёны = [[Усходняя Еўропа]]
| колькасць носьбітаў = мова камунікацыі ад 41 млн&lt;ref name=&quot;Ethnologue&quot;&gt;[http://photius.com/rankings/languages2.html «Ethnologue», 13 выданне]. {{ref-en}}&lt;/ref&gt; да ~45 млн. Родная ~37 млн&lt;ref&gt;[http://www.ethnologue.org/ethno_docs/distribution.asp?by=size Статыстыка моў з сайта «ethnologue.org»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110807023956/http://www.ethnologue.org/ethno_docs/distribution.asp?by=size |date=7 жніўня 2011 }} {{ref-en}}&lt;/ref&gt;
Другая мова ~15 млн&lt;ref&gt;[http://archive.mignews.com.ua/articles/283917.html Апытанне цэнтра эканамічных і палітычных даследванняў імя А. Разумкова] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121105101026/http://archive.mignews.com.ua/articles/283917.html |date=5 лістапада 2012 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;
| катэгорыя = [[Мовы Еўразіі]]
| класіфікацыя = [[Індаеўрапейскія мовы|Індаеўрапейская]] 
: [[Славянскія мовы|Славянская]] 
:: [[Усходнеславянскія мовы|Усходнеславянская]]
| афіцыйная мова = {{Сцяг|Украіна}} [[Украіна]]&lt;br /&gt;{{Сцяг|Крым}} ''[[Рэспубліка Крым]]''{{efn|Дэ-юрэ — тэрыторыя Украіны як [[Аўтаномная Рэспубліка Крым]], дэ-факта пад кантролем Расійскай Федэрацыі.}}&lt;ref name=federal&gt;{{Спасылка | дата публікацыі = 21 сакавіка 2014| url = http://pravo.gov.ru:8080/page.aspx?92495| загаловак = Федэральны канстытуцыйны закон пра прыняцце ў Расійскую Федэрацыю Рэспублікі Крым і ўтварэнне ў складзе Расійскай Федэрацыі новых суб’ектаў — Рэспублікі Крым і горада федэральнага значэння Севастопаль| выдавецтва = Дзяржаўная Дума Расійскай Федэрацыі, Рада Федэрацыі| дата = 1 красавіка 2014 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;{{Сцяг|Прыднястроўе}} ''[[ПМР|Прыднястроўе]]''{{efn|Непрызнаная дзяржава.}}&lt;ref name=Pr1&gt;[http://zakon-pmr.com/DetailDoc.aspx?document=62295 Конституція ПМР] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160303175520/http://zakon-pmr.com/DetailDoc.aspx?document=62295 |date=3 сакавіка 2016 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
'''Рэгіянальная:'''&lt;br /&gt;
{{Сцяг|Малдова}} [[Малдова]]
* [[Аўтаномнае тэрытарыяльнае ўтварэнне з асаблівым прававым статусам Прыднястроўе|АТУ Прыднястроўе]]&lt;ref name='ATU'&gt;[http://lex.justice.md/index.php?action=view&amp;view=doc&amp;lang=2&amp;id=313004 Закон № 173 от 22.07.2005 об основных положениях особого правового статуса населенных пунктов левобережья Днестра (Приднестровья)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304100019/http://lex.justice.md/index.php?action=view&amp;view=doc&amp;lang=2&amp;id=313004 |date=4 сакавіка 2016 }} Статья 6 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;
{{Сцяг|Румынія}} [[Румынія]]&lt;ref name=autogenerated224 /&gt;&lt;ref name = Romania&gt;[http://www.dri.gov.ro/documents/li_h1206.pdf#page=3 HOTARARE nr. 1.206 din 27 noiembrie 2001 pentru aprobarea Normelor de aplicare a dispozitiilor privitoare la dreptul cetatenilor apartinand unei minoritati nationale de a folosi limba materna în administratia publica locala, cuprinse în Legea administratiei publice locale nr. 215/2001] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070221075455/http://www.dri.gov.ro/documents/li_h1206.pdf#page=3 |date=21 лютага 2007 }}&lt;/ref&gt;
* [[Марамурэш (жудзец)|Жудзец Марамурэш]]{{efn|Жудзец — назва [[павет]]аў у [[Румынія|Румыніі]].}} 
** 7 камун
* [[Сучава (жудзец)|Жудзец Сучава]]
** 3 камуны
* [[Караш-Северын|Жудзец Караш-Северын]]
** 2 камуны
* [[Тыміш (жудзец)|Жудзец Тыміш]]
** 2 камуны
{{Сцяг|Славакія}} [[Славакія]]&lt;ref name=autogenerated224 /&gt;&lt;ref name = karpatnews&gt;[http://karpatnews.in.ua/news/49941 У Словаччині збільшиться кількість населених пунктів, де офіційно вживатиметься мова нацменшин]{{Недаступная спасылка}} — Karpatnews {{ref-uk}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
* 18 населеных пунктаў
* 68 населеных пунктаў &lt;small&gt;([[Русінская мова|русінская]])&lt;/small&gt;
{{Сцяг|Сербія}} [[Сербія]]&lt;ref name=autogenerated224 &gt;[http://conventions.coe.int/Treaty/Commun/ListeDeclarations.asp?NT=148&amp;CM=8&amp;DF=23/01/05&amp;CL=ENG&amp;VL=1 List of declarations made with respect to treaty No. 148 (Status as of: 21/9/2011) // Council of Europe] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181226070540/https://www.coe.int/en/web/conventions/search-on-treaties/-/conventions/treaty/148/declarations |date=26 снежня 2018 }} Рэгулюецца «Еўрапейскай хартыяй рэгіянальных моў» {{ref-en}}&lt;/ref&gt;
* [[Ваяводзіна|АК Ваяводзіна]] &lt;small&gt;([[Русінская мова|русінская]])&lt;/small&gt;
{{Сцяг|Польшча}} [[Польшча]]&lt;ref name=autogenerated224 /&gt;&lt;br /&gt;
{{Сцяг|Харватыя}} [[Харватыя]]&lt;ref name=&quot;UMUCH&quot;&gt;[http://languagecharter.eokik.hu/docs/AppliedToLanguages/Ukrainian_in_Croatia_chP2&amp;3.pdf Украінская мова ў Харватыі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130505204933/http://languagecharter.eokik.hu/docs/AppliedToLanguages/Ukrainian_in_Croatia_chP2%263.pdf |date=5 мая 2013 }} {{ref-en}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
{{Сцяг|Боснія і Герцагавіна}} [[Боснія і Герцагавіна]]&lt;ref name=autogenerated224 /&gt;&lt;br /&gt;
'''Мова нацыянальнай меншасці:'''&lt;br /&gt;
{{Сцяг|Чэхія}} [[Чэхія]]&lt;ref name=&quot;languages&quot;&gt;[http://www.vlada.cz/en/pracovni-a-poradni-organy-vlady/rnm/historie-a-soucasnost-rady-en-16666/ National Minorities Policy of the Government of the Czech Republic] {{ref-en}}&lt;/ref&gt;
| рэгулюе = [[Нацыянальная акадэмія навук Украіны]]: Інстытут украінскай мовы, Украінскі моўна-інфармацыйны фонд, Інстытут мовазнаўства імя А. А. Патэбні
| Код па ISO 639-1 = uk
| Код па ISO 639-2(B) = ukr
| Код па ISO 639-2(T) = ukr
| Код па SIL = UKR
}}
[[Файл:Slavic languages 2000s.png|250пкс|thumb|Сучасныя славянскія мовы, традыцыйная класіфікацыя па геаграфічным прынцыпе. {{Легенда|#8B5742|украінская мова}}]]

'''Украі́нская мо́ва''' ({{lang-uk|українська мова}}&lt;ref&gt;[http://litopys.org.ua/rizne/ukrtable.htm Історичний розвиток української мови]{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;, [[IPA]]: [ukrɑˈjɪɲsʲkɑ ˈmɔwɑ]) — [[нацыянальная мова]] [[Украінцы|ўкраінцаў]]. Адносіцца да [[Усходнеславянскія мовы|усходнеславянскай групы]] [[Славянскія мовы|славянскай галіны]] [[Індаеўрапейскія мовы|індаеўрапейскай моўнай сям’і]]. Колькасць носьбітаў — каля 45 млн, большасць з якіх жыве ва [[Украіна|Украіне]]. З’яўляецца [[Дзяржаўная мова|дзяржаўнай мовай]] ва Украіне&lt;ref&gt;[http://www.president.gov.ua/ru/content/chapter01.html Конституція України // ст. 10-я]{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;, адна з дзяржаўных у [[Прыднястроўская Малдаўская Рэспубліка|Прыднястроўі]] і ў [[Рэспубліка Крым|Рэспубліцы Крым]]. Распаўсюджаная таксама ў [[Беларусь|Беларусі]]&lt;ref&gt;''О. І. Скопненко'' Українська мова в Білорусі // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 {{ref-uk}}&lt;/ref&gt;, [[Малдова|Малдове]]&lt;ref&gt;''Н. П. Прилито''. Українська мова в Молдові // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 {{ref-uk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Убийвовк Н.'' Українська мова в Придністров'ї: минуле і перспективи // «Мово­знавство. Доповіді та повідомлення на IV Міжнар. конгресі україністів». К., 2002 {{ref-uk}}&lt;/ref&gt;, [[Польшча|Польшчы]]&lt;ref&gt;''Й. О. Дзендзелівський'' Українська мова в Польщі // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 {{ref-uk}}&lt;/ref&gt;, [[Расія|Расіі]]&lt;ref&gt;''Н. П. Прилито''. Українська мова в європейській частині Росії // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 {{ref-uk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Н. П. Прилито''. Українська мова в Сибіру та на Далекому Сході // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 {{ref-uk}}&lt;/ref&gt;, [[Румынія|Румыніі]]&lt;ref&gt;''С. В. Семчинський''. Українська мова в Румунії // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 {{ref-uk}}&lt;/ref&gt;, [[Славакія|Славакіі]]&lt;ref&gt;''Й. О. Дзендзелівський''. Українська мова у Словаччині // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 {{ref-uk}}&lt;/ref&gt;, [[Германія|Германіі]], [[Чэхія|Чэхіі]], [[Казахстан]]е&lt;ref&gt;''С. Ф. Клименко, В. В. Степаненко''. Українська мова в Казахстані // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 {{ref-uk}}&lt;/ref&gt;, [[Аргенціна|Аргенціне]], [[Бразілія|Бразіліі]], [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]&lt;ref&gt;''Р. П. Зорівчак''. Українська мова ў Великій Британії // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 {{ref-uk}}&lt;/ref&gt;, [[Канада|Канадзе]]&lt;ref&gt;''Р. П. Зорівчак''. Українська мова в Канаді // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 {{ref-uk}}&lt;/ref&gt;, [[ЗША]]&lt;ref&gt;''Р. П. Зорівчак''. Українська мова у США // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 {{ref-uk}}&lt;/ref&gt; і іншых краінах, дзе жывуць украінцы. Украінскай мовай у свеце карыстаюцца ад 41 да 45 млн чалавек, яна з’яўляецца другой або трэцяй [[Славянскія мовы|славянскай мовай]] па колькасці носьбітаў (пасля [[Руская мова|рускай]] і, магчыма, [[Польская мова|польскай]]) і ўваходзіць у трэці дзясятак распаўсюджаных моў свету{{efn|Глядзіце таксама {{нп3|спіс моў паводле колькасці носьбітаў||en|List of languages by number of native speakers}}.}}.

[[Файл:WIKITONGUES- Vira speaking Ukrainian.webm|thumb|250px|Украінская мова]]

Навука пра ўкраінскую мову завецца ''{{нп3|Украінскае мовазнаўства|лінгвістычнай украіністыкай|uk|Українське мовознавство}}'' або ''{{нп3|украіназнаўства|ўкраіназнаўствам|uk|Українознавство}}''.

Для запісу ўкраінскай мовы выкарыстоўваюць адаптаваную [[Кірыліца|кірыліцу]] (т. зв. «[[Грамадзянскі шрыфт|гражданка]]»), зрэдку — [[Украінскі лацінскі алфавіт|лацініцу]] ў розных варыянтах. Правілы ўкраінскай мовы рэгулюе [[Нацыянальная акадэмія навук Украіны]], у прыватнасці [[Інстытут украінскай мовы НАН Украіны]] (гісторыя, граматыка, лексікалогія, тэрміналогія, анамастыка, стылістыка і культура маўлення, дыялекталогія, сацыялінгвістыка), {{нп3|Украінскі моўна-інфармацыйны фонд|Украінскі моўна-інфармацыйны фонд НАН Украіны|uk|Український мовно-інформаційний фонд}} (камп’ютарная лінгвістыка, слоўнікі), [[Інстытут мовазнаўства імя А. А. Патэбні НАН Украіны]] (украінская мова ў сувязях з іншымі мовамі).

Штогод [[27 кастрычніка]] ва Украіне адзначаецца [[Дзень украінскага пісьменства і мовы]]. У гэты дзень праходзіць штогадовы флэш-моб — {{нп3|Радыёдыктоўка нацыянальнай еднасці|Усеўкраінская радыёдыктоўка нацыянальнай еднасці|uk|Радіодиктант національної єдності}} — акцыя {{нп3|Украінскае радыё|Украінскага радыё|uk|Українське радіо}}, якая аб’ядноўвае ўкраінцаў усяго свету вакол украінскай мовы.

== Класіфікацыя ==
Паводле традыцыйнай генеалагічнай класіфікацыі, украінская мова адносіцца да [[Усходнеславянскія мовы|ўсходнеславянскай групы]] [[Славянскія мовы|славянскай галіны]] [[Індаеўрапейскія мовы|індаеўрапейскай моўнай сям’і]]&lt;ref&gt;Сучасна українська мова : Підручник / Пономарів О. Д., Різун В. В., Шевченко Л. Ю. та ін.; за ред. Пономарева О. Д. — Вид. 2-ге. — К.: Либідь, 2001. — 400 с. — ISBN 966-06-0173-5. — С. 5 {{ref-uk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Васенко Л. А., Дубічинський В. В., Кримець О. М.'' Фахова українська мова. Центр учбової літератури. — К., 2007. — С. 7 {{ref-uk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''С. В. Семчинський''. Генеалогічна класифікація мов // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 {{ref-uk}}&lt;/ref&gt;.

Найбліжэйшай генеалагічна да ўкраінскай з’яўляецца беларуская мова&lt;ref&gt;Беларуска-украінскія ізалексы. — Мінск, 1971. — 125 с.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Сцяцко П. У.'' Словаўтваральныя рэгіяналізмы беларускай мовы, агульныя з украінскай мовай // Проблеми дослідження діалектної лексики і фразеології української мови. Тези доповідей. — Ужгород, 1978. — С. 66-67.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Янкова Т. С.'' Із спостережень над перехідними говірками між українською та білоруською мовами (за матеріалами фразеології) // Праці XII Республіканської діалектологічної наради. — К.: Наукова думка, 1971. — С. 382—388. {{ref-uk}}&lt;/ref&gt; (пачынаючы з IX—XI стагоддзяў абедзве мовы часткова фарміраваліся на сумеснай дыялектнай аснове — у прыватнасці, паводле доктара філалагічных навук, лінгвіста-славіста [[Пётр Апанасавіч Бузук|Пятра Бузука]], паўночная дыялектная група ўкраінскай мовы ўтварае дыялектны кантынуум з крайнімі паўднёвымі беларускімі гаворкамі [[Палессе|Палесся]]&lt;ref&gt;''Бузук П.'' Взаємовідносини між укр. та білорус. мовами. «Зап. Істор.-філол. відділу УАН», 1926, кн. 7—8 {{ref-uk}}&lt;/ref&gt;, абодва народы ў [[сярэднія вякі]] мелі агульную [[Старабеларуская мова|пісьмовую кніжную мову]]&lt;ref&gt;''Гумецька Л. Л.'' Уваги до ўкр.-білорус. мовних зв’язків періоду XIV—XVII ст. // Дослідження з укр. та рос. мов. К., 1964 {{ref-uk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Анічэнка У. В.'' Беларус.-укр. пісьмовамоўныя сувязі. Мінск, 1969.&lt;/ref&gt;).

Паводле тыпалагічнай класіфікацыі, украінская — флектыўная мова&lt;ref&gt;''С. В. Семчинський''. Типологічна класифікація мов // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 {{ref-uk}}&lt;/ref&gt;.

== Графіка ==
{{Асноўны артыкул|Украінскі алфавіт}}
Традыцыйна для запісу ўкраінскай мовы выкарыстоўвалі [[Кірыліца|кірыліцу]]. Гэта звязана з [[Праваслаўе|усходнім абрадам]] украінскай царквы, якая доўгі час была магутным, амаль адзіным пашыральнікам адукацыі. Да XVIII стагоддзя ўжываўся класічны кірылічны шрыфт, у XVI—XVII стагоддзях паралельна выкарыстоўваўся таксама «''{{нп3|Украінскі скорапіс|казацкі скорапіс|uk|Український скоропис}}''», у якім напісанне літар было іншым («хвалістым» або «барочным»)&lt;ref&gt;[http://litopys.org.ua/rizne/mitch.htm Віталій Мітченко. Мистецтво скоропису в просторі українського бароко] {{ref-uk}}&lt;/ref&gt;. Агульнавядомая генетычная сувязь кірыліцы з грэчаскім алфавітам здаўна прыводзіла да таго, што ў дэкаратыўных мэтах кірылічныя надпісы часам рабіліся шрыфтамі, напісанне якіх паўтарала прапісныя грэчаскія літары (з адпаведнай стылізацыяй тых славянскіх літар, аналагаў якіх не было ў грэчаскім). Прыклады таму сустракаюцца ў гравюрах украінскіх выданняў з самага пачатку XVII стагоддзя, а таксама ў гравіраваных шрыфтах загалоўкаў{{efn|Напрыклад, гравюра з «Служебника» 1604 года (тыпаграфія Фёдара Балабана) змяшчае надпіс з цалкам сучаснымі на выгляд словамі «МÁСΛО», «ПШЕΝИЦА», «ВИΝÒ»; у слове «ХΛѢ́БЪ» толькі апошняя літара аформлена не так, як у звыклых на сёння шрыфтах&lt;ref&gt;Здымак 360 на старонцы 159 каталога «Украинские книги кирилловской печати XVI—XVIII вв.», М.: Государственная библиотека СССР имени В. И. Ленина, 1976.{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.}}. Паводле звестак «Усерасійскага „слоўніка-тлумачальніка“»&lt;ref&gt;Всероссийский «словарь-толкователь» / Под ред. В. В. Жукова. — 1-е изд. — СПб.: А. А. Каспари, 1893—1895. — Т. 1. — С. 445.{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;, «грамадзянскія літары … ўпершыню ўжытыя ў друку [[Пётр Магіла|Пятра Магілы]], канчаткова ўведзеныя расійскім імператарам [[Пётр I (імператар расійскі)|Пятром I]] у 1708 годзе, г. зв. [[гражданка]] (грамадзянскі шрыфт)». З Расіі выкарыстанне гэтага шрыфту распаўсюдзілася і на іншыя народы, якія ўжывалі кірылічнае пісьмо. Такім чынам, стварэнне новай украінскай арфаграфіі адбывалася на аснове гражданкі.

Сёння для запісу ўкраінскай мовы выкарыстоўваюць адаптаваную кірылічную азбуку з 33 літар. Асаблівасцямі ўкраінскага алфавіта ў параўнанні з іншымі кірылічнымі з’яўляецца наяўнасць літар &lt;big&gt;''[[ґ]], [[є]]''&lt;/big&gt; і &lt;big&gt;''[[ї]]''&lt;/big&gt; (&lt;big&gt;''[[ґ]]''&lt;/big&gt; ужываюць таксама ва [[Урумская мова|ўрумскім]] і, часам, у [[Беларускі алфавіт|беларускім]] алфавітах).

{{Украінскі алфавіт}}
* Таксама як і ў беларускай мове, ва ўкраінскай ёсць [[апостраф]]: {{lang-uk|''дев’ять''}} (дзевяць), {{lang-uk|''пам’ять''}} (памяць){{efn|Тут і далей ''курсівам'' пазначаны ўкраінскія словы паводле афіцыйнага ўкраінскага правапісу, у дужках — беларускія пераклады, акрамя выпадкаў поўнага супадзення ў напісанні.}};
* '''''Е е''''' — адпаведнік беларускай літары і гука '''Э э''';
* '''''Є є''''' — гук [йэ], адпаведнік беларускай літары '''Е е'''.
* '''''И и''''' — адпаведнік беларускай літары і гука '''Ы ы''';
* '''''Ї ї''''' — гук [йі], які ёсць і ў беларускай мове: да іх [да '''йі'''х], выбаіна [выба'''йі'''на];
* '''''Щ щ''''' — гук [шч], не можа быць мяккім, толькі цвёрдым{{efn|Астатнія літары ўкраінскага алфавіта пазначаюцца і вымаўляюцца гэтак жа, як і ў беларускай мове.}}.

У розныя гістарычныя эпохі для запісу ўкраінскай мовы выкарыстоўвалі таксама [[Украінскі лацінскі алфавіт|лацінскі алфавіт]] розных рэдакцый. Сёння ўкраінская лацініца не мае адзінага стандарту і афіцыйнага статусу (на афіцыйным узроўні замацаваныя толькі правілы транслітарацыі з кірыліцы на лацініцу). Яе ўжыванне вельмі абмежаванае: як правіла, гэта публікацыі на тэму ўласна ўкраінскай лацініцы&lt;ref&gt;[http://www.ji.lviv.ua/n23texts/chornovol.htm Ігор Чорновол. Латинка в українському правописі: ретроспектива і perspektyva]&lt;/ref&gt;. Дыскусіі па ўніфікацыі і магчымым укараненні лацінкі ва ўкраінскім правапісе адбываліся спачатку ў [[Галіцыя|Галіцыі]] і [[Букавіна|Букавіне]] ў 1830-я, 1850-я гады, пасля ў 1920-я гады ва [[УССР]], а пасля ў 1991 годзе яны аднавіліся ўжо ў незалежнай Украіне.

== Адрозненні ад іншых славянскіх моў ==
Украінская мова як асобная [[Славянскія мовы|славянская мова]] мае шматлікія рысы, якія збліжаюць або аддаляюць яе ад суседніх славянскіх моў — [[Польская мова|польскай]], [[Беларуская мова|беларускай]], [[Руская мова|рускай]], [[Балгарская мова|балгарскай]] і [[Славацкая мова|славацкай]]{{efn|Глядзіце таксама {{нп3|спіс Сводэша для славянскіх моў||be-tarask|Сьпіс Сўодэша для славянскіх моваў}}.}}.

Сваю спецыфіку мова праяўляе на ўзроўні словаўтваральных мадэлей і, найбольш выразна, на ўзроўні лексікі — так званых лексічных [[украінізм]]аў&lt;ref name=&quot;Tsaruk&quot;&gt;Українська мова серед інших слов’янських: етнологічні та граматичні параметри: Монографія / О. Царук. — Дніпропетровськ: Наука і освіта, 1998. — 324 с. {{ref-uk}}&lt;/ref&gt;.

На [[Фанетыка|фанетычным]] і [[Марфалогія мовы|марфалагічным]] узроўні ўкраінскую мову адрознівае:

* найбольшая колькасць гукаў (фанем) з усіх славянскіх моў — 48&lt;ref&gt;Коструба П. П. Коструба. Фонологічна система української літературної мови. Чергування фонем і його функції // Сучасна українська літературна мова. Вступ. Фонетика / Відп. ред. М. А. Жовтобрюх. — К., 1969.{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;;
* высокая вакальнасць — «празрыстасць», гучнасць&lt;ref&gt;''Тимошенко П. Д.'' Засоби милозвучності (евфонії) української мови. УМШ, 1952, № 4 {{ref-uk}}&lt;/ref&gt;;
* паслядоўна захаваная [[флексія]] [[Клічны склон|клічнага склону]] (у адрозненне ад іншых усходнеславянскіх моў)&lt;ref&gt;''Тимченко Є.'' Вокатив і інструменталь в українській мові. — К.: ДУАН, 1926. {{ref-uk}}&lt;/ref&gt;;
* паралельна выкарыстоўваюцца флексіі [[давальны склон|давальнага склону]] для назоўнікаў мужчынскага роду: {{lang-uk|''директор-'''у'''''}}, {{lang-uk|''директор-'''ові'''''}} (дырэктару);
* захаваны паралельныя формы стварэння будучага часу: {{lang-uk|''ходитиму, буду ходити''}} (буду хадзіць).

=== Лексіка ===
{{Асноўны артыкул|{{нп3|Лексіка ўкраінскай мовы||uk|Лексика української мови}}}}
Асноўны слоўнікавы фонд украінскай мовы змяшчае чатыры пласты славянскіх слоў: агульнаіндаеўрапейская лексіка ({{lang-uk|''батько''}} (бацька), {{lang-uk|''матір''}} (маці), {{lang-uk|''сестра''}} (сястра), {{lang-uk|''дім''}} (дом), {{lang-uk|''вовк''}} (воўк), {{lang-uk|''бути''}} (быць), {{lang-uk|''жити''}} (жыць), {{lang-uk|''їсти''}} (есці) і г. д.); праславянскія словы ({{lang-uk|''коса''}} (каса), {{lang-uk|''сніп''}} (сноп), {{lang-uk|''жито''}} (жыта), {{lang-uk|''віл''}} (вол), {{lang-uk|''корова''}} (карова), {{lang-uk|''ловити''}} (лавіць) і г. д.); уласна ўкраінскія словы, уласцівыя ў асноўным украінскай мове ({{lang-uk|''кисень''}} ([[кісларод]]), {{lang-uk|''водень''}} ([[вадарод]]), {{lang-uk|''мрія''}} (мроя), {{lang-uk|''зволікати''}} (марудзіць), {{lang-uk|''зайвий''}} (лішні), {{lang-uk|''байдуже''}} (абыякава), {{lang-uk|''примхи''}} (прымхі), {{lang-uk|''перекотиполе''}} (павей) і г. д.); запазычанні з іншых славянскіх моў&lt;ref&gt;Етимологічний словник української мови: У 7 т. / Редкол. О. С. Мельничук (голов. ред.) та ін. — К.: Наукова думка, 1983. — ISBN 966-00-0816-3. Т. 5: Р—Т / Уклад.: Р. В. Болдирєв та ін. — 2006. — 704 с. ISBN 966-00-0785-X. — С. 27-28 {{ref-uk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://langs.com.ua/publics/KM/Zapozychennia/index.htm Запозичення до української мови] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110522141714/http://langs.com.ua/publics/KM/Zapozychennia/index.htm |date=22 мая 2011 }}. Історія запозичення слів до українського словника.{{ref-uk}}&lt;/ref&gt; (з [[Беларуская мова|беларускай]] — {{lang-uk|''розкішний''}} (раскошны), {{lang-uk|''обридати''}} (абрыднуць), {{lang-uk|''нащадок''}} (нашчадак), {{lang-uk|''ззаду''}}; з [[Польская мова|польскай]] — {{lang-uk|''перешкода''}} (перашкода), {{lang-uk|''недолугий''}} (шалапутны), {{lang-uk|''дощенту''}} (дашчэнту), {{lang-uk|''обіцяти''}} (абяцаць), {{lang-uk|''цікавий''}} (цікавы), {{lang-uk|''гасло''}} (лозунг), {{lang-uk|''мить''}} (імгненне), {{lang-uk|''шлюб''}}, {{lang-uk|''завжди''}} (заўсёды); з [[Чэшская мова|чэшскай]] — {{lang-uk|''брама'', ''огида''}} (агіда), {{lang-uk|''ярко''}} (ярка), {{lang-uk|''паркан'', ''карк''}} (карак); з [[Сербская мова|сербскай]] — {{lang-uk|''хлопець''}} (хлопец), з [[Балгарская мова|балгарскай]] — {{lang-uk|''храм'', ''глава'', ''владика''}} (уладыка), {{lang-uk|''сотворити''}} (здзейсніць); з [[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай]] мовы — {{lang-uk|''приязнь''}} (прыхільнасць), {{lang-uk|''злочин''}} (злачынства){{efn|У сувязі з вялікай колькасцю запазычанняў з польскай, нямецкай, чэшскай і латыні, у пачатку станаўлення сучасная ўкраінская мела большае лексічнае падабенства з заходнеславянскімі мовамі, чым з царкоўнаславянскай і рускай&lt;ref&gt;Yaroslav Hrytsak. „On Sails and Gales, and Ships Driving in Various Directions: Post-Soviet Ukraine as a Test Case for the Meso-Area Concept“. In: Kimitaka Matsuzato ed. Emerging meso-areas in the former socialist countries: histories revived or improvised?. Slavic Research Center, Hokkaido University. 2005. p. 57.{{ref-en}}&lt;/ref&gt;. У сярэдзіне XVII ст. лінгвістычныя разыходжанні паміж украінскай і рускай мовамі мелі такі сур’ёзны характар, што існавала неабходнасць у наяўнасці талмача-перакладчыка падчас [[Пераяслаўская рада|Пераяслаўскай рады]], між [[Багдан Хмяльніцкі|Багданам Хмяльніцкім]] і прадстаўнікамі маскоўскага цара&lt;ref&gt;Nicholas Chirovsky. (1973). On the historical beginnings of Eastern Slavic Europe: readings New York: Shevchenko Scientific Society, pg. 184{{ref-en}}&lt;/ref&gt;.}}&lt;ref&gt;[http://www.ukrlit.vn.ua/info/criticism/staroslovyanizm.html Старослов’янізми] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110522141625/http://www.ukrlit.vn.ua/info/criticism/staroslovyanizm.html |date=22 мая 2011 }} {{ref-uk}}&lt;/ref&gt;, запазычанні з розных цюркскіх моў — {{lang-uk|''кавун'', ''торба'', ''тютюн''}} (тытунь), запазычанні з германскіх моў — {{lang-uk|''фарба'', ''дах''}}. Рэшту лексікі складаюць познія запазычанні, сярод якіх найбольш з мёртвых класічных моў — [[Старажытнагрэчаская мова|старажытнагрэчаскай]] — {{lang-uk|''огірок''}} (агурок), {{lang-uk|''троянда''}} (ружа); [[Лаціна|лаціны]] — {{lang-uk|''мета''}} (мэта), {{lang-uk|''раптом''}} (раптам). У [[УССР|савецкі час]] у лексікон увайшло шмат [[русізм]]аў — {{lang-uk|''копійка''}} (капейка), {{lang-uk|''вертоліт''}} (верталёт). Апошнім часам лексічны склад актыўна папаўняецца запазычаннямі з [[Англійская мова|англійскай]] мовы. Агульнае развіццё мовы, як і ў іншых унармаваных мовах, адбываецца таксама за кошт унутраных рэсурсаў украінскай мовы: новыя словы ўзнікаюць на базе ўжо існых&lt;ref name=mfa&gt;[http://mfa.gov.ua/mfa/ua/publication/content/392.htm Українська мова] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060625132447/http://mfa.gov.ua/mfa/ua/publication/content/392.htm |date=25 чэрвеня 2006 }} Сайт МЗС України{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;.

Антрапаніміка{{efn|Антрапаніміка — тут: украінскія імёны.}} ўкраінскай мовы зазнала моцны ўплыў [[хрысціянства]] і [[Грэчаская мова|грэчаскай]] мовы.

Лексічна ўкраінская мова паўплывала на іншыя суседнія славянскія мовы, перш за ўсё на польскую&lt;ref&gt;[http://www.nbuv.gov.ua/portal/Natural/Vdpu/Soc_komun/2008_1/45.html Харченко І. До проблеми польсько-українських мовних зв’язків] {{ref-uk}}&lt;/ref&gt; і рускую літаратурныя мовы{{efn|Абумоўлена перш за ўсё даволі працяглым знаходжаннем украінскіх зямель у складзе гэтых суседніх дзяржаў.}}. У многія мовы свету ўвайшлі ўкраінскія словы&lt;ref&gt;[http://litopys.org.ua/ukrmova/um121.htm З ЕНЦИКЛОПЕДІЇ «УКРАЇНСЬКА МОВА»] {{ref-uk}}&lt;/ref&gt;: {{lang-uk|''гопак'', ''козак'', ''степ'', ''бандура'', ''борщ''}}. У польскую былі запазычаны ўкраінскія словы {{lang-pl|hreczka}} — {{lang-uk|''гречка''}}, {{lang-pl|chory}} — {{lang-uk|''хворий''}}, у рускую {{lang-ru|вареники}} — {{lang-uk|''вареники''}}, {{lang-ru|пасека}} — {{lang-uk|''пасіка''}}, {{lang-ru|бублик}} — {{lang-uk|''бублик''}}, {{lang-ru|подполковник}} — {{lang-uk|''підполковник''}} і інш.

=== Сувязі з беларускай лексікай ===
Украінскія запазычанні ў беларускай мове называюць ''[[украінізм]]амі''. Украінская лексіка пачала пранікаць у практыку беларускага пісьменства ўжо прынамсі з XV ст., чаму спрыялі творы на аснове ўкраінскіх крыніц; творы, напісаныя на беларуска-ўкраінскім этнічным памежжы, перамяшчэнне цэнтра праваслаўя ВКЛ у Кіеў і паходжанне некаторых вялікалітоўскіх пісьменнікаў з украінскіх ваяводств. Існавала таксама лексіка, што мела ўкраінскую агаласоўку, лексічныя або словаўтваральныя ўкраінізмы, а таксама змяшэнне на пісьме літар ''и''—''ы'', ''ѣ''—''и''&lt;ref name=&quot;энцык&quot;/&gt;.

У пэўнай ступені новая хваля ўкраінізмаў адзначаецца ў новай гісторыі, калі ў XX ст. у сучасную літаратурную беларускую мову трапілі словы, утвораныя на аснове ўкраінскіх лексічных мадэлей (напрыклад, ''барацьбіт'', ''дзеяслоў''), а таксама словы для спецыфічных паняццяў украінскай культуры (гл. вышэй). Некаторая рысы, характэрныя для ўкраінскай мовы, таксама ўласцівыя [[Паўднёва-заходні дыялект беларускай мовы|паўднёва-заходнім]] гаворкам беларускай мовы&lt;ref name=&quot;энцык&quot;/&gt;.

=== Дыялекты ===
{{Асноўны артыкул|{{нп3|Дыялекты ўкраінскай мовы||uk|Діалекти української мови}}}}
[[Файл:Map of Ukrainian dialects.png|thumb|260px|Карта ўкраінскіх дыялектаў:{{легенда|#5987FF|Паўночная група}}{{легенда|#FFD326|Паўднёва-ўсходняя група}}{{легенда|#FF4E44|Паўднёва-заходняя група}}]]
У сучаснай украінскай мове вылучаюць тры асноўныя дыялекты&lt;ref&gt;''Жилко Ф. Т.'' Нариси з діалектології української мови. — К., 1966 {{ref-uk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Бевзенко С. П.'' Українська діалектологія. — К., 1980 {{ref-uk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AUM&quot;&gt;Атлас української мови у 3-ох томах {{ref-uk}}&lt;/ref&gt;:

* '''''[[Паўночны дыялект украінскай мовы|паўночны (палескі) дыялект]]'''''&lt;ref&gt;''Никончук М. В.'' [http://izbornyk.org.ua/ukrmova/um161.htm Північне наріччя] // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 {{ref-uk}}&lt;/ref&gt; — да паўночнага дыялекту належыць {{нп3|Усходнепалеская гаворка ўкраінскай мовы|усходнепалеская|uk|Східнополіський говір}}, {{нп3|Сярэднепалеская гаворка ўкраінскай мовы|сярэднепалеская|uk|Середньополіський говір}} і [[Заходнепалескія гаворкі ўкраінскай мовы|заходнепалеская]] гаворкі&lt;ref name=&quot;AUM&quot;/&gt;. На поўначы дыялекты мяжуюць з пераходнымі ўкраінска-беларускімі дыялектамі [[Заходняе Палессе|Заходняга Палесся (Берасцейшчына і Піншчыны)]]&lt;ref&gt;Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963&lt;/ref&gt;. Гаворкі гэтых рэгіёнаў адрозніваецца ў бок фанетычнага змяшэння ўкраінскай мовы з рускай і беларускай мовамі.
* '''''{{нп3|Паўднёва-заходні дыялект украінскай мовы|паўднёва-заходні дыялект|uk|Південно-західне наріччя української мови}}'''''&lt;ref&gt;''Гриценко П. Е.'' [http://litopys.org.ua/ukrmova/um159.htm Південно-західне наріччя] // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 {{ref-uk}}&lt;/ref&gt; — да паўднёва-заходняга дыялекту адносяцца {{нп3|Валынская гаворка ўкраінскай мовы|валынская|uk|Волинський говір}}, {{нп3|Падольская гаворка ўкраінскай мовы|падольская|uk|Подільський говір}}, {{нп3|Надднястранская гаворка ўкраінскай мовы|надднястранская|uk|Наддністрянський говір}}, {{нп3|Надсянская гаворка ўкраінскай мовы|надсянская|uk|Надсянський говір}}, {{нп3|Пакуцка-букавінская гаворка ўкраінскай мовы|пакуцка-букавінская|uk|Покутсько-буковинський говір}}, {{нп3|Гуцульская гаворка ўкраінскай мовы|гуцульская|uk|Гуцульський говір}}, {{нп3|Бойкаўская гаворка ўкраінскай мовы|бойкаўская|uk|Бойківський говір}}, {{нп3|Закарпацкая гаворка ўкраінскай мовы|закарпацкая|uk|Закарпатський говір}}, {{нп3|Лемкаўская гаворка ўкраінскай мовы|лемкаўская|uk|Лемківський говір}} гаворкі&lt;ref name=&quot;AUM&quot;/&gt;. Паўднёва-заходні дыялект адрозніваецца значнай дыялектнай раздробленасцю, абумоўленай іншамоўным уплывам ([[Польская мова|польскім]], [[Славацкая мова|славацкім]], [[Венгерская мова|венгерскім]], [[Румынская мова|румынскім]]), працяглым адасабленнем тых ці іншых гаворак у межах розных дзяржаў і адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак, часткова геаграфічнымі ўмовамі (адноснай ізаляцыяй у горных раёнах [[Карпаты|Карпат]]). Фанетычныя асаблівасці: цвёрды гук ''р'': {{lang-uk|''бура, гира, радно''}} (літаратурна {{lang-uk|''буря, гиря, рядно́''}} — бура, гіра, коўдра); канчатак ''-є'' замест ''-я'' і адсутнасць даўжыні зычнага: {{lang-uk|''житє, весілє, зілє''}} ({{lang-uk|''життя, весілля, зілля''}} — жыццё, вяселле, зелле); адрозненні ў склонавых канчатках: {{lang-uk|''батькови, ковальови, коньом, земльою, на поли''}} ({{lang-uk|''батькові, ковалеві, конем, землею, на полі''}} — бацьку, кавалю, канём, зямлёй, на полі); канчатак ''-ий'' замест ''-ій'': {{lang-uk|''синий, третий''}} ({{lang-uk|''синій, третій''}} — сіні, трэці).

Апроч таго, да паўднёва-заходняга дыялекту некаторыя лінгвісты адносяць асобную [[Русінская мікрамова|русінскую мікрамову]].
    
* '''''{{нп3|Паўднёва-ўсходні дыялект украінскай мовы|паўднёва-ўсходні дыялект|uk|Південно-східне наріччя української мови}}'''''&lt;ref&gt;''Железняк М. Г.'' [http://izbornyk.org.ua/ukrmova/um160.htm Південно-східне наріччя] // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 {{ref-uk}}&lt;/ref&gt; — да гэтага дыялекту належыць {{нп3|Сярэднепадняпроўская гаворка ўкраінскай мовы|сярэднепадняпроўская|uk|Середньонаддніпрянський говір}}, {{нп3|Стэпавая гаворка ўкраінскай мовы|стэпавая|uk|Степовий говір}} і {{нп3|Слабажанская гаворка ўкраінскай мовы|слабажанская|uk|Слобожанський говір}} гаворкі&lt;ref name=&quot;AUM&quot;/&gt;. Гаворкі {{нп3|Прыдняпроўская Украіна|Сярэдняй Наддняпраншчыны|uk|Наддніпрянська Україна}} ляглі ў аснову сучаснай украінскай літаратурнай мовы. Асаблівасці: змяшэнне ў маўленні ненаціскных ''е'' і ''и'': {{lang-uk|''сеило, веишневий, зеилений''}} (літаратурна {{lang-uk|''село, вешневий, зелений''}} — сяло, вішнёвы, зялёны); канчаткі ''-ю'' і ''-е'' ў 1-ай і 3-ай асобах: {{lang-uk|''ходю́, носю́, хо́де, но́се''}} (літаратурна {{lang-uk|''ходжу, ношу, ходить, носить''}} — хаджу, нашу, ходзіць, носіць).

=== Суржык ===
{{Асноўны артыкул|Суржык}}
[[Файл:SurzhykUse.png|thumb|260px|Выкарыстанне [[суржык]]а ў рэгіёнах Украіны, дадзеныя Кіеўскага міжнароднага інстытута сацыялогіі, [[2003]] год]]
[[Суржык]]ам называюць ненарматыўнае маўленне ўкраінцаў, якое ўвабрала ў сябе элементы рускай мовы — перш за ўсё лексічныя і ў меншай ступені марфалагічныя (фанетыка і граматыка застаюцца ўкраінскімі).

Гэтая з’ява ўзнікла ў канцы XVII — пачатку XVIII стагоддзяў, калі асіміляцыйная палітыка [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] перапыніла развіццё стараўкраінскай пісьмовай традыцыі на захопленых землях усходняй Украіны&lt;ref name=&quot;масенко&quot;&gt;Лариса Масенко. Суржик: між мовою і язиком. Київ, 2011 {{ref-uk}}&lt;/ref&gt;. Тэрмін «суржык» для абазначэння моўнай з’явы пачалі выкарыстоўваць у першай чвэрці XX стагоддзя. Верагодна, гэты тэрмін паходзіць з народнай гаворкі, дзе ў літаральным сэнсе абазначаў сумесь розных відаў збожжа, а ў пераносным — чалавека змешанага паходжання&lt;ref name=&quot;масенко&quot;/&gt;.

Пры гэтым даць агульную характарыстыку суржыку вельмі цяжка з прычыны шырокай рэгіянальнай і індывідуальнай варыятыўнасці. Нягледзячы на агульныя рысы, на індывідуальным узроўні розныя людзі, гаворачы на суржыку, могуць ужываць розную колькасць русізмаў, прычым няўстойлівасць можа назірацца нават у маўленні аднаго чалавека&lt;ref name=&quot;масенко&quot;/&gt;.

== Фанетыка ==
{{Асноўны артыкул|{{нп3|Фаналогія ўкраінскай мовы||uk|Українська фонетика}}}}

Украінская мова мае найбольшую колькасць [[фанема|фанем]] сярод славянскіх моў — 48{{efn|Тлустым шрыфтам пазначана гучанне фанемы беларускім алфавітам.}}&lt;ref&gt;''Коструба П. П.'' Фонологічна система української літературної мови. Чергування фонем і його функції // Сучасна українська літературна мова. Вступ. Фонетика / Відп. ред. М. А. Жовтобрюх. — К., 1969. {{ref-uk}}&lt;/ref&gt;:
* 6 галосных: {{IPA|[ɑ]}} — '''а'', {{IPA|[e]}} — е (бел. э), {{IPA|[i]}} — ''і''', {{IPA|[u]}} — '''у''', {{IPA|[o]}} — '''о''', {{IPA|[ɪ]}} — '''''и (бел. ы)''''';
* 32 асноўныя зычныя: {{IPA|[m]}} — '''м''', {{IPA|[n]}} — '''н''', {{IPA|[nʲ]}} — '''нь''', {{IPA|[b]}} — '''б''', {{IPA|[d]}} — '''д''', {{IPA|[d͡z]}} — '''дз''', {{IPA|[d͡zʲ]}} — '''дзь''', {{IPA|[d͡ʒ]}} — '''дж''', {{IPA|[dʲ]}} — '''дь''', {{IPA|[ɡ]}} — '''ґ''', {{IPA|[p]}} — '''п''', {{IPA|[t]}} — '''т''', {{IPA|[t͡s]}} — '''ц''', {{IPA|[t͡sʲ]}} — '''ць''', {{IPA|[t͡ʃ]}} — '''ч''', {{IPA|[tʲ]}} — '''ть''', {{IPA|[k]}} — '''к''', {{IPA|[w]}} — '''в''', {{IPA|[j]}} — '''й''', {{IPA|[ɦ]}} — '''г''', {{IPA|[z]}} — '''з''', {{IPA|[zʲ]}} — '''зь''', {{IPA|[ʒ]}} — '''ж''', {{IPA|[f]}} — '''ф''', {{IPA|[s]}} — '''с''', {{IPA|[sʲ]}} — '''сь''', {{IPA|[ʃ]}} — '''ш''', {{IPA|[x]}} — '''х''', {{IPA|[l]}} — '''л''', {{IPA|[lʲ]}} — '''ль''', {{IPA|[rʲ]}} — '''рь''', {{IPA|[r]}} — '''р''',
* 10 падвоеных зычных: {{IPA|[ɲː]}} — '''мяккая нн''', {{IPA|[ɟː]}} — '''мяккая дд''', {{IPA|[cː]}} — '''мяккая тт''', {{IPA|[ʎː]}} — '''мяккая лл''', {{IPA|[t͡sʲː]}} — '''мяккая цц''', {{IPA|[zʲː]}} — '''мяккая зз''', {{IPA|[sʲː]}} — '''мяккая сс''', {{IPA|[t͡ʃʲː]}} — '''мяккая чч''', {{IPA|[ʒʲː]}} — '''мяккая жж''', {{IPA|[ʃʲː]}} — '''мяккая шш'''.
* Яшчэ ва ўкраінскай мове ёсць 4 ётаваныя галосныя фанемы, якія не з’яўляюцца самастойнымі гукамі: [je] '''''- є (бел. е)''''', [ji] — '''''ї (бел. йі)''''', [ju] '''''- ю,''''', [ja] '''''- я''''';

=== Галосныя гукі ===
[[Галосныя гукі|Галосных гукаў]] ва ўкраінскай мове шэсць ({{IPA|[ɑ]}} — ''a'', {{IPA|[ɛ]}} — ''e'', {{IPA|[i]}} — ''i'', {{IPA|[u]}} — ''y'', {{IPA|[ɔ]}} — ''o'', {{IPA|[ɪ]}} — ''и''), акрамя таго, ёсць напаўгалосны {{IPA|[j]}} — ''й'' (паводле іншай класіфікацыі, гэта шчылінны санорны сярэднеязычны цвёрдападнёбны мяккі зычны).

Украінскія галосныя — поўнага ўтварэння. Яны вымаўляюцца дакладна і выразна як у націскной пазіцыі, так і ў ненаціскной, але ў ненаціскных пазіцыях вымаўляюцца прыкладна ўдвая карацей, і, як вынік, больш выразна, што найбольш прыкметна для галосных з вельмі падобнымі [[Артыкуляцыя (фанетыка)|артыкуляцыйнымі]] параметрамі. Аднак ва ўкраінскай мове няма кароткіх [[Рэдукаваныя галосныя|рэдукаваных галосных]], ненаціскныя галосныя, гэтак жа як і націскныя, з’яўляюцца гукамі поўнага ўтварэння.

Спалучэнне ''й'' з галоснай перадаюць адной літарай (''я, є, ї, ю''), за выключэннем прыставак ''най-'', ''якнай-'', ''щонай-'', як, напрыклад, у слове ''найекологічніший'' (найбольш экалагічна чысты). Няма звыклай для беларускага алфавіта літары [[ё]], на пісьме яна перадаецца спалучэннем «''йо''» і «''ьо''», а таксама (толькі ў асобных дыялектах) спалучэннем «''йи''» і «''ьи''».

=== Зычныя гукі ===
Большасць [[Зычныя|зычных]] мае 3 разнавіднасці: цвёрды, мяккі ([[Палаталізацыя|палаталізаваны]]) і доўгі, напрыклад: ''л'', ''л&lt;sup&gt;ь&lt;/sup&gt;'', ''лл'' або ''н'', ''н&lt;sup&gt;ь&lt;/sup&gt;'', ''нн''. На пісьме разнавіднасць зычнага звычайна абазначаюць наступным галосным. У асобных выпадках ужываюць асаблівы знак мяккасці — ''ь'' і цвёрдасці — ''апостраф''. Для пазначэння даўгаты зычны пішуць двойчы запар.

Гукі ''d͡z'' (''дз'') і гук ''d͡ʒ'' (''дж''), як і ў беларускай мове, не маюць адмысловых літар для пазначэння: кожны з іх пазначаюць дзвюма літарамі.

&lt;center&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
|/nʲ/ || {{lang-uk|''знання''}} (веды/[аў])|| [znɑˈɲːɑ] || [''знан':а́'']
|-
|/dʲ/|| {{lang-uk|''суддя''}} (суддзя)|| [suˈɟːɑ] || [''суд':а́'']
|-
|/tʲ/ || {{lang-uk|''життя''}} (жыццё/[ця])|| [ʒɪ̞ˈcːɑ] || [''жи&lt;sup&gt;е&lt;/sup&gt;т':а́'']
|-
|/lʲ/ || {{lang-uk|''зілля''}} (зелле/[ля])|| [ˈzʲiʎːɑ] || [''з’і́л':а'']
|-
|/t͡sʲ/ || {{lang-uk|''міццю''}} (моцай) || [ˈmʲit͡sʲːu] || [''м’і́ц':у'']
|-
|/zʲ/ || {{lang-uk|''мотуззя''}} (вяроўка/[кі])|| [moˈtuzʲːɑ] || [''мо&lt;sup&gt;у&lt;/sup&gt;ту́з':а'']
|-
|/sʲ/ || {{lang-uk|''колосся''}} (калоссе/[ся]|| [kɔˈlɔsʲːɑ] || [''коло́с':а'']
|-
|/t͡ʃ/ || {{lang-uk|''обличчя''}} (твар/[ру])|| [ɔˈblɪt͡ʃʲːɑ] || [''обли́ч’:а'']
|-
|/ʒ/ || {{lang-uk|''збіжжя''}} (збожжа)|| [ˈzbʲiʒʲːɑ] || [''зб’і́ж’:а'']
|-
|/ʃ/ || {{lang-uk|''затишшя''}} (зацішша)||[zɑˈtɪʃʲːɑ] || [''зати́ш’:а'']
|}&lt;/center&gt;

У некаторых паўднёва-ўсходніх гаворках /rʲ/ таксама асіміляваў наступны /j/, утвараючы мяккі доўгі [rʲː], напрыклад {{lang-uk|''пірря''}} (пёры) [ˈpirʲːɐ] [п’і́р':а], літаратурна ''пір’я'' [ˈpirjɐ] [п’і́рйа].

== Вымаўленне ==
{{Асноўны артыкул|{{нп3|Арфаэпія ўкраінскай мовы||uk|Орфоепія української мови}}}}

Ва ўкраінскай літаратурнай мове {{нп3|Арфаэпія ўкраінскай мовы|вымаўленне слоў і словазлучэнняў|uk|Орфоепія української мови}} падпарадкоўваецца наступным правілам:

=== Галосныя гукі ===
* Галосныя гукі ва ўкраінскай літаратурнай мове пад націскам вымаўляюцца выразна, дакладна: {{lang-uk|[''нака́з'']}}, {{lang-uk|[''го́рдість'']}} (гонар), {{lang-uk|[''у́сно'']}} (вусна), {{lang-uk|[''се́ла'']}} (вёскі), {{lang-uk|[''кри́ца'']}} (сталь), {{lang-uk|[''лі́вий'']}} (левы). Для літаратурнай мовы характэрнае таксама выразнае вымаўленне '''[а]''', '''[у]''', '''[і]''', '''[о]''' у ненаціскных складах: {{lang-uk|[''малина'']}} (маліна), {{lang-uk|[''кувати'']}} (куваць), {{lang-uk|[''пішоў'']}} (пайшоў), {{lang-uk|[''молоко'']}} (малако).
* У ненаціскных складах '''[е]''' вымаўляецца з прыбліжэннем да '''[и]''', а '''[и]''' гучыць падобна да '''[е]'''. Напрыклад: {{lang-uk|[''се&lt;sup&gt;и&lt;/sup&gt;ло'']}} (вёска), {{lang-uk|[''те&lt;sup&gt;и&lt;/sup&gt;че'']}} (цячэ), {{lang-uk|[''ди&lt;sup&gt;е&lt;/sup&gt;вись'']}} (глядзі). Аднак у залежнасці ад месца ў слове, ад характару суседніх гукаў набліжэнне '''[е]''' да '''[и]''' і '''[и]''' да '''[е]''' не заўсёды аднолькавае. Перад складам з націскным '''[е]''' галосны '''[и]''' вымаўляецца як '''[еи]''', a галосны '''[е]''' перад складам з націскным '''[и]''' гучыць як '''[иі]''' {{lang-uk|[''т'''еи'''хенький'']}} (ціхенькі) {{lang-uk|[''м'''иі'''ні'']}} (мне). Ненаціскны '''[и]''' перад наступным '''[й]''' вымаўляецца выразна {{lang-uk|[''добрий'']}} (добры), {{lang-uk|[''ч'''еи'''рвоний'']}} (чырвоны)&lt;ref&gt;''Тоцька Н. І.'' Сучасна українська літературна мова. Фонетика, орфоепія, графіка, орфографія. — К., 1981 {{ref-uk}}&lt;/ref&gt;.

=== Зычныя гукі ===
* Звонкія зычныя '''[дж]''', '''[дз]''', '''[дз']''' ва ўкраінскай літаратурнай мове вымаўляюцца як адзін гук, што адрознівае іх ад вымаўлення гукаспалучэнняў '''[д]''' + '''[ж]''', '''[д]''' + '''[з]''', '''[д]''' + '''[з']'''.
* Шыпячыя зычныя '''[ж]''', '''[ч]''', '''[ш]''', '''[дж]''' перад галоснымі '''[а]''', '''[о]''', '''[у]''', '''[е]''', '''[и]''' і перад зычнымі вымаўляюцца ва ўкраінскай літаратурнай мове цвёрда.
* У патоку маўлення зычныя гукі '''[ж]''', '''[ч]''', '''[ш]''' прыпадабняюцца наступным гукам '''[з]''', '''[ц]''', '''[з]''', а гукі '''[з]''', '''[ц]''', '''[з]''' прыпадабняюцца наступным '''[ж]''', '''[ч]''', '''[ш]'''. Вымаўляецца {{lang-uk|[''звазься''], [''стезьці''], [''смієсься''], [''не муцься''], [''ріцьці''], [''зрішши''], [''бежчесний'']}}, пішацца {{lang-uk|''зважся''}} (наважся), {{lang-uk|''стежці''}} (сцежцы), {{lang-uk|''смієшся''}} (смяешся), {{lang-uk|''не мучся''}} (не пакутуй), {{lang-uk|''річці''}} (рэчцы), {{lang-uk|''зрісши''}} (павялічыўшыся), {{lang-uk|''безчесний''}} (несумленны)&lt;ref&gt;Орфоепічний словник / Укладач ''Погрібний М. І.'' — К.: Рад. школа, 1983. — 629 с. — С. 13{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;.
* У патоку маўлення спалучэнне мяккага гука '''[т']''' з мяккімі '''[з']''', '''[с']''' або '''[ц']''' утварае падоўжаны мяккі гук '''[ц':]''' або '''[ц']'''. Вымаўляецца {{lang-uk|[''беріцьця''], [''тіцьці''], [''брацький'']}}, пішацца {{lang-uk|''беріться''}} (бярыцеся), {{lang-uk|''тітці''}} (цётцы), {{lang-uk|''братський''}} (братэрскі)&lt;ref&gt;Орфоепічний словник / Укладач ''Погрібний М. І.'' — К.: Рад. школа, 1983. — 629 с. — С. 13, 22{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;.
* У патоку маўлення звонкі гук '''[з]''' у спалучэнні з іншымі зычнымі вымаўляецца звонка: {{lang-uk|''з'ї[з]д''}} (з’езд), {{lang-uk|''[з]боку''}}, {{lang-uk|''[з]года''}}, {{lang-uk|''лі[з]ти''}} (лезьці), {{lang-uk|''Моро[з]ко''}} (Марозка). Прэфікс '''''з''''', як [[прыназоўнік]], перад глухім зычным пераходзіць у '''''с'''''-: вымаўляецца {{lang-uk|[сьцідити]}}, пішацца {{lang-uk|''зцідити''}} (зцадзіць), вымаўляецца {{lang-uk|[''ссушити'']}}, пішацца {{lang-uk|''зсушити''}} (засушыць). Змена прэфікса '''''з'''''- на '''''с'''''- замацоўваецца правапісам, калі прэфікс стаіць перад '''[к]''', '''[п]''', '''[т]''', '''[х]''', '''[ф]''': {{lang-uk|''сказати''}} (сказаць), {{lang-uk|''спитати''}} (спытаць), {{lang-uk|''стурбований''}} (занепакоены), {{lang-uk|''схилити''}} (схіліць), {{lang-uk|''сфотографувати''}} (сфатаграфаваць).
* У патоку маўлення глухія зычныя перад звонкімі прыпадабняюцца да парных звонкіх, азванчаюцца: вымаўляецца {{lang-uk|[''бородьба'']}}, але пішацца {{lang-uk|''боротьба''}} (барацьба), вымаўляецца {{lang-uk|[''прозьба'']}}, але пішацца {{lang-uk|''просьба''}}, вымаўляецца {{lang-uk|[''ходжби'']}}, але пішацца {{lang-uk|''хоч би''}} (хоць бы).
* У патоку маўлення зычныя '''[д]''', '''[т]''', '''[л]''', '''[н]''', '''[з]''', '''[с]''', '''[ц]''' у спалучэнні з мяккімі зычнымі мякчэюць: {{lang-uk|[''міцьнісьть''], [''пісьня''], [''сьвято''], [''гідьнісьть'']}}, пішацца: {{lang-uk|''міцність''}} (моцнасць), {{lang-uk|''пісня''}} (песня), {{lang-uk|''свято''}} (свята), {{lang-uk|''гідність''}} (годнасць)&lt;ref&gt;Орфоепічний словник / Укладач ''Погрібний М. І.'' — К.: Рад. школа, 1983. — 629 с. — С. 34, 79, 94{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;.
* Зычны '''[в]''' у канцы склада, у пачатку слова перад зычным вымаўляецца як нескладовы гук '''[ў]''', які не можа прыпадабняцца глухому зычнаму '''[ф]'''. У патоку маўлення адбываецца чаргаванне гукаў '''[у]''' — '''[в]''', '''[і]''' — '''[й]''', што дазваляе пазбягаць непажаданага, цяжкага для вымаўлення збегу зычных гукаў.
* Чаргаванне '''[у]''' — '''[в]''', '''[і]''' — '''[й]''' залежыць ад таго, якім гукам — зычным ці галосным — заканчваецца папярэдняе слова і пачынаецца наступнае: {{lang-uk|''А скільки '''в'''[''ў''] нас багатства і щастя золотого''}} (а колькі ў нас багацця і шчасця залатога).
* У пачатку маўлення перад словам, якое пачынаецца зычным гукам, вымаўляецца і адпаведна пішацца '''[у]''': {{lang-uk|'''''У''' лісі був, а дров не бачи'''в'''[''ў'']''}} (У лесе быў, а дроў не бачыў). Перад словам, якое пачынаецца з галоснага, гучыць зычны '''[в]''': {{lang-uk|'''''В'''[''ў''] автобусі багато людей''}} (у аўтобусе багата людзей). Чаргаванне '''[у]''' — '''[в]''' у пачатку слоў залежыць ад значэння слова. Правапіс замацоўвае напісанне некаторых слоў толькі з '''[у]''' ці толькі з '''[в]''': {{lang-uk|''утиск''}} (уціск), {{lang-uk|''угруповання''}} (групоўка), {{lang-uk|''уряд''}} (урад), {{lang-uk|''указ''}} (указ), {{lang-uk|''влада''}} (улада), {{lang-uk|''власний''}} (уласны), {{lang-uk|''вплив''}} (уплыў), {{lang-uk|вправа}} (управа [напрамак]), але з іншым значэннем — {{lang-uk|''управа''}} (управа [на кагосьці]), {{lang-uk|''враження''}} (уражанне), але {{lang-uk|''ураження''}} (паражэнне), {{lang-uk|''вступ''}} (уступленне), але {{lang-uk|''уступ''}} (уступ [прыступка]).

== Граматыка ==
{{Асноўны артыкул|{{нп3|Граматыка ўкраінскай мовы||uk|Граматика української мови}}}}

=== Словаўтварэнне ===
Ва ўкраінскай мове вылучаюць марфалагічныя і немарфалагічныя спосабы словаўтварэння&lt;ref&gt;Словотвір сучасної української літературної мови. К., 1979. {{ref-uk}}&lt;/ref&gt;. Да марфалагічных спосабаў адносяцца наступныя тыпы ўтварэння&lt;ref&gt;''Клименко Н. Ф.'' Система афіксального словотворення сучасної української мови. К., 1973 {{ref-uk}}&lt;/ref&gt;:
* [[суфікс]]альны (спосаб утварэння слоў з дапамогай суфікса: {{lang-uk|''гарячий → гаряч'''еньк'''ий''}} (гарачы → гарач'''аньк'''і), {{lang-uk|''слухати → слух'''ач'''''}} (слухаць → слух'''ач'''), {{lang-uk|''вітер → вітер'''ець'''''}} (вецер → ветр'''ык''');
* [[Прыстаўка (мова)|прыставачны]] (спосаб утварэння слоў з дапамогай словаўтваральных [[прэфікс]]аў: {{lang-uk|''давати → '''на'''давати''}} (даваць → '''на'''даваць), {{lang-uk|''хто → ніхто''}}, {{lang-uk|''в’язати}} → {{lang-uk|'''ви'''в’язати''}} (вязаць → '''з'''вязаць);
* прыставачна-суфіксальны (дазваляе ствараць словы адначасовым даданнем да ўтваральнай асновы словаўтваральнага прэфікса і суфікса: {{lang-uk|''межа → '''без'''меж'''н'''ий''}} (мяжа → '''бязь'''меж'''н'''ы), {{lang-uk|''при дорозі → '''при'''дорож'''н'''ій''}} (пры дарозе → '''пры'''дарож'''н'''ы);
* [[Афікс|безафіксны]] (спосаб утварэння слоў шляхам скарачэння зыходнага слова: {{lang-uk|''переходити → перехід''}} (пераходзіць → пераход), {{lang-uk|''нічний → ніч''}} (начны → ноч);
* складання асноў і слоў (спосаб утварэння слоў, пры якім дзве і больш асновы аб’ядноўваюцца ў адно слова: {{lang-uk|''скрэбсці неба → хмарочос''}} (часаць хмары → небаскроб), {{lang-uk|''синій + жовтий → синьо-жовтий''}} (сіні + жоўты → сіня-жоўты).

Пры немарфалагічных спосабах утварэнне новага слова адбываецца:
* праз зліццё цэлага словазлучэння: {{lang-uk|''цього дня → сьогодні''}} (сяго дня → сёння), {{lang-uk|''добра ніч → добраніч''}} (добрая ноч → дабранач);
* праз набыццё словам новага значэння: {{lang-uk|''корінь''&lt;sup&gt;у рослин&lt;/sup&gt; → ''корінь''&lt;sup&gt;у математиці&lt;/sup&gt;}} (корань&lt;sup&gt;у раслін&lt;/sup&gt; → корань&lt;sup&gt;у матэматыцы&lt;/sup&gt;); {{lang-uk|''супутник''&lt;sup&gt;людина&lt;/sup&gt; → ''супутник''&lt;sup&gt;космічний апарат&lt;/sup&gt;}} (спадарожнік&lt;sup&gt;чалавек&lt;/sup&gt; → спадарожнік&lt;sup&gt;касмічны апарат&lt;/sup&gt;);
* шляхам пераходу адной часціны мовы ў іншую: {{lang-uk|''операційна''}} (аперацыйная), {{lang-uk|''швидка''}} (хуткая).

Яшчэ адной разнавіднасцю словаўтварэння з’яўляецца [[Абрэвіяцыя (мовазнаўства)|абрэвіяцыя]]: {{lang-uk|''медсестра ← медична сестра''}} (медсястра ← медыцынская сястра), {{lang-uk|''ЛПУ ← Ліберальна партія України''}} (ЛПУ ← Ліберальная партыя Украіны), {{lang-uk|''ДЕК ← державна екзаменаційна комісія''}} (ДЭК ← дзяржаўная экзаменацыйная камісія) і г. д.

=== Марфалогія ===
Ва ўкраінскай мове традыцыйна вылучаюць дзесяць часцін мовы&lt;ref&gt;''Жовтобрюх М. А., Кулик Б. М.'' Курс сучасної української літературної мови. — К., 1965. — Ч. І. {{ref-uk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Вихованець І. Р.'' Части­ни мови в семантико-граматичному аспекті. К., 1988 {{ref-uk}}&lt;/ref&gt;:
* '''самастойныя''': [[назоўнік]], [[дзеяслоў]], [[прыметнік]], [[лічэбнік]], [[займеннік]], [[прыслоўе]];
* '''службовыя''' (не выконваюць сінтаксічнай ролі ў сказе): [[злучнік]], [[прыназоўнік]], [[Часціца (часціна мовы)|часціца]];
* [[выклічнік]].

Назоўнік, прыметнік, лічэбнік, займеннік і дзеяслоў з’яўляюцца зменнымі часцінамі мовы (скланяюцца), іншыя часціны з’яўляюцца нязменнымі. Ва ўкраінскай мове вылучаюць {{нп3|Склон ва ўкраінскай мове|сем склонаў|uk|Відмінок в українській мові}}&lt;ref&gt;''Вихованець І. Р.'' Система відмінків української мови. К., 1987 {{ref-uk}}&lt;/ref&gt;: ([[Назоўны склон|назоўны]], [[Родны склон|родны]], [[Давальны склон|давальны]], [[Вінавальны склон|вінавальны]], [[Творны склон|творны]], [[Месны склон|месны]], [[Клічны склон|клічны]]) і [[Граматычны лік|два лікі]] ([[Адзіночны лік|адзіночны]] і [[Множны лік|множны]])&lt;ref&gt;''І. Р. Вихованець''. Відмінювання // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 {{ref-uk}}&lt;/ref&gt;. [[Парны лік]], які быў уласцівы [[Стараславянская мова|стараславянскай мове]], толькі часам праяўляецца ў сучаснай украінскай мове{{efn|Гэтак жа як і ў сучаснай беларускай мове.}}, напрыклад, у творным склоне: {{lang-uk|''очима, плечима''}} (вачыма, плячыма), нароўні з {{lang-uk|''очами, плечами''}} (вачамі, плячамі)&lt;ref&gt;''М. А. Жовтобрюх''. Двоїна // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 {{ref-uk}}&lt;/ref&gt;. Існуе тры [[Граматычны род|граматычныя роды]]: [[Мужчынскі род|мужчынскі]], [[Жаночы род|жаночы]] і [[Ніякі род|ніякі]]&lt;ref&gt;''Самійленко С. П.'' Категорія роду // Українська мова і література в школі. — 1965, № 10; 1966, № 5{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;.

'''Назоўнік''' змяняецца па ліках, скланяецца:
&lt;center&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Скланенне назоўнікаў
| Склон ''(укр.)'' || Прыклад ''(укр.)'' || Склон ''(бел.)'' || Прыклад ''(бел.)''
|-
|  {{lang-uk|'''називний''' '' хто / що?''}} ||  {{lang-uk|брат, мова}} || '''назоўны''' ''хто/што?''|| брат, мова
|-
|  {{lang-uk|'''родовий''' ''кого / чого?''}} ||  {{lang-uk|брата, мови}} || '''родны''' ''каго / чаго?''|| брата, мовы
|-
|  {{lang-uk|'''давальний''' ''кому / чому?''}} ||  {{lang-uk|братові/у, мові}} || '''давальны''' ''каму / чаму?''|| брату, мове
|-
|  {{lang-uk|'''знахідний''' ''кого / що?''}} ||  {{lang-uk|брата, мову}} || '''вінавальны''' '' каго / што?''|| брата, мову
|-
|  {{lang-uk|'''орудний''' ''ким / чим?''}} ||  {{lang-uk|братом, мовою/й}} || '''творны''' ''кім / чым?''|| братам, моваю/й
|-
|  {{lang-uk|'''місцевий ''' ''о/на/у/по/ кому / чому?''}} ||  {{lang-uk|по браті/ові, у мові}} || '''месны''' ''аб/па/на/па кім / чым?''|| па браце, у мове
|-
|  {{lang-uk|'''кличний''' ''хто / що?''}} ||  {{lang-uk|брате, мово}} || '''клічны'''{{efn|Нягледзячы на тое, што асобна [[клічны склон]] у беларускай мове не вылучаюць, у ёй захаваўся шэраг слоў з падобнай клічнай формай.}} || браце, '''—'''
|-
|}&lt;/center&gt;

'''Дзеяслоў''' мае 4 часы: [[цяперашні час|цяперашні]] — {{lang-uk|''читає''}} (чытае), [[прошлы час|прошлы]] — {{lang-uk|''читав''}} (чытаў), [[будучы час|будучы]], які мае тры формы: простую — {{lang-uk|''прочитає''}} (прачытае), складаную — {{lang-uk|''читатиме''}} (будзе чытаць / чытацьме), састаўную — {{lang-uk|''буде читати''}} (будзе чытаць), і [[Плюсквамперфект|даўномінулы час]] — {{lang-uk|''був читав''}} (быў чытаў). Усе дзеясловы дзеляцца на два [[Трыванне дзеяслова|трыванні]] — закончанае і незакончанае. У прошлым часе дзеяслоў не мае характарыстыкі асобы, затое мае характарыстыку роду&lt;ref&gt;''Русанівський В. М.'' Дієслово // Безпояско О. К., Городенська К. Г., Русанівський В. М. Граматика української мови: Морфологія. — К.: Либідь, 2003 {{ref-uk}}&lt;/ref&gt;. Да дзеяслова таксама традыцыйна адносяць [[дзеепрыслоўе]] і [[дзеепрыметнік]]&lt;ref&gt;''Гнатюк Г. М.'' Дієприкметник у сучасній українській літературній мові. — К., 1982 {{ref-uk}}&lt;/ref&gt;.

'''Прыметнік''' — нязначная колькасць прыметнікаў мужчынскага роду разам з агульнаўжывальнай поўнай формай мае кароткую (нязменную) форму: {{lang-uk|''ясен''}} (ясны), {{lang-uk|''дрібен''}} (дробны), {{lang-uk|''зелен''}} (зялёны), {{lang-uk|''повен''}} (поўны), {{lang-uk|''славен''}} (слаўны), {{lang-uk|''красен''}} (красны), {{lang-uk|''винен''}} (вінны), {{lang-uk|''потрібен''}} (патрэбны), {{lang-uk|''певен''}} (пэўны), {{lang-uk|''годен''}} (годны), {{lang-uk|''ладен''}} (ладны), {{lang-uk|''рад''}} (рады){{efn|Калі-некалі, асабліва ў мастацкай літаратуры, падобныя кароткія формы дзеепрыметнікаў сустракаюцца і ў беларускай мове: патрэбен, красен, вінен і г. д.}}. Поўныя формы прыметнікаў могуць мець не ўласцівую ўкраінскай мове нясціслую форму (толькі прыметнікі жаночага і ніякага роду, сустракаюцца ў асноўным у народнай творчасці і паэтыцы) у назоўным і вінавальным склонах адзіночнага і множнага лікаў&lt;ref&gt;''Пронь К. Л.'' Нестягнені форми прикметників в українській мові // Українська мова і література в школі. — 1972. — № 7 {{ref-uk}}&lt;/ref&gt;: {{lang-uk|''гарная''}} (пекная), {{lang-uk|''гарнеє''}} (пекнае), {{lang-uk|''гарнії''}} (пекныя); {{lang-uk|''синяя''}} (сіняя), {{lang-uk|''синєє''}} (сіняе), {{lang-uk|''синії''}} (сініі); замест традыцыйнага ўжывання {{lang-uk|''гарна'', ''гарне'', ''гарні''; ''синя'', ''синє'', ''сині''}}.

== Гісторыя ==
{{Асноўны артыкул|{{нп3|Гісторыя украінскай мовы||uk|Історія української мови}}}}
{{Глядзіце таксама|{{нп3|Русіфікацыя Украіны||uk|Русифікація України}}}}
Пра паходжанне і станаўленне ўкраінскай мовы ёсць шмат версій&lt;ref&gt;''Онуфрієнко Г. С., Хваткова С. О.'' Проблема походження і періодизації української мови в концепціях і гіпотезах XX століття: Зб. наук. пр. VI Всеукр. наук.-практ. конф. «Державна етнонаціональна політика: правовий та культурологічний аспекти в умовах Півдня України» / Під заг. ред. М. В. Дєдкова. — Запоріжжя: Облдержадміністрація, ЗНТУ, 2005. {{ref-uk}}&lt;/ref&gt;, найбольш вядомыя з якіх — [[Праславянская мова|праславянская]]&lt;ref&gt;''Півторак Г. П.'' Українці — звідки ми і наша мова. — К., 1993. {{ref-uk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Німчук В. В.'' Аспекти дослідження етноглотогенезу українців // Пам’ятки писемності східнослов’янськими мовами ХІ-XVIII ст. — К., 1995 {{ref-uk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Півторак Г. П.'' Хронологічні межі формування української мови як мовної системи // Пам’ятки писемності східнослов’янськими мовами ХІ-XVIII ст. — К., 1995. {{ref-uk}}&lt;/ref&gt;, [[Старажытнаруская мова|старажытнаруская]]&lt;ref&gt;''Шахматов А. А.'' Очерк древнейшего периода истории русского языка. {{ref-uk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Шахматов О. О., Кримський А. Ю.'' Нариси з історії української мови та хрестоматія з пам’ятників письменської староукраїнщини ХІ-XVIII вв. // Короткий нарис історії української мови. — К., 1924. {{ref-uk}}&lt;/ref&gt;, паўднёваруская&lt;ref&gt;''Житецький П. Г.'' Очерк звуковой истории малоруського наречия. — К., 1876. {{ref-uk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Потебня А. А.'' К истории звуков руського язика. — Воронеж, 1876. {{ref-uk}}&lt;/ref&gt;.

=== Сярэднявечча ===
[[Файл:Словарь 1596 г. Лаврына Зызания Тустановского.jpg|thumb|злева|150px|Аркуш з першага слоўніка [[Лаўрэнцій Зізаній|Лаўрэнція Зізанія]] (1596), злева словы на [[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай мове]], справа — адпаведнікі «простай мовай»]]
Гісторыя ўкраінскай мовы пачынаецца ад [[праславянская мова|праславянскага моўнага адзінства]] (да VI ст.). Пэўна вызначана, што спецыфічныя моўныя рысы ўкраінскай мовы сустракаюцца ўжо ў помніках XI—XII стагоддзяў, якія паходзяць з Паўднёвай Русі&lt;ref&gt;''Франко І.'' Студії над найдавнішим київським літописом. // Франко І. Зібрання творів, т. 6. К., 1976 {{ref-uk}}&lt;/ref&gt;. Яны сістэматычна выяўляюцца ў помніках позняга часу (XIV—XV стагоддзяў). Украінскі этнас фарміраваўся ў нетрах [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]], перш за ўсё на аснове насельніцтва {{нп3|Кіеўскае княства|Кіеўскага|uk|Київське князівство}}, [[Чарнігаўскае княства|Чарнігаўскага]], [[Пераяслаўскае княства|Пераяслаўскага]], [[Галіцка-Валынскае княства|Галіцкага і Валынскага]] княстваў. Кансалідацыі ўкраінскага народа, станаўленню яго мовы перашкаджала тая акалічнасць, што пасля мангольскага нашэсця ў XIII стагоддзі ўкраінскія землі ўваходзілі ў склад розных дзяржаў. Так, [[Чарнігаў|Чарнігава]]-[[Северская зямля|Севершчына]], [[Падолле]] і [[Кіеў]]шчына з Пераяслаўшчынай, а таксама вялікая частка [[Валынь|Валыні]] належалі [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікаму Княству Літоўскаму]] з афіцыйнаю «рус[ь]кай», г. зн. агульнай [[Старабеларуская мова|старабеларуска-ўкраінскай]] мовай; [[Паўночная Букавіна]] стала часткай [[Малдаўскае княства|Малдаўскага княства]] — тут таксама доўгі час усе дзяржаўныя справы вяліся на «рус[ь]кай» мове; частку {{нп3|Заходняя Валынь|Заходняй Валыні|uk|Західна Волинь}} і [[Галічына|Галічыну]] захапіла [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Польшча]], а [[Закарпацце]] — [[Венгрыя]].

Ужо ў перыяд існавання ВКЛ гаворкі ўкраінскай мовы кантактавалі з нормамі маўлення [[старабеларуская мова|старабеларускай мовы]]. [[Украінізм]]ы ў тагачаснай беларускай літаратуры вядомыя прынамсі з XV ст. і ўкараняліся дзякуючы творам на аснове ўкраінскіх крыніц; твораў, створаных на этнічным беларуска-ўкраінскім памежжы, а таксама дзякуючы перамяшчэнню цэнтру [[ВКЛ|літоўскага]] праваслаўя з [[Вільня|Вільні]] ў [[Кіеў]]. З іншага боку, трапленню ў старабеларускую мову ўкраінізмаў спрыялі аўтары паходжаннем з украінскіх зямель, якія тварылі на тэрыторыях сучаснай Беларусі. Да гэтых украінізмаў адносілася не толькі лексіка, але і словы з украінскай агаласоўкай, лексічныя або словаўтваральныя ўкраінізмы&lt;ref name=&quot;энцык&quot;&gt;{{кніга|аўтар=У. В. Анічэнка|частка=Украінізм|загаловак=Беларуская энцыклапедыя ў 18 тамах|адказны=[[Генадзь Пашкоў]]|месца=Мінск|выдавецтва=[[Беларуская энцыклапедыя імя Петруся Броўкі]]|год=2003|том=16|старонкі=206|старонак=576|isbn=985-11-0263-6|тыраж=10 000}}&lt;/ref&gt;.

Асабліва вялікае значэнне для кансалідацыі ўкраінскага народа і яго мовы, развіцця яго самасвядомасці і дзяржаўнасці меў Кіеў. Гэты горад стаў магутным цэнтрам развіцця і распаўсюджвання навукі, адукацыі і культуры, тут зарадзіліся ідэі народна-вызваленчай барацьбы супраць чужаземнага прыгнёту. У другой палавіне XVI — першай палавіне XVII стагоддзяў украінцы засялялі ў асноўным [[Кіеўшчына|Кіеўшчыну]], [[Чарнігаўшчына|Чарнігаўшчыну]], {{нп3|Палтаўшчына|Палтаўшчыну|uk|Полтавщина}}, [[Брацлаўшчына|Брацлаўшчыну]] ([[Падолле]]), {{нп3|Запарожжа (рэгіён)|Запарожжа|uk|Запорожжя}}, [[Валынь]], [[Галічына|Галічыну]], [[Паўночная Букавіна|Паўночную Букавіну]] і [[Падкарпацкая Русь|Закарпацкую Русь]]. У гэты час узмацняецца міграцыйны рух украінцаў з захаду на ўсход — на поўдзень Кіеўшчыны, Брацлаўшчыну, [[левабярэжная Украіна|левабярэжную Украіну]], [[Слабадская Украіна|Слабажаншчыну]].

Характэрныя фанетычныя, граматычныя і лексічныя рысы ўкраінскай народнай мовы ўвайшлі ў яе першую літаратурную форму — агульную [[Старабеларуская мова|старабеларуска-ўкраінскую літаратурную мову]]. У некаторых тагачасных пісьмовых помніках фіксуюцца такія напісанні, як ''ш'''і'''сть'' замест ''ш'''е'''сть'', адбываецца чаргаванне '''''в''''' з '''''у''''' ('''''у'''жити'' — '''''в'''жити'', '''''у'''тиск'' — '''''в'''тиск''), ужываюцца мясцовыя народныя словы (''верховина'' — верхняя плынь ракі, ''грунь'' — пагорак, ''криничина'' — мясцовасць, багатая на крыніцы, ''полонина'' — горная паша і інш.), юрыдычная тэрміналогія (''дідич, дідизна, займище, закоп, нащадок, осадити, податок'') і інш.

З [[XV стагоддзе|XV]] стагоддзя ва Украіну пранікаюць [[Рэфармацыя|рэфарматарскія ідэі]], выкліканыя з’яўленнем перакладаў [[Евангелле|евангельскіх]] тэкстаў на стараўкраінскую (старабеларускую) літаратурную мову, якая з аднафункцыянальнай (дзелавой) становіцца многафункцыянальнай, што значна пашырае яе слоўнік і ўзбагачае магчымасці выражэння.

=== Новы і найноўшы час ===
[[Файл:1897 Ukrainians.jpg|thumb|260px|Распаўсюджанне ўкраінскай мовы, [[1897]]]]
[[Файл:UkrSchool.jpeg|thumb|злева|[[Русіфікацыя|Антырусіфікацыйны]] плакат «Украінскім дзецям — украінскую школу!»]]
У пачатку XVIII стагоддзя ўказам расійскага цара [[Пётр I|Пятра I]] ва Усходняй Украіне было забаронена друкаваць на ўкраінскай мове рэлігійную літаратуру. Гэта адбілася на кнігавыдавецкай справе ў цэлым. Украінская мова прымусова выцяснялася рускай&lt;ref&gt;[http://dhost.info/newbabilon/ukrvidr/r1_3.html ''І. В. Діяк''. У братніх обіймах. (Українська мова в Російській імперії) // Українське відродження або нова русифікація (2000)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111210083555/http://dhost.info/newbabilon/ukrvidr/r1_3.html |date=10 снежня 2011 }}&lt;/ref&gt;. Тым не менш, украінская мова працягвала функцыянаваць на заходнеўкраінскіх землях, якія знаходзіліся ў складзе [[Аўстра-Венгрыя|Аўстра-Венгрыі]].

З канца XVIII стагоддзя зараджаецца новая ўкраінская літаратурная мова на народнай аснове. Такія ўкраінамоўныя пісьменнікі, як [[Іван Катлярэўскі]], [[Тарас Шаўчэнка]], [[Іван Франко]], [[Панас Мірны]], [[Міхаіл Міхайлавіч Кацюбінскі|Міхаіл Кацюбінскі]], [[Леся Украінка]] і іншыя, сваёй творчасцю ўзнялі новую ўкраінскую літаратурную мову да ўзроўню агульнанароднай&lt;ref&gt;''Левченко Г. А.'' Нариси з історії української літературної мови першої половини [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] К.-Х., 1946. {{ref-uk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Білодід І. К.'' Т. Г. Шевченко в історії укр. літ. мови. К., 1964. {{ref-uk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Білодід І. К.'' Каменяр українського слова. К., 1966. {{ref-uk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Тимошенко П. Д.'' Хрестоматія мат-лів з історії української літературної мови, ч. 2. К., 1961. {{ref-uk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Грицютенко І. Є.'' Питання розвитку української літературної мови [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] у висвітленні Панаса Мирного. УМШ, 1957, № 5; {{ref-uk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Статєєва В. І'' Українські письменники про проблеми літературної мови та мовознавства кінця XIX — поч. [[XX стагоддзе|XX ст.]] Ужгород, 1997. {{ref-uk}}&lt;/ref&gt;. У 1860-1880-х гадах развіццё ўкраінскай літаратурнай мовы штучна абмяжоўвалася царскімі забаронамі (''Валуеўскі цыркуляр'', 1863; ''[[Эмскі ўказ|Эмскі акт]]'', 1876)&lt;ref&gt;Національні процеси в Україні. Історія і сучасність. — К., 1997. — Ч. 1. — С. 260—261. {{ref-uk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Грушевский М.'' Очерк истории украинского народа. — К., 1991. — С. 332—333. {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Українськомовні1959—2001.gif|thumb|right|270px|Доля насельніцтва рэгіёнаў Украіны, якое лічыць украінскую мову роднай, паводле перапісаў насельніцтва 1959, 1970, 1979, 1989 і 2001 гадоў.]]
З пачатку XX стагоддзя {{нп3|Сучасная ўкраінская мова|ўкраінская літаратурная мова|uk|Сучасна українська мова}} была адзначана не толькі ў мастацкай, але ў навуковай і публіцыстычнай літаратуры. Асабліва бурна яна развіваецца пасля аднаўлення ўкраінскай дзяржаўнасці (1917) і практычна да канца 1-й трэці XX стагоддзя ўваходзіць ва ўсе сферы грамадскага жыцця, стаўшы інструментам асветы, навукі і культуры, спрыяе росту новай украінскай інтэлігенцыі. І хоць у гады бальшавіцкіх рэпрэсій рабілася ўсё, каб замарудзіць працэс развіцця ўкраінскай мовы&lt;ref&gt;Мовна політика в УРСР: історія лінгвоциду // Українська мова у XX сторіччі: історія лінгвоциду. Документи і матеріали. За ред. Л. Масенко. — К.: Вид. дім Києво-Могилянська академія, 2005. {{ref-uk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Дзюба І. М.'' Інтернаціоналізм чи русифікація? — К.: Видавничий дім «KM Academia», 1998. — С. 276 {{ref-uk}}&lt;/ref&gt;, аднак знішчыць мову, укаранёную ў сістэме адукацыі і культуры, сродках масавай інфармацыі, было ўжо немагчыма. Новае наступленне на яе было здзейснена ў {{нп3|Перыяд застою|часы застою|ru|Период застоя}} — украінская мова пачала знікаць з навучальных устаноў, навукі, іншых сфер грамадскага жыцця. Больш падрабязна пра ўціск украінскай мовы ў Савецкім Саюзе пісаў дысідэнт [[Іван Міхайлавіч Дзюба (пісьменнік)|Іван Дзюба]] ў сваёй працы «{{нп3|Інтэрнацыяналізм ці русіфікацыя?||uk|Інтернаціоналізм чи русифікація?}}»

[[Файл:ЗСО-Українською-1991—2026.gif|thumb|left|270px|Змяненне долі вучняў дзённых устаноў агульнай сярэдняй адукацыі ў класах з украінскай мовай навучання ў перыяд з 1991/92 па 2025/26 навучальны год.]]
У 1989 годзе дзякуючы намаганням патрыятычнай грамадскасці быў прыняты {{нп3|Закон УССР «Пра мовы ва Украінскай ССР»||uk|Закон УРСР «Про мови в Українській РСР»}}, які надаў украінскай мове статус дзяржаўнай. Гэты статус быў замацаваны ў [[Канстытуцыя Украіны|Канстытуцыі Украіны]] 1996 года.

=== Назвы ===
{{Асноўны артыкул|{{нп3|Назва ўкраінскай мовы||uk|Назва української мови}}}}
Назву «ўкраінская мова» ўжывалі, пачынаючы з XVI стагоддзя, для абазначэння мовы паўднёварускіх зямель [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], аднак да сярэдзіны XIX стагоддзя асноўнай назвай гэтай мовы была «[[стараўкраінская мова|рус[ь]кая мова]]»{{efn|Руская мова — гэту назву ў той час ужывалі і да мовы сучасных беларускіх зямель.}}. Гэта пачало ўносіць блытаніну з моманту далучэння Украіны да [[Масковія|Масковіі]] (пазней да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]), бо рускія пачынаючы з XVIII стагоддзя пачалі пазначаць сваю мову падобным [[прыметнік]]ам ({{lang-ru|русский язык}}).

Пасля пэўнага перыяду ваганняў між тымі ці іншымі назвамі менавіта назва «ўкраінская мова» паступова перамагла ва ўсіх украінскіх рэгіёнах.

У розны час, між іншага, мелі ўжытак наступныя назвы:

* ''проста мова'' ў познім [[Сярэдневякоўе|сярэдневякоўі]] ў процівагу кніжнай&lt;ref&gt;[http://kogni.narod.ru/gediminas.htm Вячеслав Вс. Иванов. Славянские диалекты в соотношении с другими языками Великого княжества Литовского] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;;
* ''маларасійская / маларуская'' мова ці ''паўднёварасійская / паўднёваруская'' гаворка ў Расійскай імперыі;
* ''русінская мова'' (афіцыйна), ''рус[ь]кая мова'' (гутаркова) ў [[Аўстра-Венгрыя|Аўстра-Венгрыі]];
* ''вуграрус[ь]кая'' або ''карпатарус[ь]кая'' гаворка ў [[Венгрыя|Венгрыі]]&lt;ref&gt;[http://www.ukrcenter.com/%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0/%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE-%D0%A7%D1%83%D1%87%D0%BA%D0%B0/26265/%D0%9D%D0%B0%D1%86%D1%96%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0-%D1%81%D0%B2%D1%96%D0%B4%D0%BE%D0%BC%D1%96%D1%81%D1%82%D1%8C-%D0%B7%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%81%D1%8C%D0%BA%D0%B8%D1%85-%D1%83%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%97%D0%BD%D1%86%D1%96%D0%B2-%D1%83-%D0%A5%D0%A5-%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%96%D1%82%D1%82%D1%96 Національна свідомість закарпатських українців у XX столітті. Павло Чучка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150328222428/http://ukrcenter.com/%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0/%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE-%D0%A7%D1%83%D1%87%D0%BA%D0%B0/26265/%D0%9D%D0%B0%D1%86%D1%96%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0-%D1%81%D0%B2%D1%96%D0%B4%D0%BE%D0%BC%D1%96%D1%81%D1%82%D1%8C-%D0%B7%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%81%D1%8C%D0%BA%D0%B8%D1%85-%D1%83%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%97%D0%BD%D1%86%D1%96%D0%B2-%D1%83-%D0%A5%D0%A5-%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%96%D1%82%D1%82%D1%96 |date=28 сакавіка 2015 }} {{ref-uk}}&lt;/ref&gt;.

=== Правапісныя нормы ===
{{Асноўны артыкул|Украінскі правапіс 2019 года}}[[Файл:Shevchenko Bukvar p12.jpg|thumb|160px|«''Рукописна азбука велика''» (1861) [[Тарас Шаўчэнка|Т. Шаўчэнкі]], складзена ўкраінскім правапісным варыянтам [[1876]]—[[1905]] гадоў]]
[[Файл:KB Ukrainian.svg|thumb|250px|Украінская раскладка клавіятуры]]
З XVIII стагоддзя існавала і канкурыравала некалькі сістэм украінскага правапісу (да 50-ці рознай ступені распаўсюджанасці, у тым ліку і чыста індывідуальныя&lt;ref&gt;Український правопис. Київ: Наукова думка, 1993. С. 3 {{ref-uk}}&lt;/ref&gt;) з розным саставам алфавіта і заснаваныя на розных прынцыпах. Іх можна падзяліць на тры асноўныя групы:

* '''(Паў)фанетычныя сістэмы на аснове [[Кірыліца|кірыліцы]]''' :
:* правапіс [[Іван Катлярэўскі|І. Катлярэўскага]] (1798): пераходны ад этымалагічнага да фанетычнага;
:* правапіс граматыкі ''А. Паўлоўскага'' (1818): гук [i] незалежна ад паходжання перадаецца цераз ''і'', [je], ['е] цераз ѣ, [jo], ['о] цераз ''іô'', [g] цераз ''кг''; няма ''и'';
:* правапіс слоўніка ''Бялецкага-Насенка'' (1840-я);
:* афіцыйны варыянт украінскага правапісу 1876—1905 гадоў у Расійскай імперыі (на ім пісаў свае вершы, між іншага, [[Тарас Рыгоравіч Шаўчэнка|Тарас Шаўчэнка]]): максімальна набліжаны да [[дарэформенны правапіс рускай мовы|дарэформеннага рускага правапісу]], былі літары ''ы'', ''ъ'', не было ''[[є]]'', ''[[ї]]'', [[апостраф]]а.
* '''Этымалагічныя сістэмы''':
:* сістэма Максімовіча — «максімовічаўка» (1827);
:* закарпацкі правапіс (да 1940-х).
* '''Фанетычныя сістэмы на аснове змененага алфавіта''':
:* правапіс «''Русалкі Днястровай''» (1837): ''и, i, ѣ, є, џ, ў''; няма ''ы'', ''ъ'';
:* сістэма ''П. Куліша'' — «кулішоўка» (1850-я): ''і, i, е, є'', раздзяляльны ''ъ''; ''g'' або ''ґ''; няма ''ы'';
:* сістэма ''М. Драгаманава'' — «драгаманаўка» (1870-я): ''і, i, j''; няма ''ѣ, ю, я, ш, ы, ъ'';
:* сістэма ''Я. Жаляхоўскага'' — «[[жаляхоўка]]» (1886): склад алфавіта тоесны цяперашняму ўкраінскаму;
:* цяперашні ўкраінскі афіцыйны правапіс (слоўнік ''Б. Грынчанка'' (1907—1909), афіцыйныя зводы арфаграфіі 1921, 1928, 1933, 1946, 1960, 1990, 1993 гадоў&lt;ref&gt;[http://izbornyk.org.ua/pravopys/pravopys2012.htm УКРАЇНСЬКИЙ ПРАВОПИС).{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;.
:* у 1928—1933 гадах афіцыйна дзейнічаў [[украінскі правапіс 1928 года]], называны таксама «скрыпнікаўскім» (па прозвішчы аднаго з аўтараў правапіснага зводу ''М. Скрыпніка''). З канца 1930-х гадоў пачынаецца планамернае збліжэнне ўкраінскага правапісу з рускім. [[Украінскі правапіс 1933 года]], які ўвайшоў у абарот яшчэ да вайны, замацоўваецца рэформай 1946 года. У той жа час, «украінскі правапіс 1928 года», больш блізкі да норм [[Галіччына|галіцкіх]] гаворак, працягвае выкарыстоўваць украінская дыяспара за мяжой аж да цяперашняга часу.
:* У 2019 годзе прыняты [[Украінскі правапіс 2019 года|новы правапіс]], які вярнуў частку нормаў [[Украінскі правапіс 1928 года|правапісу 1928 года]].

== Распаўсюджанасць ==
{{Асноўны артыкул|{{нп3|Распаўсюджанасць украінскай мовы||uk|Поширеність української мови}}}}
{{Глядзіце таксама|{{нп3|Украінская мова ва Украіне||uk|Українська мова в Україні}}}}

=== Геаграфія распаўсюджання ===
{|class=&quot;whitetable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
 |+ '''Распаўсюджанасць украінскай мовы ва Украіне&lt;br/&gt;(паводле перапісаў 1926, 1959, 1970, 1979, 1989 і 2001 гадоў)'''
 | width=&quot;23%&quot;|[[Файл:Українськомовні1926—2001.gif|center|270px]]
 | width=&quot;2%&quot;|
 | width=&quot;23%&quot;|[[Файл:УкраїнськомовніСільські1926—2001.gif|center|270px]]
 | width=&quot;2%&quot;|
 | width=&quot;23%&quot;|[[Файл:УкраїнськомовніМіські1926—2001.gif|center|270px]]
 | width=&quot;2%&quot;|
 | width=&quot;23%&quot;|[[Файл:УкраїнськомовніЧастка1959—2001ДП.gif|center|270px]]
 | width=&quot;2%&quot;|
 |-
 |Украінская мова як родная&lt;br/&gt;сярод ўсяго насельніцтва.
 |
 |Украінская мова як родная&lt;br/&gt;сярод сельскага насельніцтва.
 |
 |Украінская мова як родная&lt;br/&gt;сярод гарадскога насельніцтва.
 |
 |Змяненне долі насельніцтва,&lt;br/&gt;якое лічыць украінскую мову&lt;br/&gt;роднай, з перапісу ў перапіс.
 |
 |}
[[Файл:УкраїнськомовніРайони-2001.png|260px|thumb|Украінская мова як родная па [[Раёны Украіны|раёнах]], гарадах і гарсаветах Украіны, вынік {{нп3|Перапіс насельніцтва Украіны (2001)|перапісу 2001 года|uk|Перепис населення України (2001)}}]]
Геаграфічна і гістарычна тэрыторыя распаўсюджання ўкраінскай мовы размяшчаецца між арэалам распаўсюджання [[Руская мова|рускай мовы]] на паўночным усходзе (пазней таксама і на ўсходзе), [[Беларуская мова|беларускай]] на поўначы, [[Польская мова|польскай]] і [[Славацкая мова|славацкай]] на захадзе, [[Балгарская мова|балгарскай]] на паўднёвым-захадзе. З неславянскіх моў украінская прыкладна ад 895 года мяжуе на захадзе з [[Венгерская мова|венгерскай]], якая належыць да [[уральскія мовы|ўральскай]] сям’і, на паўднёвым захадзе з румынскай і яе [[Малдаўская мова|малдаўскімі гаворкамі]] ([[Раманскія мовы|раманская група]]), якія прынамсі з XIII стагоддзя разарвалі непасрэдны кантакт між украінскай і [[Балгарская мова|балгарскай]] мовамі; да 1945 года і з пачатку 1990-х гадоў таксама і з крымскататарскай мовай, якая належыць да цюркскай моўнай сям’і.

Раней кантакты ўкраінскай мовы з цюркскімі былі больш моцныя і разнастайныя: [[печанегі]] (X—XI стагоддзі), [[полаўцы]] (XI—XIII стагоддзі) і [[татары]] (з XIII стагоддзя) межавалі з ёй на ўсходзе і паўднёвым усходзе, а часам пранікалі і ўглыб украінскай тэрыторыі, [[туркі]] гранічылі з украінскімі землямі на поўдні (асабліва ў XVII—XVIII стагоддзях). У асобных рэгіёнах украінская мова мела цесныя кантакты таксама з румынскай ([[Букавіна]], {{нп3|Хатыншчына||uk|Хотинщина}}, [[Буджак]], [[Прыднястроўе]]), венгерскай ([[Закарпацце]]), славацкай ({{нп3|Прашыўшчына||uk|Пряшівщина}} ў Славакіі) і беларускай ([[Берасцейшчына]], [[Чарнігаўшчына]]) мовамі. Кантакты з [[Немцы|немцамі]], [[Армяне|армянамі]], [[сербы|сербамі]] і іншымі народамі былі абмежаваны ў часе і тэрытарыяльна&lt;ref&gt;[http://izbornyk.org.ua/shevelov/shev03.htm Історична фонологія української мови. Ю. Шевельов]. {{ref-uk}}&lt;/ref&gt;.

=== Колькасць носьбітаў ===
[[Файл:Ukraine census 2001 Ukrainian.svg|260px|thumb|Украінская мова як родная па [[Адміністрацыйны падзел Украіны#Спіс тэрытарыяльных утварэнняў Украіны|абласцях]], вынік перапісу 2001 года]]
Украінская мова з’яўляецца роднай мовай украінцаў, якія пражываюць на тэрыторыі Украіны (па {{нп3|Перапіс насельніцтва Украіны (2001)|перапісе 2001 года|uk|Перепис населення України (2001)}} роднай яе лічылі 32 млн 600 тыс. чалавек — 67,5 % насельніцтва Украіны, і 85,2 % этнічных украінцаў&lt;ref&gt;[http://ukrcensus.gov.ua/results/general/language/ Всеукраїнський перепис населення 2001 р.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20040907225125/http://ukrcensus.gov.ua/results/general/language/ |date=7 верасня 2004 }} {{ref-uk}}&lt;/ref&gt;) і за межамі Украіны: у [[Расія|Расіі]] (валодае 1 млн 800 тыс. чалавек &lt;ref&gt;[http://perepis2002.ru/ct/doc/TOM_04_04.xls Всероссийская перепись населения 2002 г.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120329195736/http://perepis2002.ru/ct/doc/TOM_04_04.xls |date=29 сакавіка 2012 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;), [[Малдова|Малдове]] (без уліку Прыднястроўя ўкраінская з’яўляецца роднай для 181 тыс. чалавек&lt;ref&gt;[http://statistica.md/recensamint/Caracteristici_demografice_ro.doc Перепись населения Молдовы 2004 р.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081118145804/http://www.statistica.md/recensamint/Caracteristici_demografice_ro.doc |date=18 лістапада 2008 }} {{ref-ro}}, {{ref-ru}}, {{ref-en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://statistica.md/pageview.php?l=ru&amp;idc=295&amp;id=2234 Національності Молдови за регіоном]. {{ref-ro}}&lt;/ref&gt;, [[Канада|Канадзе]] (валодае 174 тыс. чалавек&lt;ref&gt;[http://www12.statcan.ca/census-recensement/2006/dp-pd/tbt/Rp-eng.cfm?TABID=1&amp;LANG=E&amp;APATH=3&amp;DETAIL=0&amp;DIM=0&amp;FL=A&amp;FREE=0&amp;GC=0&amp;GID=837928&amp;GK=0&amp;GRP=1&amp;PID=89189&amp;PRID=0&amp;PTYPE=88971,97154&amp;S=0&amp;SHOWALL=0&amp;SUB=0&amp;Temporal=2006&amp;THEME=70&amp;VID=0&amp;VNAMEE=&amp;VNAMEF=&amp;D1=0&amp;D2=0&amp;D3=0&amp;D4=0&amp;D5=0&amp;D6=0 Перапіс насельніцтва Канады 2006 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130309151710/http://www12.statcan.ca/census-recensement/2006/dp-pd/tbt/Rp-eng.cfm?TABID=1&amp;LANG=E&amp;APATH=3&amp;DETAIL=0&amp;DIM=0&amp;FL=A&amp;FREE=0&amp;GC=0&amp;GID=837928&amp;GK=0&amp;GRP=1&amp;PID=89189&amp;PRID=0&amp;PTYPE=88971,97154&amp;S=0&amp;SHOWALL=0&amp;SUB=0&amp;Temporal=2006&amp;THEME=70&amp;VID=0&amp;VNAMEE=&amp;VNAMEF=&amp;D1=0&amp;D2=0&amp;D3=0&amp;D4=0&amp;D5=0&amp;D6=0 |date=9 сакавіка 2013 }} {{ref-en}}&lt;/ref&gt;), [[ЗША]] (129 тыс. носьбітаў&lt;ref&gt;[http://mla.org/map_data_results&amp;mode=lang_tops&amp;SRVY_YEAR=2000&amp;lang_id=641 Перапіс насельніцтва ЗША 2000 г.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110821064635/http://www.mla.org/map_data_results%26mode%3Dlang_tops%26SRVY_YEAR%3D2000%26lang_id%3D641 |date=21 жніўня 2011 }} {{ref-en}}&lt;/ref&gt;), [[Казахстан]]е (размаўляюць украінскай 128 тыс. чалавек&lt;ref&gt;[http://www2.ohchr.org/english/issues/minorities/docs/WP5.doc Колькасць украінцаў, якія валодаюць украінскай мовай у Казахстане]. {{ref-en}}&lt;/ref&gt;), [[Беларусь|Беларусі]] (роднай называе 116 тыс. чалавек&lt;ref&gt;{{cite web|author=Марына насава|title=За студзень—ліпень 2009 года колькасць насельніцтва Беларусі зменшылася на 12,9 тысячы чалавек|url=http://by.belapan.by/archive/2009/08/26/324704_324722|publisher=[[БелаПАН]]|date=26 жніўня 2009|access-date=5 чэрвеня 2013|archive-date=25 чэрвеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210625140706/https://by.belapan.by/archive/2009/08/26/324704_324722|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{артыкул|загаловак=Большасць насельніцтва карыстаецца рускай мовай, але і беларуская нам родная|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=43525|выданне=[[Звязда]]|тып=[[Газета]]|год=19 верасня 2009|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/index.php?idate=2009-09-19 177 (26535)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/43504/19ver-4.pdf 4]|issn=1990-763x}}{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;), [[Румынія|Румыніі]] (57 тыс. носьбітаў&lt;ref&gt;[http://wiki.answers.com/Q/How_many_languages_are_spoken_in_romania Нацыянальны перапіс насельніцтва 2002 г.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090528100836/http://wiki.answers.com/Q/How_many_languages_are_spoken_in_romania |date=28 мая 2009 }} {{ref-en}}&lt;/ref&gt;), [[Польшча|Польшчы]] (23 тыс. чалавек, якія пастаянна пражываюць на тэрыторыі Польшчы&lt;ref name=&quot;polandlanguages&quot;&gt;[http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/PUBL_nsp2002_tabl7.xls Польскі перапіс насельніцтва 2002 г.] {{ref-pl}}&lt;/ref&gt; і ад 20 да 450 тыс. чалавек з ліку рабочых [[Эміграцыя|эмігрантаў]]&lt;ref&gt;[http://aber.ac.uk/mercator/images/Martapaper.pdf Мовы меншасцей Польшчы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131126090430/http://www.aber.ac.uk/mercator/images/Martapaper.pdf |date=26 лістапада 2013 }} {{ref-en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://khpg.org/index.php?id=1207780279 Трудова міграція українців за кордон]. {{ref-uk}}&lt;/ref&gt;), [[Бразілія|Бразіліі]] (ня менш за 17 тыс. носьбітаў), [[Славакія|Славакіі]] (11 тыс. чалавек, якія назвалі сваю мову ўкраінскай&lt;ref name=&quot;slovakia1&quot;&gt;[http://mercator-research.eu/minority-languages/Language-Factsheets/minority-language-education-in-slovakia Мовы меншасцей у Славакіі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090726100339/http://www.mercator-research.eu/minority-languages/Language-Factsheets/minority-language-education-in-slovakia |date=26 ліпеня 2009 }} {{ref-en}}&lt;/ref&gt; і 24 тыс. чалавек, якія назвалі сваёй мовай [[Русінская мова|русінскую]]&lt;ref name=&quot;slovakia2&quot;&gt;[http://mfa.gov.ua/slovakia/en/2667.htm Сайт пасольства Украіны ў Славакіі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20091215072644/http://mfa.gov.ua/slovakia/en/2667.htm |date=15 снежня 2009 }} {{ref-en}}&lt;/ref&gt;) і іншых краінах.

Украінская мова займае па колькасці яе носьбітаў, паводле розных крыніц, 25&lt;ref name=&quot;top&quot;&gt;[http://vistawide.com/languages/top_30_languages.htm 30 найбуйнейшых моў свету]. {{ref-en}}&lt;/ref&gt; або, магчыма, 22 месца&lt;ref name=&quot;second&quot;&gt;[http://langs.com.ua/movy/demogr.htm Мови світу за демографічною потужністю] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101210130620/http://langs.com.ua/movy/demogr.htm |date=10 снежня 2010 }} {{ref-uk}}&lt;/ref&gt; у свеце. Яна таксама трэцяя&lt;ref name=&quot;top&quot;/&gt; або другая&lt;ref name=&quot;second&quot;/&gt; па распаўсюджанасці сярод славянскіх моў. Па розных ацэнках, у свеце ў цэлым на ўкраінскай мове размаўляе ад 41 млн&lt;ref name=&quot;Ethnologue&quot;/&gt; да 45 млн чалавек&lt;ref name=mfa/&gt;.

=== Украінская мова ў Інтэрнэце ===
{{Асноўны артыкул|{{нп3|Укрнет||uk|Укрнет}}|{{нп3|Інтэрнэт ва Украіне||uk|Інтернет в Україні}}}}
{{Глядзіце таксама|Украінская Вікіпедыя}}
[[Файл:ВолодінняМовоюVK2015.png|right|thumb|270пкс|Суадносіны дзвюх самых распаўсюджаных моў (украінскай і рускай), валоданне якімі ўказалі карыстальнікі [[VK|сацыяльнай сеткі «ВК»]] у сваіх профілях, станам на кастрычнік 2015 года&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.prostir.ua/?news=yaka-mova-panuje-v-ukrajinskomu-sehmenti-internetu|title=Яка мова панує в українському сегменті Інтернету|publisher={{нп3|Громадський простір (партал)|Громадський простір|uk|Громадський простір (портал)}}|date=2016-12-12|lang=uk}}&lt;/ref&gt;.]]
[[Файл:НовиниТренди-2011—2024.gif|270px|thumb|right|Параўнанне папулярнасці ўкраінскамоўнага і рускамоўнага пошукавых запытаў «навіны» («новини» і «новости», адпаведна) у рэгіёнах Украіны з дапамогай {{нп3|Google Trends||uk|Google Trends}}, даныя за 2011, 2015, 2020 і 2024 гады&lt;ref name=&quot;новини-2025&quot; /&gt;.]]
Па даных пошукавай сістэмы «[[Яндэкс]]», восенню 2010 года найбольшая доля запытаў на ўкраінскай мове ў гэтай сістэме была ў [[Цярнопальская вобласць|Цярнопальскай вобласці]] — 33 %, найменшая — у [[Крым]]е — 3,7 %. Аднак рускамоўнымі лічыліся тыя запыты, якія аднолькава пісаліся як на ўкраінскай, так і на рускай мовах&lt;ref&gt;{{ref-uk}} {{Cite web | url = http://www.mukachevo.net/ua/blogs/view_post/516-українська-інтернет-статистика | title = Українська інтернет-статистика | archive-url = https://web.archive.org/web/20110522143534/http://www.mukachevo.net/ua/blogs/view_post/516-українська-інтернет-статистика | archive-date = 22 травня 2011}}&lt;/ref&gt;.

Украінская таксама з’яўляецца адной з даступных моў у сэрвісе {{нп3|Нейронны машынны пераклад|нейронавага машыннага перакладу|uk|Нейронний машинний переклад}} {{нп3|DeepL||uk|DeepL Translator}}&lt;ref&gt;{{ref-en}} {{Cite web|title=DeepL learns Ukrainian|url=https://www.deepl.com/en/blog/deepl-learns-ukrainian|access-date=19 снежня 2023|archive-date=14 верасня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220914141640/https://www.deepl.com/en/blog/deepl-learns-ukrainian|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{ref-uk}} {{Cite web|title=Онлайн-перекладач DeepL отримав підтримку української мови|url=https://ain.ua/2022/09/07/deepl-otrymav-pidtrymku-ukrayinskoyi-movy/|publisher={{нп5|AIN.UA||uk|AIN.UA}}}}&lt;/ref&gt;.

Паводле звестак рэсурсу w3techs.com, на 5 красавіка 2021 года ўкраінская мова займала 16 месца ў свеце па выкарыстанні ў інтэрнэце&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Usage Statistics and Market Share of Content Languages for Websites, April 2021|url=https://w3techs.com/technologies/overview/content_language|website=w3techs.com|access-date=2021-04-05|archive-date=17 серпня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190817192928/https://w3techs.com/technologies/overview/content_language/all/}}&lt;/ref&gt; і дэманстравала імклівы рост папулярнасці&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Historical yearly trends in the usage statistics of content languages for websites, April 2021|url=https://w3techs.com/technologies/history_overview/content_language/ms/y|website=w3techs.com|access-date=2021-04-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Usage Statistics and Market Share of Ukrainian for Websites, April 2021|url=https://w3techs.com/technologies/details/cl-uk-|website=w3techs.com|access-date=2021-04-05}}&lt;/ref&gt;.

Пасля пачатку [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|поўнамаштабнага уварвання Расіі ва Украіну]] выкарыстанне ўкраінскай мовы ў сацсетках значна павялічылася&lt;ref&gt;{{Cite web|title=&quot;Радикальний прогрес&quot;. У соцмережах української стало набагато більше, – дослідження|url=https://texty.org.ua/fragments/111001/radykalnyj-prohres-u-socmerezhah-ukrayinskoyi-stalo-nabahato-bilshe-doslidzhennya/}}&lt;/ref&gt;.

Станам на [[14 снежня]] [[2023]] года сайт платформы «Маніфест»&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Платформа «Маніфест» створила відео про здобутки українського YouTube в 2020 році|url=https://ms.detector.media/trendi/post/26224/2020-12-18-platforma-manifest-stvoryla-video-pro-zdobutky-ukrainskogo-youtube-v-2020-rotsi/|publisher={{нп3|Дэтэктар медыя||uk|Детектор медіа}}}}&lt;/ref&gt; змяшчае больш за 11 тысяч украінамоўных [[YouTube]]-каналаў&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Маніфест — рейтинг ютуб-каналів українською|url=https://manifest.in.ua/}}&lt;/ref&gt;.

Станам на [[19 снежня]] [[2023]] года сайт «КУЛІ» (укр. ''Каталог української локалізації ігор'') змяшчае інфармацыю пра 1731 афіцыйную, 39 напаўафіцыйных і 415 {{нп3|Аматарскі пераклад відэагульняў|неафіцыйных|uk|Аматорський переклад відеоігор}} украінскіх {{нп3|Лакалізацыя відэагульняў|лакалізацый відэагульняў|uk|Локалізація відеоігор}}&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Каталог української локалізації ігор (Головна сторінка)|url=https://kuli.com.ua/}}&lt;/ref&gt;.

Па даных {{нп3|Цензор.нет||uk|Цензор.нет}}, з 2011 па 2024 год значна павялічылася доля карыстальнікаў Google ва Украіне, якія шукалі навіны на ўкраінскай мове: у той час як у 2011 годзе папулярнасць украінскамоўнага пошукавага тэрміна «новини» перавысіла папулярнасць рускамоўнага пошукавага тэрміна «навіны» ўсяго ў пяці заходніх абласцях, то да 2015 года іх колькасць вырасла да васьмі, да 2020 года — да адзінаццаці, а да 2024 года — да шаснаццаці заходніх, цэнтральных і паўночных абласцей Украіны і горада Кіева. У той жа час пошукавыя запыты на рускай мове пераважалі ў паўднёва-ўсходніх рэгіёнах краіны&lt;ref name=&quot;новини-2025&quot;&gt;{{Cite web|url=https://censor.net/ua/photonews/3561109/skilky-ukrayintsiv-guglyat-novyny-ukrayinskoyu-movoyu-google-trends-proanalizuvav-zapyty|title=Як мова повертає свої позиції в країні: дані Google Trends свідчать, що українці стали частіше шукати новини державною мовою. ІНФОГРАФІКА|publisher={{нп3|Цензор.нет||uk|Цензор.нет}}|date=2025-07-02|lang=uk}}&lt;/ref&gt;.

== Статус ==
З пачатку XVII і да XX стагоддзя ўкраінская мова не мела паўнапраўнага дзяржаўнага статусу, знаходзілася пад забаронай або ў прыгнечаным становішчы (гл. [[паланізацыя]], [[русіфікацыя]]), часам наогул трапляла пад рэпрэсіі ў краінах, куды ўваходзілі ўкраінскія землі.

=== Ранейшыя часы ===
Украінская мова была дзяржаўнай ці рэгіянальнай, між іншым, у такіх дзяржавах і адміністрацыйных суб’ектах, як:

* [[Файл:Flag of Galicia (Central Europe, 1849-1918).svg|22px|border]] [[Каралеўства Галіцыі і Ладамерыі]] (1850—1918)&lt;ref&gt;[http://radnuk.info/statti/250-istoriuaprava/15001-2011-01-21-04-10-07.html В.Я Марковський ПРАВОВИЙ СТАТУС УКРАЇНСЬКОЇ МОВИ В АВСТРО-УГОРСЬКІЙ ІМПЕРІЇ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305031713/http://radnuk.info/statti/250-istoriuaprava/15001-2011-01-21-04-10-07.html|date=5 сакавіка 2016}} {{ref-uk}}&lt;/ref&gt;;
* [[Файл:Flag of Ukraine (1917–1921).svg|22px|border]] [[Украінская Народная Рэспубліка]] (1917—1921)&lt;ref&gt;[http://histua.com/knigi/istoriya-derzhavi-i-prava-ukraini-zaruba/zagalna-harakterstka-zakonodavstva-19171920-rr Заруба В. М. Історія держави і права України] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140514071221/http://histua.com/knigi/istoriya-derzhavi-i-prava-ukraini-zaruba/zagalna-harakterstka-zakonodavstva-19171920-rr |date=14 мая 2014 }} {{ref-uk}}&lt;/ref&gt;;
** [[Файл:Flag of Ukraine (1917–1921).svg|22px|border]][[Файл:Flag of Ukraine.svg|22px|border]] Афіцыйна выкарыстоўвалася [[Урад Украінскай Народнай Рэспублікі ў выгнанні|Урадам УНР у выгнанні]] (1921—1992);
* [[Файл:Flag of Ukraine (1917–1921).svg|22px|border]] [[Украінская дзяржава]] (1918);
* [[Файл:Flag of Ukraine (1917–1921).svg|22px|border]] [[Заходне-Украінская Народная Рэспубліка]] (1918—1919)&lt;ref&gt;[http://www.hai-nyzhnyk.in.ua/doc2/1919%20%2802%29%2015.%20zakon%20pro%20movu.php Закон Української Національної Ради про уживання української мови у внутрішнім і зовнішнім урядуванні державних властей і урядів, публічних інституцій і державних підприємств у Західній області Української Народної Республіки] {{ref-uk}}&lt;/ref&gt;;
* [[Файл:Flag of Kuban People's Republic.svg|22px|border]] {{нп3|Кубанская Народная Рэспубліка||uk|Кубанська Народна Республіка}} (1918—1920);
* [[Файл:Flag of Green Ukraine.svg|22px|border]] {{нп3|Зялёны Клін, Украіна|Зялёны Клін|ru|Зелёный Клин}} (1918—1922);
* [[Файл:Flag of Ukrainian SSR.svg|22px|border]] Ва [[УССР|Украінскай ССР]] украінская мова афіцыйна ўжывалася ў 1920—1989 гадах нароўні з рускай, была дзяржаўнай мовай (1989—1991)&lt;ref&gt;[http://www.ccu.gov.ua/doccatalog/document?id=9344 Рішення Конституційного Суда України] щодо застосування державної мови органами державної влади, органами місцевого самоврядування та використання її у навчальному процесі в навчальних закладах України {{ref-uk}}&lt;/ref&gt;;
* [[Файл:Flag of Ukraine.svg|22px|border]] [[Карпацкая Украіна]] (1938—1939);
* [[Файл:Flag of the NSDAP (1920–1945).svg|22px|border]] Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] на падкантрольных [[Трэці Рэйх|Трэцяму Рэйху]] ўкраінскіх землях у складзе марыянетачных і самаабвешчаных дзяржаўных утварэнняў&lt;ref&gt;[http://exlibris.org.ua/distrikt/ Василь Офіцинський ДИСТРИКТ ГАЛИЧИНА (1941—1944)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130502235755/http://exlibris.org.ua/distrikt/ |date=2 мая 2013 }} {{ref-uk}}&lt;/ref&gt;;
* [[Файл:Flag of Serbia and Montenegro; Flag of Yugoslavia (1992–2003).svg|22px|border]] З 1 па 5 [[Чэрвень|чэрвеня]] [[2006]] года рэгіянальная ў [[Сербія і Чарнагорыя|Сербіі і Чарнагорыі]]&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/ukrainian/indepth/story/2006/04/060410_serbia_language.shtml З 1 червня українська — офіційна мова у Сербії] {{ref-uk}}&lt;/ref&gt;.

=== Сучаснасць ===
{{Глядзіце таксама|Закон Украіны «Пра забеспячэнне функцыянавання ўкраінскай мовы як дзяржаўнай»}}
[[Файл:50 PMR 2000 ruble obverse.jpg|240px|thumb|Надпіс украінскай «''Придністровський Республіканський Банк''», грошы [[Прыднястроўе|Прыднястроўя]]]]
* {{Сцяг|Украіна}} [[Украіна]]

Паводле артыкула 10 (Раздзел I — «Агульныя палажэнні») [[Канстытуцыя|Канстытуцыі]] [[Украіна|Украіны]]&lt;ref&gt;[http://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=254%EA%2F96-%E2%F0 Конституція України]. {{ref-uk}}&lt;/ref&gt;, украінская мова з’яўляецца адзінай [[Дзяржаўная мова|дзяржаўнай мовай]] Украіны.

Вярхоўная Рада Украіны 25 красавіка 2019 года прыняла [[Закон Украіны «Пра забеспячэнне функцыянавання ўкраінскай мовы як дзяржаўнай»]], які забяспечвае выключнае выкарыстанне ўкраінскай мовы ва ўсіх сферах дзяржаўнага жыцця. Украінскія дэпутаты таксама прыраўнялі публічнае прыніжэнне або грэбаванне дзяржаўнай мовай да правапарушэнняў, звязаных з публічным здзекам з дзяржаўных сцяга, герба і гімна&lt;ref&gt;[https://www.svaboda.org/a/29906059.html svaboda.org]&lt;/ref&gt;.

* {{Сцяг|Расія}} [[Расія]]
У выніку падзей [[Анексія Крыма Расіяй|анексіі Крыма]] і наступнай [[Расійска-ўкраінская вайна|інтэрвенцыі]] Расіі ва Украіну 18 сакавіка 2014 года Расіяй і самаабвешчанымі ўладамі паўвострава Крым было зацверджана фактычнае далучэнне тэрыторыі паўвострава Крым да Расіі. На месцы дэ-факта скасаванай [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|Аўтаномнай Рэспублікі Крым]] Украіны ўладамі Расіі было абвешчана ўтварэнне [[Рэспубліка Крым|Рэспублікі Крым]], адной з дзяржаўных моў якой стала ўкраінская мова&lt;ref name=federal/&gt;. Севастопаль (не ўваходзіць у Аўтаномную Рэспубліку Крым) расійскімі ўладамі пераўтвораны ў горад федэральнага значэння, і Севастопальская гарадская рада, паводле Канстытуцыі Расійскай Федэрацыі, не можа ўстанаўліваць дзяржаўную мову.

За межамі Украіны і Прыднястроўя статус украінскай мовы рэгулюе «[[Еўрапейская хартыя рэгіянальных моў]]»&lt;ref name=autogenerated224 /&gt;.

''Статус рэгіянальнай мовы:''
* {{Сцяг|Румынія}} [[Румынія]]&lt;ref name=autogenerated224 /&gt;
:* [[Марамурэш (жудзец)|Жудзец Марамурэш]]
:** 7 камун
:* [[Сучава (жудзец)|Жудзец Сучава]]
:** 3 камуны
:* [[Караш-Северын|Жудзец Караш-Северын]]
:** 2 камуны
:* [[Тыміш (жудзец)|Жудзец Тыміш]]
:** 2 камуны
* {{Сцяг|Малдова}} [[Малдова]]
:* [[Аўтаномнае тэрытарыяльнае ўтварэнне з асаблівым прававым статусам Прыднястроўе|АТУ Прыднястроўе]]&lt;ref name='ATU' /&gt;
* {{Сцяг|Прыднястроўе}} [[ПМР|Прыднястроўе]] (непрызнаная рэспубліка)
Паводле артыкула 12 Канстытуцыі непрызнанай [[Прыднястроўская Малдаўская Рэспубліка|Прыднястроўскай Малдаўскай Рэспублікі]], украінская мова, нароўні з малдаўскай і рускай, з’яўляецца адной з трох афіцыйных моў ПМР&lt;ref name=Pr1 /&gt;.
* {{Сцягафікацыя|Славакія}}&lt;ref name=autogenerated224 /&gt;&lt;ref name = karpatnews /&gt;&lt;ref&gt;[http://www.zbierka.sk/sk/predpisy/184-1999-z-z.p-4824.pdf Predpis č. 184/1999 Z. z. Zákon o používaní jazykov národnostných menšín] {{ref-sl}}&lt;/ref&gt;
:* 18 населеных пунктаў
:* 68 населеных пунктаў (русінская)
* {{Сцяг|Сербія}} [[Сербія]]&lt;ref name=autogenerated224 /&gt;
:* [[Ваяводзіна|АК Ваяводсіна]] (русінская)&lt;ref name = VOJVODINE&gt;[http://dopuna.ingpro.rs/Aktuelni%20tekstovi/28259.htm Статут Аутономне Покрајине Војводине] {{ref-sr}}&lt;/ref&gt;
* {{Сцяг|Польшча}} [[Польшча]]&lt;ref name=autogenerated224 /&gt;
* {{Сцяг|Харватыя}} [[Харватыя]]&lt;ref name=&quot;UMUCH&quot; /&gt;
* {{Сцяг|Боснія і Герцагавіна}} [[Боснія і Герцагавіна]]&lt;ref name=autogenerated224 /&gt;
''Мова нацменшасці:''
* {{Сцяг|Чэхія}} [[Чэхія]]&lt;ref name=&quot;languages&quot; /&gt;

=== Рэлігійныя ўстановы і цэрквы ===

==== Праваслаўныя цэрквы ====
Паводле артыкула 14 раздзела II «Памесны Сабор» Статута пра кіраванне [[Украінская праваслаўная царква Кіеўскага патрыярхата|Украінскай праваслаўнай царквой Кіеўскага патрыярхата]], яе афіцыйнай мовай сабору і вядзення пратаколаў з’яўляецца ўкраінская мова&lt;ref&gt;[http://www.cerkva.info/uk/statut.html СТАТУТ ПРО УПРАВЛІННЯ УКРАЇНСЬКОЇ ПРАВОСЛАВНОЇ ЦЕРКВИ КИЇВСЬКИЙ ПАТРІАРХАТ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130528045643/http://cerkva.info/uk/statut.html |date=28 мая 2013 }} {{ref-uk}}&lt;/ref&gt;. Таксама ўкраінская выкарыстоўваецца як мова богаслужэнняў, навучання, пропаведзей, тэалагічнай і царкоўнай літаратуры&lt;ref&gt;[http://risu.org.ua/ua/index/blog/~ydorosh/48366/ Патріарх Філарет: Київський Патріархат проти другої державної мови] — Релігійно-інформаційна служба України {{ref-uk}}&lt;/ref&gt;

З 1919 года ўкраінская мова нароўні з царкоўнаславянскай з’яўляецца мовай набажэнстваў ва [[Украінская аўтакефальная праваслаўная царква|Украінскай аўтакефальнай праваслаўнай царкве]]&lt;ref&gt;[http://blyzhchedoboga.com.ua/ukrayinska-avtokefalna-pravoslavna-tserkva/ Українська Автокефальна Православна Церква] — Ближче до Бога, грудень 8, 2011 {{ref-uk}}&lt;/ref&gt;.

Украінская мова выкарыстоўваецца для правядзення богаслужэнняў у некаторых парафіях ''Украінскай Праваслаўнай Царквы маскоўскага патрыярхата'', якая ўваходзіць у склад [[Руская Праваслаўная Царква|Рускай Праваслаўнай Царквы]] на правах самакіруемай царквы з правамі шырокай аўтаноміі&lt;ref&gt;[http://risu.org.ua/ua/index/all_news/orthodox/uoc/51223/ В УПЦ (МП) готові перейти на українську мову Богослужінь] — Релігійно-інформаційна служба України {{ref-uk}}&lt;/ref&gt;.

Украінская мова нароўні з [[Англійская мова|англійскай]] выкарыстоўваецца ва ''Украінскай праваслаўнай царкве Канады'', якая з’яўляецца самакіруемай царквой у складзе [[Канстанцінопальская праваслаўная царква|Канстанцінопальскай праваслаўнай царквы]]&lt;ref&gt;[http://www.stsophiemontreal.org/missionCommittee/UkrainianBrochure.pdf Українська Православна Катедра Святої Софії] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130918092650/http://stsophiemontreal.org/missionCommittee/UkrainianBrochure.pdf |date=18 верасня 2013 }} {{ref-uk}}&lt;/ref&gt;

Украінскія супольнасці [[Польская праваслаўная царква|Польскай праваслаўнай царквы]] ўжываюць украінскую мову ў чытанні [[Біблія|Свяшчэннага Пісання]] і ў пропаведзі&lt;ref&gt;[http://uaoc.net/2011/05/polska/ Польська православна церква стає … польськомовною] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140514123856/http://uaoc.net/2011/05/polska/ |date=14 мая 2014 }} — Автокефалія {{ref-uk}}&lt;/ref&gt;.

==== Ватыкан, Святы Прастол і Каталіцкая Царква ====
Паводле першага пункту «Рашэнняў і пастаноў, ухваленых Сінодам Біскупаў [[Украінская Грэка-Каталіцкая Царква|Украінскай Грэка-Каталіцкай Царквы]], які адбыўся ў [[Рым]]е ў дні з 24 верасня па 8 кастрычніка 1989 года», Украінская грэка-каталіцкая царква ў сваім набажэнстве выкарыстоўвае ўкраінскую мову, хоць яе афіцыйнай літургічнай мовай з’яўляецца царкоўна-славянская&lt;ref&gt;[http://risu.org.ua/ua/index/blog/~nykodym/40150/ Феномен літургійної мови] — Релігійно-інформаційна служба України {{ref-uk}}&lt;/ref&gt;.

=== Міжнароднае тэле- і радыёвяшчанне ===
Украінская мова выкарыстоўваецца шэрагам міжнародных дзяржаўных тэлеканалаў, сярод іх:

* {{Сцяг|Украіна}} Закарпацкая абласная дзяржаўная тэлерадыёкампанія «''Тиса-1''» — украінскі дзяржаўны тэлеканал, заснаваны ў 1968 годзе{{efn|Тут і далей: вяшчае на ўкраінскай мове з моманту стварэння (калі не ўказана асобна іншага).}}&lt;ref&gt;[http://tysa1.tv/index.php/home/pro-telekanal-tysa-1 Про нас] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130205041230/http://www.tysa1.tv/index.php/home/pro-telekanal-tysa-1 |date=5 лютага 2013 }} — Тиса {{ref-uk}}&lt;/ref&gt;.
* {{Сцяг|ЗША}} [[Голас Амерыкі]] — амерыканскі дзяржаўны тэлеканал, вяшчае на ўкраінскай мове з 1933 года&lt;ref&gt;[http://ukrainian.voanews.com/info/about_us/1933.html Про нас] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130308022403/http://ukrainian.voanews.com/info/about_us/1933.html |date=8 сакавіка 2013 }} — Голос Америки {{ref-uk}}&lt;/ref&gt;.
* {{Сцяг|Украіна}} [[УТР]] (Дзяржаўная тэлерадыёкампанія Сусветная служба «''Українське телебачення і радіомовлення''») — украінскі дзяржаўны тэлеканал, заснаваны ў 2003 годзе&lt;ref&gt;[http://www.utr.tv/channel.html Державна телерадіокомпанія &quot;Всесвітня служба «Українське телебачення і радіомовлення»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130421085026/http://www.utr.tv/channel.html |date=21 красавіка 2013 }} {{ref-uk}}&lt;/ref&gt;.
* {{Сцяг|Еўрасаюз}} [[Euronews]] — тэлеканал Еўрапейскага вяшчальнага саюза, вядзе вяшчанне на ўкраінскай мове з 2009 года&lt;ref&gt;[http://ua.euronews.com/distribution/ Мовлення] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130315064827/http://ua.euronews.com/distribution/ |date=15 сакавіка 2013 }} — Euronews {{ref-uk}}&lt;/ref&gt;.
* {{Сцяг|Украіна}} [[Перший Ukraine]] — украінскі дзяржаўны тэлеканал, заснаваны ў 2012 годзе&lt;ref&gt;[http://firstua.com/uk/about Перший Ukraine. Про канал] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130415225009/http://firstua.com/uk/about |date=15 красавіка 2013 }} {{ref-uk}}&lt;/ref&gt;.

Таксама на ўкраінскай вядуць сваё вяшчанне такія прыватныя міжнародныя тэлеканалы, як [[Міжнародны славянскі канал]], [[Інтер +]], [[1+1 International]].

На ўкраінскай мове вядзе радыёвяшчанне шэраг дзяржаўных міжнародных радыёстанцый, сярод якіх:

* {{Сцяг|Ватыкан}} [[Радыё Ватыкан]] — дзяржаўнае радыё [[Ватыкан]]а, вядзе радыёвяшчанне на ўкраінскай мове з 1939 года&lt;ref name = RadioHist&gt;[http://daa-dxer.narod.ru/history.htm МІЖНАРОДНЕ РАДІОМОВЛЕННЯ УКРАЇНСЬКОЮ МОВОЮ. З ІСТОРІЇ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120713022509/http://daa-dxer.narod.ru/history.htm |date=13 ліпеня 2012 }} {{ref-uk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name = RadioStat&gt;[http://daa-dxer.narod.ru/stations.htm МІЖНАРОДНЕ РАДІОМОВЛЕННЯ УКРАЇНСЬКОЮ МОВОЮ. РАДІОСТАНЦІЇ] {{Архівавана|url=https://archive.today/20130407011133/daa-dxer.narod.ru/stations.htm |date=7 красавіка 2013 }} {{ref-uk}}&lt;/ref&gt;.
* {{Сцяг|Румынія}} [[Сусветная служба Радыё Румынія]] — дзяржаўнае радыё Румыніі, вядзе радыёвяшчанне на ўкраінскай мове з 1941 года (рэгулярныя перадачы з 1994 года)&lt;ref name = RadioHist/&gt;&lt;ref&gt;[http://www.rri.ro/cat.shtml?lang=12&amp;sec=111 Частоти] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120617115219/http://www.rri.ro/cat.shtml?lang=12&amp;sec=111 |date=17 чэрвеня 2012 }} — Всесвітня служба Радіо Румунія {{ref-uk}}&lt;/ref&gt;.
* {{Сцяг|Прыднястроўе}} [[Радыё Прыднястроўя]] — дзяржаўнае радыё непрызнанай [[Прыднястроўская Малдаўская Рэспубліка|Прыднястроўскай Малдаўскай Рэспублікі]], створанае ў 1991 годзе&lt;ref&gt;[http://www.radiopmr.org/ Радио Приднестровья] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170702235429/http://www.radiopmr.org/ |date=2 ліпеня 2017 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.
* {{Сцяг|Польшча}} [[Польскае радыё для замежжа]] — дзяржаўнае радыё Польшчы, вядзе радыёвяшчанне на ўкраінскай мове з 1992 года&lt;ref name = RadioHist/&gt;&lt;ref&gt;[http://www.polradio.pl/5/34/Artykul/84769 Polskie Radio dla Zagranicy] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150222045206/http://www.polradio.pl/5/34/Artykul/84769 |date=22 лютага 2015 }} {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;.
* {{Сцяг|Расія}} [[Голас Расіі]] — дзяржаўнае радыё Расіі, вядзе радыёвяшчанне на ўкраінскай мове з 2003 года (праграма «Мая Украіна» Нацыянальнага радыё Украіны, уласнае вяшчанне з 2009 года)&lt;ref name = RadioHist/&gt;&lt;ref name = RadioStat/&gt;.
* {{Сцяг|КНР}} [[Міжнароднае радыё Кітая]] — дзяржаўнае радыё [[КНР]], украінскамоўны сайт быў запушчаны ў 2008 годзе&lt;ref name = RadioStat/&gt;.

Таксама на ўкраінскай мове вядуць міжнароднае радыёвяшчанне прыватныя радыёстанцыі, такія як: [[Радыё Свабода]], ''[[Транссусветнае радыё]] — Украіна'', ''Голас Бібліі'', ''Радыё Тэас'', ''Адвентысцкае сусветнае радыё — Голас Надзеі''.

== Гл. таксама ==
* [[Заходнепалескія гаворкі ўкраінскай мовы]]
* [[Мовы Украіны]]
* [[Пераклады Бібліі на ўкраінскую мову]]
* [[Русінская мова]]

== Заўвагі ==
{{notelist}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
{{refbegin|2}}
* {{Крыніцы/БелЭн|16|Украінская мова||207}}
* Енциклопедія українознавства. У 10-х т. / Головний редактор ''В. Кубійович''. — Париж; Нью-Йорк: Молоде життя, 1954—1989.{{ref-uk}}
* Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9{{ref-uk}}
* Словник української мови в 11-ти т. — К.: Наукова думка, 1970—1980.{{ref-uk}}
* Словник української мови. У 20-ти т. / Український мовно-інформаційний фонд НАН України; за ред. ''В. М. Русанівського''. — К.: Наукова думка, 2010. — Т. 1. А — Б. — 911 с.{{ref-uk}}
* Український орфографічний словник: понад 175 тис. слів / уклали: ''В. В. Чумак'' [та ін.]; за ред. ''В. Г. Скляренка''. — Вид. 9-е, переробл. і доповн. — Київ: Дніпро, 2009. — 1011 с. — (Словники України). — ISBN 978-966-507-260-7{{ref-uk}}
* Етимологічний словник української мови: В 7 т. / АН УРСР. Ін-т мовознавства ім. О. О. Потебні; Редкол. ''О. С. Мельничук'' (головний ред.) та ін. — К.: Наукова думка, 1982.{{ref-uk}}
* Фразеологічний словник української мови у 2-х т. — К.: Наукова думка, 1993.{{ref-uk}}
{{refend}}

== Спасылкі ==
{{Interwiki|uk|на ўкраінскай|}}
{{Вікікнігі|Украінская мова}}
{{Commons|Category:Ukrainian language}}
* {{YouTube|vnDt3Uly2RI|logo=1|Так буде українською}}
* [http://sum.in.ua/ Тлумачальны «Слоўнік украінскай мовы» ў 11 т. (1970—1980)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201107122834/http://sum.in.ua/ |date=7 лістапада 2020 }} {{ref-uk}}
* [https://lcorp.ulif.org.ua/LSlist/ «Слоўнікі Украіны on-line»: граматычны слоўнік, слоўнікі сінонімаў, антонімаў, фразеалогіі] {{ref-uk}}
* [http://www.internetpolyglot.com/russian/lessons-uk-ru Урокі ўкраінскай мовы на Інтэрнэт Паліглоце ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230708125343/https://www.internetpolyglot.com/russian/lessons-uk-ru |date=8 ліпеня 2023 }} {{ref-ru}}
* [http://franklang.ru/44/index.php?option=com_content&amp;view=category&amp;id=31&amp;Itemid=57 Матэрыялы для засваення ўкраінскай мовы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130522082321/http://franklang.ru/44/index.php?option=com_content&amp;view=category&amp;id=31&amp;Itemid=57 |date=22 мая 2013 }} {{ref-ru}}
* [https://lcorp.ulif.org.ua/dictua/ Украінскі лінгвістычны партал] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130713144227/http://lcorp.ulif.org.ua/dictua/ |date=13 ліпеня 2013 }} {{ref-uk}}
* [http://litmisto.org.ua/?page_id=6961 Сучасная ўкраінская літаратурная мова] {{ref-uk}}

{{Вонкавыя спасылкі}}
{{Славянскія мовы}}
{{Афіцыйныя мовы ў Расіі}}
{{Добры артыкул|Мовазнаўства}}

[[Катэгорыя:Украінская мова| ]]
[[Катэгорыя:Мовы Украіны|*]]
[[Катэгорыя:Мовы Босніі і Герцагавіны]]
[[Катэгорыя:Мовы Малдовы]]
[[Катэгорыя:Мовы Польшчы]]
[[Катэгорыя:Мовы Расіі]]
[[Катэгорыя:Мовы Румыніі]]
[[Катэгорыя:Мовы Сербіі]]
[[Катэгорыя:Мовы Славакіі]]
[[Катэгорыя:Мовы Харватыі]]
[[Катэгорыя:Украінцы]]</text>
      <sha1>1au9e1l8snfrqjb0xyabqqka1zmnc6h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Савецкі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15099</id>
    <revision>
      <id>5171005</id>
      <parentid>5118164</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T22:10:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <origin>5171005</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36597" sha1="fzs27xy27h0lcez4po0ftkc19re04yb" xml:space="preserve">[[Выява:Партизанские бригады и соединения на оккупированной территории Беларуси (1942 - 1944).jpg|thumb|300px|Партызанскія брыгады і злучэнні на тэрыторыі БССР (1942—1944)]]
'''Савецкі партызанскі рух падчас Другой сусветнай вайны на тэрыторыі Беларусі (1941—1944)''' — [[партызанскі рух]], частка агульнага [[Савецкі партызанскі рух 1941-1944|савецкага партызанскага руху]], які дзейнічаў супраць нямецкіх акупацыйных улад і іх саюзнікаў на тэрыторыі [[БССР]] у 1941—1944 гг. Асноўнымі арганізатарамі партызанскага руху з’яўляліся супрацоўнікі [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКУС]] з аднаго боку і [[камуністы]], беспартыйныя актывісты, былыя салдаты і камандзіры [[Чырвоная Армія|Чырвонай Арміі]] з другога боку.

У развіцці беларускага партызанскага руху можна ўмоўна вылучыць некалькі этапаў:
* '''Першы этап''' (чэрвень 1941 — лістапад 1942 г.) — пачатковы перыяд арганізацыі і развіцця партызанскага руху
* '''Другі этап''' (лістапад 1942 г. — снежань 1943 г.) — перыяд масавага развіцця партызанскага руху
* '''Трэці этап''' (снежань 1943 — ліпень 1944) — заключны перыяд партызанскага руху

Сацыяльная база партызанскага руху ў Беларусі ў 1941 наогул адпавядала сацыяльнай базе руху ў іншых рэгіёнах [[СССР]]. {{далей}}: [[Савецкі партызанскі рух 1941-1944|Партызанскі рух у СССР (1941)]].

Першыя атрады ў БССР: «Старасельскі» (кам. маёр Дародных), [[Жабінкаўскі раён]], 23.6.1941; атрад пад кам. [[Васіль Захаравіч Корж|В. Каржа]], [[Пінск]], 26.6.1941 і інш.

[[Файл:Map of the partisan movement in Belarus (February 1944).jpg|thumb|Фрагмент сакрэтнай нямецкай карты «Bandenlage &quot;Ost&quot;» (Становішча партызан на Усходзе), які паказвае тэрыторыю Беларусі і актыўнасць савецкіх партызан у перыяд з 16 па 29 лютага 1944 года.]]
Як і наогул у СССР, кіраўніцтва партызанскім рухам у БССР забрала камуністычная партыя ([[КП(б)Б]]). У развіццё дырэктывы ЦК УКП(б) ад 29.6.1941 былі выданы дырэктывы ЦК КП(б)Б № 1 «Аб пераходзе на падпольную работу партыйных арганізацый раёнаў, занятых ворагам», у якой ставілася задача тэрміновага стварэння падполля, вызначаліся яго задачы і формы будовы, і наогул, прадугледжвалася, што падпольны і партызанскі рух будуць дзейнічаць пад кантролем заканспіраваных партыйных структур, і № 2 «Аб разгортванні партызанскай вайны ў тыле ворага» (1.7.1941), у якой вызначаліся задачы па стварэнні партызанскага руху, даваліся канкрэтныя ўказанні па формах арганізацыі, мерах канспірацыі, сродках сувязі і інш. Нарадай ЦК КП(б)Б (1.7.1941) было пастаноўлена скіраваць у германскі тыл 1215 партыйных работнікаў для агітацыі і арганізацыі партызанскага руху. Ствараліся абласныя, міжраённыя і раённыя партыйныя камітэты, тройкі, цэнтры і інш. У 89 раёнах усходніх абласцей былі пакінуты для арганізацыі падпольных партыйных структур 8,5 тыс. камуністаў і больш за 5 тыс. камсамольцаў&lt;ref&gt;У кантэксце…, С.108.&lt;/ref&gt;.

== Станаўленне ==
Падрыхтоўка да партызанскай барацьбы на выпадак нападу [[нацысцкая Германія|нацысцкай Германіі]] пачалася яшчэ ў 1930-я. Яна ўключала стварэнне заканспіраванай сеткі дыверсійных груп, дыверсантаў-адзіночак у гарадах і на чыгунках на захадзе ад лініі ўмацаваных раёнаў, арганізацыю і падрыхтоўку манеўраных партызанскіх атрадаў і груп, забеспячэнне партызанскіх фарміраванняў сродкамі сувязі і іншымі матэрыяламі, неабходнымі для барацьбы і жыцця ва ўмовах тылу. На тэрыторыі Беларусі падрыхтоўкай да партызанскіх дзеянняў займаліся партыйныя органы і камандуючы войскамі Беларускай ваеннай акругі [[Убарэвіч|І. П. Убарэвіч]]&lt;ref&gt;Лемяшонак, У. Партызанскі рух у Вялікую Айчынную вайну / Уладзімір Лемяшонак // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. Т. 5. М — Пуд / БелЭн; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1999. — 592 с.: іл. — С. 413. — ISBN 985-11-0141-9.&lt;/ref&gt;.

[[26 чэрвеня]] [[1941]] г. кіраўніцтва Беларускай ССР выдала загад аб стварэнні 14 партызанскіх атрадаў. Яны складаліся з 1162 чал., у т.л. 539 супрацоўнікаў НКДБ, 623 супрацоўнікі НКУС і 17—18 вайскоўцаў РСЧА. Гэтыя атрады хутка былі знішчаны або расеяны.

[[29 чэрвеня]] [[1941]] была выдадзена сакрэтная дырэктыва СНК СССР і ЦК ВКП(б), у якой гаварылася, што «У занятых ворагам раёнах ствараць партызанскія атрады і групы для барацьбы з часцямі варожай арміі, для распальвання партызанскай вайны ўсюды, для ўзрыву мастоў, дарог, псавання тэлефоннай і тэлеграфнай сувязі, падпалу складоў і г.д. У захопленых ворагам раёнах ствараць невыносныя ўмовы для ворага і ўсіх яго пасобнікаў, праследаваць і знішчаць іх на кожным кроку, зрываць усе іх мерапрыемствы»&lt;ref&gt;Коммунистическая партия Советского Союза в резолюциях съездов, конференций и пленумов ЦК (1898—1971). Т. 6. — М., 1971. — С. 19.&lt;/ref&gt;.

У першым перыядзе вайны, да стварэнняў [[Цэнтральны штаб партызанскага руху|Цэнтральнага штаба партызанскага руху]] (ЦШПР), партызанскія фарміравання, якія дзейнічалі ў паласах франтоў і армій, мелі розную падпарадкаванасць: імі кіравалі партыйныя (ЦК КП(б)Б, абкамы партыі), ваенныя (ваенныя саветы франтоў і армій, франтавыя штабы партызанскага руху), органы НКУС і г.д.&lt;ref&gt;Андрианов, В. Оперативное использование партизанских сил // Военно-исторический журнал. — 1969. — № 9. — С. 22.&lt;/ref&gt;

Выконваючы заклік Масквы, партыйныя камітэты БССР на працягу ліпеня — жніўня 1941 г., адначасова з фарміраваннем сеткі падпольных партыйных органаў і арганізацый у раёна, якім пагражала акупацыя, падабралі і накіравалі на акупіраваную тэрыторыю сотні арганізатараў і кіраўнікоў партызанскага руху. Для арганізацыйнай барацьбы ў тыле ворага былі накіраваны 215 камуністаў, у т. л. восем сакратароў абкомаў, 120 сакратароў гаркомаў партыі. У тэрміновым парадку ствараліся арганізатарскія і дыверсійныя групы, невялікія партызанскія атрады. Усяго к канцу 1941 г. было ўтворана 437 такіх груп і атрадаў, якія налічвалі больш за 7,2 тыс. чал.&lt;ref&gt;Всенародная борьба в Белоруссии против немецко-фашистских захватчиков. Т. 1. — С. 84, 112.&lt;/ref&gt;

Аднак, у сувязі з хуткім прасоўваннем нямецкіх войскаў на ўсход СССР і запозненым прыняццем савецкім кіраўніцтвам рашэння на разгортванне партызанскай вайны фарміраванне атрадаў і груп у пачатку вайны адбывалася ва ўмовах жорсткага дэфіцыту часу, без належнага кадравага і матэрыяльна-тэхнічнага забеспячэння, неабходнай баявой падрыхтоўкі асабовага складу. З 92-х атрадаў, якія дзейнічалі ў другой палове 1941 на акупіраванай тэрыторыі Беларусі, 42 да канца згаданага перыяду па розных прычынах спынілі сваё існаванне&lt;ref&gt;История партизанского движения в Российской Федерации в годы Великой Отечественной войны 1941—1945 / Правительство Москвы [и др.; под общей ред. Б. Т. Шумилина]. — М.: Атлантида-XXI век—ИздАТ, 2001. — 229, [2] с. — С. 15. — ISBN 5-93238-051-9 (Атлантида — XXI век в переплете). ISBN 5-86656-115-8 (ИздАТ); Літвін, А. Цэнтральны штаб партызанскага руху і Беларусь. Да 65-й гадавіны з дня стварэння / А. Літвін // Беларускі гістарычны часопіс. — 2007. — № 5. — С. 4; Партизанские формирования Белоруссии в годы Великой Отечественной войны (июнь 1941 ― июль 1944): краткие сведения об организационной структуре партизанских соединений, бригад (полков), отрядов (батальонов) и их личном составе / [А. Л. Манаенков и др.]; Институт истории партии при ЦК КП Белоруссии ― филиал Института марксизма-ленинизма при ЦК КПСС. — Мн.: Беларусь, 1983. — 763, [2] с. — С. 20.&lt;/ref&gt;.

== Дзейнасць ==
За гады барацьбы партызанамі было падарвана больш за 300 тыс. [[Рэйка|рэек]] і пушчана пад адхон 11 128 нямецкіх эшалонаў з жывой сілай і баявой тэхнікай&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Брюханаў|загаловак=У штабе партызанскага руху|старонкі=251}}&lt;/ref&gt;. Але, як сцвярджае нямецкі даследчык Б. Мусял, «чым вышэйшая была пасада службоўца, які складаў справаздачу, тым пра большыя страты праціўніка ў ёй гаварылася»&lt;ref&gt;Sowjetische Partisanen in Weissrussland… — S. 22.&lt;/ref&gt;. Савецкія партызанскія камандзіры наваднялі Маскву «эйфарычнымі данясеннямі пра свае ваенныя поспехі, якія не адпавядалі рэчаіснасці»&lt;ref&gt;Sowjetische Partisanen in Weissrussland… — S. 107.&lt;/ref&gt;.

== Стасункі з іншымі партызанскімі атрадамі ==
[[Файл:Филиппович Михаил Матвеевич. Партизанский штаб.jpg|250px|міні|[[Міхаіл Мацвеевіч Філіповіч|Міхась Філіповіч]]. Партызанскі штаб]]
Калі ў красавіку [[1943]] г. у выніку раскрыцця [[Катынскі расстрэл|катынскай справы]] [[І. Сталін]] разарваў стасункі з [[Урад Польшчы ў выгнанні|польскім эміграцыйным урадам у Лондане]]. З гэтага часу савецкія партызаны ў сваёй прапагандзе называлі палітыку польскага прэм’ер-міністра генерала [[Уладзіслаў Сікорскі|У. Сікорскага]] «злачыннай і антынароднай»&lt;ref&gt;Sowjetische Partisanen in Weissrussland… — S. 122.&lt;/ref&gt;, а «Правда» публікавала перадавіцы, якія абвінавачвалі лонданскі ўрад у супрацоўніцтве з [[А. Гітлер]]ам. Камуністычная прапаганда пастаянна казала аб празаходнім польскім падпольным войску як аб «бандзе белапалякаў»&lt;ref&gt;Sowjetische Partisanen in Weissrussland… — S. 84—86, 250.&lt;/ref&gt;. Згодна з іншай прапагандысцкай дырэктывай, пра польскае падролле належала гаварыць як пра «саюзнікаў гестапа»&lt;ref&gt;Sowjetische Partisanen in Weissrussland… — S. 134.&lt;/ref&gt;.

== Злачынства супраць мірнага насельніцтва і маёмасці ==
Гэты аспект савецкага партызанскага руху не знайшоў адлюстравання у традыцыйнай савецкай гістарыяграфіі.

Дакументы сведчаць, што савецкая партызанская дзейнасць часта зводзілася да бандытызму, згвалтаванняў, грабяжоў і забойстваў&lt;ref&gt;Sowjetische Partisanen in Weissrussland… — S. 52—53, 88, 111—112, 144, 158, 166.&lt;/ref&gt;. У цэлым, камандаванне савецкіх нерэгулярных фарміраванняў лічыла рабаўніцтва заканамерным. Паколькі савецкім партызанам у цэлым бракавала народнай падтрымкі, для здабыцця харчавання яны рабілі набегі на вёскі і хутары. Як сказаў адзін з савецкіх военачальнікаў {{цытата|большасць партызанскіх атрадаў кормяцца, апранаюцца і ўзбройваюцца за кошт мясцовага насельніцтва, а не шляхам захопу трафеяў у немцаў. Гэта выклікае варожае стаўленне ў людзей, якія гавораць: «Немцы ўсё забіраюць, дык даводзіцца яшчэ і з партызанамі дзяліцца»}}&lt;ref&gt;Sowjetische Partisanen in Weissrussland… — S. 48.&lt;/ref&gt;

Савецкія партызанскія камандзіры пісалі ў сваіх данясеннях пра «заклятых ворагаў нашай Радзімы — нямецкіх акупантаў і іх польскіх прыспешнікаў»&lt;ref&gt;Sowjetische Partisanen in Weissrussland… — S. 144.&lt;/ref&gt;. Польскія партызанскія атрады характарызаваліся як «варожыя савецкай уладзе» і, значыцца, «заўзятыя фашысты»&lt;ref&gt;Sowjetische Partisanen in Weissrussland… — S. 227.&lt;/ref&gt;. «Палякі, якія ваююць супраць [савецкіх] партызан, — гэта германскія агенты і ворагі польскага народа», — гаварылася ў сакрэтным загадзе, што выйшаў у маі 1943 г.&lt;ref&gt;Sowjetische Partisanen in Weissrussland… — S. 228.&lt;/ref&gt; Палякі пастаянна атаясамліваліся з нацыстамі, як у данясенні ад [[1 снежня]] [[1943]] г., у якім камандзір партызанскай брыгады імя Леніна выхваляўся, што «дзякуючы разведданым, здабытым нашай разведкай, мы ачысцілі тэрыторыю ад нямецкіх і польскіх шпіёнаў»&lt;ref&gt;Sowjetische Partisanen in Weissrussland… — S.63.&lt;/ref&gt;. [[23 чэрвеня]] [[1943]] г. камандаванне савецкіх партызан ухваліла практыку даносаў на польскіх падпольшчыкаў нацыстам. Пазней выйшаў загад «расстрэльваць [польскіх] камандзіраў» і «дыскрэдытаваць, абяззбройваць і разганяць» іх атрады&lt;ref&gt;Sowjetische Partisanen in Weissrussland… — S. 223.&lt;/ref&gt;. Сцвярджалася, што атрады [[армія Краёва|Арміі Краёвай]] — гэта «не польскія партызанскія групы, а групы, створаныя немцамі…». «Гэтыя нямецкія групы, якія складаюцца з палякаў, павінны быць знішчаны», — гаварылася ў сакрэтным загадзе ад [[29 чэрвеня]] [[1943]] г.&lt;ref&gt;Sowjetische Partisanen in Weissrussland… — S. 237.&lt;/ref&gt; [[5 снежня]] [[1943]] г. выйшла ўказанне {{цытата|брыгадзе [НКУС] імя Чкалава пачаць ачыстку тэрыторыі ад белапольскіх бандаў... Члены бандаў, асабліва паліцэйскія, паны і асаднікі, падлягаюць расстрэлу. Але ўсю аперацыю неабходна ажыццяўляць у тайне}}&lt;ref&gt;Sowjetische Partisanen in Weissrussland… — S. 250—251.&lt;/ref&gt;

У маі 1943 — ліпені 1944 гг. паміж савецкімі і польскімі партызанамі адбылося не менш 230 баявых сутыкненняў&lt;ref&gt;Sowjetische Partisanen in Weissrussland… — S. 225.&lt;/ref&gt;.

== Кіраўніцтва ==
Ваеннае кіраўніцтва партызанскім рухам у БССР ажыццяўлялася ЦК КП(б)Б да сакавіка 1942, Паўночна-заходняй аператыўнай групай ЦК КП(б)Б да 30.5.1942, [[Цэнтральны штаб партызанскага руху|Цэнтральным штабам партызанскага руху]] (30.5.1942—13.1.1944) і [[Беларускі штаб партызанскага руху|Беларускім штабам партызанскага руху]] (9.9.1942—14.11.1944).

== Колькасць ==
{{main|Спіс савецкіх партызанскіх злучэнняў, брыгад і асобных атрадаў на акупіраванай тэрыторыі Беларусі (1941 — 1944)}}
26 чэрвеня 1941 г. кіраўніцтва БССР выдала загад аб утварэнні 14 партызанскіх атрадаў. Яны складаліся з 1162 чал. (539 супрацоўнікаў НКДБ, 623 супрацоўнікі НКУС і 17—18 ваенных Чырвонай Арміі). Гэтыя атрады былі знішчаны або рассеяны. На канец чэрвеня 1941 на акупаванай тэрыторыі БССР дзейнічалі 4 партызанскія атрады (без уліку стыхійна ўзніклых партызанскіх груп), на канец ліпеня — 35, на канец жніўня — 61&lt;ref&gt;Партизанское движение в Белоруссии // матэрыял Міністэрства Абароны Рэспублікі Беларусь.&lt;/ref&gt;.

Магчыма, што ў БССР за 2-ю палову 1941 былі стыхійна былі створаны каля 60 атрадаў. Пад кіраўніцтвам ЦК КП(б)Б за 1941 у БССР былі сфарміраваны ад 250 да 430 арганізатарскіх атрадаў арганізатарскіх і дыверсійных груп (ад 7,2 да звыш 8 тыс. чал.)&lt;ref&gt;У кантэксце, С.108. Таксама ВНБ Т.1, С.84,112 у Гісторыя Беларусі, Т.5, С.491.&lt;/ref&gt;.

У канцы 1941 дзейнічалі 99 атрадаў і каля 100 партызанскіх груп&lt;ref&gt;Паводле няпоўных звестак. ВНБ Т.1, С.107 у Гісторыя Беларусі, Т.5, С.493.&lt;/ref&gt;

Зімой 1941/1942 дзейнічалі 50 атрадаў і каля 50 падпольных арганізацый і груп&lt;ref&gt;Гісторыя Беларусі, Т.5, С.491.&lt;/ref&gt;

За 1942 ЦК КП(б)Б скіраваў у Беларусь 14 атрадаў і 92 арганізатарскія групы (2600 ч.) з выпускаў [[Асобы беларускі збор|Асобага беларускага збору]]. Са спецыяльных школаў ЦШПР (падрыўнікі, радысты, сувязныя, разведчыкі) у Беларусь былі скіраваны 175 дыверсійных груп (2077 ч.)&lt;ref&gt;У кантэксце, С.135.&lt;/ref&gt;.

На пач. лістапада 1942 дзейнічалі 417 злучэнняў (зв. 47,3 тыс.ч.), з іх 74 % на Віцебшчыне і Міншчыне, а ў заходніх вобласцях некалькі дзесяткаў злучэнняў.&lt;ref&gt;ВНБ, Т.2, С.40 у Мірановіч, С.149, Туронак, С.78.&lt;/ref&gt;

На пачатку студзеня 1943 дзейнічалі 56 брыгад (220 атрадаў) і 292 асобных атрадаў (у т.л., у заходніх вобласцях 60 атрадаў). Агульная колькасць байцоў 56 тыс.ч. (у т.л., у заходніх вобласцях 11,1 тыс.ч.). У партызанскім рэзерве было 150 тыс. ч.&lt;ref&gt;У кантэксце, С.136,137.&lt;/ref&gt;

За 1943 у Беларусь былі скіраваны 13 атрадаў і 111 арганізатарскіх і дыверсійных груп (зв.1900 ч.). У ліку прысланых спецыялістаў пераважалі інструктары мінна-падрыўной справы і падрыўнікі.&lt;ref&gt;Гісторыя Беларусі Т.5, С.498.&lt;/ref&gt;.

Наогул, колькасны рост за 1943 склаў 96 тыс.ч.&lt;ref&gt;Толькі ў Мінскай вобласці — зв. 22 тыс.ч.&lt;/ref&gt;, з іх 85 % складалі мясцовыя жыхары. У колькасны прырост уваходзілі 12 тыс.ч. з акупацыйных ваенна-паліцэйскіх фарміраванняў, якія перайшлі на боку савецкіх партызанаў&lt;ref&gt;У кантэксце, С.136.&lt;/ref&gt;.

У канцы снежня 1943—153,7 тыс. байцоў, з іх 36,8 тыс. у заходніх вобласцях&lt;ref&gt;Мірановіч, С.150; У т.л., 282 атрады на захадзе. У кантэксце, С.137.&lt;/ref&gt;. З гэтай агульнай колькасці 30,8 тыс. ужо знаходзіліся на савецкім баку фронту пасля прасоўвання лініі фронту на захад у час вызвалення ўсходніх земляў Беларусі ў канцы 1943&lt;ref&gt;Панамарэнка, Мурыеў, С.274.&lt;/ref&gt;. Партызанскі рэзерв на пачатак 1944 складаў каля 105 тыс.ч.&lt;ref&gt;Панамарэнка, Ліпіла, С.264.&lt;/ref&gt;

Да студзеня 1944 г. з 1156 савецкіх партызанскіх атрадаў, якія налічвалі 187 571 чал., 723 атрады, у якіх гуртаваліся 121 903 чал., ці 65 % ад агульнай колькасці, дзейнічалі на тэрыторыі Беларусі&lt;ref&gt;Sowjetische Partisanen in Weissrussland: Innenansichten aus dem Gebiet Baranovic̆i 1941—1944: eine Dokumentation / herausgegeben und eingeleitet von Bogdan Musial; Übersetzung der Dokumente aus dem Russischen von Tatjana Wanjat. — München: R. Oldenbourg, 2004. — 271 s.: maps. — S. 21. — (Schriftenreihe der Vierteljahrshefte für Zeitgeschichte). — ISBN 3-486-64588-9.&lt;/ref&gt;.

=== Нацыянальныя меншасці ў савецкім партызанскім руху ===

==== Яўрэі ====
П. Панамарэка, у дакладзе кіраўніцтву са шкадаваннем згадваў пра малую колькасць яўрэяў у беларускім савецкім партызанскім руху, што, на яго думку, сведчыла пра брак савецкага патрыятызму ў палякаў і яўрэяў. Ён пісаў, што яўрэі складаюць да 8,5 % насельніцтва рэспублікі, а сярод партызан іх толькі 2,71 %, такім чынам прапарцыйна яўрэяў у 2,5 раза менш, чым увогуле па рэспубліке&lt;ref&gt;Rosenblat, E. Belarus: Specific Features of the Region’s Jewish // Collaboration and resistance during the Holocaust: Belarus, Estonia, Latvia, Lithuania / David Gaunt, Paul A. Levine &amp; Laura Palosuo, eds. — Bern—New York: Peter Lang, 2004. — 519 p.: map. — P. 281. — ISBN 3-03910-245-1.&lt;/ref&gt;. Дакладная колькасць яўрэяў у беларускім савецкім партызанскім руху дагэтуль невядома. Паводле савецкіх архіўных дакументаў, партызанскі рух налічваў 5077 яўрэяў, ці 2,6 % ад агульнай колькасці партызанаў&lt;ref&gt;Rosenblat, E. Belarus: Specific Features of the Region’s Jewish… — P. 280.&lt;/ref&gt;. У іншых крыніцах — «не менш за 15 000» партызанаў і падпольшчыкаў яўрэйскай нацыянальнасці&lt;ref&gt;Smilovitsky, L. Antisemitism in the Soviet Partisan Movement, 1941—1944: The Case of Belorussia // Holocaust and Genocide Studies. — 2006. — Vol. 20. — № 2. — P. 217.&lt;/ref&gt;. Паводле Яна Гроса, «колькасць яўрэяў, якія ваявалі на баку савецкай дзяржавы, агаломшвае»&lt;ref&gt;Gross, J. T. Fear: Anti-semitism in Poland after Auschwitz: an essay in historical interpretation / Jan T. Gross. — New York: Random House, 2006. — XV, 303 p.: ill. — P. 203. — ISBN 0375509240.&lt;/ref&gt;. Яўген Разэнблат адзначае, што колькасць яўрэяў-удзельнікаў супраціву надзвычай вялікая. Іх было больш за прадстаўнікоў якой-кольвек іншай нацыянальнасці. Больш як палова ўсіх беларускіх яўрэяў, што перажылі вайну, удзельнічалі ў беларускім партызанскім руху. Антысеміцкія настроі, стэрэатып пра няздольнасць яўрэяў ваяваць і іх бяздзейнасць у арміі распаўсюджваліся шэрагам партызанаў і падпольшчыкаў&lt;ref&gt;Rosenblat, E. Belarus: Specific Features of the Region’s Jewish… — P. 281—282.&lt;/ref&gt;. Насаджаўся міф пра яўрэяў-«ухілістаў», якія, нібыта, перачакалі вайну ў Цэнтральнай Азіі. Нават прыдумалі выраз — «ташкенцкія партызаны». А для тых, хто ўсё ж такі апынуўся на фронце, паводле ваеннага жарту, для яўрэяў выраблялі скрыўленыя стрэльбы, бо тыя здольныя страляць толькі з-за вугла&lt;ref&gt;Смиловицкий, Л. Катастрофа евреев в Белоруссии, 1941—1944 гг. / Леонид Смиловицкий; [Предисл. Д. Романовского]. — Тель-Авив: Б-ка Матвея Черного, 2000. — 432 с., [2] л. карт. — С. 147—160. — ISBN 965-7094-24-0.&lt;/ref&gt;.

Яўрэяў вымушала ісці ў лес небяспека з боку нацысцкай акупацыі тэрыторый. Узброеных яўрэйскіх юнакоў савецкія партызаны прымалі зазвычай з ахвотай. Ад жанчын, дзяцей і старых у лепшым выпадку адмаўляліся, у горшым — цкавалі. Былі нават выпадкі, калі савецкія партызаны забівалі яўрэяў&lt;ref&gt;Sowjetische Partisanen in Weissrussland… — S. 155, 158.&lt;/ref&gt;. Урэшце, аднак, паасобныя яўрэйскія групы — як чыста партызанскія атрады, так і мяшаныя, сямейныя і бежанскія групы — былі падпарадкаваны партызанскаму камандаванню і залічаны ў савецкі актыў&lt;ref&gt;Sowjetische Partisanen in Weissrussland… — S. 124.&lt;/ref&gt;.

Яўрэі знаходзіліся ў складанай сітуацыі ў савецкім партызанскім руху. Нават у складзе савецкіх партызанскіх атрадаў ім даводзілася сутыкацца з «нянавісцю да жыдоў»&lt;ref&gt;Sowjetische Partisanen in Weissrussland… — S. 91.&lt;/ref&gt;. Савецкае кіраўніцтва на словах выкараняла антысеміцкія выказванні і ўчынкі, але ў той жа час забараняла і праявы яўрэйскай салідарнасці. У маі [[1943]] г. «партызан Рыгор Рывін, яўрэй па нацыянальнасці [быў] расстраляны за сістэматычнае пашырэнне яўрэйскага шавінізму». Віна Р. Рывіна была ў тым, што ён неаднаразова ўголас скардзіўся, што «ў [партызанскім] атрадзе не любяць яўрэяў… [і] здзекуюцца з іх»&lt;ref&gt;Sowjetische Partisanen in Weissrussland… — S. 190.&lt;/ref&gt;. У чэрвені 1943 г. у Міронцы, пасля таго як яўрэйскі вартавы выпадкова забіў савецкага партызана, таварышы апошняга накінуліся на яўрэйскі патруль і забілі 7 яго байцоў&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;Sowjetische Partisanen in Weissrussland… — S. 192.&lt;/ref&gt;. У сувязі з гэтымі падзеямі камандаванне партызанскай брыгадв імя Сталіна абвясціла, што «протаскивание еврейского национализма, как и антисемитизма—[адзін з] фашистских методов разложения наших рядов»&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;.

Савецкія «аднапалчане» абвінавачвалі яўрэяў-партызанаў у грабяжах&lt;ref&gt;Sowjetische Partisanen in Weissrussland… — S. 193.&lt;/ref&gt;. Паводле рапарту ад [[28 мая]] [[1943]] г., «некаторыя групы, у тым ліку яўрэйскія, займаюцца не барацьбой, а захопам прадуктаў. Сёй-той з іх, хто паўцякаў з лагераў, ублытаўся у бандытызм (рабункі, п’янства і згвалтаванні)»&lt;ref&gt;Sowjetische Partisanen in Weissrussland… — S. 123.&lt;/ref&gt;.

== Задачы ==
Летам 1942 [[Цэнтральны штаб партызанскага руху|ЦШПР]] паставіў партызанскім сілам задачу масавага знішчэння мясцовай адміністрацыі і «здраднікаў». Рэальна ў лік такіх траплялі не толькі работнікі адміністрацыі, але і іх сем’і, вясковыя старасты, школьныя настаўнікі, і нават сяляне, якія ўзялі зямлю пры раздзеле калгасаў — гэтыя катэгорыі склалі да 70 % забітых савецкім падполлем і партызанамі цывільных грамадзян&lt;ref&gt;Мірановіч, С.150.&lt;/ref&gt;.

== Гл. таксама==
* [[Партызанскі рух у Беларусі падчас Першай сусветнай вайны]]

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Партызанскі рух у Вялікую Айчынную вайну|559—560|[[Аляксандр Аляксандравіч Каваленя|Каваленя А. А.]]}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}
* [http://www.jivebelarus.net/history/new-history/evolution-of-soviet-partisan-movement.html Ю. Туронак — Развіццё савецкага партызанскага руху]

{{Гісторыя Беларусі 2}}
{{Вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)]]
[[Катэгорыя:Партызанскі рух падчас Вялікай Айчыннай вайны]]</text>
      <sha1>fzs27xy27h0lcez4po0ftkc19re04yb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5171010</id>
      <parentid>5171005</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T22:35:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>/* Станаўленне */</comment>
      <origin>5171010</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36790" sha1="2c4886jdp88pkdhjraaj1e009u08ds4" xml:space="preserve">[[Выява:Партизанские бригады и соединения на оккупированной территории Беларуси (1942 - 1944).jpg|thumb|300px|Партызанскія брыгады і злучэнні на тэрыторыі БССР (1942—1944)]]
'''Савецкі партызанскі рух падчас Другой сусветнай вайны на тэрыторыі Беларусі (1941—1944)''' — [[партызанскі рух]], частка агульнага [[Савецкі партызанскі рух 1941-1944|савецкага партызанскага руху]], які дзейнічаў супраць нямецкіх акупацыйных улад і іх саюзнікаў на тэрыторыі [[БССР]] у 1941—1944 гг. Асноўнымі арганізатарамі партызанскага руху з’яўляліся супрацоўнікі [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКУС]] з аднаго боку і [[камуністы]], беспартыйныя актывісты, былыя салдаты і камандзіры [[Чырвоная Армія|Чырвонай Арміі]] з другога боку.

У развіцці беларускага партызанскага руху можна ўмоўна вылучыць некалькі этапаў:
* '''Першы этап''' (чэрвень 1941 — лістапад 1942 г.) — пачатковы перыяд арганізацыі і развіцця партызанскага руху
* '''Другі этап''' (лістапад 1942 г. — снежань 1943 г.) — перыяд масавага развіцця партызанскага руху
* '''Трэці этап''' (снежань 1943 — ліпень 1944) — заключны перыяд партызанскага руху

Сацыяльная база партызанскага руху ў Беларусі ў 1941 наогул адпавядала сацыяльнай базе руху ў іншых рэгіёнах [[СССР]]. {{далей}}: [[Савецкі партызанскі рух 1941-1944|Партызанскі рух у СССР (1941)]].

Першыя атрады ў БССР: «Старасельскі» (кам. маёр Дародных), [[Жабінкаўскі раён]], 23.6.1941; атрад пад кам. [[Васіль Захаравіч Корж|В. Каржа]], [[Пінск]], 26.6.1941 і інш.

[[Файл:Map of the partisan movement in Belarus (February 1944).jpg|thumb|Фрагмент сакрэтнай нямецкай карты «Bandenlage &quot;Ost&quot;» (Становішча партызан на Усходзе), які паказвае тэрыторыю Беларусі і актыўнасць савецкіх партызан у перыяд з 16 па 29 лютага 1944 года.]]
Як і наогул у СССР, кіраўніцтва партызанскім рухам у БССР забрала камуністычная партыя ([[КП(б)Б]]). У развіццё дырэктывы ЦК УКП(б) ад 29.6.1941 былі выданы дырэктывы ЦК КП(б)Б № 1 «Аб пераходзе на падпольную работу партыйных арганізацый раёнаў, занятых ворагам», у якой ставілася задача тэрміновага стварэння падполля, вызначаліся яго задачы і формы будовы, і наогул, прадугледжвалася, што падпольны і партызанскі рух будуць дзейнічаць пад кантролем заканспіраваных партыйных структур, і № 2 «Аб разгортванні партызанскай вайны ў тыле ворага» (1.7.1941), у якой вызначаліся задачы па стварэнні партызанскага руху, даваліся канкрэтныя ўказанні па формах арганізацыі, мерах канспірацыі, сродках сувязі і інш. Нарадай ЦК КП(б)Б (1.7.1941) было пастаноўлена скіраваць у германскі тыл 1215 партыйных работнікаў для агітацыі і арганізацыі партызанскага руху. Ствараліся абласныя, міжраённыя і раённыя партыйныя камітэты, тройкі, цэнтры і інш. У 89 раёнах усходніх абласцей былі пакінуты для арганізацыі падпольных партыйных структур 8,5 тыс. камуністаў і больш за 5 тыс. камсамольцаў&lt;ref&gt;У кантэксце…, С.108.&lt;/ref&gt;.

== Станаўленне ==
Падрыхтоўка да партызанскай барацьбы на выпадак нападу [[нацысцкая Германія|нацысцкай Германіі]] пачалася яшчэ ў 1930-я. Яна ўключала стварэнне заканспіраванай сеткі дыверсійных груп, дыверсантаў-адзіночак у гарадах і на чыгунках на захадзе ад лініі ўмацаваных раёнаў, арганізацыю і падрыхтоўку манеўраных партызанскіх атрадаў і груп, забеспячэнне партызанскіх фарміраванняў сродкамі сувязі і іншымі матэрыяламі, неабходнымі для барацьбы і жыцця ва ўмовах тылу. На тэрыторыі Беларусі падрыхтоўкай да партызанскіх дзеянняў займаліся партыйныя органы і камандуючы войскамі Беларускай ваеннай акругі [[Убарэвіч|І. П. Убарэвіч]]&lt;ref&gt;Лемяшонак, У. Партызанскі рух у Вялікую Айчынную вайну / Уладзімір Лемяшонак // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. Т. 5. М — Пуд / БелЭн; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1999. — 592 с.: іл. — С. 413. — ISBN 985-11-0141-9.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Deportation of families of Belarusian partisans in Viciebsk (1941).jpg|міні|злева|Угон сямей беларускіх партызан. Віцебск, 1941 год. ]]
[[26 чэрвеня]] [[1941]] г. кіраўніцтва Беларускай ССР выдала загад аб стварэнні 14 партызанскіх атрадаў. Яны складаліся з 1162 чал., у т.л. 539 супрацоўнікаў НКДБ, 623 супрацоўнікі НКУС і 17—18 вайскоўцаў РСЧА. Гэтыя атрады хутка былі знішчаны або расеяны.

[[29 чэрвеня]] [[1941]] была выдадзена сакрэтная дырэктыва СНК СССР і ЦК ВКП(б), у якой гаварылася, што «У занятых ворагам раёнах ствараць партызанскія атрады і групы для барацьбы з часцямі варожай арміі, для распальвання партызанскай вайны ўсюды, для ўзрыву мастоў, дарог, псавання тэлефоннай і тэлеграфнай сувязі, падпалу складоў і г.д. У захопленых ворагам раёнах ствараць невыносныя ўмовы для ворага і ўсіх яго пасобнікаў, праследаваць і знішчаць іх на кожным кроку, зрываць усе іх мерапрыемствы»&lt;ref&gt;Коммунистическая партия Советского Союза в резолюциях съездов, конференций и пленумов ЦК (1898—1971). Т. 6. — М., 1971. — С. 19.&lt;/ref&gt;.

У першым перыядзе вайны, да стварэнняў [[Цэнтральны штаб партызанскага руху|Цэнтральнага штаба партызанскага руху]] (ЦШПР), партызанскія фарміравання, якія дзейнічалі ў паласах франтоў і армій, мелі розную падпарадкаванасць: імі кіравалі партыйныя (ЦК КП(б)Б, абкамы партыі), ваенныя (ваенныя саветы франтоў і армій, франтавыя штабы партызанскага руху), органы НКУС і г.д.&lt;ref&gt;Андрианов, В. Оперативное использование партизанских сил // Военно-исторический журнал. — 1969. — № 9. — С. 22.&lt;/ref&gt;

Выконваючы заклік Масквы, партыйныя камітэты БССР на працягу ліпеня — жніўня 1941 г., адначасова з фарміраваннем сеткі падпольных партыйных органаў і арганізацый у раёна, якім пагражала акупацыя, падабралі і накіравалі на акупіраваную тэрыторыю сотні арганізатараў і кіраўнікоў партызанскага руху. Для арганізацыйнай барацьбы ў тыле ворага былі накіраваны 215 камуністаў, у т. л. восем сакратароў абкомаў, 120 сакратароў гаркомаў партыі. У тэрміновым парадку ствараліся арганізатарскія і дыверсійныя групы, невялікія партызанскія атрады. Усяго к канцу 1941 г. было ўтворана 437 такіх груп і атрадаў, якія налічвалі больш за 7,2 тыс. чал.&lt;ref&gt;Всенародная борьба в Белоруссии против немецко-фашистских захватчиков. Т. 1. — С. 84, 112.&lt;/ref&gt;

Аднак, у сувязі з хуткім прасоўваннем нямецкіх войскаў на ўсход СССР і запозненым прыняццем савецкім кіраўніцтвам рашэння на разгортванне партызанскай вайны фарміраванне атрадаў і груп у пачатку вайны адбывалася ва ўмовах жорсткага дэфіцыту часу, без належнага кадравага і матэрыяльна-тэхнічнага забеспячэння, неабходнай баявой падрыхтоўкі асабовага складу. З 92-х атрадаў, якія дзейнічалі ў другой палове 1941 на акупіраванай тэрыторыі Беларусі, 42 да канца згаданага перыяду па розных прычынах спынілі сваё існаванне&lt;ref&gt;История партизанского движения в Российской Федерации в годы Великой Отечественной войны 1941—1945 / Правительство Москвы [и др.; под общей ред. Б. Т. Шумилина]. — М.: Атлантида-XXI век—ИздАТ, 2001. — 229, [2] с. — С. 15. — ISBN 5-93238-051-9 (Атлантида — XXI век в переплете). ISBN 5-86656-115-8 (ИздАТ); Літвін, А. Цэнтральны штаб партызанскага руху і Беларусь. Да 65-й гадавіны з дня стварэння / А. Літвін // Беларускі гістарычны часопіс. — 2007. — № 5. — С. 4; Партизанские формирования Белоруссии в годы Великой Отечественной войны (июнь 1941 ― июль 1944): краткие сведения об организационной структуре партизанских соединений, бригад (полков), отрядов (батальонов) и их личном составе / [А. Л. Манаенков и др.]; Институт истории партии при ЦК КП Белоруссии ― филиал Института марксизма-ленинизма при ЦК КПСС. — Мн.: Беларусь, 1983. — 763, [2] с. — С. 20.&lt;/ref&gt;.

== Дзейнасць ==
За гады барацьбы партызанамі было падарвана больш за 300 тыс. [[Рэйка|рэек]] і пушчана пад адхон 11 128 нямецкіх эшалонаў з жывой сілай і баявой тэхнікай&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Брюханаў|загаловак=У штабе партызанскага руху|старонкі=251}}&lt;/ref&gt;. Але, як сцвярджае нямецкі даследчык Б. Мусял, «чым вышэйшая была пасада службоўца, які складаў справаздачу, тым пра большыя страты праціўніка ў ёй гаварылася»&lt;ref&gt;Sowjetische Partisanen in Weissrussland… — S. 22.&lt;/ref&gt;. Савецкія партызанскія камандзіры наваднялі Маскву «эйфарычнымі данясеннямі пра свае ваенныя поспехі, якія не адпавядалі рэчаіснасці»&lt;ref&gt;Sowjetische Partisanen in Weissrussland… — S. 107.&lt;/ref&gt;.

== Стасункі з іншымі партызанскімі атрадамі ==
[[Файл:Филиппович Михаил Матвеевич. Партизанский штаб.jpg|250px|міні|[[Міхаіл Мацвеевіч Філіповіч|Міхась Філіповіч]]. Партызанскі штаб]]
Калі ў красавіку [[1943]] г. у выніку раскрыцця [[Катынскі расстрэл|катынскай справы]] [[І. Сталін]] разарваў стасункі з [[Урад Польшчы ў выгнанні|польскім эміграцыйным урадам у Лондане]]. З гэтага часу савецкія партызаны ў сваёй прапагандзе называлі палітыку польскага прэм’ер-міністра генерала [[Уладзіслаў Сікорскі|У. Сікорскага]] «злачыннай і антынароднай»&lt;ref&gt;Sowjetische Partisanen in Weissrussland… — S. 122.&lt;/ref&gt;, а «Правда» публікавала перадавіцы, якія абвінавачвалі лонданскі ўрад у супрацоўніцтве з [[А. Гітлер]]ам. Камуністычная прапаганда пастаянна казала аб празаходнім польскім падпольным войску як аб «бандзе белапалякаў»&lt;ref&gt;Sowjetische Partisanen in Weissrussland… — S. 84—86, 250.&lt;/ref&gt;. Згодна з іншай прапагандысцкай дырэктывай, пра польскае падролле належала гаварыць як пра «саюзнікаў гестапа»&lt;ref&gt;Sowjetische Partisanen in Weissrussland… — S. 134.&lt;/ref&gt;.

== Злачынства супраць мірнага насельніцтва і маёмасці ==
Гэты аспект савецкага партызанскага руху не знайшоў адлюстравання у традыцыйнай савецкай гістарыяграфіі.

Дакументы сведчаць, што савецкая партызанская дзейнасць часта зводзілася да бандытызму, згвалтаванняў, грабяжоў і забойстваў&lt;ref&gt;Sowjetische Partisanen in Weissrussland… — S. 52—53, 88, 111—112, 144, 158, 166.&lt;/ref&gt;. У цэлым, камандаванне савецкіх нерэгулярных фарміраванняў лічыла рабаўніцтва заканамерным. Паколькі савецкім партызанам у цэлым бракавала народнай падтрымкі, для здабыцця харчавання яны рабілі набегі на вёскі і хутары. Як сказаў адзін з савецкіх военачальнікаў {{цытата|большасць партызанскіх атрадаў кормяцца, апранаюцца і ўзбройваюцца за кошт мясцовага насельніцтва, а не шляхам захопу трафеяў у немцаў. Гэта выклікае варожае стаўленне ў людзей, якія гавораць: «Немцы ўсё забіраюць, дык даводзіцца яшчэ і з партызанамі дзяліцца»}}&lt;ref&gt;Sowjetische Partisanen in Weissrussland… — S. 48.&lt;/ref&gt;

Савецкія партызанскія камандзіры пісалі ў сваіх данясеннях пра «заклятых ворагаў нашай Радзімы — нямецкіх акупантаў і іх польскіх прыспешнікаў»&lt;ref&gt;Sowjetische Partisanen in Weissrussland… — S. 144.&lt;/ref&gt;. Польскія партызанскія атрады характарызаваліся як «варожыя савецкай уладзе» і, значыцца, «заўзятыя фашысты»&lt;ref&gt;Sowjetische Partisanen in Weissrussland… — S. 227.&lt;/ref&gt;. «Палякі, якія ваююць супраць [савецкіх] партызан, — гэта германскія агенты і ворагі польскага народа», — гаварылася ў сакрэтным загадзе, што выйшаў у маі 1943 г.&lt;ref&gt;Sowjetische Partisanen in Weissrussland… — S. 228.&lt;/ref&gt; Палякі пастаянна атаясамліваліся з нацыстамі, як у данясенні ад [[1 снежня]] [[1943]] г., у якім камандзір партызанскай брыгады імя Леніна выхваляўся, што «дзякуючы разведданым, здабытым нашай разведкай, мы ачысцілі тэрыторыю ад нямецкіх і польскіх шпіёнаў»&lt;ref&gt;Sowjetische Partisanen in Weissrussland… — S.63.&lt;/ref&gt;. [[23 чэрвеня]] [[1943]] г. камандаванне савецкіх партызан ухваліла практыку даносаў на польскіх падпольшчыкаў нацыстам. Пазней выйшаў загад «расстрэльваць [польскіх] камандзіраў» і «дыскрэдытаваць, абяззбройваць і разганяць» іх атрады&lt;ref&gt;Sowjetische Partisanen in Weissrussland… — S. 223.&lt;/ref&gt;. Сцвярджалася, што атрады [[армія Краёва|Арміі Краёвай]] — гэта «не польскія партызанскія групы, а групы, створаныя немцамі…». «Гэтыя нямецкія групы, якія складаюцца з палякаў, павінны быць знішчаны», — гаварылася ў сакрэтным загадзе ад [[29 чэрвеня]] [[1943]] г.&lt;ref&gt;Sowjetische Partisanen in Weissrussland… — S. 237.&lt;/ref&gt; [[5 снежня]] [[1943]] г. выйшла ўказанне {{цытата|брыгадзе [НКУС] імя Чкалава пачаць ачыстку тэрыторыі ад белапольскіх бандаў... Члены бандаў, асабліва паліцэйскія, паны і асаднікі, падлягаюць расстрэлу. Але ўсю аперацыю неабходна ажыццяўляць у тайне}}&lt;ref&gt;Sowjetische Partisanen in Weissrussland… — S. 250—251.&lt;/ref&gt;

У маі 1943 — ліпені 1944 гг. паміж савецкімі і польскімі партызанамі адбылося не менш 230 баявых сутыкненняў&lt;ref&gt;Sowjetische Partisanen in Weissrussland… — S. 225.&lt;/ref&gt;.

== Кіраўніцтва ==
Ваеннае кіраўніцтва партызанскім рухам у БССР ажыццяўлялася ЦК КП(б)Б да сакавіка 1942, Паўночна-заходняй аператыўнай групай ЦК КП(б)Б да 30.5.1942, [[Цэнтральны штаб партызанскага руху|Цэнтральным штабам партызанскага руху]] (30.5.1942—13.1.1944) і [[Беларускі штаб партызанскага руху|Беларускім штабам партызанскага руху]] (9.9.1942—14.11.1944).

== Колькасць ==
{{main|Спіс савецкіх партызанскіх злучэнняў, брыгад і асобных атрадаў на акупіраванай тэрыторыі Беларусі (1941 — 1944)}}
26 чэрвеня 1941 г. кіраўніцтва БССР выдала загад аб утварэнні 14 партызанскіх атрадаў. Яны складаліся з 1162 чал. (539 супрацоўнікаў НКДБ, 623 супрацоўнікі НКУС і 17—18 ваенных Чырвонай Арміі). Гэтыя атрады былі знішчаны або рассеяны. На канец чэрвеня 1941 на акупаванай тэрыторыі БССР дзейнічалі 4 партызанскія атрады (без уліку стыхійна ўзніклых партызанскіх груп), на канец ліпеня — 35, на канец жніўня — 61&lt;ref&gt;Партизанское движение в Белоруссии // матэрыял Міністэрства Абароны Рэспублікі Беларусь.&lt;/ref&gt;.

Магчыма, што ў БССР за 2-ю палову 1941 былі стыхійна былі створаны каля 60 атрадаў. Пад кіраўніцтвам ЦК КП(б)Б за 1941 у БССР былі сфарміраваны ад 250 да 430 арганізатарскіх атрадаў арганізатарскіх і дыверсійных груп (ад 7,2 да звыш 8 тыс. чал.)&lt;ref&gt;У кантэксце, С.108. Таксама ВНБ Т.1, С.84,112 у Гісторыя Беларусі, Т.5, С.491.&lt;/ref&gt;.

У канцы 1941 дзейнічалі 99 атрадаў і каля 100 партызанскіх груп&lt;ref&gt;Паводле няпоўных звестак. ВНБ Т.1, С.107 у Гісторыя Беларусі, Т.5, С.493.&lt;/ref&gt;

Зімой 1941/1942 дзейнічалі 50 атрадаў і каля 50 падпольных арганізацый і груп&lt;ref&gt;Гісторыя Беларусі, Т.5, С.491.&lt;/ref&gt;

За 1942 ЦК КП(б)Б скіраваў у Беларусь 14 атрадаў і 92 арганізатарскія групы (2600 ч.) з выпускаў [[Асобы беларускі збор|Асобага беларускага збору]]. Са спецыяльных школаў ЦШПР (падрыўнікі, радысты, сувязныя, разведчыкі) у Беларусь былі скіраваны 175 дыверсійных груп (2077 ч.)&lt;ref&gt;У кантэксце, С.135.&lt;/ref&gt;.

На пач. лістапада 1942 дзейнічалі 417 злучэнняў (зв. 47,3 тыс.ч.), з іх 74 % на Віцебшчыне і Міншчыне, а ў заходніх вобласцях некалькі дзесяткаў злучэнняў.&lt;ref&gt;ВНБ, Т.2, С.40 у Мірановіч, С.149, Туронак, С.78.&lt;/ref&gt;

На пачатку студзеня 1943 дзейнічалі 56 брыгад (220 атрадаў) і 292 асобных атрадаў (у т.л., у заходніх вобласцях 60 атрадаў). Агульная колькасць байцоў 56 тыс.ч. (у т.л., у заходніх вобласцях 11,1 тыс.ч.). У партызанскім рэзерве было 150 тыс. ч.&lt;ref&gt;У кантэксце, С.136,137.&lt;/ref&gt;

За 1943 у Беларусь былі скіраваны 13 атрадаў і 111 арганізатарскіх і дыверсійных груп (зв.1900 ч.). У ліку прысланых спецыялістаў пераважалі інструктары мінна-падрыўной справы і падрыўнікі.&lt;ref&gt;Гісторыя Беларусі Т.5, С.498.&lt;/ref&gt;.

Наогул, колькасны рост за 1943 склаў 96 тыс.ч.&lt;ref&gt;Толькі ў Мінскай вобласці — зв. 22 тыс.ч.&lt;/ref&gt;, з іх 85 % складалі мясцовыя жыхары. У колькасны прырост уваходзілі 12 тыс.ч. з акупацыйных ваенна-паліцэйскіх фарміраванняў, якія перайшлі на боку савецкіх партызанаў&lt;ref&gt;У кантэксце, С.136.&lt;/ref&gt;.

У канцы снежня 1943—153,7 тыс. байцоў, з іх 36,8 тыс. у заходніх вобласцях&lt;ref&gt;Мірановіч, С.150; У т.л., 282 атрады на захадзе. У кантэксце, С.137.&lt;/ref&gt;. З гэтай агульнай колькасці 30,8 тыс. ужо знаходзіліся на савецкім баку фронту пасля прасоўвання лініі фронту на захад у час вызвалення ўсходніх земляў Беларусі ў канцы 1943&lt;ref&gt;Панамарэнка, Мурыеў, С.274.&lt;/ref&gt;. Партызанскі рэзерв на пачатак 1944 складаў каля 105 тыс.ч.&lt;ref&gt;Панамарэнка, Ліпіла, С.264.&lt;/ref&gt;

Да студзеня 1944 г. з 1156 савецкіх партызанскіх атрадаў, якія налічвалі 187 571 чал., 723 атрады, у якіх гуртаваліся 121 903 чал., ці 65 % ад агульнай колькасці, дзейнічалі на тэрыторыі Беларусі&lt;ref&gt;Sowjetische Partisanen in Weissrussland: Innenansichten aus dem Gebiet Baranovic̆i 1941—1944: eine Dokumentation / herausgegeben und eingeleitet von Bogdan Musial; Übersetzung der Dokumente aus dem Russischen von Tatjana Wanjat. — München: R. Oldenbourg, 2004. — 271 s.: maps. — S. 21. — (Schriftenreihe der Vierteljahrshefte für Zeitgeschichte). — ISBN 3-486-64588-9.&lt;/ref&gt;.

=== Нацыянальныя меншасці ў савецкім партызанскім руху ===

==== Яўрэі ====
П. Панамарэка, у дакладзе кіраўніцтву са шкадаваннем згадваў пра малую колькасць яўрэяў у беларускім савецкім партызанскім руху, што, на яго думку, сведчыла пра брак савецкага патрыятызму ў палякаў і яўрэяў. Ён пісаў, што яўрэі складаюць да 8,5 % насельніцтва рэспублікі, а сярод партызан іх толькі 2,71 %, такім чынам прапарцыйна яўрэяў у 2,5 раза менш, чым увогуле па рэспубліке&lt;ref&gt;Rosenblat, E. Belarus: Specific Features of the Region’s Jewish // Collaboration and resistance during the Holocaust: Belarus, Estonia, Latvia, Lithuania / David Gaunt, Paul A. Levine &amp; Laura Palosuo, eds. — Bern—New York: Peter Lang, 2004. — 519 p.: map. — P. 281. — ISBN 3-03910-245-1.&lt;/ref&gt;. Дакладная колькасць яўрэяў у беларускім савецкім партызанскім руху дагэтуль невядома. Паводле савецкіх архіўных дакументаў, партызанскі рух налічваў 5077 яўрэяў, ці 2,6 % ад агульнай колькасці партызанаў&lt;ref&gt;Rosenblat, E. Belarus: Specific Features of the Region’s Jewish… — P. 280.&lt;/ref&gt;. У іншых крыніцах — «не менш за 15 000» партызанаў і падпольшчыкаў яўрэйскай нацыянальнасці&lt;ref&gt;Smilovitsky, L. Antisemitism in the Soviet Partisan Movement, 1941—1944: The Case of Belorussia // Holocaust and Genocide Studies. — 2006. — Vol. 20. — № 2. — P. 217.&lt;/ref&gt;. Паводле Яна Гроса, «колькасць яўрэяў, якія ваявалі на баку савецкай дзяржавы, агаломшвае»&lt;ref&gt;Gross, J. T. Fear: Anti-semitism in Poland after Auschwitz: an essay in historical interpretation / Jan T. Gross. — New York: Random House, 2006. — XV, 303 p.: ill. — P. 203. — ISBN 0375509240.&lt;/ref&gt;. Яўген Разэнблат адзначае, што колькасць яўрэяў-удзельнікаў супраціву надзвычай вялікая. Іх было больш за прадстаўнікоў якой-кольвек іншай нацыянальнасці. Больш як палова ўсіх беларускіх яўрэяў, што перажылі вайну, удзельнічалі ў беларускім партызанскім руху. Антысеміцкія настроі, стэрэатып пра няздольнасць яўрэяў ваяваць і іх бяздзейнасць у арміі распаўсюджваліся шэрагам партызанаў і падпольшчыкаў&lt;ref&gt;Rosenblat, E. Belarus: Specific Features of the Region’s Jewish… — P. 281—282.&lt;/ref&gt;. Насаджаўся міф пра яўрэяў-«ухілістаў», якія, нібыта, перачакалі вайну ў Цэнтральнай Азіі. Нават прыдумалі выраз — «ташкенцкія партызаны». А для тых, хто ўсё ж такі апынуўся на фронце, паводле ваеннага жарту, для яўрэяў выраблялі скрыўленыя стрэльбы, бо тыя здольныя страляць толькі з-за вугла&lt;ref&gt;Смиловицкий, Л. Катастрофа евреев в Белоруссии, 1941—1944 гг. / Леонид Смиловицкий; [Предисл. Д. Романовского]. — Тель-Авив: Б-ка Матвея Черного, 2000. — 432 с., [2] л. карт. — С. 147—160. — ISBN 965-7094-24-0.&lt;/ref&gt;.

Яўрэяў вымушала ісці ў лес небяспека з боку нацысцкай акупацыі тэрыторый. Узброеных яўрэйскіх юнакоў савецкія партызаны прымалі зазвычай з ахвотай. Ад жанчын, дзяцей і старых у лепшым выпадку адмаўляліся, у горшым — цкавалі. Былі нават выпадкі, калі савецкія партызаны забівалі яўрэяў&lt;ref&gt;Sowjetische Partisanen in Weissrussland… — S. 155, 158.&lt;/ref&gt;. Урэшце, аднак, паасобныя яўрэйскія групы — як чыста партызанскія атрады, так і мяшаныя, сямейныя і бежанскія групы — былі падпарадкаваны партызанскаму камандаванню і залічаны ў савецкі актыў&lt;ref&gt;Sowjetische Partisanen in Weissrussland… — S. 124.&lt;/ref&gt;.

Яўрэі знаходзіліся ў складанай сітуацыі ў савецкім партызанскім руху. Нават у складзе савецкіх партызанскіх атрадаў ім даводзілася сутыкацца з «нянавісцю да жыдоў»&lt;ref&gt;Sowjetische Partisanen in Weissrussland… — S. 91.&lt;/ref&gt;. Савецкае кіраўніцтва на словах выкараняла антысеміцкія выказванні і ўчынкі, але ў той жа час забараняла і праявы яўрэйскай салідарнасці. У маі [[1943]] г. «партызан Рыгор Рывін, яўрэй па нацыянальнасці [быў] расстраляны за сістэматычнае пашырэнне яўрэйскага шавінізму». Віна Р. Рывіна была ў тым, што ён неаднаразова ўголас скардзіўся, што «ў [партызанскім] атрадзе не любяць яўрэяў… [і] здзекуюцца з іх»&lt;ref&gt;Sowjetische Partisanen in Weissrussland… — S. 190.&lt;/ref&gt;. У чэрвені 1943 г. у Міронцы, пасля таго як яўрэйскі вартавы выпадкова забіў савецкага партызана, таварышы апошняга накінуліся на яўрэйскі патруль і забілі 7 яго байцоў&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;Sowjetische Partisanen in Weissrussland… — S. 192.&lt;/ref&gt;. У сувязі з гэтымі падзеямі камандаванне партызанскай брыгадв імя Сталіна абвясціла, што «протаскивание еврейского национализма, как и антисемитизма—[адзін з] фашистских методов разложения наших рядов»&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;.

Савецкія «аднапалчане» абвінавачвалі яўрэяў-партызанаў у грабяжах&lt;ref&gt;Sowjetische Partisanen in Weissrussland… — S. 193.&lt;/ref&gt;. Паводле рапарту ад [[28 мая]] [[1943]] г., «некаторыя групы, у тым ліку яўрэйскія, займаюцца не барацьбой, а захопам прадуктаў. Сёй-той з іх, хто паўцякаў з лагераў, ублытаўся у бандытызм (рабункі, п’янства і згвалтаванні)»&lt;ref&gt;Sowjetische Partisanen in Weissrussland… — S. 123.&lt;/ref&gt;.

== Задачы ==
Летам 1942 [[Цэнтральны штаб партызанскага руху|ЦШПР]] паставіў партызанскім сілам задачу масавага знішчэння мясцовай адміністрацыі і «здраднікаў». Рэальна ў лік такіх траплялі не толькі работнікі адміністрацыі, але і іх сем’і, вясковыя старасты, школьныя настаўнікі, і нават сяляне, якія ўзялі зямлю пры раздзеле калгасаў — гэтыя катэгорыі склалі да 70 % забітых савецкім падполлем і партызанамі цывільных грамадзян&lt;ref&gt;Мірановіч, С.150.&lt;/ref&gt;.

== Гл. таксама==
* [[Партызанскі рух у Беларусі падчас Першай сусветнай вайны]]

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Партызанскі рух у Вялікую Айчынную вайну|559—560|[[Аляксандр Аляксандравіч Каваленя|Каваленя А. А.]]}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}
* [http://www.jivebelarus.net/history/new-history/evolution-of-soviet-partisan-movement.html Ю. Туронак — Развіццё савецкага партызанскага руху]

{{Гісторыя Беларусі 2}}
{{Вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)]]
[[Катэгорыя:Партызанскі рух падчас Вялікай Айчыннай вайны]]</text>
      <sha1>2c4886jdp88pkdhjraaj1e009u08ds4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уладзімір (князь полацкі)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15187</id>
    <revision>
      <id>5170933</id>
      <parentid>5157835</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T20:13:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5170933</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47827" sha1="6rmymuuhly8hrbtld8vw5ymcwcmlygk" xml:space="preserve">{{Дзяржаўны дзеяч
 | беларускае імя            = Уладзімір
 | арыгінальнае імя          = 
 | партрэт                   = 
 | шырыня партрэта           = 
 | подпіс                    = 
 | герб                      = 
 | подпіс герба              =

 | тытул                     = князь полацкі
 | парадак                   = 
 | пад імем                  = 
 | сцяг                      = 
 | перыядпачатак             = да 1184
 | перыядканец               = 1216
 | перыяд праўлення          = 
 | папярэднік                = [[Усяслаў Васількавіч]]
 | пераемнік                 = магчыма, [[Васілька Валадаравіч]]

 | дата нараджэння           = 
 | месца нараджэння          = 
 | дата смерці               = 
 | месца смерці              = 
 | пахаваны                  = 
 | дынастыя                  =
 | бацька                    = 
 | маці                      = 
 | жонка                     = 
 | у шлюбе                   = 
 | дзеці                     =

 | манаграма                 = 
 | рэлігія                   = 
 | узнагароды                = 
 | аўтограф                  = 
 | Commons                   = 
}}
'''Уладзімір''' (каля 1140-х — {{ДС|||1216}}, [[Полацк]]) — [[Князі полацкія|князь полацкі]]{{Sfn|БС. Т. 5|1982|с=117}} (да 1184—1216).

== Праблемы атаяснення ==
Полацкі князь Уладзімір (''Woldemaro de Ploceke'') з тытулам ''magnus rex'' вядомы толькі з «[[Хроніка Лівоніі|Хронікі Лівоніі]]» [[Генрых Латвійскі|Генрыха Латвійскага]], старажытнарускія крыніцы яго не згадваюць, але гістарычнасць асобы пэўная.

Думку пра Уладзіміра як сына менскага князя [[Валадар Глебавіч|Валадара Глебавіча]] бадай першым выказаў [[Мікалай Міхайлавіч Карамзін|Мікалай Карамзін]], але адначасова атаясняў яго з [[Васілька Валадаравіч|Васількам Валадаравічам]], згаданым пад 1186 годам. У 1850 годзе [[Петэр Андрэас Мунк]] абгрунтаваў такую версію, супаставіў «''братоў каралевы [[Сафія Валадараўна|Сафіі [Валадараўны]]]''», якія «''са славай трымаюць стырно ўлады каралеўства і да сёння''» «Генеалогіі дацкіх каралёў» (канец XII ст.) з «Хронікай Лівоніі» і выказаў думку, што Уладзімір — адзін з братоў дацкай каралевы. У 1850 годзе і [[Карл Хрысціян Рафн|Карл Рафн]] выказаў думку, што Уладзімір сын Валадара і, «магчыма», брат Васількі Валадаравіча. [[Міхаіл Аляксандравіч Таўбэ|Міхаіл Таўбэ]] далучаўся да такога атаяснення, але ў пярэчанне «Хронікі Лівоніі» адносіў княжанне Уладзіміра Валадаравіча да пазнейшага часу.&lt;!--Такое атаясненне Арцыбашаў.--&gt; З сучасных даследчыкаў аналагічную Карамзіну-Мунку-Рафну версію выказаў [[Аляксандр Васілевіч Назарэнка|Аляксандр Назарэнка]] з такой самай аргументацыяй{{sfn|Назаренко|2001|с=590}}. Да думкі пра паходжанне Уладзіміра з менскіх Глебавічаў схіляўся [[Леанід Васілевіч Аляксееў|Леанід Аляксееў]].

У 1935 годзе Таўбэ налічыў ужо прынамсі дзевяць версій атаяснення Уладзіміра і ўсе прызнаў няўдалымі. Некаторыя гісторыкі выказвалі свае думкі наконт розных версій, але лічылі пытанне не вырашаным або невырашальным. [[Сяргей Міхайлавіч Салаўёў|Сяргей Салаўёў]] у кантэксце падзей згадваў толькі «полацкага князя» без імя. [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|Мітрафан Доўнар-Запольскі]] лічыў, што Уладзімір быў «пераемнікам» Усяслава Васількавіча на стальцы, але называў яго без імя па бацьку{{sfn|Довнар-Запольский|1891|с=161-163}}.

[[Эрнест Іванавіч Бонель|Эрнест Бонель]] лічыў Уладзіміра сынам полацкага князя [[Усяслаў Васількавіч|Усяслава Васількавіча]], такую ж думку выказаў і [[Васіль Яфімавіч Данілевіч|Васіль Данілевіч]]{{sfn|Данилевичъ|1896|с=108-109}}, але тут жа ў заўвагах назваў яе «не заснаванай ні на чым»{{sfn|Данилевичъ|1896|с=109, прим. 79}}, аднак, такой версіі трымаліся і пазнейшыя гісторыкі [[Алег Міхайлавіч Рапаў|Алег Рапаў]]{{Sfn|Рапов|1977|с=64}}, [[Вячаслаў Леанідавіч Насевіч|Вячаслаў Насевіч]]{{sfn|Насевіч|1993|с=143}} і іншыя. [[Эдуард Міхайлавіч Загарульскі|Эдуард Загарульскі]]{{sfn|Загорульский|1994|с=15}} і [[Яўгенія Львоўна Назарава|Яўгенія Назарава]]{{sfn|Назарова|2014a|с=134}} лічылі яго братам Усяслава Васількавіча. [[Мікалай Пятровіч Лыжын|Мікалай Лыжын]] прапаноўваў атаясненне з {{нп5|Уладзімір Рурыкавіч|Уладзімірам Рурыкавічам|ru|Владимир Рюрикович}}{{sfn|Лыжин|1858|}}, але той нарадзіўся толькі ў 1187 годзе{{sfn|Довнар-Запольский|1891|с=161}}. [[Мікалай Аляксандравіч Баўмгартэн|Мікалай Баўмгартэн]] прапаноўваў лічыць Уладзіміра сынам менскага і полацкага князя [[Расціслаў Глебавіч|Расціслава Глебавіча]].

Некаторыя атаясненні грунтуюцца на думцы пра памылку Генрыха Латвійскага, які мог назваць ''Вальдэмарам'' князя з іншым імем. Такую магчымасць, але адносна не Уладзіміра, а іншага князя, дапускаў Сяргей Салаўёў. Аднак, як заўважыў [[Сяргей Аляксандравіч Анінскі|Сяргей Анінскі]], гэта «''зусім не пасуе той дбайнасці, з якою Генрых перадае іншамоўныя імёны''» і ў выпадку Салаўёва ёсць уплывам звестак Тацішча з «Аповесці пра Святохну», спробай упісаць іх у гістарычны кантэкст. Пагатоў, Генрых называе полацкага князя Вальдэмарам не аднойчы, а чатыры разы.

Таксама прапануюць атаясненні з асобамі, чые імёны маглі быць формай ад імя Уладзімір. [[Мікола Іванавіч Ермаловіч|Мікола Ермаловіч]] думаў, што гэта [[Валодша]], якога ён лічыў сынам [[Рагвалод-Васіль Барысавіч|Рагвалода-Васіля]]. Яўгенія Назарава варыятыўна называла князя Валадаром Васількавічам{{sfn|Назарова|2014a|с=134}}, таксама і Загарульскі{{sfn|Загорульский|1994|с=15}}. [[Ізмаіл Іванавіч Сразнеўскі|Ізмаіл Сразнеўскі]] наогул прапаноўваў атаясняць Уладзіміра з менскім князем Валадаром Глебавічам, што аднак храналагічна неверагодна.

Асобнае месца займаюць звесткі [[Васіль Мікітавіч Тацішчаў|Васіля Тацішчава]], іх крыніцай ён называў свае выпіскі з [[Полацкі летапіс|Полацкага летапісу]], цяпер не вядомага. Паводле першай рэдакцыі адной выпіскі, у 1182 годзе «''Васілька драгіцкі, не пагадзіўшыся з Уладзімірам мінскім, сабраў ляхаў і мазаўшан, ішоў да [[Брэст|Бярэсця]], дзе яго Уладзімірка сустрэў на [[Буг]]у з палачанамі і дручанамі, даў полк каля Буга ракі, але шмат страціўшы людзей, уцёк да Менску. А Васілька з ляхамі, прыйшоў, Бярэсце ўзяў і баяўся сам сідзець тут, пакінуў ляхаў з братам жонкі сваёй. А Уладзімірка, сабраў людзей, прыйшоў, Бярэсце ўзяў і ляхаў многіх забіў, і іншых на окуп адпусціў і пайшоў на Васільку. І дайшоў да яго на Нуры за [[Драгічын (Польшча)|Драгічыным]], дзе з ім ляхаў было і мазаўшан шмат, і біўся ад раніцы да палудня. І пачалі адступаць, і Васілька ўцёк да цесця, які неўзабаве прыйшоў з вялікім войскам і Уладзімірку прагнаў. А Васілька не маў чым ляхам заплаціць, бо Уладзімірка ўвесь статак парабаваў і гарады яго разарыў, аддаў цесцю гарады свае па сабе, бо дзяцей не меў. І так зведзены быў Васілька цесцем сваім, але Раман Васільку і з цесцем выгнаў''». Пра далейшыя падзеі Тацішчаў не паведамляе. У другой рэдакцыі тэксту Тацішчаў дадаў больш дэталяў, а таксама імёны па бацьку абодвум князям — Васільку Яраполчычу і Уладзімірку Валадаравічу (''Владимирко Володаревич''). Аднак, пра Уладзіміра як полацкага князя ў Тацішчава нічога няма, ён не ведаў пра Хроніку Лівоніі Генрыха Латвійскага. У свой час [[Аляксей Аляксандравіч Шахматаў|Аляксей Шахматаў]] выказаў думку, што ўсе звесткі Тацішчава ў першай рэдакцыі больш надзейныя, а ў другой рэдакцыі зазналі аўтарскіх змен, дапаўненняў і рэканструкцый.

Даследчыкі, якія давяраюць выпісцы, лічаць яе пацвярджэннем, што полацкі князь Уладзімір быў сынам менскага князя Валадара. Іншыя даследчыкі не давяраюць звесткам, лічаць іх адной з «рэканструкцый» Тацішчава. Такім чынам, згадка ў выпісцы Тацішчава князя з такім самым імем, што прапаноўвалі і Мунк з Назарэнкам, можа быць толькі супадзеннем. Яшчэ Карамзін, які лічыў магчымым, што полацкі князь Уладзімір быў Валадаравічам, адначасова лічыў несапраўднымі звесткі Тацішчава пра менскага князя Уладзімірку Валадаравіча.

Паводле другой выпіскі Тацішчава, г. зв. «Аповесці пра Святохну», даследчыкі, якія ёй вераць, прапануюць яшчэ адно атаясненне — з [[Уладзімір-Войцех|Уладзімірам-Войцехам]], паводле «Аповесці…», малодшым сынам полацкага князя [[Барыс Давыдавіч|Барыса Давыдавіча]]. У атаясненні, аднак, ёсць унутраныя супярэчнасці з самой «Аповесцю…». У сапраўднасці гэтай выпіскі таксама сумняюцца, так, на думку Мікалая Лыжына, яна магчыма была [[памфлет]]ам Тацішчава на апанаванне іншаземцамі расійскага імператарскага двара яго часу{{sfn|Лыжин|1858|}}.

Таксама ёсць даследчыкі, якія лічаць, што полацкіх князёў Уладзіміраў было два, першы згадваецца Генрыхам пад 1184 годам, другі — пад 1216 годам, а паміж імі быў іншы або іншыя полацкія князі, якіх Генрых называе без імёнаў «полацкімі каралямі». Гэтыя даследчыкі звычайна не робяць спроб ідэнтыфікацыі абодвух Уладзіміраў. Ёсць і блізкі да такога падыход, калі пад 1184 і 1216 гадамі лічаць згаданым аднаго Уладзіміра, але ў прамежкавым часе мяркуюць безыменных полацкіх князёў. Так, паводле [[Яўгенія Львоўна Назарава|Яўгеніі Назаравай]], магчыма, Генрых аб’яднаў у «вобразе» Уладзіміра двух полацкіх князёў — Усяслава Васількавіча пад 1184 годам і «нейкага» Уладзіміра, які княжыў у пачатку XIII ст.{{sfn|Назарова|2014b|с=135}}, аднак, даследчыца непаслядоўная нават у межах аднаго выдання, старонкай раней пад 1184 і 1216 гадамі яна называе полацкім князем «Уладзіміра або Валадара Усяславіча»{{sfn|Назарова|2014a|с=134}}. Аднак, Генрых згадвае полацкага князя з імем Уладзімір чатыры разы — пад 1184, 1206, 1208 і 1216 гадамі — таму, меркаванае чаргаванне князёў было б болей складаным за тое, што апісваюць гэтыя даследчыкі.

== Да 1184 года ==
Прынамсі з 1150-х гадоў менскія Глебавічы з пераменным поспехам змагаліся за полацкі сталец, іх асноўных супернікаў, віцебскіх Васількавічаў, падтрымлівалі смаленскія [[Расціславічы Смаленскія|Расціславічы]]. У 1181 годзе Васількавічы змянілі палітычную арыентацыю на чарнігаўскіх Ольгавічаў, удзельнічалі ў паходзе антысмаленскай кааліцыі на Друцк і з гэтай прычыны маглі страціць падтрымку Расціславічаў. Невядома, што адбывалася ў Полацку пасля паміж 1181—1184 гадамі. Але ў 1186 годзе смаленскія князі (названы [[Давыд Расціславіч|Давыд]] з сынам {{нп5|Мсціслаў Давыдавіч (князь смаленскі)|Мсціславам|ru|Мстислав Давыдович (князь смоленский)}}) з саюзнікамі — менскімі Глебавічамі (названы [[Васілька Валадаравіч]]) і друцкімі Барысавічамі (названы [[Усяслаў (князь друцкі)|Усяслаў]]), пайшлі на Полацк. Палачане сустрэлі іх на мяжы з вялікімі дарамі, напэўна, прынялі і нейкія ўмовы, бо князі згадзіліся на мір. На думку Пятнова, магчыма, па гэтых умовах Уладзімір і заняў полацкі сталец. Аднак, Уладзімір, быў полацкім князем ўжо ў 1184 годзе.

Некаторыя даследчыкі бачаць у 1180-х гадах месца падзеям «Аповесці пра Святохну», якія сам Васіль Тацішчаў дае пад 1216 годам, але апісаныя акалічнасці адпавядаюць ранейшаму часу. На думку гэтых даследчыкаў, пасля пахода на Друцк у 1181 годзе і страты Васількавічамі падтрымкі Расціславічаў, магчыма, [[Усяслаў Васількавіч|Усяслава Васількавіча]] на полацкім стальцы змяніў [[Барыс Давыдавіч]]. Паводле «Аповесці…», Барыс быў стары і для ваенных спраў палачане запрашалі менскіх і друцкіх князёў, да 1184 года Барыс мог памерці і сталец заняў Уладзімір. Аднак сапраўднасць «Аповесці…» ставіцца пад сумнеў, як і ўсе ўнікальныя звесткі Тацішчава, і няма пэўнасці ці грунтуецца яна і наколькі на крыніцах або цалкам «сканструявана» гістарыёграфам.

== Дзейнасць ==

=== З 1184 года ===
Упершыню Уладзімір згаданы пад 1184 годам як полацкі князь, які дазволіў каталіцкаму манаху-немцу [[Мейнард]]у прапаведаваць сярод полацкіх даннікаў [[Лівы|ліваў]] у вусці [[Дзвіна|Дзвіны]].

У 1191 годзе неназваныя полацкія князі, напэўна, Уладзімір з Васількам, сустракаліся ў [[Вялікія Лукі|Вялікіх Луках]] з ноўгарадскім князем {{нп5|Яраслаў Уладзіміравіч (князь наўгародскі)|Яраславам Уладзіміравічам|ru|Ярослав Владимирович (князь новгородский)}} і дамовіліся пра сумесны паходзе на [[Літоўцы|літву]] або [[чудзь]] наступным годам. Магчыма, яны дамовіліся пра два сумесныя паходы — на літву і на чудзь, але план не ажыццявіўся — у 1192 годзе Уладзімір адзін хадзіў на літву, а наўгародцы і пскавічы на чудзь. Прычыны ўладзімірава паходу невядомы, літоўцы былі звычайнымі саюзнікамі менскіх князёў, магчыма, Уладзімір браў удзел у літоўскай міжусобіцы. Пазней Уладзімір выкарыстоўваў атрады літоўцаў.

Узімку 1198—1199 гадоў літоўцы з палачанамі напалі на наўгародскі прыгарад Вялікія Лукі, спалілі горад і парабавалі ваколіцы. У адказ вялікае войска наўгародцаў, пскавічоў, [[Старая Ладага|ладажан]], [[Таржок|наваторжцаў]] пайшло на Полацк. Паслы палачан сустрэлі яго каля возера {{нп5|Каспля (возера)|Касплі|ru|Каспля (озеро)}} і задобрылі дарамі наўгародскага князя.

У 1201 годзе, калі літоўцы пайшлі супраць [[земгалы|земгалаў]], Уладзімір уварваўся ў Літву і вымусіў літоўцаў вярнуцца ў свае межы.

=== Паход 1203 года ===
У 1203 годзе пачаўся адкрыты канфлікт Уладзіміра з немцамі ў Лівоніі{{Sfn|БС. Т. 5|1982|с=117}}, відаць, з прычыны адмовы біскупа [[Альберт фон Буксгёўдэн|Альбертам]] плаціць даніну, якую, імаверна, плацілі яго папярэднікі. Сам паход 1203 года нагадваў хутчэй збор даніны, а не ваенную кампанію. Войска Уладзіміра імаверна складалася з уласнай дружыны і дружын герцыкскага князя [[Усевалад (князь герцыкскі)|Усевалада]] і кукенойскага князя [[Вячка (князь кукенойскі)|Вячкі]]. На пачатку паход быў удалым, пасля аблогі замка {{нп5|Ікшкіле|Ікскюль|ru|Икшкиле}}, лівы, якія нядаўна прызналі ўладу біскупа, выплацілі патрабаваную даніну{{Sfn|БС. Т. 5|1982|с=117}}. Але пад [[Гольм]]ам немцы з [[Арбалет|самастрэлаў]] паранілі шмат коней у палачан і Уладзімір не рызыкнуў пад абстрэлам перапраўляцца цераз Дзвіну. Палачане адступілі ад Гольма, але герцыкскі князь Усевалад з літоўцамі напаў на Рыгу і парабаваў яе ваколіцы. Напэўна, Уладзімір хацеў толькі напалохаць немцаў і часткова гэта ўдалося — біскуп Альберт прызнаў Уладзіміра ўладаром ліваў і выплаціў за іх даніну, але адмовіўся плаціць даніну за сябе, то-бок не прызнаў сябе полацкім падданым.

=== Паход 1206 года ===
У 1206 годзе да Уладзіміра прыбыло ліўскае пасольства{{Sfn|БС. Т. 5|1982|с=117}}. Паслы скардзіліся на немцаў, што тыя не трымаюць міру, нападаюць на ліваў, прымушаюць да новай веры. Уладзімір разаслаў па Полацкай зямлі загад збіраць войска для вялікага паходу супраць немцаў. Князь хацеў на караблях і плытах спусціцца да [[Рыга|Рыгі]] і захапіць яе і адным разам выкінуць немцаў са сваіх уладанняў.

Нейкім чынам пра пасольства ліваў даведаўся біскуп Альберт і паслаў да Уладзіміра пасольства на чале з Тэадорыхам, які ведаў Уладзіміра яшчэ з часоў Мейнарда. Дарогай на пасольства напалі літоўцы і адабралі дары для полацкага князя, але самі паслы дабраліся да Полацка. Прымаючы іх, Уладзімір вырашыў выкрыць хлусню немцаў, нібы яны не парушаюць міру і не нападаюць на ліваў. Для гэтага ён паклікаў і ліўскіх паслоў — тыя пацвердзілі свае словы. Князь загадаў немцам выйсці на двор і чакаць яго рашэння. Тэадорыху ўдалося паслаць Альберту вестку пра падрыхтоўку паходу.

Альберт, калі даведаўся пра падрыхтоўку паходу Уладзімірам, затрымаў у Лівоніі [[крыжакі|крыжакоў]], што збіраліся вяртацца ў [[Германія|Германію]]. У сваю чаргу і Уладзімір даведаўся пра ўчынак Тэадорыха і адклаў вялікі паход на будучыню. Ён адпусціў Тэадорыха, а разам з ім адправіў у Ніжняе Падзвінне полацкіх ураднікаў, каб выслухалі абодва бакі — немцаў і ліваў, і вырашылі хто кажа праўду. Полацкія ўраднікі спыніліся ў [[Кокнэсэ|Кукенойсе]], а разам з Тэадорыхам у Рыгу паслалі [[дзяк]]а Стэфана, каб выклікаць Альберта на разбіральніцтва 30 мая 1206 года да ракі [[Огрэ (рака)|Вогі]]. Альберт назваў ураднікаў пасламі, прапанаваў ім прыехаць да яго ў Рыгу, як да уладара гэтай зямлі — ехаць на разбіральніцтва ён адмовіўся.

Да прызначанага часу на Вогу сабралася вялікая колькасць ліваў. З Гольма на караблі прыбылі іх старэйшыны, што жылі ў гэтым замку. Па дарозе яны спрабавалі хітрасцю выманіць з Ікескуля немцаў, запрашаючы сесці на карабель, але немцы не пагадзіліся. Тады лівы, аб’ядналіся з летамі з [[Тарэйда|Тарэйды]] і [[Вейкала|Вейкалы]], напалі на Гольм і захапілі яго. Адсюль яны накіраваліся на Рыгу, але крыжакі, якія засталіся ў Рызе, лёгка разбілі ліваў і вярнулі сабе Гольм.

Адмова Альберта прыбыць на разбіральніцтва, то-бок выяўленне сваёй самастойнасці, выклікала ва Уладзіміра абурэнне, ён сабраў войскі і на караблях спусціўся ўніз па Дзвіне. Пры высадцы каля Ікескуля шмат каго ў полацкім войску немцы паранілі з самастрэлаў. Уладзімір не стаў браць гэты замак, а нечакана падышоў да Гольма і аблажыў яго. Некалькі дзён паміж немцамі і палачанамі доўжыўся бой. Крыжакі адбіваліся з самастрэлаў, палачане, дасведчаныя ў стральбе з [[лук]]аў, закідвалі замак стрэламі. Палачане спрабавалі падпаліць умацаванні, расклалі вялікае вогнішча пад сценамі, але не мелі поспеху. Не прынесла поспеху і [[баліста]], якую зрабілі палачане на ўзор нямецкіх, бо была зроблена няўдала. Уладзімір планаваў захапіць Гольм, Ікскюль і Рыгу{{Sfn|БС. Т. 5|1982|с=117}} — выкінуць немцаў з Ніжняга Падзвіння. Гэтыя планы спраўдзіліся бы, бо немцаў было мала. Аднак, Уладзімір вымушаны быў адмовіцца ад гэтага, бо даведаўся пра набліжэнне флоту крыжакоў з Германіі, а таксама дацкага караля [[Вальдэмар II Пераможца|Вальдэмара]] з войскам, якое той збіраў тры гады і цяпер высадзіўся на [[Саарэмаа|Эзелі]]. Суадносіны сіл перамяніліся, Уладзімір адступіў.

Сітуацыя прычынілася да таго, што ў 1207 годзе ўся краіна ліваў — Лівонія, аказалася ва ўладзе крыжакоў, яны падступілі да межаў [[Кукенойскае княства|Кукейноскага княства]]. Кукенойскі князь Вячка перадаў палову свайго княства біскупу, але неўзабаве, калі даведаўся пра адплыцце крыжацкага войска ў Германію, расправіўся з немцамі ў пераданай біскупу палове замка. {{нп5|Трафей, здабыча|Трафеі|ru|Трофей (добыча)}} Вячка адправіў Уладзіміру, паведаміў яму, што крыжакі сышлі з Лівоніі і прапанаваў аднавіць наступ. Але сустрэчны вецер затрымаў караблі крыжакоў у вусці Дзвіны, яны даведаліся пра ўчынак Вячкі і вярнуліся адпомсціць. Вячка, не чакаючы падыходу крыжакоў, спаліў свой горад і сышоў на [[Русь]], а крыжакі апанавалі Кукенойскім княствам цалкам.

=== Падзеі 1209 года ===
Пасля гэтага пад націскам крыжакоў аказаўся герцыкскі князь Усевалад. Восенню 1209 года крыжакі разбілі каля [[Герцыке]] ўсеваладаву дружыну і захапілі горад, князь выратаваўся на супрацьлеглым беразе Дзвіны і адтуль назіраў як гарыць замак і пасад, усеваладава жонка і дачка трапілі ў палон. Біскуп Альберт прапанаваў Усеваладу мір, вяртанне палонных і нарабаванага дабра, але той павінен быў перадаць біскупу частку княства, унікаць сувязяў з [[Язычніцтва|паганцамі]] (літоўцамі), паведамляць пра планы [[Русіны (гістарычны этнонім)|русінаў]] (палачан). Усевалад мог толькі згадзіцца з такімі ўмовамі.

=== Мір з біскупам у 1210 годзе ===
Вайна паміж Рыгай і Полацкам шкодзіла полацкаму гандлю, бо немцы кантралявалі вусце Дзвіны, а Уладзімір у сваю чаргу не дазваляў рыжскім купцам гандляваць у [[Полацкае княства|Полацкай зямлі]].

У 1210 годзе да Уладзіміра прыбылі паслы біскупа на чале з рыцарам Арнольдам{{Sfn|БС. Т. 5|1982|с=117}}. Ведаючы зацікаўленасць Полацка ў гандлі па Дзвіне, біскуп прапанаваў заключыць з Рыгаю мір і адкрыць рыжскім купцам доступ у свае ўладанні. Каб абмеркаваць умовы пагаднення, Уладзімір адправіў да Альберта заможнага чалавека Лудольфа са Смаленска. Гэта можа сведчыць, што за Уладзімірам стаяў і Смаленск, таксама зацікаўлены ў вольным гандлі па Дзвіне. Уладзіміра хвалявала ліўская даніна, якую Полацк страціў — біскуп Альберт згадзіўся выплачваць яе за ліваў. Гэта вяртала адносіны да стану 1203 года, але з улікам, што Полацк ужо страціў Кукенойс і пацярпелі яго інтарэсы ў Герцыке. Гэта дамова хоць і стала палёгкай полацкаму гандлю, але развязала рукі біскупу, цяпер ён мог ваяваць з [[эсты|эстамі]]. Зноў жа, біскуп згадзіўся плаціць даніну за ліваў, але не за сябе. Імаверна, на праўдзе біскуп не плаціў даніну і за ліваў, кажучы пра іх нежаданне служыць адразу двум гаспадарам.

Магчыма, для вырашэння гэтага пытання Уладзімір паклікаў Альберта на сустрэчу. Планаваныя мэты сустрэчы невядомы, адбылася яна ў Герцыке. Спачатку ледзь не пачалася сутычка полацкай дружыны з васаламі біскупа, якую цудам прадухілілі. У выніку сустрэчы князь, прызнаў дэ-юрэ фактычнае валоданне біскупам зямлёй ліваў, перадаў ліваў біскупу. Пры гэтым было дамоўлена пра вольны гандаль па Дзвіне і сумесную ахову гандлёвых шляхоў, у тым ліку ад літоўцаў.

Невядома якія планы адносна зямлі ліваў меў Уладзімір, магчыма, захоўваючы мір з біскупам ён дзейнічаў супраць яго праз герцыкскага князя Усевалада і літоўцаў. Тым самым 1210 годам літоўцы нападаюць на Рыгу, а ў 1211 годзе двойчы ваююць біскупскія ўладанні. У 1214 годзе біскуп перайшоў у наступ, абвінаваціў Усевалада, што той шмат гадоў не з’яўляецца да яго і заўсёды дапамагае літоўцам радай і справай. З біскупава блаславення немцы з летамі ў 1214 годзе пайшлі супраць Усевалада і хітрасцю завалодалі Герцыке. Горад разрабавалі, а жыхароў, якія не паспелі ўцячы ў замак, узялі ў палон.

=== Падзеі 1216 года ===
У 1216 годзе, пасля 10 красавіка да Уладзіміра звярнуліся эсты, каб ішоў ваяваць Рыгу і абяцалі адначасова пачаць вайну супраць ліваў і летаў, а таксама закрыць гавань каля {{нп5|Дзюнамюндскі манастыр|Дзюнамюндэ|ru|Даугавгривский монастырь}} ў вусці Дзвіны. Напэўна такога прыдатнага моманту чакаў Уладзімір, паводле Генрыха, ён паслаў ''«у Русь і Літву і склікаў вялікае войска з русінаў і літоўцаў»'', але раптоўна памёр, калі ўжо зайшоў на карабель, а войскі разыйшліся па сваіх землях.{{Sfn|БС. Т. 5|1982|с=117}}{{Sfn|Сагановіч|1998|}}

== Пасля смерці Уладзіміра ==
Паход на Рыгу праз смерць князя Уладзіміра не адбыўся. Паводле [[Ян Длугаш|Яна Длугаша]], тым часам смаленскі князь Мсціслаў Давыдавіч [[Літоўскія паходы да 1270 года|разбіў літоўцаў]], якія рабавалі ваколіцы Полацка. У 1217/1218 гадах Тацішчаў згадвае полацкага князя Васільку, удзельніка паходу на Галіч. Стрыйкоўскі не згадваў у гэтым паходзе полацкага князя, але згадваў літоўцаў. Магчыма, [[Васілька Валадаравіч]], малодшы брат Уладзіміра, стаў полацкім князем пасля яго смерці і менавіта з войскамі Васількі і прыведзенымі ім літоўцамі адбылася згаданая Длугашам сутычка смаленцаў, а потым Васілька павёў літоўцаў і пад Галіч. Аднак гэта выключна гіпатэтычна. У 1222 годзе смаленскія князі захапілі Полацк, што імаверна стала прычынай канчатковай страты Полацкам Лівоніі, а таксама прызнання герцыкскім князем Усеваладам нямецкай улады ў 1225 годзе.

== У мастацтве ==

&lt;gallery&gt;
Файл:Заір Азгур. Князь Уладзімір Полацкі.jpg|Скульптура «Князь Уладзімір Полацкі» (1943), [[Заір Азгур]] ([[Мемарыяльны музей-майстэрня З. І. Азгура]])
Файл:Татарнікаў. Валодша.jpg|Полацкі князь Уладзімір, пад імем Валодшы, ва ўяўленні [[Павел Юр’евіч Татарнікаў|Паўла Татарнікава]].
&lt;/gallery&gt;

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* Antiquités russes d’aprés les monuments historiques des Islandais et des anciens Scandinaves / С. C. Rafn. Copenhague, 1850—1852. T. 1-2.
* ''[[Барыс Пашкевіч|Paszkiewicz B.]]'' O matce Lestka Bolesławica i początkach mennictwa mazowieckiego // Przegląd Historyczny, vol. 92 (2001), pp.&amp;nbsp;1-14. — P. 12-13;&lt;!-- Тут абсалютна нічога няма крытычнага, аўтар проста давярае звесткам Тацішчава безагаворачна, але даследуе не Полацк. --&gt;
* ''Sobolewski J. P.'' Wasylko Jaropełkowicz i Iziasław Jarosławowicz, dwaj książęta drohiccy z 2 poł. XII w. // Inter orientem et occidentem, studia z dziejów Europy Środkowo — Wschodniej ofiarowane prof. Janowi Tyszkiewiczowi w 40-lecie pracy naukowej. — Warszawa, 2002. — s. 77-88. — S. 80-81;
* ''Michael v. Taube''. Russische u. Litauische Fuersten an der Duena zur Zeit der deutschen Eroberung Livlands (XII u. XIII Jahrh.) // Jahrbuecher fuer Kultur u. Geschichte d. Slaven, NF, Bd XI, Heft III—IV. — Breslau, 1935.
* ''Алексеев Л. В.'' Полоцкая земля // Древнерусские княжества Х-XIII вв. — М., 1975.
* {{Крыніцы/Белорусская ССР. Краткая энциклопедия|5|ref=БС. Т. 5}}
* ''Генрих Латвийский''. Хроника Ливонии / Введение, перевод и комментарии С. А. Аннинского. — 2-е изд. — М.— Л.: Издательство Академии Наук СССР, 1938.
* {{Кніга|ref=Данилевичъ|спасылка=https://runivers.ru/lib/book9208/481469/|аўтар=Данилевичъ В. Е.|загаловак=Очеркъ исторiи Полоцкой земли до конца XIV столѣтiя|год=1896|месца=Киев|выдавецтва=Тип. Императорского Университета Св. Владимира|старонак=288|archive-date=2 жніўня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230802163228/https://runivers.ru/lib/book9208/481469/}}
* {{Кніга|ref=Довнар-Запольский|аўтар=Довнар-Запольский М.|загаловак=Очерк истории Кривичской и Дреговичской земель до конца XII ст.|год=1891|месца=Киев}}
* {{Кніга|ref=Загорульский|аўтар=Загорульский Э. М.|загаловак=Генеалогия полоцких князей Изяславичей|год=1994|месца=Мн.|выдавецтва=Изд-во «ВУЗ — ЮНИТИ»|старонак=30|isbn=985-431-001-9}}
* {{кніга
|аўтар          = Загарульскі Э. М.
|частка         = 
|загаловак      = Заходняя Русь: ІХ-ХІІІ ст.: Вучэб. дапам
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = 
|выданне        = 
|месца          = Мн.
|выдавецтва     = 
|год            = 1998
|том            = 
|старонкі       = 
|старонак       = 260
|серыя          = 
|isbn           = 
|тыраж          =
|ref            = Загарульскі
}}
* История государства Российского / сочинение Н. М. Карамзина. — Издание 5-е в 3-х книгах, заключающих в себе 12 томов, с полными примечаниями, украшенное портретом автора, гравированным на стали в Лондоне. — Санкт-Петербург : издание И. Эйнерлинга, 1842—1843. — 28 см.
* {{Артыкул|аўтар=Латышонак Алег|загаловак=Уладзімер Валадаравіч Менскі -- Rex Woldemar|год=2017|адказны=Навук. рэд. Аляксандр Пашкевіч|месца=Смаленск|выданне=Нацыянальнасьць — Беларус|выдавецтва=Інбелкульт|тып=3-е выд., папраўленае і дапоўненае.|старонкі=49-50|isbn=978-5-00076-036-9}}
* {{Артыкул|ref=Лыжин|аўтар=Лыжин Н. П.|загаловак=Два памфлета времен Анны Иоанновны|год=1858|выданне=ИОРЯС|месяц=СПб|том=VII|выпуск=I|старонкі=49-64}}
* ''Майоров А. В.'' Борьба за Берестье в 1182 г. по сведениям Полоцкой летописи В. Н. Татищева и польских средневековых хроник // Исследования по истории Средневековой Руси. К 80-летию Юрия Георгиевича Алексеева / Отв. ред. А. Ю. Дворниченко, сост. С. В. Стрельников. М., СПб., 2006. — С. 62—69.
* ''Майоров А. В.'' «Повесть о Святохне» в трудах современных исследователей // Образ науки в университетском преподавании. Материалы XVII науч. конф. Историко-архивного института РГГУ. М., 2005.
* ''Майоров А. В.'' «Повесть о Святохне»: история изучения и современные приёмы верификации известий В. Н. Татищева // Вестник Удмуртского государственного университета. Серия «История», 2004, № 3.
* {{Кніга|ref=Назаренко|аўтар=Назаренко А.В.|загаловак=Древняя Русь на международных путях : междисциплинарные очерки культурных, торговых, политических связей IX- XII вв.|год=2001|месца=Москва|выдавецтва=Языки русской культуры|старонак=781|isbn=5-7859-0085-8}}
* {{h|Назарова|2014a|''Назарова Е. Л.'' Владимир Всеславич // {{Крыніцы/ДРСМ}} }}
* {{h|Назарова|2014b|''Назарова Е. Л.'' Владимир Полоцкий // {{Крыніцы/ДРСМ}} }}
* {{Кніга|ref=Насевіч|аўтар=Насевіч В. Л.|загаловак=Пачаткі Вялікага княства Літоўскага: Падзеі і асобы|год=1993|месца=Мінск}}
* ''Пятнов А. П.'' Полоцкая земля в последней четверти XII в. // Rossica Antiqua. 2010. Вып. 1. — С. 135—138.
* {{кніга|ref=Рапов|спасылка=|аўтар=Рапов О. М.|загаловак=Княжеские владения на Руси в X — первой половине XIII в|адказны=|год=1977|частка=|спасылка частка=|выданне=|месца=М.|выдавецтва=Изд-во МГУ|старонкі=|старонак=268|серыя=|тыраж=}}
* {{Артыкул|спасылка=http://www.belhistory.eu/archives/383|ref=Сагановіч|аўтар=Сагановіч Г.|загаловак=Полацк і нямецкая калонія на Дзвіне (паводле хронікі Генрыха)|год=1998|выданне=Беларускі гістарычны агляд|месяц=6|том=5|нумар=1(8)|issn=1392-902Х}}

{{продкі}}
{{Ізяславічы Полацкія}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Князі полацкія]]
[[Катэгорыя:Князі Полацкай зямлі]]</text>
      <sha1>6rmymuuhly8hrbtld8vw5ymcwcmlygk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катэгорыя:Колішнія навучальныя ўстановы Беларусі</title>
    <ns>14</ns>
    <id>15548</id>
    <revision>
      <id>5170786</id>
      <parentid>3613299</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T12:31:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>выдалена [[Катэгорыя:Колішнія арганізацыі]]; дададзена [[Катэгорыя:Колішнія навучальныя ўстановы]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5170786</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="176" sha1="ausqo2c2hx5idb32spwu26pos4v7ndk" xml:space="preserve">[[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы Беларусі]]
[[Катэгорыя:Колішнія навучальныя ўстановы|Беларусь]]</text>
      <sha1>ausqo2c2hx5idb32spwu26pos4v7ndk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Янка Купала</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15553</id>
    <revision>
      <id>5171025</id>
      <parentid>5131484</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T00:25:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>/* Творчасць */</comment>
      <origin>5171025</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="143280" sha1="aq18viae3pvdhfwh7nl7mwzhdpvxvys" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Луцэвіч}}
{{Пісьменнік
| Псеўданімы         = Янка Купала, Janka Kupała, Янук Купала, Januk Kupała, Адзін з «парнаснікаў», Вайдэльота, Здарэнец, Левы, Марка Бяздольны, Ня-Гутнік, Стары Мінчук, Янук з-пад Мінска
| Дэбют = «Modlitwa» // часопіс «Ziarno», №13, 1903&lt;ref&gt;{{Артыкул|аўтар=[[Уладзімір Міхайлавіч Конан|Уладзімір Конан]]|загаловак=Жанр малітвы ў паэзіі Янкі Купалы|спасылка=http://media.catholic.by/nv/n28/art11.htm|выданне=[[Наша вера]]|тып=[[Часопіс]]|год=2004|нумар=[http://media.catholic.by/cgi-bin/download.cgi?n28html.zip 2 (28)]}}&lt;/ref&gt;
}}
'''Я́нка Купа́ла''', сапраўднае імя '''Іва́н (Ян) Даміні́кавіч Луцэ́віч''' ({{lang-be-latin|Janka Kupała|1}}; {{ДН|7|7|1882|25|6}}, фальварак [[Вязынка (Маладзечанскі раён)|Вязынка]], [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскі павет]], [[Віленская губерня]] — {{ДС|28|6|1942}}, [[Масква]]) — беларускі [[паэт]], [[драматург]], [[Публіцыстыка|публіцыст]], [[перакладчык]], адзін з заснавальнікаў новай беларускай літаратуры і літаратурнай мовы. [[Народны паэт Беларусі]] (1925). Акадэмік [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|АН Беларусі]] (1928), [[Нацыянальная акадэмія навук Украіны|АН Украіны]] (1929). Адлюстраваў характар і светаразуменне беларускага народа&lt;ref name=&quot;Чалавек і грамадзтва&quot;&gt;[http://slounik.org/120792.html Купала Янка]&lt;/ref&gt;, стварыў яркія вобразы сялянскага быту і гістарычнага мінулага. Жанрава-стылявыя формы, увасобленыя ім, сталі класічнымі асновамі беларускай лірыкі, эпасу, драматургіі і публіцыстыкі{{sfn|Лойка, Саламевіч|1999|с=26}}. Лічыцца стваральнікам патрыятычнага закліку «[[Жыве Беларусь!]]»{{sfn|ЭГБ|1996|с=377}}. У позніх творах дамінуе тэма ўслаўлення савецкай рэчаіснасці, што звязваюць з палітычнымі рэпрэсіямі супраць яго, блізкіх і сваякоў{{Пераход|1930-я гады. Рэпрэсіі}}.

== Біяграфія ==

=== Паходжанне ===
Бацькі Янкі Купалы — Дамінік Ануфрыевіч Луцэвіч і Бянігна Янаўна (у дзявоцтве Валасевіч), [[Каталіцтва|рымска-каталіцкага]] веравызнання, належалі да стану [[Мяшчане|мяшчан]]{{sfn|Лойко|1982|с=21-22}} (прыпісаны да мяшчан [[Мінск]]а&lt;ref name=&quot;radavod&quot;&gt;[https://archives.gov.by/home/tematicheskie-razrabotki-arhivnyh-dokumentov-i-bazy-dannyh/vydayushhiesya-lichnosti/klasiki-susvetnaj-litaratury-yanka-kupala-i-yakub-kolas/klasik-susvetnaj-litaratury-yanka-kupala/arhiўnyya-dakumenty-i-materyyaly-pra-yanku-kupalu/radavod-yanki-kupaly Радавод Янкі Купалы]&lt;/ref&gt;), але паходзілі з дробнай чыншавай [[Шляхта|шляхты]], якая арандавала зямлю ў памешчыцкіх фальварках{{sfn|Лойко|1982|с=21-22}}&lt;ref name=&quot;radavod&quot;/&gt;. Род не змог за часамі «[[Разбор шляхты|разбору шляхты]]» ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] дакументальна даказаць сваё шляхецкае паходжанне і зацвердзіцца ў статусе расійскага [[дваранства]]{{sfn|Лойко|1982|с=21-22}}&lt;ref name=&quot;radavod&quot;/&gt;. Найстарэйшы продак па лініі бацькі — Станіслаў Луцэвіч — упамінаецца ў дакументах першай паловы XVII ст.{{sfn|Лойко|1982|с=21-22}} Маці паэта паходзіла з [[Рубяжэвічы|рубяжэвіцкай]] шляхты, нарадзілася ў фальварку Няшота [[Мінскі павет|Мінскага павета]] (цяпер в. [[Ручын]] Стаўбцоўскага раёна).

Меў сясцёр Ганну (1886–1962), Марыю (у замужжы Аўлачынская; 1887–1966), [[Леакадзія Дамінікаўна Раманоўская|Леакадзію]] (у замужжы Раманоўская; 1890–1970)&lt;ref&gt;Мой Трыглаў: Кніга пра Янку Купалу, Якуба Коласа, Максіма Багдановіча / [[Вячаслаў Пятровіч Рагойша]]. — Мінск : Кнігазбор, 2012. — 340 с. — с. 254-255 — &lt;nowiki&gt;ISBN 978-985-7007-65-3&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt; і Алену ({{СС|15|мая|1898|3}}—?)&lt;ref&gt;Нарадзілася {{СС|15|мая|1898|3}}, ахрышчана {{СС|25|мая|1898|13}}. Паводле запісу ў Метрычнай кнізе [[Радашковіцкі касцёл|Радашковіцкай Рымска-Каталіцкай царквы]] на 1898 год пра нараджэнне і хрышчэнне Алены Дамінакаўны Луцэвіч. [[НГАБ Гродна]]. Фонд 915. Вопіс 2. Справа 45. Арк. 8 адв.-9&lt;/ref&gt;. Леакадзія стала купалазнаўцай і актыўнай папулярызатаркай творчасці брата.

Родавы двор Луцэвічаў быў у засценку Лазараўшчына (Пяскі, Луцэвічы Ігуменскага павета Мінскай губерні, цяпер тэрыторыя [[Уздзенскі раён|Уздзенскага раёна]]). У XIX стагоддзі Луцэвічы — тыповая чыншавая земляробчая шляхта, блізкая паводле эканамічнага становішча і спосабу жыцця да сялян, але са сваімі адметнымі саслоўнымі рысамі. Яны былі выселены з засценка Пяскі, калі той апынуўся ва ўладанні князя [[Вітгенштэйны|Вітгенштэйна]], і з таго часу арандавалі зямлю «на запашках», гэта значыць апрацоўвалі зямлю ўладальніка фальварка, аддаючы звычайна палову ўраджаю{{sfn|Беларускія пісьменнікі (1992—1995)|1994}}.

=== Раннія гады ===
[[Файл:Yanka Kupala's House.JPG|thumb|left|Хата ў [[Вязынка (Маладзечанскі раён)|Вязынцы]], дзе нарадзіўся Іван Луцэвіч (Янка Купала). Цяпер Дом-музей Янкі Купалы.]]
Іван Луцэвіч нарадзіўся 7 ліпеня 1882 года (паводле новага стылю) у фальварку [[Вязынка (Маладзечанскі раён)|Вязынка]] [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскага павета]] [[Віленская губерня|Віленскай губерні]] (цяпер {{МН|Маладзечанскі раён|у Маладзечанскім раёне}}, [[Мінская вобласць]]). Быў хрышчаны 12 ([[24 ліпеня]])&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар =  |частка = |загаловак =[[Пуцявінамі Янкі Купалы]]: дакументы і матэрыялы |арыгінал = |спасылка = |адказны =|выданне = |месца =|выдавецтва=|год =1981|том = |старонкі =45 |старонак=|серыя = |isbn = |тыраж =}}&lt;/ref&gt; 1882 года ў [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Радашковічы)|Радашковіцкім касцёле]]&lt;ref&gt;[https://news.21.by/society/2012/05/18/527795.html Анатоль Кляшчук. Радашковіцкія куранты]&lt;/ref&gt;.

У пошуках зямлі і працы бацькі вымушаны былі пастаянна пераязджаць. Вандроўнае жыццё перашкаджала Івану Луцэвічу атрымаць сістэматычную адукацыю. У вандроўных настаўнікаў спачатку вучыўся па-польску, а рускую азбуку вывучыў з дапамогай няні. Адну зіму наведваў [[Сеніцкая сярэдняя школа імя Янкі Купалы|Сеніцкае двухкласнае народнае вучылішча]], у [[Мінск]]у каля пяці месяцаў вучыўся ў прыватнай падрыхтоўчай школе. У 1898 годзе скончыў [[Бяларучы|Бяларуцкае]] народнае вучылішча.

Калі Луцэвічы жылі ў Селішчы, Іван Луцэвіч пазнаёміўся з уладальнікам суседняга маёнтка [[Зыгмунт Чаховіч|3ыгмунтам Чаховічам]], паплечнікам [[Кастусь Каліноўскі|Кастуся Каліноўскага]], які быў асуджаны за ўдзел у [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстанні 1863 года]] на 12 гадоў катаргі, а з 1870 года жыў на паўлегальным становішчы ў сваім маёнтку [[Малыя Бясяды]]. Луцэвіч карыстаўся яго багатай бібліятэкай, дзе ўпершыню пазнаёміўся з нелегальнай літаратурай, пераважна пра паўстанне 1863—1864 гадоў. Гэта знаёмства было штуршком для развіцця нацыянальнай самасвядомасці, абудзіла яго цікавасць да мінулага Беларусі{{sfn|Беларускія пісьменнікі (1992—1995)|1994}}.

У Селішчы ў 1902 годзе памёр бацька, і, як старэйшы з семярых дзяцей, Іван Луцэвіч застаўся за гаспадара. Праз паўгода ад шкарлятыны памёр малодшы брат Казік, а яшчэ праз тыдзень — сёстры Гэля і Сабіна. У пошуках заработкаў Луцэвіч пайшоў «у людзі»: пачаў працаваць вандроўным настаўнікам, пісарам у судовага следчага ў [[Радашковічы|Радашковічах]] (1903), малодшым прыказчыкам у маёнтку Беліца памешчыка Караля Свяцкага ў [[Сенненскі павет|Сенненскім павеце]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]] (1904), практыкантам і памочнікам вінакура ў маёнтку [[Сёмкава]] пад Мінскам, на бровары ў маёнтку пана [[Аляксандр Янавіч Любанскі|Аляксандра Янавіча Любанскага]] ў [[Яхімоўшчына (Маладзечанскі раён)|Яхімоўшчыне]] [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскага павета]], у маёнтку Дольны Сноў [[Навагрудскі павет (Расійская імперыя)|Навагрудскага павета]]{{sfn|Беларускія пісьменнікі (1917—1990)|1994|с=317}}.

Першыя яго творы — некалькі [[Польская мова|польскамоўных]] вершаў, надрукаваныя ў 1903—1904 гадах у часопісе «Ziarno» (бел. «Зерне»). Першы верш на [[Беларуская мова|беларускай мове]] — «[[wikisource:be:Шляхам жыцьця (1913)/I/Мая доля|Мая доля]]», датуецца 15 ліпеня 1904 года, быў напісаны [[Беларускі лацінскі алфавіт|лацінкай]]. Першы беларускамоўны твор у друку — публікацыя 15 траўня 1905 года ў газеце «[[Мінскі лісток|Северо-Западный край]]» верша «[[wikisource:be:Шляхам жыцьця (1913)/IV/Мужык|Мужык]]». 11 траўня 1907 года ў газеце «[[Наша Ніва (1906)|Наша ніва]]» змешчаны верш «Касцу», які стаў першым выступленнем Купалы ў беларускамоўным друку&lt;ref name=&quot;archiŭ&quot;&gt;{{cite web|url=https://archives.gov.by/home/tematicheskie-razrabotki-arhivnyh-dokumentov-i-bazy-dannyh/vydayushhiesya-lichnosti/klasiki-susvetnaj-litaratury-yanka-kupala-i-yakub-kolas/klasik-susvetnaj-litaratury-yanka-kupala/yanka-kupala-asoba-i-tvorchascz|title=Янка Купала: асоба і творчасць|publisher=archives.gov.by|language=be}}&lt;/ref&gt;. Пасля гэтага ён у «Нашай ніве» друкаваўся рэгулярна, 18 снежня 1908 года тут апублікавалі паэму «[[У Піліпаўку]]».

=== Віленскі і пецярбургскі перыяды ===
[[Файл:Jan Łucevič (Janka Kupała). Ян Луцэвіч (Янка Купала) (I. Chodźka, 1908) (2).jpg|міні|злева|Янка Купала. Вільня, 1908 год.]]
Увосень 1908 года Янка Купала пераехаў у [[Вільня|Вільню]] на запрашэнне [[Іван Луцкевіч|Івана]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевічаў]]. Луцкевічы ўладкавалі яго бібліятэкарам бібліятэкі-чытальні «Знание» Барыса Даніловіча{{Sfn|Сідарэвіч А.|2003|с=11}}, адначасова яны давалі Купалу працу па адбіранні і рэдагаванні тэкстаў газеты «[[Наша Ніва (1906)|Наша ніва]]»{{Sfn|Сідарэвіч А.|2003|с=14}}. У Віленскі перыяд паэт напісаў шмат шырокавядомых пазней вершаў — «[[wikisource:be:Маладая Беларусь (Гэй ты, гэй, Беларусь, маладая старонка…)|Маладая Беларусь]]», «[[wikisource:be:Шляхам жыцьця (1913)/II/Заклятая кветка|Заклятая кветка]]», «[[wikisource:be:Шляхам жыцьця (1913)/II/Адцьвітанне|Адцвітанне]]» і іншыя, некаторыя з іх надрукавалі ў «Нашай ніве».
[[Файл:Купала Жалейка 1908.pdf|page=3|міні|злева|Вокладка першага зборніка вершаў Янкі Купалы «[[Жалейка (зборнік)|Жалейка]]», 1908 год.|link=Файл:Купала_Жалейка_1908.pdf%3Fpage=3]]
У 1908 годзе ў [[Санкт-Пецярбург]]у ў выдавецтве «[[Загляне сонца і ў наша аконца]]» выйшаў першы зборнік вершаў Янкі Купалы пад назваю «[[Жалейка (зборнік)|Жалейка]]». У кастрычніку таго ж года санкт-пецярбургскі камітэт па справах друку пры [[Міністэрства ўнутраных спраў Расійскай імперыі|Міністэрстве ўнутраных спраў]] вырашыў канфіскаваць зборнік як антыдзяржаўны і прыцягнуць аўтара і выдавецтва да адказнасці. Цаной немалых высілкаў арышт з кнігі быў зняты, аднак у 1909 годзе наклад кнігі быў паўторна арыштаваны паводле загаду віленскага генерал-губернатара Кршывіцкага&lt;ref&gt;[https://beldumka.belta.by/isfiles/000167_828949.pdf beldumka.belta.by]&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Vasiĺjeŭski vostraŭ, 4-ja linija, dom 45.JPG|міні|Дом нумар 45 на 4-й лініі Васільеўскага вострава, Санкт Пецярбург. Тут месцілася шасціпакаёвая кватэра беларускага навукоўца [[Браніслаў Ігнатавіч Эпімах-Шыпіла|Браніслава Эпімаха-Шыпілы]], у ёй у Пецярбургскі перыяд жыў паэт Янка Купала, месцілася рэдакцыя выдавецтва [[Загляне сонца і ў наша аконца]]. На доме месціцца памятная дошка аб тым, што тут жыў Янка Купала.]]
У снежні 1909 года з рэкамендацыйным лістом ад [[Уладзімір Іванавіч Самойла|Уладзіміра Самойлы]] Купала пераехаў у Санкт-Пецярбург да выдаўца і навукоўца [[Браніслаў Ігнатавіч Эпімах-Шыпіла|Браніслава Эпімаха-Шыпілы]]. Там ён ад 1909 да 1913 года навучаўся на курсах Аляксандра Сяргеевіча Чарняева пры Пецярбургскім універсітэце, дзе выкладалі вядомыя пецярбургскія вучоныя. Працаваў у публічнай бібліятэцы, удзельнічаў у рабоце навукова-літаратурнага гуртка беларускіх студэнтаў Пецярбургскага ўніверсітэта.

8 ліпеня 1910 года асобнай кніжкай выйшла паэма Янкі Купалы «[[Адвечная песня]]», а 13 кастрычніка 1910 года — другі ягоны зборнік вершаў «[[Гусляр (зборнік)|Гусляр]]». Зборнік змяшчае вершы, дзе гучаць заклікі да абуджэння нацыянальнай годнасці і змагання за волю, але вершы з адкрытымі заклікамі да паўстання («[[wikisource:be:Шляхам жыцьця (1913)/I/Зваеваным|Зваяваным]]» і інш.) былі выкрасленыя са зборніка перад выданнем, каб пазбегнуць цэнзуры. У траўні 1910 года Купала завяршыў паэму «[[Курган (паэма)|Курган]]», а ў жніўні таго ж года — драматычную паэму «[[Сон на кургане]]», адзін са сваіх найбольш значных твораў, які стаўся сімвалічнай выявай беднаснага становішча ў тагачаснай Беларусі. Асобным выданнем паэма выйшла ў 1912 годзе.

У 1911—1913 гадах Купала ўлетку наведаў маці і сясцёр у Беларусі, у фальварку [[Акопы]]. У жніўні 1912 наведвае вёску [[Мікалаеўшчына (Стаўбцоўскі раён)|Мікалаеўшчына]] і хутар [[Смольня|Смольню]], дзе ўпершыню сустракаецца з [[Якуб Колас|Якубам Коласам]]&lt;ref name=&quot;letapis&quot;&gt;{{Cite web |title=Янка Купала: летапіс жыцця і творчасці |url=https://www.nlb.by/by/infarmatsyynyya-resursy/elektronnyya-infarmatsyynyya-resursy/resursy-natsyyanalnay-bibliyateki-belarusi/virtualnyya-praekty-vysta-ki-i-kalektsyi/virtualnyya-praekty-bibliyateki/klasiki-susvetnay-litaratury-yanka-kupala-i-yakub-/yanka-kupala-letapis-zhytstsya-i-tvo/?bitrix_include_areas=Y |access-date=12 лістапада 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221112201049/https://www.nlb.by/by/infarmatsyynyya-resursy/elektronnyya-infarmatsyynyya-resursy/resursy-natsyyanalnay-bibliyateki-belarusi/virtualnyya-praekty-vysta-ki-i-kalektsyi/virtualnyya-praekty-bibliyateki/klasiki-susvetnay-litaratury-yanka-kupala-i-yakub-/yanka-kupala-letapis-zhytstsya-i-tvo/?bitrix_include_areas=Y |archive-date=12 лістапада 2022 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

3 чэрвеня 1912 года ён завяршыў свой першы сцэнічны твор — камедыю «[[Паўлінка]]», якую ў наступным годзе выдалі ў Пецярбургу, а пазней паставілі на сцэне — спачатку ў Пецярбургу, а потым у Вільні, улетку 1913 года ў [[Радашковічы|Радашковічах]]. На спектаклях прысутнічаў сам аўтар. У чэрвені 1913 года ў [[Акопы|Акопах]] была завершана паэма «[[Бандароўна]]», следам за ёй — паэмы «[[Магіла льва (паэма)|Магіла льва]]», «[[Яна і я]]», а таксама сцэнічны жарт «[[Прымакі (п’еса)|Прымакі]]». Увесну 1913 года быў выдадзены трэці зборнік Купалы — «[[Шляхам жыцця (зборнік)|Шляхам жыцця]]». У вершах, якія змешчаныя ў гэтым зборніку, супроць папярэдніх двух, відаць значны ўплыў эстэтыкі [[мадэрнізм]]у і [[сімвалізм]]у. Сярод іншых твораў у зборніку была змешчана драматычная паэма «[[На папасе]]». Вераснем 1913 года датуецца цэнтральны твор у дарэвалюцыйнай творчай спадчыне Янкі Купалы — драма «[[Раскіданае гняздо (п’еса)|Раскіданае гняздо]]». У ёй на прыкладзе адной сялянскай сям’і, якая застаецца без зямлі і прытулку, адлюстраваная трагедыя беларускага народа. П’еса была пастаўлена ў 1917 годзе, а надрукавана ў 1919 годзе ў Вільні.

У кастрычніку 1913 года Купала вяртаецца ў [[Вільнюс|Вільню]], дзе працуе сакратаром [[Беларускае выдавецкае таварыства|Беларускага выдавецкага таварыства]], а потым ізноў супрацоўнічае з «Нашай нівай». З 7 сакавіка 1914 года газета выходзіць за подпісам Купалы як рэдактара. Адначасова ён дапамагае [[Максім Багдановіч|Максіму Багдановічу]] і [[Канстанцыя Антонаўна Буйло|Канстанцыі Буйло]] ў выданні зборнікаў іх паэзіі.

=== Вайна і акупацыя ===
У жніўні 1914 года пачынаецца [[Першая сусветная вайна]], і Купала з верасня па снежань 1914 года працуе над цыклам антываенных вершаў «[[wikisource:be:Спадчына (1922)/I/Песьні вайны|Песні вайны]]». Таксама піша артыкулы ў «Нашай ніве», накіраваныя супраць вайны. За артыкул «Думкі» Купала мусіў быць прыцягнуты да судовай адказнасці, але з прычыны набліжэння фронту да [[Вільнюс|Вільні]] ды пачатку эвакуацыі суд не адбыўся. 8&amp;nbsp;жніўня 1915 года Купала пераязджае з Вільні ў [[Акопы]], пазней жыве ў [[Арол (горад)|Арле]] (Расія).

[[Файл:Jan Lucevič (Janka Kupala), Uladzislava Stankievič, Siamion Žyvapiscaŭ. Ян Луцэвіч (Янка Купала), Уладзіслава Станкевіч, Сямён Жывапісцаў (1916) (cropped).jpg|міні|злева|Янка Купала з жонкай [[Уладзіслава Францаўна Луцэвіч|Уладзіславай Станкевіч]] і ветэрынарным урачом Сямёнам Жывапісцавым. [[Полацк]], ліпень 1916 г.]]
У канцы верасня 1915 года выехаў у [[Масква|Маскву]], там вучыцца ў Народным універсітэце імя А. Л. Шаняўскага. Там жа 23 студзеня 1916 года ажаніўся з [[Уладзіслава Францаўна Луцэвіч|Уладзіславай Станкевіч]], з якой пераязджае ў [[Мінск]]. Адразу ж прызваны ў [[Руская імператарская армія|расійскую армію]]. Служыць у дарожна-будаўнічым атрадзе Варшаўскай акругі шляхоў зносін&lt;ref name=&quot;letapis&quot; /&gt;, які месціўся ў Мінску, а ўлетку таго ж года быў пераведзены ў [[Полацк]]. Час нямецкай акупацыі Менска паэт правёў у [[Смаленск]]у. З 1916 года да восені 1918 года ніводнага твора не напісаў.

У ліпені 1918 года атрымаў пасаду агента па забеспячэнні харчамі [[Заходняя вобласць|Заходняй вобласці]]. Разам з [[Максім Гарэцкі|Максімам Гарэцкім]] быў слухачом факультэта гісторыі мастацтваў Смаленскага аддзялення [[Маскоўскі археалагічны інстытут|Маскоўскага археалагічнага інстытута]]. У кастрычніку—снежні 1918 года стварыў нізку вершаў-заклікаў, якая стане яго водгукам на падзеі тых гадоў — рэвалюцыі, акупацыі, абвяшчэнне [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]: «[[wikisource:be:Спадчына (1922)/I/Час!..|Час!]]», «[[wikisource:be:Спадчына (1922)/I/На Сход!|На сход!]]», «[[wikisource:be:Спадчына (1922)/III/Пчолы|Пчолы]]», «[[wikisource:be:Спадчына (1922)/III/Званы|Званы]]» і іншыя. Атрымаў пасведчанне [[Народны Сакратарыят Беларусі|Народнага Сакратарыята Беларусі]] за № 1042&lt;ref name=&quot;Зьвязда&quot;&gt;{{Артыкул|аўтар=[[Ларыса Цімошык]], [[Вольга Мядзведзева]].|загаловак=Вопыт і ўрокі гісторыі: БНР як нацыянальная форма беларускай дзяржаўнасьці|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=110135|выданне=[[Звязда]]|тып=Газета|год=26 сакавіка 2013|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/index.php?idate=2013-03-26 55 (27420)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/110128/26sak-1.indd.pdf 1], [http://old.zviazda.by/a2ttachments/110128/26sak-6.indd.pdf 6]|issn=1990-763x}}{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kp.ru/daily/26798/3833537/|title=Янка Купала был де-факто вице-премьером Беларуси, а год спустя его за это арестовали|author=Сергей Трефилов|website=kp.ru|date=23-2-2018}}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Jan Łucevič (Janka Kupała). Ян Луцэвіч (Янка Купала) (04.1919).jpg|міні|Янка Купала, красавік 1919 года.]]
Вярнуўся ў [[Мінск|Менск]] у студзені 1919 года па абвяшчэнні [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі Беларусі]], пазней скасаванай і ўключанай у межы [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітбелССР]]. Працаваў загадчыкам бібліятэкі пры [[Беларуская хатка (Мінск)|Беларускай хатцы]].

У час польскай акупацыі з 8 жніўня 1919 па 11 ліпеня 1920 года жыў пераважна ў Менску. У жніўні быў у [[Акопы|Акпопах]] і [[Кальзберг]]у, дзе напісаў верш-заклік «[[s:Звон (газета)/1919/11/Паўстань…|Паўстань…]]» і драматычны «[[s:На нашым…|На нашым…]]». Стаў ганаровым членам [[Часовы беларускі нацыянальны камітэт|Часовага беларускага нацыянальнага камітэта]]. З верасня ў Менску. У газеце «[[Беларусь (газета, Мінск)|Беларусь]]», якая выходзіла за польскай акупацыяй, у артыкуле «[[wikisource:be:Справа незалежнасці Беларусі за мінулы год|Справа незалежнасці Беларусі за апошні год]]», прымеркаваным да новага 1920 года, апісаў спадзяванні беларускага руху на палякаў і расчараванне:

{{цытата|Калі бальшавікі ўцяклі з Менску, а палякі ўвайшлі, то беларусы з аблягчэннем уздыхнулі. [[Юзаф Пілсудскі|Начальніка Польскай дзяржавы]] віталі шчыра і спадзяваліся, што справа незалежнасці Беларусі цяпер стане на цвёрдым грунце, што братні польскі народ дапаможа беларусам адбудаваць сваю бацькаўшчыну, як ён адбудаваў і сваю.

У Менску тады закіпела праца. Арганізаваўся [[Часовы беларускі нацыянальны камітэт|Беларускі нацыянальны камітэт]], пачала выходзіць штодзённая беларуская газета, а 12 лістапада была адкрыта сесія [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Рады Б. Н. Р]]. Здавалася, што ўсё пойдзе добра. Але выйшла не тое. За «плебісцыт» паліцыя пры дапамозе слесара ўлезла ў рэдакцыю беларускай газеты і забрала ўсе канторскія і рэдакцыйныя матэрыялы.

З гэтага бачым, што [[Нацыянальна-дэмакратычная партыя Польшчы|эндэцкая]] рэакцыя якабы пачынае браць верх. Справа незалежнасці Беларусі зводзіцца гэтымі панамі на няма нішто.}}

Пры гэтым Купала заклікаў надалей змагацца за незалежнасць Беларусі:

{{Цытата|Не падаючы духам, мы павінны ісці праз жыццё ў гэты новы год і моцна трымаць сцяг змагання за сваё вызваленне, за незалежнасць сваёй бацькаўшчыны Беларусі. І пабеда будзе на нашай старане.}}

Супрацоўнічаў з беларускімі газетамі «[[Звон (газета)|Звон]]» і часопісам «[[Беларускае жыццё (часопіс)|Беларускае жыццё]]». 6 лістапада 1919 года разам з [[Язэп Юр’евіч Лёсік|Язэпам Лёсікам]], [[Макар Краўцоў|Макарам Краўцовым]] і [[Змітрок Бядуля|Змітраком Бядулем]] звяртаўся да старшыні [[Рада Народных Міністраў Беларускай Народнай Рэспублікі|Рады Народных міністраў БНР]] [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]] па атрыманне субсідый для газеты «[[Беларусь (газета, Мінск)|Беларусь]]»{{Sfn|Збор твораў Т. 9 Кн. 2.|2003|с=143}}. У часопісе «Беларускае жыццё» ўпершыню была надрукаваная яго п’еса «[[Прымакі (п’еса)|Прымакі]]», пазней да Янкі Купалы ад [[Францішак Аляхновіч|Францішка Аляхновіча]] была перададзена пасада галоўнага рэдактара часопіса. Стаў рэдактарам часопіса «[[Рунь (часопіс)|Рунь]]»{{Sfn|Збор твораў Т. 9 Кн. 2.|2003|с=148}}, пераемніка «Беларускага жыцця». Драматычнасць падзей гэтага перыяду адлюстраваныя ў вершах «[[wikisource:be:Беларускіе сыны|Беларускія сыны]]», «25.III.1918 — 25.III.1920. Гадаўшчына — памінкі» (да другой [[Дзень Волі|гадавіны абвяшчэння незалежнасці]] [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]]), «[[s:Куды ты рвешся!..|Куды ты рвешся]]» і іншых.
[[Файл:Janka Kupala, Jubiliejny dom. Янка Купала, Юбілейны дом (1920).jpg|міні| Удзельнікі святкавання 15-годдзя творчай працы Янкі Купалы на ганку [[Юбілейны дом|Беларускага (Юбілейнага) дома]] ў Менску, час польскай акупацыі горада, 24 чэрвеня 1920 г. Янка Купала і Уладзіслава Луцэвіч у цэнтры.]]
9 студзеня 1920 года захварэў на [[перытаніт]], 10 студзеня яму была зроблена аперацыя. Пра здароўе Купалы ўвесь час паведамляла менская газета «Беларусь»{{Sfn|Збор твораў Т. 9 Кн. 2.|2003|с=144}}. 20 сакавіка вярнуўся з бальніцы дамоў{{Sfn|Збор твораў Т. 9 Кн. 2.|2003|с=145}}, у той час пражываў на [[Чырвонаармейская вуліца (Мінск)|вуліцы Кашарскай]], дом 10, кватэра 5{{Sfn|Збор твораў Т. 9 Кн. 2.|2003|с=143}}. На снежаньскі раскол [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Рады БНР]] адрэагаваў вершам «[[:s:Полымя (часопіс)/1933/2/Пяць сэнатараў|Пяць сенатараў]]», які напісаў 7 красавіка 1920 года{{Sfn|Збор твораў Т. 9 Кн. 2.|2003|с=145}}. У час бальшавіцкага наступлення [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] з красавіка 1920 года піша шэраг вершаў з цыкла «На вайсковыя матывы», якія друкуюцца ў часопісе «Рунь»{{Sfn|Збор твораў Т. 9 Кн. 2.|2003|с=147}}: «[[s:Будзь здаровы, бацька, маці…|Будзь здаровы, бацька, маці…]]», «У печы палю, бульбу жару…», «[[s:Едзе Янка ў поле…|Едзе Янка ў поле]]», «[[s:Гэй, у лесе, пры даліне…|Гэй, у лесе, пры даліне..]].», «Дзе ты, хмелю, зімаваў»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://knihi.com/Janka_Kupala/Na_vajskovyja_matyvy.html|title=Янка Купала. На вайсковыя матывы|website=knihi.com|access-date=2024-05-31}}&lt;/ref&gt;, «[[s:У вырай! (Гэй, вольныя птахі, саколія дзеці!..)|У вырай! (Гэй, вольныя птахі, саколія дзеці!..)]]», «[[s:Габруся ў жаўнерку ўзялі…|Габруся ў жаўнерку ўзялі]]»&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; і інш, у вершах заклікае абараняцца&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://knihi.com/Janka_Kupala/Habrusia_u_zaunierku_uziali.html|title=Янка Купала. Габруся ў жаўнерку ўзялі...|website=knihi.com|access-date=2024-05-31|quote=І мы ў шапку спаць не будзем,/
І пакажам свету, людзям,/
Як баронім межы родны/
Ад напасці ад нягоднай./
Як баронім, як баронім!}}&lt;/ref&gt; і змагацца за Беларусь.

У траўні 1920 года ў часопісе «Рунь» выходзіць артыкул Янкі Купалы «[[s:Справа беларускага нацыянальнага гімна|Справа беларускага нацыянальнага гімна]]», у якой аўтар заклікае як мага хутчэй выбраць адзіны беларускі гімн. 24 чэрвеня ў [[Юбілейны дом|Беларускім доме]] (колішнім Юбілейным доме) адбыўся ўрачысты сход з нагоды 15-й гадавіны літаратурнай дзейнасці Янкі Купалы, у якім разам з юбілярам прыняло ўдзел каля сотні прадстаўнікоў беларускіх грамадскіх арганізацый, пісьменнікаў і палітыкаў{{Sfn|Збор твораў Т. 9 Кн. 2.|2003|с=149}}, вайскоўцаў, сяброў [[Беларуская вайсковая камісія|Беларускай вайсковай камісіі]].

=== Савецкая Беларусь. 1920-я гады ===
[[Файл:Супрацоўнікі_Інбелкульта._1922.jpg|міні|Супрацоўнікі [[Інстытут беларускай культуры|Інбелкульта]]. Менск, 1922 г. Сядзяць: Іван Луцэвіч (Янка Купала), [[Аляксандр Прохаравіч Круталевіч|Аляксандр Круталевіч]], [[Язэп Юр’евіч Лёсік|Язэп Лёсік]], [[Сцяпан Міхайлавіч Некрашэвіч|Сцяпан Некрашэвіч]], [[Уладзіслаў Вікенцьевіч Чаржынскі|Уладзіслаў Чаржынскі]], [[Леў Урбанавіч Дашкевіч|Леў Дашкевіч]], [[Мікола Байкоў|Мікалай Байкоў]]. Стаяць: [[Міхайла Грамыка]], [[Лявон Лявонавіч Більдзюкевіч|Лявон Більдзюкевіч]], [[Часлаў Іванавіч Родзевіч|Часлаў Родзевіч]], Канстанцін Міцкевіч ([[Якуб Колас]]), [[Кастусь Мардар’евіч Гадыцкі-Цвірка|Кастусь Гадыцкі-Цвірка]], [[Язэп Дыла]]]]
11 ліпеня 1920 года [[Мінск|Менск]] занялі войскі [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай арміі]], пасля чаго 31 ліпеня 1920 года адбылося паўторнае [[Дэкларацыя аб абвяшчэнні незалежнасці Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусь|абвяшчэнне незалежнасці]] [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. Янка Купала застаўся ў Менску і працягнуў працу.

З пачатку 1921 года быў намеснікам загадчыка літаратурна-выдавецкага аддзела [[Народны камісарыят асветы БССР|Наркамасветы БССР]], пазней уваходзіў у склад Акадэмічнай камісіі Акадэмічнага цэнтра Наркамасветы БССР па ўкладанні і апрацоўцы беларускай тэрміналогіі, быў членам навукова-рэдакцыйнай калегіі Наркамасветы БССР. Рэдагаваў часопіс «Вольны сцяг». Стаў адным з ініцыятараў утварэння [[Інстытут беларускай культуры|Інстытута беларускай культуры]], сапраўдным членам якога абраны ў 1922 годзе (па ўтварэнні на базе Інбелкульта Акадэміі навук у 1928 годзе Купала стаў акадэмікам).

У сакавіку 1921 года Янка Купала быў пад хатнім арыштам, у ягонай кватэры зрабілі ператрус, а архіў з рукапісамі адабралі ў [[Дзяржаўнае палітычнае ўпраўленне пры ЦВК Беларусі|ДПУ]].

У 1922 годзе выйшаў Купалаў зборнік «[[Спадчына (зборнік)|Спадчына]]», які складаўся як з новых вершаў, так і створаных у часе [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. Вершы «[[wikisource:be:Звон (газета)/1919/11/Паўстань…|Паўстань з народу нашага, прарок…]]» і «[[Жыды (верш)|Жыды!]]» выдалілі са зборніка з меркаванняў цэнзуры. У 1923 годзе падрыхтаваў літаратуразнаўчы слоўнік «Практыка і тэорыя літаратурнага мастацтва», які ўвайшоў у серыю «Беларускай навуковай тэрміналогіі» Інбелкульта. 24 студзеня 1922 года напісаны верш «[[wikisource:be:Перад будучыняй|Перад будучыняй]]», а за ім — верш «[[wikisource:be:Безназоўнае (1925)/Пазвалі вас…|Пазвалі вас…]]». У гэтых вершах Купала выказаў сваё стаўленне да [[Бальшавізм|бальшавікоў]] і заклапочанасць бягучай сітуацыяй. Абодва творы былі забароненыя. Першы нумар толькі што створанага часопіса «Адраджэнне», у якім быў надрукаваны верш «Перад будучыняй», канфіскавалі&lt;ref name=&quot;radiopolsha&quot;&gt;[http://archiwum.radiopolsha.pl/6/93/Artykul/91837 radiopolsha.pl]&lt;/ref&gt;.

31 жніўня 1922 года ў [[Акопы|Акопах]] Купала завяршыў работу над трагікамедыяй «[[Тутэйшыя (п’еса)|Тутэйшыя]]» — іранічным адлюстраваннем менскага гарадскога жыцця акупацыйных часоў перыяду Першай сусветнай вайны. Афіцыйная бальшавіцкая крытыка абвінаваціла аўтара ў «''дробнабуржуазным народніцтве''» і «''супрацьпастаўленні сябе пралетарскай дыктатуры''». У тым жа годзе разам з іншымі беларускімі паэтамі паспрабаваў стварыць літаратурную суполку пад назвай «Вір». Калі [[Дзяржаўнае палітычнае ўпраўленне пры ЦВК Беларусі|ДПУ]] пачало праверку яе будучых членаў, то амаль усе яны атрымалі адмоўныя характарыстыкі, у тым ліку і Янка Купала быў названы «''беларускім пісьменнікам-шавіністам''». Суполку забаранілі&lt;ref name=&quot;radiopolsha&quot;/&gt;.

Палітыка [[Беларусізацыя|беларусізацыі]] на кароткі час палепшыла стаўленне да беларускіх нацыянальных дзеячаў у савецкай дзяржаве, а таксама аблягчыла для іх магчымасці друку і самавыяўлення. У 1924 годзе надрукавалі паэму «[[Безназоўнае (паэма)|Безназоўнае]]», у якой Янка Купала ўхваляе барацьбу за незалежнасць папярэдніх гадоў і заклікае не спыняць змагання, замацоўваць ужо дасягнутае і пакінуць пасля сябе вольную Беларусь. 10 чэрвеня 1925 года [[Савет Народных Камісараў БССР|СНК БССР]] прысвоіў Янку Купалу званне [[Народны паэт Беларусі|Народнага паэта БССР]], а таксама пастанавіў прызначыць паэту пажыццёвую пенсію і вызваліць ад пасад, якія той займаў, каб стварыць спрыяльныя ўмовы для творчай працы&lt;ref name=&quot;archiŭ&quot;/&gt;. Улетку 1926 года ў часопісе «[[Полымя (часопіс)|Полымя]]», што прыйшоў на змену «Адраджэнню», надрукавалі нізку вершаў, многія з якіх трапілі пад забарону: «Царскія дары», «Каб», «Акоў паломаных жандар''…''» і іншыя.

[[Файл:Беларускія пісьменнікі на сустрэчы з Я. Райнісам. 1926 г.jpg|міні|злева|Беларускія пісьменнікі на сустрэчы з [[Райніс|Янам Райнісам]] у час прыезду апошняга на [[Акадэмічная канферэнцыя па рэформе беларускага правапісу і азбукі|Акадэмічную канферэнцыю па рэформе беларускага правапісу і азбукі]]. [[Мінск|Менск]], 19 лістапада 1926 г. Сядзяць (злева направа): [[Змітрок Бядуля|З. Бядуля]], [[Райніс|Я. Райніс]], Я. Купала, [[Кандрат Крапіва|К. Крапіва]]. Стаяць: [[Язэп Пушча|Я. Пушча]], [[Адам Антонавіч Бабарэка|А. Бабарэка]], [[Уладзімір Дубоўка|У. Дубоўка]], [[Пятро Глебка|П. Глебка]], [[Кузьма Чорны|К. Чорны]].]]
У лістападзе 1926 годзе Купала ўзяў удзел у менскай [[Акадэмічная канферэнцыя па рэформе беларускага правапісу і азбукі|Акадэмічнай канферэнцыі па рэформе беларускага правапісу і азбукі]]. У 1927 годзе выступіў адным з ініцыятараў стварэння літаратурнай суполкі «[[Полымя (літаратурнае аб’яднанне)|Полымя]]». 7 лістапада 1927 года надрукавалі яго паэму «[[З угодкавых настрояў]]», прысвечаную 10-годдзю [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]]. У паэме з надзвычайным пафасам ухваляюцца падзеі кастрычніка 1917 года, крытыкі адзначаюць што гэта адзін з першых твораў, які сведчыў аб спыненні творчага ўздыму паэта.

У жніўні — верасні 1927 года быў на лячэнні ў горадзе [[Карлавы Вары]] ([[Чэхаславакія]]). У гэты час у чэхаславацкім друку з’яўляецца некалькі вершаў паэта&lt;ref name=&quot;letapis&quot;/&gt;.

У канцы 1920-х гадоў у БССР па згортванні палітыкі [[Беларусізацыя|беларусізацыі]] стаўленне да нацыянальных дзеячаў пагоршылася і бальшыня з іх трапіла пад палітычны пераслед. Янка Купала папаў пад рэзкую крытыку вульгарных сацыёлагаў, якія абвінавачвалі яго ў так званай «''[[нацдэм]]аўшчыне''», ідэалізацыі мінулага. У гэты перыяд паэтычная ўдачнасць адлюстравання рэчаіснасці ў паэта радзее, творчая актыўнасць рэзка зменшылася{{sfn|Лойка, Саламевіч|1999|с=26}}.

=== 1930-я гады. Рэпрэсіі ===
[[Файл:Kanstantyn Mickievič (Jakub Kołas), Jan Łucevič (Janka Kupała). Канстантын Міцкевіч (Якуб Колас), Ян Луцэвіч (Янка Купала) (1935).jpg|міні|[[Якуб Колас]] і Янка Купала, 1935 год.]]
У 1930 годзе [[Раскулачванне|раскулачылі]] маці і сястру паэта, праз значнасць асобы Янкі Купалы яны змаглі пазбегнуць ссылкі. Улетку 1930 года ў газеце «[[Звязда (газета)|Звязда]]» з’явіўся артыкул [[Лукаш Бэндэ|Лукаша Бэндэ]] «Шлях паэта», у якім Янка Купала абвяшчаўся «''ідэолагам буржуазнага нацыянал-адраджанізму''». Неўзабаве Купалу пачалі выклікаць на допыты ў [[Дзяржаўнае палітычнае ўпраўленне пры ЦВК Беларусі|ДПУ]], яму інкрымінавалася лідарства ў сфабрыкаваным спецслужбамі «[[Саюз вызвалення Беларусі (справа)|Саюзе вызвалення Беларусі]]». У лістападзе таго ж года яго паўторна выклікалі ў ДПУ па той жа справе. 20 лістапада 1930 года, пасля допытаў у ДПУ, Янка Купала зрабіў спробу самагубства, распароўшы сабе жывот, аднак быў выратаваны лекарам [[Стэфан Луцкевіч|Стэфанам Луцкевічам]] (братам [[Іван Луцкевіч|Івана]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевічаў]]), які жыў па суседстве&lt;ref&gt;{{cite web|url = https://news.arche.by/by/page/talks/historya-navuka-talks/11613|title = Чаму Янка Купала зрабіў сабе харакіры?|author = Глеб Лабадзенка|author-link = Глеб Паўлавіч Лабадзенка|date = 2013|publisher = news.arche.by (Народная Воля)|language = be|archive-url = https://web.archive.org/web/20220914224954/https://news.arche.by/by/page/talks/historya-navuka-talks/11613|archive-date = 14 верасня 2022|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;. У снежні 1930 года ў газеце «Звязда» быў апублікаваны «''пакаянны''» ліст Янкі Купалы, у якім паэт прызнаваўся ў «''памылках''» і «''шкодных поглядах''», абяцаў парваць з «''кулацкім нацыяналістычным адраджанізмам''» і «''аддаць усе свае сілы сацыялістычнаму будаўніцтву''». Існуе версія, што сапраўдным аўтарам «пакаяльнага» ліста быў [[Лукаш Бэндэ]], а сам Купала падпісаў яго пад ціскам&lt;ref name=archiŭ/&gt;.

Літаратурная актыўнасць Купалы ажывілася толькі ў сярэдзіне 1930-х гадоў (ляўкоўскі цыкл і інш.). Янка Купала ўдзельнічаў у розных камітэтах па ўшанаванні памяці і правядзенні юбілеяў класікаў рускай і нацыянальных літаратур ([[Уладзімір Галакціёнавіч Караленка|Уладзімір Караленка]], [[Міхаіл Юр’евіч Лермантаў|Міхаіл Лермантаў]]), быў дэлегатам тагачасных урачыстых літаратурных форумаў і з’ездаў, удзельнічаў у рабоце І з’езда Савецкіх пісьменнікаў БССР, выбраны членам Праўлення і дэлегатам на І з’езд ССП СССР, у склад новага бюро секцыі паэзіі [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|ССП БССР]] (1937), прэзідыума Праўлення ССП СССР (1939), дэпутатам [[Мінскі гарадскі Савет дэпутатаў|Менскага гарадскога Савета]]. Выбіраўся кандыдатам у члены [[Цэнтральны выканаўчы камітэт БССР|ЦВК БССР]] у 1927—1929, член ЦВК БССР у 1929—1931, 1935—1938 гадах. У 1935 годзе Купала разам з дэлегацыяй савецкіх журналістаў і пісьменнікаў наведаў Славакію, у прыватнасці мястэчка [[Светы-Юр]].

У 1930-я гады творы Купалы падвергліся значнай цэнзурнай праўцы, у тым ліку творы са зборнікаў «[[Жалейка (зборнік)|Жалейка]]» і «[[Гусляр (зборнік)|Гусляр]]». Творчасць Купалы 1930-х гадоў складаецца з прасавецкіх вершаў ды артыкулаў, пераважна малой мастацкай вартасці, апроч цыклу вершаў 1935 года, створанага ў вёсцы Ляўкі («Сонцу», «[[wikisource:be:Беларусі ордэнаноснай (1937)/Лён|Лён]]», «Дарогі» і іншыя), паэмы «[[Над ракой Арэсай|Над ракою Арэсай]]» (1933), прысвечанай [[Калектывізацыя|калектывізацыі]], паэмы «[[Барысаў (паэма)|Барысаў]]» (1934) і паэмы «[[Тарасова доля]]» (1939) памяці [[Тарас Рыгоравіч Шаўчэнка|Тараса Шаўчэнкі]]; апошнія, аднак, таксама не адпавядалі творчым магчымасцям паэта&lt;ref name=archiŭ/&gt;.
[[Файл:Jan Łucevič (Janka Kupała). Ян Луцэвіч (Янка Купала) (1940).jpg|міні|злева|Янка Купала, 1940 год.]]
У 1937 годзе Янка Купала зноў аказаўся ў спісе чарговых ахвяр рэпрэсій, мясцовыя рэпрэсіўныя органы звярталіся да найвышэйшага кіраўніцтва па дазвол на яго арышт, аднак такой санкцыі не атрымалі&lt;ref name=archiŭ/&gt;. У студзені 1939 года паэта ўзнагародзілі [[Ордэн Леніна|ордэнам Леніна]]. У 1939 ён удзельнічаў у рабоце [[Народны Сход Заходняй Беларусі|Народнага сходу Заходняй Беларусі]], які прыняў Дэкларацыю аб [[Уз’яднанне Заходняй Беларусі з БССР|уз’яднанні Заходняй Беларусі з БССР]]. Дэпутат [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўнага Савета БССР]] з 1940 года. Стаў лаўрэатам [[Сталінская прэмія|Сталінскай прэміі]] 1941 года за зборнік «[[Ад сэрца (зборнік)|Ад сэрца]]», які пераважна змяшчаў вершы пра сацыялістычнае будаўніцтва&lt;ref name=archiŭ/&gt;.

=== Апошнія гады. Смерць ===
Напад [[Трэці рэйх|Германіі]] на [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] у час [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] Янка Купала сустрэў у [[Коўна|Коўні]], дзе 22 чэрвеня 1941 года спыніўся па дарозе з [[Рыга|Рыгі]], вяртаючыся са з’езда пісьменнікаў савецкай [[Латвійская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Латвіі]]. У першыя дні вайны ў Мінску згарэлі яго архіў і бібліятэка. 30 чэрвеня 1941 года з дачы ў Ляўках Янка Купала выехаў з жонкай на [[Аўтамабіль Янкі Купалы|аўтамабілі]] ў Маскву. З 13 лістапада 1941 года па 18 чэрвеня 1942 года ён жыў у пасёлку [[Пячышчы]] ([[Татарстан]])&lt;ref name=&quot;tat&quot;&gt;[https://kupala.tatmuseum.ru/istoriya-belorusskogo-poehta/ История белорусского поэта]&lt;/ref&gt;. Як член прэзідыума Усеславянскага антыфашысцкага камітэта выступаў на антыфашысцкіх мітынгах, падпісаў адозву да славян з заклікам узняцца на вызваленчую барацьбу супраць фашызму, удзельнічаў у І Усеславянскім мітынгу і ў навуковай сесіі АН БССР у [[Казань|Казані]], дзе выступіў з дакладам «Айчынная вайна і беларуская інтэлігенцыя». Яго верш «[[Беларускім партызанам (верш)|Беларускім партызанам]]» і публіцыстычныя артыкулы змяшчаліся ў газетах «[[Правда (газета)|Правда]]», «Известия», «Красная звезда» і інш.

4 чэрвеня 1942 года Янка Купала быў выкліканы ў [[Масква|Маскву]] тэлеграмай ад старшыні [[Савет Народных Камісараў БССР|Саўнаркама БССР]] [[Іван Сямёнавіч Былінскі|Івана Былінскага]]. 28 чэрвеня ў Маскве Купала загінуў, упаўшы ў лесвічны пралёт дзясятага паверха [[Масква (гасцініца, Масква)|гасцініцы «Масква»]]. Існуе тры версіі смерці — няшчасны выпадак, самагубства, забойства [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|органамі савецкай бяспекі]].

1 ліпеня 1942 года пасля крэмацыі Янка Купала быў пахаваны на Ваганькаўскіх могілках у Маскве. У ліпені 1962 года урна з прахам перавезена ў Мінск і перапахавана на [[Вайсковыя могілкі (Мінск)|Вайсковых могілках]], побач з [[Якуб Колас|Якубам Коласам]], тут пахаваная і маці паэта. [[Рыгор Барадулін]] успамінаў, што перапахаванне праху Янкі Купалы адбывалася ў сакрэтнасці «ў духу сталіншчыны»&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Рыгор Барадулін|загаловак=Выбраныя творы|месца=Мн .|выдавецтва=Кнігазбор|год=2008|старонкі=414|старонак=596|серыя=Беларускі кнігазбор. Серыя 1, Мастацкая літаратура|isbn=978-985-6824-33-9|тыраж=1500}}&lt;/ref&gt;. [[Надмагільны помнік Янку Купалу]] пастаўлены ў 1971 годзе.

== Творчасць ==
Выступаў у друку пад шматлікімі псеўданімамі і крыптанімамі: ''Адзін з «парнаснікаў»''{{sfn|Саламевіч|1983|с=18}}, ''Марка Бяздольны''{{sfn|Саламевіч|1983|с=31}}, ''Вайдэльота''{{sfn|Саламевіч|1983|с=34}}, ''Здарэнец''{{sfn|Саламевіч|1983|с=50}}, ''I. К.'', ''I. Л.''{{sfn|Саламевіч|1983|с=62}}, ''К.''{{sfn|Саламевіч|1983|с=64}}, ''К-А-А'', ''К—а'', ''К-а, Я.'', ''К—а, Я''{{sfn|Саламевіч|1983|с=65}}, ''Цімох Каруза''{{sfn|Саламевіч|1983|с=69}}, ''I. Купала'', ''Я. Купала'', ''Янка Купала'', ''Янук Купала'', ''Я. Купальскі''{{sfn|Саламевіч|1983|с=76}}, ''Л. I.''{{sfn|Саламевіч|1983|с=79}}, ''«Левы»''{{sfn|Саламевіч|1983|с=81}}, ''Янка Луцэўчык''{{sfn|Саламевіч|1983|с=83}}, ''Мінчук''{{sfn|Саламевіч|1983|с=90}}, ''Ня-Гутнік''{{sfn|Саламевіч|1983|с=95}}, ''Стары Мінчук''{{sfn|Саламевіч|1983|с=114}}, ''Хаўруснік''{{sfn|Саламевіч|1983|с=122}}, ''Я. К.'', ''Я. Л.''{{sfn|Саламевіч|1983|с=133}}, ''Янук з-пад Мінска''{{sfn|Саламевіч|1983|с=135}}, ''J. К.'', ''J. L.''{{sfn|Саламевіч|1983|с=146}}, ''Januk s-pad Minska'', ''K.''{{sfn|Саламевіч|1983|с=147}}, ''K—a'', ''K—a, J.'', ''K-a, J.'', ''K. Kahaniec''{{sfn|Саламевіч|1983|с=148}}, ''J. Kupala'', ''Janka Kupala'', ''Januk Kupala''{{sfn|Саламевіч|1983|с=149}}, ''«Lewy»''{{sfn|Саламевіч|1983|с=150}}, ''Nia-Hutnik''{{sfn|Саламевіч|1983|с=152}}, ''Wajdelota''{{sfn|Саламевіч|1983|с=161}}, ''Zdareniec''{{sfn|Саламевіч|1983|с=163}}. Творы паэта, падпісаныя псеўданімамі ''Цімох Каруза, Я. Купальскі, Янка Луцэўчык, К-А-А, Я. К.-ла'' не ўдалося адшукаць{{sfn|Беларускія пісьменнікі (1992—1995)|1994}}.

=== Паэзія ===
[[Файл:Manuscript of Janka Kupała's poem (Moja Dola, 1904) in the Belarusian Latin alphabet.jpg|міні|злева|Рукапіс першага верша на беларускай мове «[[wikisource:be:Шляхам жыцьця (1913)/I/Мая доля|Мая доля]]» (лац. Maja dola). Напісаны [[Беларускі лацінскі алфавіт|лацінкай]] у 1904 годзе.]]
Янка Купала — паэт-[[рамантызм|рамантык]]. Ён сцвердзіў рамантычны тып нацыянальнай лірыкі, у якой драматычнае напружанне, інтэнсіўнасць перажыванняў выяўляюцца ў маштабных, раскавана-асацыятыўных вобразах. Непаўторнае хараство ім надае арганічнае зліццё лірызму і рамантычнай незвычайнасці светаўспрымання з традыцыямі фальклору — вобразамі, матывамі, паэтыкай беларускай народнай песні, з міфалагічнымі ўяўленнямі, архетыпамі, каларытам беларускіх легенд, паданняў і казак{{sfn|Лойка, Саламевіч|1999|с=26}}.

[[Файл:Yanka Kupala - Reaper - Manuscript (1911).jpg|thumb|Рукапіс верша «Жняя» (1911).]]
Першыя творы — некалькі польскамоўных сентыментальных вершаў (1903—1904). Першы верш на беларускай мове — «Мая доля» (напісаны [[Беларускі лацінскі алфавіт|лацінкай]], 1904), у газеце «[[Мінскі лісток|Северо-Западный край]]» быў надрукаваны верш «Мужык» (1905), верш «Касцу» надрукаваны ў «[[Наша Ніва (1906)|Нашай ніве]]» (1907), дзе хутка з’яўляюцца і іншыя яго творы. Раннім вершам Янкі Купалы ўласціва падабенства да [[фальклор]]у і беларускай паэзіі XIX стагоддзя.

На працягу 1906—1907 гадоў Купала напісаў паэмы «[[Зімою]]», «[[Нікому]]», «[[Адплата кахання]]», У 1908 годзе ў «Нашай ніве» апублікавана паэма «[[У Піліпаўку]]», у тым жа годзе скончана праца над паэмамі «[[Адвечная песня]]» і «[[За што?]]». Тэматыка твораў — прыгнечанае і бяспраўнае жыццё беларускага селяніна, краса роднага краю, прыгажосць стваральнай працы чалавека. Ужо ў ранніх творах Купалы акрэсліваецца ідэя свабоды — нацыянальнага, сацыяльнага і духоўнага разнявольвання чалавека, адна з вызначальных тэм у яго творчасці.

[[Файл:Huślar (1910).pdf|page=5|міні|злева|Вокладка зборніка вершаў Янкі Купалы «[[Гусляр (зборнік)|Гусляр]]», 1910 г. Выдадзены [[Беларускі лацінскі алфавіт|лацінкай]].|link=Файл:Huślar_(1910).pdf%3Fpage=5]]
У 1908 годзе беларускае [[Санкт-Пецярбург|пецярбургскае]] выдавецтва «[[Загляне сонца і ў наша аконца|Загляне сонца і ў наша ваконца]]» выпусціла першы зборнік паэта «[[Жалейка (зборнік)|Жалейка]]», які двойчы канфіскоўвалі. Другі зборнік вершаў «[[Гусляр (зборнік)|Гусляр]]» (1910) выдадзены [[беларускі лацінскі алфавіт|лацінкай]] у Пецярбургу [[Антон Антонавіч Грыневіч|Антонам Грыневічам]]. Супроць «Жалейкі» з яе элегічнасцю, плачам над адвечнай нядоляй селяніна, у «Гусляры» выразна выяўляецца рамантычнае светаадчуванне аўтара, акрэсліваецца філасофская, экспрэсіўная плынь яго лірыкі, паўстае рамантычны вобраз паэта як «''сына міра''», як прарока, які спазнаў таямніцы свету і жадае данесці іх да людзей. Менавіта ў гэтым зборніку найбольш выразна адбілася рамантычнае раздваенне душы лірычнага героя, у якой суіснуюць адчуванні далучанасці да Сусвету, пачуццё абранасці і высокай наканаванасці чалавека, а з другога боку — бяссілле і адчай пры сутыкненні з рэчаіснасцю.

[[Файл:Шляхам жыцьця (1913).pdf|page=5|міні|Зборнік «[[Шляхам жыцця (зборнік)|Шляхам жыцця]]» (1913).|link=Файл:Шляхам_жыцьця_(1913).pdf%3Fpage=5]]
Творча плённым, важным для Янкі Купалы быў перыяд 1910—1913 гадоў, калі быў выдадзены трэці паэтычны зборнік «[[Шляхам жыцця (зборнік)|Шляхам жыцця]]» (1913). Зборнік быў фактычна вяршынным дасягненнем тагачаснай беларускай літаратуры, а яго аўтар стаў бясспрэчным яе лідарам. У вершах гэтага выдання выразна выявіўся патрыятызм і глыбінны гістарызм паэта, найбольш яскрава ўвасобілася ідэя свабоды і абуджэння нацыянальнай свядомасці беларускага народа. Купала імкнуўся абудзіць у чытача пачуцце гордасці і ўдзячнасці да продкаў, якія былі здольныя захоўваць сваю дзяржаўнасць і незалежнасць, бараніць зямлю ад ворагаў, развіваць адметную культуру («Над Нёманам», «На куццю», «На дзяды» і інш.). Многія з твораў, дзе развіваліся такія матывы, у пазнейшы час былі забаронены, не ўключаліся ў зборы твораў і не перадрукоўваліся да канца 1980-х гадоў. Нацыянальны характар творчасці Купалы праяўляўся і ў вершах рэвалюцыйна-дэмакратычнага кірунку, у якіх паэт апяваў набліжэнне светлых перамен у жыцці, услаўляў будучыню, прадвесцем якой для яго быў створаны паэтычным уяўленнем вобраз Маладой Беларусі, абуджанай да гістарычнага самасцвярджэння. У вобразе Прарока (Званара, Гусляра), які прымаў аблічча Падарожнага, Незнаёмага, паэт прадракаў Вялікі Сход, дзе будзе вырашаны нацыянальны лёс гарадоў і сацыяльны лёс беларусаў&lt;ref&gt;[http://inbelhist.org/yanka-kupala-prarok-belaruskaga-naroda/ inbelhist.org] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221212194045/http://inbelhist.org/yanka-kupala-prarok-belaruskaga-naroda/ |date=12 снежня 2022 }}&lt;/ref&gt;.

Класічнымі сталі яго фальклорна-рамантычныя паэмы. «[[Курган (паэма)|Курган]]» (1910, апублікавана ў 1912) прасякнуты ідэяй неўміручасці народнага мастацтва. «[[Бандароўна]]» (1913) — эпічная песня аб героіцы народнага змагання супраць прыгнятальнікаў. «[[Яна і я]]» (1913, апублікавана ў 1920) — творчае развіццё на нацыянальнай глебе гесіёдаўскага і гётаўскага эпасу, паэтызацыя ідэалізаванага ўяўлення селяніна-працаўніка пра шчаслівае жыццё, якое нараджае вольная праца, духоўная еднасць, каханне. Праблема ўзаемаадносін выключнай асобы і народа ставіцца ў паэме «[[Магіла льва (паэма)|Магіла льва]]» (1913, апублікавана ў 1920){{sfn|Лойка, Саламевіч|1999|с=26}}. У сімвалічных вобразах і карцінах Янка Купала стварыў шырокае палатно нацыянальнага быцця ў яго сацыяльна-гістарычным зрэзе.

Драматызаванымі паэмамі Янка Купала аддаў даніну сімвалізму і неарамантызму. У «[[Адвечная песня|Адвечнай песні]]» ён стварыў сімвалічны вобраз мужыка, цураючыся індывідуалізацыі героя. Лёс яго раскрываў праз паэтызацыю жыццёвых абставін-праяў, манументалізуючы вобраз галоўнага героя, абсалютызуючы яго бязмерную прагу да лепшай долі, ягонае адмаўленне нядольнага зямнога лёсу. Паэма «[[Сон на кургане]]» (1910, апублікавана ў 1912) таксама пра лёс беларускага мужыка, але ўжо ў перыяд рэакцыі расійскіх уладаў на [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|рэвалюцыю]]. Герой паэмы Сам — не персанаж-характар, а фантасмагарычны шукальнік выйсця з гаротнага стану. Умоўныя абставіны, што сняцца яму на кургане, чаргуюцца з рэальнымі сцэнамі на пажарышчы і ў карчме. Варожыя Саму сілы ўвасоблены ў вобразах відмаў і ў рэальных нячысціках. Сам — вобраз трагічны: гіне яго маці, а бацька аказваецца жандарам. Паэма была раскрыццём складаных жыццёвых лёсаў беларускай народнай інтэлігенцыі{{sfn|Лойка, Саламевіч|1999|с=26}}.

У 1914—1915 гадах з’явіўся цыкл яго вершаў «Песні вайны», узоры любоўнай лірыкі («Таей даўгажданай», «Сыйду», «На вуліцы», «Мусіць трэба было», «А яна…»).

На працягу трох наступных гадоў Купала, перажываючы разам з народам цяжкі перыяд нацыянальнай гісторыі, паэтычных твораў не пісаў, аднавіў дзейнасць у канцы 1918 года. Яго вершы той пары «Званы», «Буралом», «Спадчына», «Рунь», «Першы снег», «Паязжане» і іншыя — гэта роздум пра гістарычныя шляхі Беларусі, прасякнутыя ўласцівай паэту філасофскай глыбінёй&lt;ref&gt;{{Cite web |title=nlb.by |url=https://www.nlb.by/by/infarmatsyynyya-resursy/elektronnyya-infarmatsyynyya-resursy/resursy-natsyyanalnay-bibliyateki-belarusi/virtualnyya-praekty-vysta-ki-i-kalektsyi/virtualnyya-praekty-bibliyateki/klasiki-susvetnay-litaratury-yanka-kupala-i-yakub-/chytaem-kupalu-i-kolasa-razam/zborniki/zbornik-versha-spadchyna-1922/ |access-date=13 снежня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221213165118/https://www.nlb.by/by/infarmatsyynyya-resursy/elektronnyya-infarmatsyynyya-resursy/resursy-natsyyanalnay-bibliyateki-belarusi/virtualnyya-praekty-vysta-ki-i-kalektsyi/virtualnyya-praekty-bibliyateki/klasiki-susvetnay-litaratury-yanka-kupala-i-yakub-/chytaem-kupalu-i-kolasa-razam/zborniki/zbornik-versha-spadchyna-1922/ |archive-date=13 снежня 2022 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Гэтыя творы ўвайшлі ў чацвёртую паэтычную кнігу «[[Спадчына (зборнік)|Спадчына]]» (1922). Да зборніка негатыўна паставілася тагачасная бальшавіцкая крытыка, якая чакала ад паэта ўслаўлення [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] і прынесеных ёю перамен. Янка Купала заставаўся песняром «Бацькаўшчыны», палітычнае становішча якой у гэты перыяд было вельмі складаным.

[[Файл:Безназоўнае (1925).pdf|міні|злева|Зборнік «[[Безназоўнае (зборнік)|Безназоўнае]]» (1925).]]
Паэма «[[Безназоўнае (паэма)|Безназоўнае]]» (1924), якую крытыка падавала як услаўленне рэвалюцыі, фактычна была спробай выявіць ідэал нацыянальнага дзяржаўнага будаўніцтва Беларусі. Паэма «[[Над ракой Арэсай|Над ракою Арэсай]]» (1933), якую вульгарна-сацыялагічная крытыка захвальвала, — не з’яўляецца фактам эстэтычнага ўзбагачэння, але сведчыць пра адносіны паэта да тагачаснай рэчаіснасці. Паэма «Тарасова доля» (1939) — паэтызацыя жыццёвага лёсу [[Тарас Рыгоравіч Шаўчэнка|Тараса Шаўчэнкі]]{{sfn|Лойка, Саламевіч|1999|с=27}}.

У савецкі час таксама выходзілі кнігі паэзіі, асобныя паэмы, вершы і артыкулы. Для дзяцей неаднаразова выдаваліся вершы «Хлопчык і лётчык», «Алеся» і інш. Янка Купала стаў класікам беларускай літаратуры, традыцыі пісьменніка ўплывалі на беларускіх паэтаў розных пакаленняў.

=== Драматургія ===
[[Файл:Paulinka.pdf|міні|«[[Паўлінка]]». Вокладка віленскага выдання 1927 года.]]
Аўтар драматычных паэм «[[Адвечная песня]]» (Санкт-Пецярбург, 1910) і «[[Сон на кургане]]» (Санкт-Пецярбург, 1912), п’есы «[[Паўлінка]]» (Санкт-Пецярбург, 1913), драматычнай паэмы «[[На папасе]]» (1913), драмы «[[Раскіданае гняздо (п’еса)|Раскіданае гняздо]]» (Вільня, 1919), сцэнічнага жарту «[[Прымакі (п’еса)|Прымакі]]» (1913, апублікаваны ў 1920), п’есы «[[Тутэйшыя (п’еса)|Тутэйшыя]]» (1924), драматычнага абразка «[[На куццю|На Куццю]]» (Вільня, 1928).

У камедыі нораваў «Паўлінка» ён высмейвае дамастроеўскія асновы жыцця засцянковай шляхты. Блізкім да камедыі нораваў ёсць і сцэнічны жарт «Прымакі»{{sfn|Лойка, Саламевіч|1999|с=27}}.

У драме «Раскіданае гняздо» раскрыты цяжкі лёс беларускага абеззямеленага сялянства [[Сталыпінская аграрная рэформа|парэформеннага]] саракагоддзя, пошукі ім шляхоў да лепшай будучыні. Асноўная праблема п’есы — праблема зямлі, крыніцы існавання селяніна, а тым самым — і яго волі, свабоды{{sfn|Рагойша|2011|с=221}}.

Сатырычная трагікамедыя «[[Тутэйшыя (п’еса)|Тутэйшыя]]» (1922, апублікаваная ў 1924), у якой гучала ідэя нацыянальнай незалежнасці Беларусі, доўгі час была ў ліку забароненых твораў. Цэнтральным персанажам гэтага твора ёсць сама Беларусь — як адзіная непадзельная каштоўнасць, якую імкнуцца падзяліць ці падпарадкаваць сабе кожныя новыя ўладары ў пераломны час. «Тутэйшыя» — вяршыня сатырычнай камедыяграфіі Купалы. У ёй з незвычайным пафасам упершыню аглядаліся актуальна-палітычныя праблемы ўзаемаадносін усходніх і заходніх суседзяў Беларусі ў іх дачыненнях да беларускага адраджэння. Калі ў «Паўлінцы» і «Раскіданым гняздзе» ярка выявіліся ілюзіі і спадзяванні на рэвалюцыю, то ў «Тутэйшых» гэтыя надзеі развейваюцца, даецца горкая ява паслярэвалюцыйнай рэчаіснасць, высмейваецца вялікадзяржаўны шавінізм, варожы беларускаму адраджэнню{{sfn|Лойка, Саламевіч|1999|с=27}}. Дзеянне трагікамедыі адбываецца ў час спробы станаўлення [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]].

Як і ў лірыцы, у персанажах сваёй драматургіі (Паўлінка і Якім Сарока, Сымон Зяблік, Алена Гарошка і Янка Здольнік) Купала ўвасобіў духоўныя памкненні чалавека, далучанага да перадавых ідэй свайго часу, яго высокія маральныя якасці, права кіравацца ў сваіх учынках уласным выбарам, жаданне знайсці справядлівасць. Ім створаны каларытныя, драматургічна насычаныя тыпажы камічнага і сатырычнага плана (Адольф Быкоўскі, Крыніцкія і Пустарэвічы ў «Паўлінцы», Мікіта Зносак у «Тутэйшых»).

=== Публіцыстыка ===
Янка Купала выступаў як публіцыст і [[літаратурны крытык]].

Яго дарэвалюцыйныя публіцыстычныя творы заклікалі да паляпшэння сацыяльнага становішча шырокіх народных мас Беларусі («Думкі з пабыцця ў Фінляндыі на Іматры», 1910; «3 гуты „Залессе“», 1911), закраналі праблемы нацыянальнай самасвядомасці («Святкаванне Купалы ў Вільні», 1912; «Вера і нацыянальнасць», «Ці маем мы права выракацца роднай мовы», абодва 1914, і інш.). У 1913 годзе артыкулам «Чаму плача песня наша?» Янка Купала прыняў удзел у вядомай дыскусіі з [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлавам Ластоўскім]] (Юркам Верашчакам){{Sfn|Багдановіч|1989}}, у ходзе якой фактычна выпрацоўваліся і сцвярджаліся эстэтычныя прынцыпы тагачаснай беларускай літаратуры.

У публіцыстыцы перыяду рэвалюцыі і развалу [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] Купала пісаў аб шляхах беларускага народа да нацыянальнага самавызначэння, закранаў праблемы нацыянальнай палітыкі савецкай улады пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі. Як прадстаўнік нацыянальнай гуманістычна настроенай інтэлігенцыі ён прапаведаваў ідэал нацыянальнай рэвалюцыі, якая дазволіла б кожнаму народу стаць гаспадаром свайго лёсу і проціпастаўляў яе рэвалюцыі бальшавіцкай («Справа незалежнасці Беларусі за мінулы год», 1920). Погляды Янкі Купалы вызначаліся дэмакратызмам, адмаўленнем гвалту, сцвярджэннем прыярытэту агульначалавечых духоўных каштоўнасцей над класавымі&lt;ref name=&quot;archiŭ&quot;/&gt;.

У гады [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў публіцыстыцы ён заклікаў да змагання супраць нацызму. Артыкулы з яго подпісам змяшчаліся ў газетах «Правда», «Известия», «Красная звезда» і інш.

У 1972 годзе выйшла кніга «Публіцыстыка».

=== Пераклады ===
Янка Купала пераклаў на беларускую мову «[[Слова пра паход Ігараў|Слова аб палку Ігаравым]]» (прозай і вершамі), міжнародны пралетарскі гімн «[[Інтэрнацыянал (гімн)|Інтэрнацыянал]]», польскі тэкст у п’есах [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча]] «[[Сялянка (опера)|Ідылія]]» і «[[Залёты]]», лібрэта оперы «''{{нп5|Галька (опера)|''Галька''|pl|Halka (opera)}}''» [[Станіслаў Манюшка|Станіслава Манюшкі]], паэму [[Аляксандр Сяргеевіч Пушкін|Аляксандра Пушкіна]] «[[wikisource:be:Медны коннік|Медны коннік]]», шэраг вершаў і паэм [[Тарас Рыгоравіч Шаўчэнка|Тараса Шаўчэнкі]], асобныя творы [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]], [[Уладзіслаў Сыракомля|Уладзіслава Сыракомлі]], [[Марыя Канапніцкая|Марыі Канапніцкай]], [[Юзаф Крашэўскі|Юзафа Крашэўскага]], [[Уладзіслаў Бранеўскі|Уладзіслава Бранеўскага]], [[Ежы Жулаўскі|Ежы Жулаўскага]], [[Пятро Панч|Пятра Панча]], [[Мікалай Аляксеевіч Някрасаў|Мікалая Някрасава]], [[Іван Андрэевіч Крылоў|Івана Крылова]], [[Аляксей Васілевіч Кальцоў|Аляксея Кальцова]] і інш.{{sfn|Беларускія пісьменнікі (1917—1990)|1994}}

=== Нацыянальна-культурныя і дзяржаўныя погляды ===
Пачатак творчай і грамадска-палітычнай дзейнасці Янкі Купалы прыпадае на [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|рэвалюцыйныя падзеі 1905—1907 гадоў]]. Па ўсёй [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у тым ліку на тэрыторыі [[Паўночна-Заходні край|беларуска-літоўскіх губерняў]], успыхнуў моцны штуршок для нацыянальна-вызваленчых і дэмакратычных рухаў. Асабліва хвалявала Янку Купала тое, што раскол беларускага этнасу ажыццяўляўся паводле веравызнання: [[Праваслаўе|праваслаўныя]] — «''рускія''», [[Каталіцтва|католікі]] — «''палякі''». У сваім артыкуле «''Вера і нацыянальнасць''», надрукаваным у газеце «[[Наша Ніва (1906)|Наша Ніва]]» ў 1914 годзе, ён падкрэсліў, што менавіта такі падыход размывае адзінства беларускага народа, спрыяе яго дэнацыяналізацыі, і заклікаў працоўных беларусаў у згодзе «''працаваць над адраджэннем сваёй вялікай старонкі, здабываць для сябе лепшую долю''» і не блытаць «''справы рэлігіі з нацыянальнасцю''»&lt;ref&gt;Ермашкевіч, Р. І., Ермашкевіч, В. Р. Пытанні нацыянальна-дзяржаўнага адраджэння і будаўніцтва ў творчай спадчыне Янкі Купалы / Р. І. Ермашкевіч, В. Р. Ермашкевіч // Гістарычны лёс беларускай савецкай дзяржаўнасці: (да 100-годдзя абвяшчэння Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусі): зборнік артыкулаў / Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Інстытут гісторыі; [рэдкалегія: А. А. Каваленя (старшыня) і інш.]. — Мінск: Беларуская навука, 2021. — 373, [1] с.: табл. — С. 48. — ISBN 978-985-08-2784-5.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Купала, Я. Вера і нацыянальнасць // Купала, Я. Поўны збор твораў: У 9 т. / Акадэмія навук Беларусі, Інстытут літаратуры імя Я. Купалы; Рэдкал.: С. А. Андраюк і інш. Т.8: Артыкулы, нататкі, выступленні. Калектыўныя творы / Рэд. тома: М. І. Мушынскі, В. У Скалабан; Падрыхт. тэкстаў Г. В. Якаўлевай; Камент.: С. В. Забродскай і інш. — Мінск: Мастацкая літаратура, 2002. — 462 с., [4] л. партр. — С. 44—45. — ISBN 5-340-01093-7, ISBN 985-02-0551-2.&lt;/ref&gt;.

У вершы «[[А хто там ідзе?]]», які атрымаў высокую ацэнку сучаснікаў&lt;ref&gt;Самойла, У. І. Жалейка: песні Янкі Купалы // Наша Ніва. — 1908. — № 17. — 17 серпня. — С. 4—5.&lt;/ref&gt;, заключалася ідэя нацыянальнага самавызначэння і дзяржаўнага станаўлення беларускага народа. [[Максім Горкі]] выказаў думку, што гэты верш-песня «''можа быць, на час стане народным гімнам беларусаў''»&lt;ref&gt;Беларусізацыя, 1920-я гады: Дакументы і матэрыялы / Беларускі дзяржаўны універсітэт, Гістарычны факультэт, Кафедра сусветнай і айчыннай гісторыі, Археаграфічная камісія Дзяржаўнага камітэта па архівах і справаводстве Рэспублікі Беларусь; Пад агульнай рэдакцыяй Р. П. Платонава, У. К. Коршука. — Мінск: БДУ, 2001. — 268, [1] с.: табл. — С. 219. — ISBN 985-445-495-9&lt;/ref&gt;. Пра ўплыў, які аказаў гэты верш-гімн на фарміраванне нацыянальнай свядомасці беларусаў, кажа той факт, што ў дзень адкрыцця [[Першы Усебеларускі з’езд|Усебеларускага з’езда]] ў Мінску ў снежні 1917 года перад яго ўдзельнікамі хор праспяваў яго ў якасці беларускага гімна&lt;ref&gt;Беларуская Народная Рэспубліка — крок да незалежнасці: да 100-годдзя абвяшчэння: гістарычны нарыс / [А. А. Каваленя і інш.]; Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Інстытут гісторыі. — Мінск: Беларуская навука, 2018. — 155, [2] с.: іл., карты, партр., факсім., герб. — С. 38. — ISBN 978-985-08-2271-0.&lt;/ref&gt;. Адчуванне мяжы гістарычных перамен выразна раскрыта ў вершы-закліку «''На сход!''» і вершы «''Для Бацькаўшчыны''», якія прысвечаны абвяшчэнню [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]].

У артыкуле [[wikisource:be:Незалежнасць (Купала)|«Незалежнасць]]» (1919) выказаўся пра імперыялістычныя памкненні [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] і [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|Савецкай Расіі]]: «''Наша незалежнасць соллю ўваччу для незалежнасці нашых суседак — Польшчы і Расіі, бо і адна, і другая хацелі б нашу незалежнасць утапіць у лыжцы вады сваёй незалежнасці''». У гэты перыяд адкрыта выказваў сацыял-дэмакратычныя погляды і прапаведаваў ідэал нацыянальнай рэвалюцыі.

== Бібліяграфія ==
&lt;div class=&quot;references-small&quot; style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3; -webkit-column-count:3;&quot;&gt;

=== Асобныя выданні&lt;ref&gt;Янка Купала: энцыклапедыя. Т. 1. А — З / рэдкал.: У. У. Андрыевіч (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелЭн, 2017. — С. 126.&lt;/ref&gt;===

* [[Жалейка (зборнік)|Жалейка: (вершы)]] (1908)
* [[Адвечная песня|Адвечная песня: [паэма]]] (1910)
* [[Гусляр (зборнік)|Huślar: [zbornik wieršaŭ]]] (1910)
* [[Сон на кургане|Сон на кургане: (паэма)]] (1912, вокладка 1913))
* [[Шляхам жыцця (зборнік)|Шляхам жыцця: (зборнік вершаў)]] (1913)
* [[Паўлінка|Паўлінка: сцэны з шляхецкага жыцця]] (1913)
* [[Раскіданае гняздо (п’еса)|Раскіданае гняздо: драма]] (1919)
* [[Спадчына (зборнік)|Спадчына: (зборнік вершаў)]] (1922)
* [[Безназоўнае (зборнік)|Безназоўнае: (зборнік вершаў)]] (1925)
* Апавяданні вершам, кнігі 1,2 (1926)
* [[Магіла льва (паэма)|Магіла льва (паэма)]] (1927)
* [[На куццю|На Куццю: абразок у 1 акце]] (1928)
* [[Адцвітанне (зборнік)|Адцвітанне: (вершы)]] (1930)
* [[За што?|За што: (паэмы)]] (1930)
* Песня-байка: вершы (1930)
* Творы: 1918―1928 (1930)
* [[Над ракой Арэсай|Над ракою Арэсай: (паэма)]] (1933)
* [[Песня будаўніцтву (зборнік)|Песня будаўніцтву: вершы]] (1936)
* [[Беларусі ардэнаноснай (зборнік)|Беларусі ардэнаноснай: вершы]] (1937)
* [[Ад сэрца (зборнік)|Ад сэрца: вершы]] (1940)
* [[Беларускім партызанам (зборнік)|Беларускім партызанам: артыкул і вершы]] (1942)

=== Зборы твораў ===
* Зб. тв. Т. 1-6. Мн., 1925-32;
* Зб. тв. Т. 1-6. Мн., 1952-54;
* Спадчына. Нью-Ёрк; Мюнхен, 1955;
* Зб. тв. Т. 1-6. Мн., 1961-63;
* Зб. тв. Т. 1-7. Мн., 1972—1976;
* Поўны зб. тв.: У 9 т. Т. 1-8. Мн., 1995—2002.

=== Паэмы ===
* «[[Зімою]]» (1907)
* «[[Нікому]]» (1907)
* «[[Калека (паэма)|Калека]]» (1907)
* «[[Адплата кахання]]» (1907)
* «[[У Піліпаўку]]» (1908)
* «[[За што?]]» (1908)
* «[[Адвечная песня]]» (1908)
* «[[Курган (паэма)|Курган]]» (1910)
* «[[Сон на кургане]]» (1910)
* «[[На куццю|На Куццю: абразок у 1 акце]]» (1928)
* «[[На Дзяды]]» (1911)
* «[[Бандароўна]]» (1913)
* «[[Магіла льва (паэма)|Магіла льва]]» (1913)
* «[[Яна і я]]» (1913)
* «[[На папасе]]» (1913)
* «[[Безназоўнае (паэма)|Безназоўнае]]» (1924)
* «[[З угодкавых настрояў]]» (1927)
* «[[Над ракой Арэсай|Над ракою Арэсай]]» (1933)
* «[[Барысаў (паэма)|Барысаў]]» (1934)
* «[[Тарасова доля]]» (1939)&lt;ref&gt;{{Навіна|загаловак=Першыя выданьні паэмаў Янкі Купалы|спасылка=http://archives.gov.by/index.php?id=311349|выдавец=[[БелНДЦЭД]]|дата доступу=26 сакавіка 2013}}&lt;/ref&gt;

=== П’есы ===
* «[[Паўлінка]]» (1912)
* «[[Прымакі (п’еса)|Прымакі]]» (1913)
* «[[Раскіданае гняздо (п’еса)|Раскіданае гняздо]]» (1913)
* «[[Тутэйшыя (п’еса)|Тутэйшыя]]» (1922)&lt;ref&gt;{{Навіна|загаловак=Першыя выданні п’ес Янкі Купалы|спасылка=http://archives.gov.by/index.php?id=118209|выдавец=БелНДЦЭД|дата доступу=26 сакавіка 2013}}&lt;/ref&gt;

=== У перакладзе ===
Верш «[[А хто там ідзе?]]» выйшаў у перакладзе на 101 мову свету&lt;ref&gt;[https://bel.sputnik.by/20180413/yanka-kupala-a-hto-tam-idze-na-101-yazyke-mira-1034794866.html sputnik.by]&lt;/ref&gt;.
&lt;/div&gt;

== Крытыка ==

=== Ранняя крытыка ===
Першы зборнік вершаў паэта «[[Жалейка (зборнік)|Жалейка]]» (1908) стаў значнай падзеяй у беларускай літаратуры і адразу ж выклікаў водгукі. [[Ядвігін Ш.]] даў агульную ацэнку кнізе, але не ўбачыў яе наватарства і самабытнасці&lt;ref&gt;«[[Минское эхо]]» (9.7.1908)&lt;/ref&gt;. [[Уладзімір Іванавіч Самойла|Уладзімір Самойла]] характарызаваў зборнік як «''сонца жывой сапраўднай паэзіі''», адзначаў, што «''беларуская песня з галіны этнаграфіі пераходзіць у галіну літаратуры; беларускі народ з аб’екта фалькларыстычнага вывучэння ператвараецца ў суб’ект нацыянальнай самасвядомасці''»&lt;ref&gt;«[[Минский курьер (1908)|Минский курьер]]» (23.8.1908)&lt;/ref&gt;. Ён высока ацаніў і паэму «[[Адвечная песня]]», а паэзію Янкі Купалы лічыў найкаштоўнейшым скарбам, у якім поўна і глыбока адлюстроўваецца душа беларускага народа. У гэтым ён бачыў не толькі нацыянальнае, але і агульначалавечае значэнне паэзіі Купалы&lt;ref&gt;«[[Наша ніва (1906)|Наша ніва]]» (16.9.1910)&lt;/ref&gt;.

На «Адвечную песню» змясціў водгукі беларускі, рускі, польскі і літоўскі друк. [[Зянон Пяткевіч]] сцвярджаў, што «''ліра Янкі Купалы плача штучнымі слязамі''». Гнеўны адказ на гэта даў [[Альгерд Бульба]], які падкрэсліваў глыбока народны характар творчасці, назваўшы яе стогнам набалелай душы. У рэцэнзіі на зборнік «[[Гусляр (зборнік)|Гусляр]]» (1910) Бульба адзначыў панаванне ў творах Купалы фантазіі, якая абумовіла багацце форм, настрояў&lt;ref&gt;«Наша ніва» (21.10.1910)&lt;/ref&gt;.

Грунтоўную ацэнку творчасці Янкі Купалы даў [[Максім Багдановіч]]. Ён адзначаў не толькі велічыню таленту, але і яго гнуткасць, здольнасць да ўсебаковага развіцця. Вызначальным у форме купалаўскіх вершаў ён лічыў рытм{{sfn|Багдановіч, Саламевіч|1999|с=28}}.

У «Гісторыі беларускай літаратуры» [[Максім Гарэцкі]] скіроўваў увагу на творчае пераасэнсаванне Янкам Купалам фальклору. Паэт ахарактарызаваны як лірык, у якога на першым плане грамадзянскія матывы. [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхім Карскі]] таксама падкрэсліваў лірычную прыроду таленту Янкі Купалы, аднак да творчасці паэта ставіўся досыць абмежавана: вылучаў у ёй толькі сумныя тоны, адмаўляў існаванне ў ёй агульначалавечых тэм і матываў{{sfn|Багдановіч, Саламевіч|1999|с=28}}.

Сябры аб’яднання «[[Маладняк (літаратурнае аб’яднанне)|Маладняк]]» вылучалі ў купалавай паэзіі матывы змагання, заклік да працоўных узняцца да Сонца з «''санлівых нізін''». Спробу даследаваць філасофскія матывы лірыкі Янкі Купалы зрабіў [[Адам Антонавіч Бабарэка|Адам Бабарэка]], акцэнтуючы ўвагу на тонкім адчуванні паэтам «моцы жыцця»&lt;ref&gt;''Адам Бабарэка''. З далін на ўзвышшы // «Маладняк», 1926, № 10&lt;/ref&gt;.

Першая спроба перыядызацыі творчасці Янкі Купалы зроблена [[Міхаіл Мікалаевіч Піятуховіч|Міхаілам Піятуховічам]]&lt;ref&gt;''Міхайла Піятуховіч''. Асноўныя этапы ў развіцці лірыкі Янкі Купалы // «Полымя», 1925, № 4&lt;/ref&gt;. У зборніку «Жалейка» аўтар пабачыў эмбрыён далейшых галоўных матываў творчасці паэта. На яго думку, асабліва падрабязна распрацавана ў зборніку тэма сялянскай беднасці, а ў кнізе «Гусляр» выявілася даволі акрэсленая сістэма агульнафіласофскага светапогляду Янкі Купалы. У зборніку «Шляхам жыцця» (1913) спалучалася паглыбленне сацыяльных матываў з верай у здзяйсненне сваіх ідэалаў. У зборніку «Безназоўнае» (1925) Янка Купала бачыўся аўтару песняром Кастрычніцкай рэвалюцыі.

На думку [[Аляксандр Мікалаевіч Вазнясенскі|Аляксандра Вазнясенскага]], паэмы Купалы — узор спалучэння [[рамантызм]]у і класіцызму. Дзякуючы гэтаму паэт уводзіў беларускую літаратуру ў «''агульнае рэчышча літаратуры еўрапейскай''»&lt;ref&gt;«Узвышша», 1927, № 1&lt;/ref&gt;.

На рамантычны пачатак у творчасці Янкі Купалы звяртаў увагу [[Мікола Байкоў]]. Калі ён параўноўваў Янку Купалу з [[Тарас Рыгоравіч Шаўчэнка|Тарасам Шаўчэнкам]], то іх паэзію звязваў з гэтак званым нацыянальным рамантызмам. [[Зміцер Жылуновіч|Цішка Гартны]] лічыў, што сімвалізм купалавай паэзіі нёс службу рамантызму, які адыгрываў станоўчую ролю, бо гучаў нотамі закліку да пратэсту{{sfn|Багдановіч, Саламевіч|1999|с=28}}.

=== 1930-я. Пасляваенны час ===
Крытыка 1920—1930-х гадоў не заўсёды вызначалася навуковым падыходам. Моцнай была вульгарна-сацыялагічная трактоўка, паэта абвінавачвалі ў нацыяналізме, у адрыве ідэй нацыянальнага вызвалення ад вызвалення класавага, груба папракалі ў ідэалізацыі мінулага, у падробцы пад народную песню, у рэакцыйным рамантызме{{sfn|Багдановіч, Саламевіч|1999|с=28}}. З цягам часу паявіліся артыкулы, дзе творчасць Янкі Купалы разглядалася больш аб’ектыўна, з улікам складанасці эпохі, у якую ён тварыў. Савецкія даследчыкі скіроўвалі ўвагу на яго рэалізм, напрыклад [[Юльян Сяргеевіч Пшыркоў|Юльян Пшыркоў]] даказваў неправамернасць адрыву тэмы мінулага ад сучаснасці&lt;ref&gt;''Ю. Пшыркоў''. Дарэвалюцыйныя паэмы Янкі Купалы // Полымя рэвалюцыі, 1940, № 12&lt;/ref&gt;.

Першая дысертацыя на Захадзе, прысвечаная творчасці Янкі Купалы, абаронена [[Вінцэнт Антонавіч Жук-Грышкевіч|Вінцэнтам Жук-Грышкевічам]] у [[Атаўскі ўніверсітэт|Атаўскім універсітэце]] («Лірыка Янкі Купалы», 1952). У 1959 годзе ў [[Мюнхен]]е абаронена [[Міхась Маскалік|Міхасём Маскалікам]] дысертацыя «Янка Купала: Пясняр беларускага народа», выдадзеная як манаграфія ў 1961 годзе.

[[Рыгор Львовіч Рэлес|Рыгор Рэлес]] адзначаў яго ўплыў на яўрэйскіх пісьменнікаў, якія працавалі ў Беларусі ў міжваенны перыяд (асабліва на [[Ізі Харык]]а і [[Майсей Саламонавіч Кульбак|Майсея Кульбака]])&lt;ref&gt;http://belisrael.info/?p=5592&lt;/ref&gt;. У 1980-х гадах стаў вядомы яго верш «[[Жыды (верш)|Жыды]]».

Асаблівае значэнне спадчына Янкі Купалы набыла ў канцы 1980-х гадоў, калі былі надрукаваныя раней забароненыя яго творы (паэмы «[[Калека (паэма)|Калека]]», «[[На куццю|На Куццю]]» і інш.). Яна прываблівае даследчыкаў шырынёй праблем, невычэрпным багаццем мастацкіх сродкаў{{sfn|Багдановіч, Саламевіч|1999|с=28}}.

Вопыт сучаснага прачытання твораў Янкі Купалы, звужэнне кола яго творчасці ў 1930-я гады, супярэчлівасць думкі паэта, шматмернасць яго вобразаў, тыпалагічную блізкасць да твораў [[Марыс Метэрлінк|Марыса Метэрлінка]], [[Кнут Гамсун|Кнута Гамсуна]], [[Герхарт Гаўптман|Герхарта Гаўптмана]], [[Жан-Поль Сартр|Жана Поля Сартра]], [[Альбер Камю|Альбера Камю]], [[Франц Кафка|Франца Кафкі]], [[Джэймс Джойс|Джэймса Джойса]] раскрыў у манаграфіі «Драматургічная спадчына Янкі Купалы» (1994) [[Пятро Васючэнка]].

[[Альгерд Бахарэвіч]] (2012) паказвае, як адзін з самых буйных і супярэчлівых беларускіх паэтаў, стварыўшы свае шэдэўры, «выпарыўся» са свету сапраўднай літаратуры на апошнім дзесяцігоддзі свайго жыцця, «''не перастаючы пісаць, друкавацца і лічыцца паэтам''»&lt;ref&gt;''Альгерд Бахарэвіч''. Гамбурскі рахунак Бахарэвіча. — Радыё Свабодная Эўропа / Радыё Свабода, 2012&lt;/ref&gt;.

== Сцэнічныя пастаноўкі, фільмы, музычныя творы ==
Паэма «[[Адвечная песня]]» пастаўлена ў 1921 годзе, «[[Сон на кургане]]» ў 1928 годзе. П’еса «[[Паўлінка]]» ўпершыню пастаўлена [[Беларускі музычна-драматычны гурток у Вільні|Беларускім музычна-драматычным гуртком]] у Вільні ў 1913 годзе, у 1952 годзе паводле [[Паўлінка (спектакль)|спектакля]] [[Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы|тэатра імя Янкі Купалы]] створаны [[Паўлінка (фільм-спектакль)|аднайменны кінафільм]]. Драма «[[Раскіданае гняздо (п’еса)|Раскіданае гняздо]]» пастаўлена [[Першае беларускае таварыства драмы і камедыі|Першым таварыствам беларускай драмы і камедыі]] ў Менску ў 1917 годзе, [[Раскіданае гняздо (фільм)|аднайменны кінафільм]] зняты ў 1982 годзе. Сцэнічны жарт «[[Прымакі (п’еса)|Прымакі]]» ставіўся самадзейна ў 1920-я гады, у тэатры пастаўлены ў 1936 годзе. П’еса «[[Тутэйшыя (п’еса)|Тутэйшыя]]» пастаўлена [[Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы|БДТ-1]] у 1926 годзе, адноўлена ў 1990 годзе.

Многія вершы Янкі Купалы былі пакладзены на музыку. Паводле яго твораў створаны оперы [[Рыгор Канстанцінавіч Пукст|Рыгора Пукста]] «Машэка», [[Мікалай Мікалаевіч Чуркін|Мікалая Чуркіна]] «Раскіданае гняздо», опера-прытча [[Уладзімір Георгіевіч Мулявін|Уладзіміра Мулявіна]] «Песня пра долю», балеты [[Яўген Аляксандравіч Глебаў|Яўгена Глебава]] «Выбранніца», «Курган», музычная камедыя [[Юрый Уладзіміравіч Семяняка|Юрыя Семянякі]] «Паўлінка» (1973), сімфоніі, вакальна-сімфанічныя паэмы і інш.{{sfn|Лойка, Саламевіч|1999|с=27}}

== Ушанаванне памяці ==
[[Файл:Я. Кругер. Партрэт Я. Купалы.jpg|міні|[[Янкель Мордухавіч Кругер|Янкель Кругер]]. Партрэт Янкі Купалы, 1923 год.]]
Імя Янкі Купалы носяць у Беларусі 246 вуліц, [[Парк імя Янкі Купалы|мінскі парк]] і [[Купалаўская (станцыя метро, Мінск)|станцыя метро]], [[Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы|Нацыянальны акадэмічны тэатр]], [[Інстытут мовы і літаратуры імя Якуба Коласа і Янкі Купалы НАНБ|Інстытут мовы і літаратуры Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]], [[Гродзенскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Янкі Купалы|Гродзенскі дзяржаўны ўніверсітэт]], пасёлак [[Янка Купала (Пухавіцкі раён)|Янка Купала]] ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]], шэраг бібліятэк і школ.

У Мінску працуе [[Дзяржаўны літаратурны музей Янкі Купалы]]. Створаны мемарыяльныя запаведнікі «[[Вязынка (Маладзечанскі раён)|Вязынка]]», «[[Купалаўскі мемарыяльны запаведнік «Ляўкі»|Ляўкі]]», «[[Акопы]]». Таксама дзейнічае мемарыяльны музей у вёсцы [[Пячышчы]] (Татарстан)&lt;ref name=&quot;tat&quot;/&gt;.

У 1959 годзе заснавана Літаратурная прэмія імя Янкі Купалы, з 1965 года — Дзяржаўная прэмія імя Янкі Купалы ў галіне літаратуры, мастацтва і выканаўчага майстэрства. Творчасць Янкі Купалы мае сусветнае прызнанне: у 1982 годзе ў Беларусі і паводле рашэння [[ЮНЕСКА]] ва ўсім свеце ўрачыста святкавалася 100-годдзе з дня нараджэння песняра. Своеасаблівым падрахункам развіцця купалазнаўства стаў энцыклапедычны даведнік «Янка Купала» (1986).

У 1992 годзе ў гонар паэта была выпушчана манета вартасцю ў 1 рубель.

З 1995 года сістэматычна праводзяцца штогадовыя [[Купалаўскія чытанні]] — прафесійны форум для абмеркавання навуковых дасягненняў і праблем купалазнаўства. У 1996 годзе быў створаны [[Міжнародны фонд Янкі Купалы]].

Падрыхтаваная ў год святкавання 135-годдзя з дня нараджэння народнага паэта Беларусі энцыкла­педыя «Янка Купала» асвятляе жыццёвы і творчы шлях класіка беларускай літаратуры, аналізуе ўсе яго паэтычныя, празаічныя, публіцыстычныя, драматургічныя творы, іх змест, літаратурна-мастацкія якас­ці, умовы падрыхтоўкі, распавядае аб краінах і гарадах, якія наведваў Янка Купала, уключае біяграфіі людзей, з якімі ён быў звязаны пры жыцці ці якія аказалі ўплыў на яго творчасць. У выданні раскрываецца вобраз народнага песняра ў беларускім кіна- і тэатральным мастацтве, жывапісе, літаратуры.

=== Помнікі ===
Помнікі Янку Купалу ўсталяваны ў наступных месцах:&lt;br /&gt;У [[Беларусь|Беларусі]]: [[Мінск]], [[Радашковічы]], [[Вязынка (Маладзечанскі раён)|Вязынка]], [[Ляўкі (Аршанскі раён)|Ляўкі]], [[Гомель]].

У замежжы: [[Ашдод]] ([[Ізраіль]]), [[Ашгабат]] ([[Туркменістан]])&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/343110|title=У Ашхабадзе паставілі помнік Янку Купалу|website=Наша Ніва|date=2024-05-19|access-date=2024-06-12}}&lt;/ref&gt;, [[Гданьск]] ([[Польшча]]), [[Масква]] ([[Расія]]), [[Пекін]] ([[Кітай]])&lt;ref&gt;[https://nashaniva.by/?c=ar&amp;i=244030&amp;lang=be У Кітаі адкрылі помнік Янку Купалу]&lt;/ref&gt;, [[Пліска]] ([[Балгарыя]])&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.racyja.com/kultura/u-balgaryi-ustalyavali-byust-yanki-kupal/ |title=У Балгарыі ўсталявалі бюст Янкі Купалы |access-date=15 снежня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191215160759/https://www.racyja.com/kultura/u-balgaryi-ustalyavali-byust-yanki-kupal/ |archive-date=15 снежня 2019 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, [[Сіянь]] ([[Кітай]])&lt;ref&gt;[https://belsat.eu/ru/news/v-kitae-poyavilsya-pamyatnik-yanke-kupale/ В Китае появился памятник Янке Купале]&lt;/ref&gt;, Эрау-парк у {{нп5|Манро (Нью-Ёрк)|Манро|en|Monroe, New York}} (штат [[Нью-Ёрк (штат)|Нью-Ёрк]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]).

&lt;center&gt;&lt;gallery&gt;
Файл:Помнік Янку Купалу ў Вязынцы, А.Глебаў (1982).jpg|Помнік у [[Радашковічы|Радашковічах]] (скульптар [[Аляксей Канстанцінавіч Глебаў|А. Глебаў]], [[1982]] г.)
Файл:Мінск. Парк Янкі Купалы (04).jpg|Помнік у [[Парк імя Янкі Купалы|парку імя паэта]] ў [[Мінск]]у
Файл:Places of life and work of Yanka Kupala 05.jpg|Помнік у [[Ляўкі (Аршанскі раён)|Ляўках]]
Файл:Bust Janki Kupaly, Homiel. Бюст Янкі Купалы, Гомель (2022).jpg|Бюст у [[Гомель|Гомелі]]
Файл:Gdańsk pomnik Janki Kupały.JPG|Памятны знак у [[Гданьск]]у
Файл:Yanka Kupala monument in Ashdod - 1.jpg|Памятны знак у ізраільскім горадзе Ашдодзе (беларуская мова)
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

=== Памятныя дошкі ===
На дамах, дзе ў розны час жыў Купала, — у [[Вязынка (Маладзечанскі раён)|Вязынцы]], [[Ляўкі (Аршанскі раён)|Ляўках]] і [[Яхімоўшчына (Маладзечанскі раён)|Яхімоўшчыне]], а таксама ў гарадах [[Барысаў]], [[Капыль]], [[Маладзечна]], [[Мар’іна Горка]], вёсках [[Бяларучы]], [[Косіна (Лагойскі раён)|Косіна]], [[Сеніца]], [[Старая Беліца (Сенненскі раён)|Старая Беліца]] — устаноўлены мемарыяльныя дошкі.

Прысвечаныя паэту мемарыяльныя дошкі за мяжой устаноўлены ў [[Вільнюс]]е, [[Іматра|Іматры]]&lt;ref&gt;[https://zbsb.org/news/abroad/u-finskim-goradze-zyavi-sya-memaryyalny-znak-yanku-kupalu/?sphrase_id=187499 У фінскім горадзе зьявіўся мэмарыяльны знак Янку Купалу] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201205112102/https://zbsb.org/news/abroad/u-finskim-goradze-zyavi-sya-memaryyalny-znak-yanku-kupalu/?sphrase_id=187499 |date=5 снежня 2020 }}&lt;/ref&gt;, [[Кіславодск]]у, [[Рыга|Рызе]]&lt;ref&gt;[https://zbsb.org/news/abroad/8024/ Памятную шыльду Янку Купалу адкрылі ў Рызе ]&lt;/ref&gt;, [[Санкт-Пецярбург]]у, [[Браціслава|Браціславе]]&lt;ref&gt;[https://nashaniva.by/?c=ar&amp;i=242888 У Браціславе адкрылі прыгожую шыльду Янкі Купалы]&lt;/ref&gt;, [[Смаленск]]у, пасёлках [[Гаспра]] каля [[Ялта|Ялты]], [[Пячышчы|Пячышчах]] каля [[Казань|Казані]], вёсцы Соф’іна {{нп5|Раменскі раён (Расія)|Раменскага раёна|ru|Раменский район}} [[Маскоўская вобласць|Маскоўскай вобласці]].

&lt;center&gt;&lt;gallery&gt;
Файл:Мемориальная доска поэту Янке Купале.JPG|Памятная дошка ў [[Смаленск]]у
Файл:Pamiatnaja doška J. Kupalu, Sankt-Pieciarburh.jpg|Памятная дошка на доме ў [[Санкт-Пецярбург]]у, дзе ў 1909—1913 гадах жыў паэт
Файл:Jankas Kupalas Rīgas Baltkrievu pamatskolas ieejas plāksne.jpg|Памятная дошка ў [[Рыга|Рызе]]
Файл:Janka Kupala - Bratislavo, memortabulo.jpg|Мемарыяльная дошка ў [[Браціслава|Браціславе]]
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

=== На манетах ===
&lt;center&gt;&lt;gallery&gt;
5009-0003-reverse.gif|Памятная манета Цэнтральнага банка Расіі (1992) 
Janka Kupała (silver coin, reverse).gif|Памятная манета [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь]] (2002) 
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

=== У філатэліі ===
&lt;center&gt;&lt;gallery&gt;
File:Stamp of USSR 2043.jpg
File:USSR Stamp - Kupala and Kolas - 1962.jpg
File:2002. Stamp of Belarus 0465.jpg
File:2002. Stamp of Belarus 0463-0464.jpg
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

=== У фалерыстыцы ===
&lt;center&gt;&lt;gallery&gt;
Файл:Значок - Янка Купала - 1962.JPG|Памятны значок, прысвечаны 80-м угодкам Янкі Купалы&lt;br&gt;(1962, [[Мінск]])
Файл:Значок - Янка Купала (шэры мэтал).jpg|Памятны значок, прысвечаны 80-м угодкам Янкі Купалы&lt;br&gt;(1962, [[Мінск]])
Файл:Значок - Янка Купала (кніга і пяро).jpg|Памятны значок, прысвечаны 90-м угодкам Янкі Купалы&lt;br&gt;(Г. Максімаў, 1972, [[Мінск]])&lt;ref name=&quot;enc2&quot;&gt;{{Артыкул|аўтар=Банькоў Л.|загаловак=Значкі купалаўскія|выданне=Янка Купала|тып=Энцыклапедычны даведнік|месца=Менск|выдавецтва=БелСЭ|год=1986|старонкі=252}}&lt;/ref&gt;
Файл:Значок - Янка Купала - мастак Я. Раманоўскі - 1972 (2).jpg|Памятны значок, прысвечаны 90-м угодкам Янкі Купалы&lt;br&gt;([[Янка Раманоўскі|Я. Раманоўскі]], 1972, Мінск)
Файл:Значок - Янка Купала - мастак Я. Раманоўскі - 1972.jpg|Памятны значок, прысвечаны 90-м угодкам Янкі Купалы&lt;br&gt;(Я. Раманоўскі, 1972, Мінск)
Файл:Значок - Янка Купала - мастак Г. Максімаў - 1972.jpg|Памятны значок, прысвечаны 90-м угодкам Янкі Купалы&lt;br&gt;(Г. Максімаў, 1972, Мінск)
Файл:Значок - Янка Купала - 1972.jpg|Памятны значок, прысвечаны 90-м угодкам Янкі Купалы (1972)
Файл:Значок - Ароў Парк - ЗША, 1973.JPG|Памятны значок, прысвечаны адкрыццю ў Ароў-парку (Манро, [[Нью-Ёрк (штат)|штат Нью-Ёрк]]) помнікаў Я. Купалу, [[Уолт Уітмен|У. Уітмэну]], [[Аляксандр Сяргеевіч Пушкін|А. Пушкіну]] і [[Тарас Рыгоравіч Шаўчэнка|Т. Шаўчэнку]]&lt;br&gt;(1973, [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]])
Файл:Значок - Янка Купала.jpg|Памятны значок&lt;br&gt;(Г. Максімаў, 1977—1981, [[Мінск]]) 
Файл:Значок - Янка Купала - 1982.jpg|Памятны значок, прысвечаны 100-м угодкам Янкі Купалы&lt;br&gt;(1982, [[Рыга]], [[Латвія]])
Файл:Значок - Ляўкі.jpg|Значок, прысвечаны Купалаўскаму мемарыяльнаму запаведніку [[Ляўкі (Аршанскі раён)|«Ляўкі»]]&lt;br&gt;(1982, Рыга, Латвія)
Файл:Значок - Купала і Колас - ЗША, 1982.jpg|Памятны значок, прысвечаны 100-м угодкам Янкі Купалы і [[Якуб Колас|Якуба Коласа]]&lt;br&gt;(1982, [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]])
Файл:Значок - Янка Купала - 1992.jpg|Значок, прысвечаны 110-м угодкам Янкі Купалы&lt;br&gt;(Г. Максімаў, 1992, Рыга, Латвія)
Файл:Значок - музэй Янкі Купалы.jpg|Значок, прысвечаны [[Дзяржаўны літаратурны музей Янкі Купалы|музею Янкі Купалы]]&lt;br&gt;(1992, Рыга, Латвія)
Файл:Значок - Вязынка.jpg|Значок, прысвечаны 110-м угодкам Янкі Купалы і [[Вязынка (Маладзечанскі раён)|Вязынцы]] (1992) 
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Вобраз у мастацтве ==
Янку Купалу прысвечаны вершы і п’есы, музычныя і кінематаграфічныя, жывапісныя і графічныя творы. Кампазітарам [[Віктар Пятровіч Помазаў|Віктарам Помазавым]] напісаны вакальна-сімфанічны твор «Янка Купала». Жыццю і творчасці паэта прысвечаны хранікальна-дакументальны фільм «А зязюля кукавала» (1972), тэлефільмы «Паклон мой народу за песні» (1982), «Ніколі я не паміраў» (1992), «Імша па Купалу» (1993) і інш. Да юбілеяў Янкі Купалы былі прысвечаны мастацкія выстаўкі.

Спектакль «[[Янка Купала. Кругі раю (спектакль)|Янка Купала. Кругі раю]]» пастаўлены ў [[Рэспубліканскі тэатр беларускай драматургіі|Рэспубліканскім тэатры беларускай драматургіі]], прэм’ера адбылася 2 лютага 2012 года&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://afisha.relax.by/theatre/10035108-kupala-krug-raju/minsk/ |title=afisha.relax.by |access-date=17 снежня 2022 |archive-date=17 снежня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221217204403/https://afisha.relax.by/theatre/10035108-kupala-krug-raju/minsk/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

[[Мастацкі фільм]] «[[Купала (фільм)|Купала]]» пра жыццё і творчасць класіка зняты на кінастудыі «[[Беларусьфільм]]» пры падтрымцы [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь]]. Публічна паказаны на маскоўскім кінафестывалі ў 2020 годзе, пасля чаго не дэманстраваўся з прычыны цэнзуры ў Беларусі.

== Зноскі ==
{{reflist}}

== Літаратура ==
{{калонкі|2|малы=так}}
* {{Крыніцы/ЭГБ|3|«Жыве Беларусь»|[[Аляксей Канстанцінавіч Каўка|Каўка А]].|377}}
* {{кніга|аўтар =  |частка = |загаловак =[[Пуцявінамі Янкі Купалы]]: дакументы і матэрыялы |арыгінал = |спасылка = |адказны =укладальнік [[Г. В. Кісялёў]]|выданне = |месца =Мн .|выдавецтва=Навука і тэхніка |год =1981|том = |старонкі = |старонак =312|серыя = |isbn = |тыраж =4380}}
* {{Кніга|аўтар = [[Алег Антонавіч Лойка|Лойко О.А.]]|загаловак = Янка Купала: [Авториз. пер. с белорус.] / О. Лойко|месца = М.: Мол. гвардия|год = 1982|старонак = 349|ref=Лойко}}
* {{Кніга|загаловак = Янка Купала: Энцыклапедычны даведнік|месца = Мн.|год = 1986}}
* {{Артыкул|аўтар = Сачанка Б.|загаловак = «Сняцца сны аб Беларусі…»: Загадка смерці Янкі Купалы|выданне = ЛіМ|год = 1988|нумар = 19, 26 жн}}
* {{Артыкул|аўтар = Багдановіч І.|загаловак = Янка Купала i рамантызм|месца = Мн.|год = 1989|ref=Багдановіч}}
* {{Артыкул|аўтар = Сачанка Б.|загаловак = «У сведкі запісы пакліча…»|выданне = ЛіМ|год = 1989|нумар = 20 студз}}
* {{Кніга|загаловак = Янка Купала і Якуб Колас у літаратурным працэсе Беларусі|месца = Мн.|год = 1993}}
* {{Крыніцы/БП (1992-95)|3|Купала Янка|ref=Беларускія пісьменнікі (1992—1995)}}
* {{Крыніцы/БП 1917-90|Купала Янка|ref=Беларускія пісьменнікі (1917—1990)}}
* {{Кніга|аўтар = Гніламёдаў У.|загаловак = Янка Купала: Новы погляд|месца = Мн.|год = 1995}}
* {{Кніга|аўтар = Колас Г.|загаловак = Карані міфаў: Жыццё і творчасць Янкі Купалы|месца = Мн.|год = 1998}}
* {{Крыніцы/БЭ|9|Купала Янка|Лойка А., Саламевіч І.|25—28|ref=Лойка, Саламевіч}}
* {{Крыніцы/БЭ|9|Купалазнаўства|Багдановіч І., Саламевіч І.|28—2|ref=Багдановіч, Саламевіч}}
* {{Кніга|загаловак = Янка Купала і Якуб Колас у кантэксце славянскіх літаратур|месца = Мн.|год = 2002}}
* {{Кніга|загаловак = Поўны збор твораў: у 9 т. / Янка Купала — Т. 9. Кн. 1. Пераклады; Эпісталярная спадчына; Дарчыя надпісы; Расейска-беларускі слоўнік; Калектыўнае; Службовыя і асабістыя дакументы; Дадатак|том = 9. Кн. 1|месца = Мн.|выдавецтва = Мастацкая літаратура|год = 2003|старонак = 686}}
* {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Поўны збор твораў: у 9 т. / Янка Купала — Т. 9. Кн. 2. Дапаўненні да папярэдніх тамоў; Летапіс жыцця і творчасці; Дадатак|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = |выдавецтва = Мастацкая літаратура|год = 2003|том =9. Кн. 2|старонкі = |старонак = 414|серыя = |isbn = 985-02-0661-6|тыраж = |ref = Збор твораў Т. 9 Кн. 2.}}
* {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|1}}
* {{Кніга|аўтар = Сідарэвіч А.|загаловак = Луцкевічы і Луцэвіч|адказны = Гурыновіч А.|месца = Мн.|выдавецтва = Выданьне грамадзкага аб’яднаньня «Фонд імя братоў Луцкевічаў»|год = 2003|ref = Сідарэвіч А.}}
* {{Кніга|аўтар = [[Міхась Ярош|Ярош М.]]|загаловак = Пясняр роднай зямлі: Жыццё і творчасць Я. Купалы|выданне = 2-е выд.|месца = Мн.|год = 2003}}
* {{Кніга|загаловак = Янка Купала і еўрапейскі літаратурны працэс|месца = Мн.|год = 2003}}
* {{Кніга|аўтар = Рагойша В.|загаловак = Янка Купала // Беларуская літаратура: вучэб. дапам. для 9-га кл. устаноў агул. сярэд. адукацыі з беларус. і рус. мовамі навучання|адказны = пад рэд. В. П. Рагойшы|месца = Мн.|выдавецтва = Нац. ін-т адукацыі|год = 2011|старонак = 320|isbn = 978-985-465-898-8|ref=Рагойша}}
* {{Кніга|аўтар = Тарас А.|загаловак = Янка Купала: Прарок беларускага народа |месца = Мн.|год = 2016|isbn = 978-985-18-3956-4}}
* Янка Купала: энцыклапедыя. Т. 1. А — З / рэдкал.: У. У. Андрыевіч (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелЭн, 2017. — 400 с.: іл.
* Янка Купала: энцыклапедыя. Т. 2. І — О / рэдкал.: У. У. Андрыевіч (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелЭн, 2018. — 416 с.: іл.
* Янка Купала: энцыклапедыя. Т. 3. П — Я / рэдкал.: У. У. Андрыевіч (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелЭн, 2018. — 496 с.: іл.
{{калонкі/канец}}

== Спасылкі ==
{{Commonscat|Yanka Kupala}}
* [https://www.nlb.by/by/infarmatsyynyya-resursy/elektronnyya-infarmatsyynyya-resursy/resursy-natsyyanalnay-bibliyateki-belarusi/virtualnyya-praekty-vysta-ki-i-kalektsyi/virtualnyya-praekty-bibliyateki/klasiki-susvetnay-litaratury-yanka-kupala-i-yakub-/yanka-kupala-letapis-zhytstsya-i-tvo/?bitrix_include_areas=Y Янка Купала: летапіс жыцця і творчасці] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221112201049/https://www.nlb.by/by/infarmatsyynyya-resursy/elektronnyya-infarmatsyynyya-resursy/resursy-natsyyanalnay-bibliyateki-belarusi/virtualnyya-praekty-vysta-ki-i-kalektsyi/virtualnyya-praekty-bibliyateki/klasiki-susvetnay-litaratury-yanka-kupala-i-yakub-/yanka-kupala-letapis-zhytstsya-i-tvo/?bitrix_include_areas=Y |date=12 лістапада 2022 }} віртуальны рэсурс на сайце [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі]]
* [https://www.nlb.by/by/infarmatsyynyya-resursy/elektronnyya-infarmatsyynyya-resursy/resursy-natsyyanalnay-bibliyateki-belarusi/virtualnyya-praekty-vysta-ki-i-kalektsyi/virtualnyya-praekty-bibliyateki/klasiki-susvetnay-litaratury-yanka-kupala-i-yakub-/ Класікі сусветнай літаратуры Янка Купала і Якуб Колас] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221112201053/https://www.nlb.by/by/infarmatsyynyya-resursy/elektronnyya-infarmatsyynyya-resursy/resursy-natsyyanalnay-bibliyateki-belarusi/virtualnyya-praekty-vysta-ki-i-kalektsyi/virtualnyya-praekty-bibliyateki/klasiki-susvetnay-litaratury-yanka-kupala-i-yakub-/ |date=12 лістапада 2022 }} віртуальны рэсурс на сайце [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі]]
* [https://csl.bas-net.by/personalii/64228/lucevich-ivan-dominikovich/ Янка Купала] ў базе даных «История белорусской науки в лицах» [[Цэнтральная навуковая бібліятэка імя Я. Коласа НАН Беларусі|Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі]] {{ref-ru}}
* [http://library.basnet.by/handle/csl/282 Біябібліаграфічны паказальнік] у рэпазіторыі [[Цэнтральная навуковая бібліятэка імя Я. Коласа НАН Беларусі|Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі]] {{ref-ru}}

{{Янка Купала}}
{{Рэдактары «Нашай Нівы»}}
{{Спектаклі і фільмы паводле твораў Янкі Купалы}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{Добры артыкул}}
{{Артыкул года|2023}}

{{DEFAULTSORT:Купала Янка}}
[[Катэгорыя:Акадэмікі Акадэміі навук Беларускай ССР]]
[[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]]
[[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]]
[[Катэгорыя:Драматургі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Народныя паэты Беларускай ССР]]
[[Катэгорыя:Паэты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Публіцысты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Лаўрэаты Дзяржаўнай прэміі СССР]]
[[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 1-га склікання]]
[[Катэгорыя:Члены ЦВК БССР]]
[[Катэгорыя:Галоўныя рэдактары газеты «Наша Ніва»]]
[[Катэгорыя:Янка Купала| ]]
[[Катэгорыя:Асобы, вядомыя пад літаратурнымі псеўданімамі]]
[[Катэгорыя:Дэпутаты Мінскага гарадскога Савета дэпутатаў]]
[[Катэгорыя:Пахаваныя на Ваганькаўскіх могілках]]
[[Катэгорыя:Пахаваныя на Вайсковых могілках (Мінск)]]
[[Катэгорыя:Перапахаваныя]]</text>
      <sha1>aq18viae3pvdhfwh7nl7mwzhdpvxvys</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Глыбокае</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16241</id>
    <revision>
      <id>5170825</id>
      <parentid>5158539</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T13:50:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Цімох</username>
        <id>101134</id>
      </contributor>
      <comment>дадаў падраздзел</comment>
      <origin>5170825</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="82338" sha1="pji3vx97t6kdc9djauvma6shlrnc8u0" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
 |статус                  = горад
 |беларуская назва        = Глыбокае
 |выява                   = Hłybokaje, Глыбокае, панарама, Кагальнае, Глубокое, панорама, Głębokie, panorama (08.10.2021).jpg
 |подпіс                  = Панарама Глыбокага над возерам Кагальным
 |вобласць                = Віцебская
 |раён                    = Глыбоцкі
 |першае згадванне        = 1514
}}
'''Глыбо́кае'''&lt;ref name=&quot;NNP&quot;/&gt; ({{lang-be-trans|Hlybokaje}}, [[Руская мова|рус]].: ''Глубокое'', [[Польская мова|польск]].: ''Głębokie'', [[Літоўская мова|літ.]]: ''Glubokas'', [[іўрыт]]: ''עברית'') — [[горад]] у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], адміністрацыйны цэнтр [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкага раёна]]. 

За 140 км на поўнач ад [[Мінск|Мінска]], 160 км на захад ад [[Віцебск]]а, 160 км на паўночны ўсход ад [[Вільня|Вільні]], 300 км на паўднёвы ўсход ад [[Рыга|Рыгі]]. На скрыжаванні аўтамабільных дарог [[Бягомль]] - [[Браслаў]] і [[Полацк]] — [[Вільня]]. Чыгуначная станцыя на лініі [[Крулеўшчына]] — [[Лынтупы]]. 

У межах горада - возера [[Кагальнае]], з якога выцякае рака [[Бярозаўка (прыток Дзісны)|Бярозаўка]], левы прыток [[Дзісна (рака)|Дзісны]]. Да межаў горада прылягаюць азёры [[Бяглец]], [[Вялікае (возера, Глыбоцкі раён)|Вялікае]], [[Мушкацкае]], [[Падлужнае]].

Насельніцтва - 17 720 чал. (па стане на 1 студзеня 2026 года)&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|загаловак=Численность населения на 1 января 2026 г.  и среднегодовая численность населения за 2025 год по Республике Беларусь в разрезе областей,  районов, городов, поселков городского типа. Статистический бюллетень|год=2026|месца=Минск|выдавецтва=Национальный статистический комитет|старонкі=7}}&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==

=== Полацкае Княства ===
Тэрыторыя цэнтральнай часткі сучаснага горада Глыбокага (паўночны, паўночна-заходні і заходні берагі возера Кагальнае) была заселеная ў часы [[Полацкае княства|Полацкага княства]], пра што сведчаць знаходкі керамікі XI—XIII стагоддзяў. Пазней паселішча перапыніла сваё існаванне — кераміка XIV—XV стагоддзяў на тэрыторыі горада адсутнічае&lt;ref&gt;Клімаў Марат. Археалагічныя назіранні ў г. Глыбокаe//[http://westki.info Westki.info] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200202070730/http://westki.info/ |date=2 лютага 2020 }}, старонка захавана 04.01.2008.&lt;/ref&gt;.

=== Вялікае Княства Літоўскае ===
Упершыню ўзгадваецца ў [[Метрыка Вялікага Княства Літоўскага|Метрыцы ВКЛ]] у 1514 г. як двор, цэнтр маёнтка [[Юрый Іванавіч Зяновіч|Юрыя Іванавіча Зяновіча]]. Паводле афіцыйнай версіі, першая згадка пра Глыбокае — [[1414]] год, аднак гэтая дата трапіла ў гістарычныя працы ў выніку памылкі польскага даследчыка Ежы Ахманьскага, якую ён дапусціў пры напісанні анатацыі да аднаго з прывілеяў Вітаўта&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;.

Двор [[Зяновічы|Зяновічаў]] знаходзіўся на паўночным беразе [[Кагальнае|возера Глыбокае]] (цяпер - Кагальнае), на тэрыторыі [[Ашмянскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Ашмянскага павета]] [[Віленскае ваяводства|Віленскага ваяводства]], побач з мяжой [[Полацкая зямля|Полацкай зямлі]]. Мяжа праходзіла па рацэ [[Бярозаўка (прыток Дзісны)|Бярэзвіцы]] (Бярозаўцы), што выцякае з возера Кагальнае.

Назва возера (Глыбокае) дала назву населенаму пункту&lt;ref&gt;Hedemann Otton. Głębokie. Szkic dziejów. Wilno, 1935. S. 9&lt;/ref&gt;. 

У 1514 годзе згадваецца ''«торг»'' пры двары Юрыя Іванавіча Зяновіча ў Глыбокім, што сведчыць пра тое, што населены пункт быў асяродкам гандлю&lt;ref&gt;«Росийская Историческая Библиотека». Т. ХХ, с. 190.&lt;/ref&gt;. У 1548 годзе Глыбокае ўпершыню згадваецца як [[мястэчка]]&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web|lang=pl|url=https://centrumeuropy.pl/82024216/miedzy-wilnem-a-polockiem-odkrycie-regionalisty-kwestionuje-610-rocznice-wzmianki-o-glebokiem|title=Między Wilnem a Połockiem. Odkrycie regionalisty kwestionuje 610. rocznicę wzmianki o Głębokiem|author=Łupacz Z., Szytal K.|website=Centrum Europy|date=29.08.2024}}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Hłybokaje, Pachałavicki, Глыбокае, Пахалавіцкі (1580).jpg|міні|злева|Глыбокае на карце Станіслава Пахалавіцкага (1580)]]
У сярэдзіне XVI стагоддзя Зяновічы перайшлі ў [[кальвінізм]]. У 1582 г. [[Юрый Мікалаевіч Зяновіч]] валодаў заходняй часткай Глыбокага і завяшчаў яе сваім нашчадкам. У тэстамэнце [[Крыштаф Зяновіч (ваявода берасцейскі)|Кшыштафа Зяновіча]] ў 1611 годзе згадваюцца кальвінскі збор і школа&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/preview/7ff5fbbf-a3c6-4a59-8b3c-3f84ab13263f|аўтар=Hedemann O.|загаловак=Głębokie (szkic dziejów)|год=1935|месца=Wilno|выдавецтва=Nakładem oddziału Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego w Głębokiem|старонкі=11, 22-23|старонак=60}}&lt;/ref&gt;.

Сын Кшыштафа, [[Мікалай Багуслаў Зяновіч]] у 1613 годзе перайшоў у каталіцтва і заснаваў у мястэчку касцёл святога Міхала. У 1622 годзе ў маёнтку Зяновічаў згадваецца ''«бібліятэка кніг каля трохсот экзэмпляраў»''. Касцёл святога Міхала быў знішчаны падчас вайны з Маскоўскай дзяржавай 1654—1667 гадоў&lt;ref&gt;{{Артыкул|спасылка=https://drive.google.com/file/d/1BwCarR_Q-p6oFXyINxaJYm6rVEROc_pq/view|аўтар=Шыталь К.|загаловак=Род Зяновічаў і першы касцёл у Глыбокім|год=2024|мова=be|выданне=Каталіцкі Веснік|тып=газета|месяц=6|нумар=6|старонкі=4-5|issn=2224-9624}}&lt;/ref&gt;.

У 1628 годзе Ганна Зоф'я Зяновіч выйшла замуж за [[Альбрэхт Уладзіслаў Радзівіл|Альбрэхта Уладзіслава Радзівіла]], у выніку чаго Глыбокае перайшло да [[Радзівілы|Радзівілаў]].  [[Файл:Юзаф Корсак Глыбоцкі, Іосіф Корсак, Иосиф Корсак, Józef Korsak Głębocki.jpg|міні|Іосіф Корсак, ваявода мсціслаўскі.]]
Уладанні на правым (усходнім) беразе Бярэзвіцы ў канцы XIV ст. полацкі князь [[Андрэй Альгердавіч]] надаў роду [[Корсакі|Корсакаў]]&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/archivy/polock-gram.zip/2015/Polockije_hramoty_T1.pdf|загаловак=Полоцкие грамоты XIII - начала XVI века. Том 1|адказны=А. Л. Хорошкевич (ответственный редактор), С. В. Полехов (заместитель ответственного редактора), В. А. Воронин, А. И. Груша, А. А. Жлутко, Е. Р. Сквайрс, А. Г. Тюльпин|год=2015|месца=Москва|выдавецтва=Университет Дмитрия Пожарского|старонкі=73-74|isbn=978-5-91244-137-0}}&lt;/ref&gt;. Не пазней за 1582 год Корсакі заклалі мястэчка на сваіх землях на правым беразе Бярэзвіцы, насупраць мястэчка Зяновічаў. Мястэчка Корсакаў таксама называлася Глыбокае, але ўваходзіла ў [[Полацкае ваяводства]]&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/item-view/7ff5fbbf-a3c6-4a59-8b3c-3f84ab13263f?page=17|аўтар=Hedemann Otton|загаловак=Głębokie: (szkic dziejów)|год=1935|месца=Wilno|старонкі=12|старонак=60}}&lt;/ref&gt;. [[Файл:Hłybokaje, Karmelity, Глыбокае, Кармеліты, Kazanie przy exegviach Alexandra Tyszkiewicza (1645).jpg|міні|Тытульны аркуш казання на пахаванні Аляксандра Тышкевіча, прамоўленага ў Глыбокім 13 верасня 1644 года.]]
У 1639 годзе [[Юзаф Корсак (ваявода мсціслаўскі)|Іосіф Корсак]] піша тэстамэнт, у якім распараджаецца перадаць мястэчка Глыбокае і маёнткі Ластавічы, Свіла, Перадолы, Вольберавічы, Гняздзілава рыма-каталіцкаму ордэну [[Кармеліты|кармелітаў босых]]&lt;ref&gt;''Wanat J. Zakon karmelitów bosych w Polsce. Klasztory karmelitów i karmelitanek bosych 1605—1975''. ss. 458—459.&lt;/ref&gt;. Пры жыцці Іосіф Корсак пабудаваў драўляны касцёл. 

У 1642 годзе Іосіф Корсак фундаваў у сваёй частцы мястэчка парафіяльны [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Глыбокае)|касцёл Святой Тройцы]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

16 красавіка 1643 года Корсак памёр. У тым жа годзе ў Глыбокае прыбылі кармеліты босыя. 13 верасня 1644 годзе настаяцель кляштара а. Язафат Тышкевіч прамовіў у глыбоцкім касцёле казанне на пахаванне полацкага земскага суддзі Аляксандра Тышкевіча, якое ў 1645 годзе было выдадзенае ў Вільні кнігай — гэта была першая кніга, напісаная ў Глыбокім&lt;ref&gt;{{Артыкул|аўтар=Івашчонак А.|загаловак=Першым глыбоцкім пісьменьнікам быў Язафат Тышкевіч, кармэліт босы|год=2012|мова=be|выданне=Вольнае Глыбокае|тып=газета|месяц=2|чысло=16|нумар=7|старонкі=11|issn=0233-433X}}&lt;/ref&gt;.

У 1652 годзе ў кармеліцкай частцы Глыбокага быў збудаваны драўляны парафіяльны касцёл&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

У ходзе вайны з Маскоўскай дзяржавай 1654 - 1667 гадоў атрад маскоўскага войска пад кіраўніцтвам двараніна Ждана Кондырава 30 ліпеня 1654 года пад Глыбокім «''литовских людзей побил и и знамены и мушкеты поимал''». Глыбокае было акупавана маскоўскім войскам. У верасні 1655 годзе ваявода Багдан Бешанцоў з 50 драгунамі прыбыў у Глыбокае і збудаваў ва ўсходняй частцы паселішча [[Глыбоцкі замак|замак]]&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Памяць. Гісторыка-дакументальная хроніка Глыбоцкага раёна|год=1995|месца=Мінск|выдавецтва=БелЭн|старонкі=41|isbn=985-11-0014-5}}&lt;/ref&gt;. У студзені 1659 года атрад ваяводы віцебскага [[Уладзіслаў Валовіч|Уладзіслава Валовіча]] «''сжёг острожек в Глубоком''», а гарматы, якія там былі, вывез у [[Даўгінава]]&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/item-view/7ff5fbbf-a3c6-4a59-8b3c-3f84ab13263f?page=39|аўтар=Hedemann Otton|загаловак=Głębokie: (szkic dziejów)|год=1935|месца=Wilno|старонкі=32-33|старонак=60}}&lt;/ref&gt;.

У выніку вайны былі спаленыя мястэчка і двор у радзівілаўскай частцы Глыбокага, касцёлы святога Міхала, Святой Тройцы, кармелітаў босых.  

Пасля вайны новы двор Радзівілаў быў заснаваны на пагорку на поўдзень ад возера Кагальнае. Паводле інвентара 1702 г. двор уключаў накрыты драніцай галоўны аднапавярховы драўляны будынак, флігель, пякарню, свірны, двухпавярховую гаспадарчую пабудову з галерэямі, хлявы, стайні, вазоўні, сажалку, ставок з вадзяным млынам і інш.  

Да 1694 года адносіцца першая пацверджаная згадка пра грэка-каталіцкую царкву Святой Тройцы ў радзівілаўскай частцы Глыбокага&lt;ref&gt;[https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/jednostka/-/jednostka/17903189 Archiwum Główne Akt Dawnych, sygn. 1/354/0/23/t.170 p. 10 — s. 294]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;.  

Першыя згадкі пра яўрэяў сустракаюцца ў інвентары радзівілаўскай часткі Глыбокага ў 1694 годзе&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=pl|url=https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/jednostka/-/jednostka/17903189|title=Głębokie/Archiwum Główne Akt Dawnych, sygnatura 1/354/0/23/t.170 p.10|website=Szukaj w Archiwach|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Іх колькасць хутка ўзрастала на працягу XVIII стагоддзя. Найстарэйшая вядомая мацэва на могілках датаваная 1708 годам. У 1742 годзе глыбоцкія яўрэі атрымалі ад віленскага біскупа [[Міхал Ян Зянковіч|Міхала Зянковіча]] дазвол на пабудову сінагогі на месцы, дзе была ранейшая&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/preview/7ff5fbbf-a3c6-4a59-8b3c-3f84ab13263f|аўтар=Hedemann, Otton|загаловак=Głębokie: (szkic dziejów)|год=1935|месца=Wilno|старонкі=30-32}}&lt;/ref&gt;.

Паводле інвентароў, у Глыбокім на пачатку XVIII ст. сярод рамеснікаў былі скамарохі і мядзведнікі (каля дзесяці чалавек). Брацтва св. Тройцы, якое аб’ядноўвала мядзведнікаў, мела свой алтар у царкве ў царкве св. Тройцы. Можна меркаваць, што Глыбокае мела сваю «Мядзведжую акадэмію» або што існавала сувязь з [[Смаргонская мядзведжая акадэмія|&quot;акадэміяй&quot; у Смаргоні]] - абодва мястэчкі з канца XV да пачатку ХІХ ст. належалі адным і тым жа ўласнікам.&lt;ref&gt;http://spadchyna.glubmusej.by/be/nasha-spadchyna/znakamityya-zemlyaki/289-glybotskiya-dudary-myadzvedniki&lt;/ref&gt;[[Файл:Hłybokaje, Karmelickaja. Глыбокае, Кармэліцкая (1878).jpg|міні|Касцёл і кляштар кармелітаў босых (акварэль ХІХ ст.)]]
16 ліпеня 1735 года віленскі суфраган [[Ежы Казімір Анцута|Ежы Анцута]] асвяціў барочны [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Глыбокае)|касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Панны Марыі]] кляштара кармелітаў босых. Паводле меркавання польскага даследчыка Войцеха Бабэрскага, касцёл быў зноў перабудаваны каля 1755 года. Аўтарам перабудовы быў віленскі архітэктар Абрагам Вюрцнэр, пад яго кіраўніцтвам былі ўзнесеныя дзве вежы і шчыт галоўнага фасада ў стылі [[Віленскае барока|віленскага барока]]&lt;ref&gt;{{Артыкул|спасылка=https://bibliotekanauki.pl/articles/24567385|аўтар=Boberski, Wojciech|загаловак=Architekt Abraham Würtzner (?). Przyczynek do dziejów wileńskiego baroku|год=2021|мова=pl|выданне=Biuletyn Historii Sztuki|тып=часопіс|том=T. 3|старонкі=664-667|issn=0006-3967}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Hłybokaje, Rynak, Fara. Глыбокае, Рынак, Фара (Балзункевіч, 1900-02).jpg|міні|Фарны касцёл (фота Яна Балзункевіча, пач. ХХ ст.)]]
11 ліпеня 1783 года віленскі суфраган Пётр Тачыдлоўскі асвяціў мураваны парафіяльны [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Глыбокае)|касцёл Святой Тройцы]], збудаваны ў 1764—1782 гадах&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/preview/7ff5fbbf-a3c6-4a59-8b3c-3f84ab13263f|аўтар=Hedeman, Otton|загаловак=Głębokie: (szkic dziejów)|год=1935|месца=Wilno|старонкі=22-26}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Hłybokaje, Kopcieŭka, Kalona. Глыбокае, Копцеўка, Калона (1920-29) (3).jpg|міні|Калона на могілках (фота 20-х гг. ХХ ст.)]]
У канцы XVIII стагоддзя на могілках Копцеўка была збудаваная [[Калона ў гонар Канстытуцыі 3 мая 1791 года (Глыбокае)|мураваная калона]], якую, без пацверджання гістарычнымі крыніцамі называюць «Калонай [[Канстытуцыя 3 мая 1791 года|Канстытуцыі 3 Мая]]».

=== Глыбокае ў складзе Расійскай імперыі ===
З 1793 года ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], мястэчка [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскага павета]].
[[Файл:Hłybokaje, Kopcieŭka, Karmelicki. Глыбокае, Копцеўка, Кармэліцкі (1920-29) (4).jpg|міні|Капліца святога Іллі на могілках Копцеўка (1920-я).]]
Кармеліты пабудавалі ў 1804 годзе [[Ільінская капліца (Глыбокае)|капліцу святога Іллі]] ў стылі класіцызму на могілках «Копцеўка», яе асвяціў 11 мая 1805 года біскуп мінскі [[Якуб Дадэрка]]&lt;ref&gt;{{Артыкул|аўтар=Івашчонак Аляксандр|загаловак=Мястэчка Глыбокае. Капліца св. Эльяша (Іллі Прарока)|год=2012|мова=be|выданне=Вольнае Глыбокае|тып=газета|месяц=2|чысло=23|нумар=8|старонкі=5|issn=0233-433X}}&lt;/ref&gt;.

==== Напалеон у Глыбокім ====
[[Файл:Кляштар Кармелітаў.jpg|thumb|left|Свята-Раства-Багародзіцкі сабор (Былы касцёл кармелітаў босых)]]

У 1812 годзе шлях імператара [[Францыя|Францыі]] [[Напалеон Банапарт|Напалеона Банапарта]] з Вільні на Маскву праходзіў цераз Глыбокае. Паводле гісторыка [[Отан Гедэман|Отана Гедэмана]], Напалеон прыбыў ў Глыбокае раніцай 18 ліпеня і затрымаўся ў кляштары кармелітаў босых на некалькі дзён&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/item-view/7ff5fbbf-a3c6-4a59-8b3c-3f84ab13263f?page=61|аўтар=Hedemann Otton|загаловак=Głębokie: (szkic dziejów)|год=1935|месца=Wilno|старонкі=54-56|старонак=60}}&lt;/ref&gt;. Паводле меркаванняў іншых гісторыкаў Напалеон Банапарт прабыў у Глыбокім ад трох да дзесяці дзён&lt;ref name=&quot;euro&quot; /&gt;.

У Глыбокім 18 ліпеня Напалеон выдаў загад «Адозвы генеральнай канфедэрацыі да палякаў», прызначаны для палякаў, якія знаходзяцца на расійскай дзяржаўнай службе, а 20 ліпеня - загад супраць марадзёраў і рабаўніцтва. Згодна з распараджэннем Напалеона, у Глыбокім з’явіўся харчовы склад, загад пра гэта быў падпісаны павятовым маршалкам шляхты Алоізам Буйніцкім&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;. 

Парафіяльны касцёл быў пашкоджаны, бо быў ператвораны на склад правіянту, салдаты забралі касцельныя рэчы&lt;ref name=&quot;westki&quot; /&gt;.

Паводле інтэрпрэтацый, якія існавалі ў першай палове ХХ ст., Напалеон займаў пакоі на другім паверсе захаванага крыла кляштара. Прыхільнікі такога меркавання абапіраліся на тэкст Філіпа Поля дэ Сегура: ''«la Courlande nurria Macdonald, la Samogitie Oudinot; les plaines fertiles de Klubakoje'' (то бок — Глыбокае) ''— l‘Impereur»''. Гэтая версія тлумачыць, што ''«les plaines fertiles de Klubakoje»'', то бок урадлівыя раўніны Глыбокага, імператар мог бачыць толькі з акон на другім паверсе існуючага крыла (разбураныя два крылы былі павернутыя ў бок горада) — значыць, ён там жыў. Аднак, як пісаў Отан Гедэман, гэта не вынікае гэта наўпрост з тэксту Сегура, які меў на думцы толькі магчымасці забеспячэння арміі харчамі з урадлівых раўнін Курляндыі, Жамойці і Глыбокага, г. зн. Белай Русі&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;.

Паводле іншай легенды, паміж імператарам і прыёрам кармелітаў босых завязаўся наступны дыялог. Напалеон: «Якой велічыні кляштарная ўласнасць?» Прыёр: «1000 дамоў». Напалеон: «Гэтага замнога! А чым займаецеся?» Прыёр: «Молімся». Напалеон: «Гэтага замала!» Аднак, удзячны за гасціннасць, злажыў прыёру на ад’езд «поўную талерку» напалеондораў. Імператар быццам бы нават выказаў шкадаванне, што не можа забраць у Парыж касцёл кармелітаў, каб яго там паставіць побач з саборам Нотр Дам&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;.

Пасля гібелі ў 1813 годзе [[Дамінік Геранім Радзівіл|Дамініка Гераніма Радзівіла]] заходняя частка Глыбокага перайшла ва ўласнасць яго дачкі [[Стэфанія Радзівіл|Стэфаніі]], якая ў 1828 годзе выйшла замуж за [[Леў Пятровіч Вітгенштэйн|Льва Вітгенштэйна]]. Наступнай уласніцай маёнтка стала іх дачка Марыя, пазней жонка нямецкага палітыка [[Хлодвіг Гогенлоэ-Шылінгсфюрст|Хлодвіга Гогенлоэ-Шылінгсфюрста]]. У канцы ХІХ стагоддзя маёнтак быў прададзены Восіпу Путырскаму.
[[Файл:Hłybokaje, Kahalnaje. Глыбокае, Кагальнае (1869) (2).jpg|міні|Панарама мястэчка (1869)]]
[[Файл:Hłybokaje, Karmelickaja. Глыбокае, Кармэліцкая (1918).jpg|міні|Царква Раства Багародзіцы, перабудаваны касцёл кармелітаў (1918).]]
Кармеліты падтрымалі [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстанцаў у 1830-31 гадах]]. Для следства супраць паўстанцаў у Глыбокае прыязджаў [[Міхаіл Мікалаевіч Мураўёў-Віленскі|Міхал Мураўёў]] і стварыў камісію вайсковага суда. У 1842 годзе ўлады канфіскавалі большасць зямельных уладанняў кляштара. У 1862 годзе кляштар быў скасаваны, а касцёл кармелітаў стаў філіяй парафіяльнага.

У 1864 годзе, у рамках рэпрэсій пасля [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|студзеньскага паўстання]], улады адабралі ў каталікоў і перадалі праваслаўным былы кармеліцкі [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Глыбокае)|касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Панны Марыі]] і [[Ільінская капліца (Глыбокае)|капліцу святога Іллі]].
[[Файл:Hłybokaje, Dokšyckaja. Глыбокае, Докшыцкая, Сінагога, Głębokie, Synagoga, Глубокое, Синагога (1916).jpg|міні|Вялікая сінагога (фота: Ежы Рачыньскі, 1916).]]
У 1848-1856 гадах рабінам у Глыбокім быў [[Шмуэль Магілевер]], адзін з піянераў рэлігійнага [[Сіянізм|сіянізму]]. У 50-я - 60-я гады ХІХ ст. на месцы папярэдняй была збудаваная драўляная Вялікая сінагога&lt;ref&gt;{{Артыкул|спасылка=https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/238169/edition/199926|аўтар=Chawes Mojżesz|загаловак=Rzeźba artystyczna w bożnicy|год=1931|мова=pl|выданне=Ziemia Dziśnieńska|тып=часопіс|месяц=11-12|нумар=2|старонкі=10-11}}&lt;/ref&gt;. У 1870-х гадах у Глыбокім вучыўся [[Эліэзер Бэн-Егуда|Эліэзэр Бен-Егуда]], пазнейшы габрэйскі мовазнаўца, адзін з адраджальнікаў [[Іўрыт|іўрыту]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://mishpoha.org/pochta-mishpokhi/702-chelovek-voskresivshij-ivrit-ben-yeguda|title=Человек, воскресивший иврит|author=Бернштрам Владимир|website=Мишпоха. Международный еврейский журнал}}&lt;/ref&gt;.

У 1870-я гады ў Глыбокім былі паштовая станцыя, паліцэйская канцылярыя, валасная ўправа, народнае вучылішча, некалькі млыноў, вінакурня, некалькі бровараў і фабрык пітнога мёду, некалькі сінагог, дзве праваслаўныя царквы, касцёл. Насельніцтва па стане на 1879 год — 4084 чалавекі&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/item-view/b6bc8a10-d0dc-4e72-95a8-0a811cc81d70?page=604|загаловак=Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. T. 2, [Derenek - Gżack]|год=1881|месца=Warszawa|старонкі=604-605}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Hłybokaje, Rynak Kaściuški. Глыбокае, Рынак Касьцюшкі, Głębokie, Rynek, Глубокое, Базарная площадь (каля 1914).jpg|міні|Рынак (каля 1914 г.)]]
Кожны тыдзень праводзіліся кірмашы, на якіх гандлявалі прадуктамі харчавання, мануфактурнымі вырабамі, а таксама смалой, дзёгцем, паташом, што прыходзілі з памешчыцкіх маёнткаў. Сяляне гандлявалі прадуктамі харчавання, набывалі соль, крупы, гарбату, цукар, гарэлку.

26 верасня (8 кастрычніка н. ст.) 1880 згарэла драўляная царква Святой Тройцы&lt;ref&gt;{{Артыкул|спасылка=https://pravoslavnoe-duhovenstvo.ru/media/priestdb/materialattachment/attachment/1d/58/1d580bb7-e270-468e-96d4-4d6161783a13.pdf|аўтар=Котлинский Александр|загаловак=Из Дисненского уезда|год=1880|мова=ru|выданне=Литовские епархиальные ведомости|тып=газета|месяц=10|чысло=12|нумар=41|старонкі=350-351}}&lt;/ref&gt; (не была адбудаваная).

У 1895 годзе ў прыёмным пакоі працаваў фельчар, дзейнічалі вольнапрактыкуючыя ўрачы, існавалі 4 аптэкарскія крамы.

Паводле перапісу 1897 года ў мястэчку 5654 жыхары. Меліся народнае і яўрэйскае прыватнае вучылішчы.

У 1897 годзе пачаўся рух цягнікоў па [[Вузкакалейная чыгунка|вузкакалейнай чыгунцы]] да [[Новыя Свянцяны|Новых Свянцянаў]]. У 1916 годзе чыгунка была падоўжана да станцыі Сеславіна ([[Крулеўшчына]]).

У 1904 годзе заснаваны Глыбоцкі аддзел Віленскага таварыства сельскай гаспадаркі&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=pl|url=https://centrumeuropy.pl/79847101/wilenskie-towarzystwo-rolnicze-120-lat-temu-zmienilo-gospodarcze-oblicze-glebokiego|title=Wileńskie Towarzystwo Rolnicze. 120 lat temu zmieniło gospodarcze oblicze Głębokiego|author=Łupacz Zmicier|website=Centrum Europy|date=31.03.2024}}&lt;/ref&gt;, у 1906 — Глыбоцкае дабрачыннае таварыства&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|lang=pl|url=https://centrumeuropy.pl/80308012/autor-znachora-urodzil-sie-na-dzisiejszej-bialorusi-nieznane-fakty-o-doledzemostowiczu|title=Autor „Znachora” urodził się na dzisiejszej Białorusi. Nieznane fakty o Dołędze-Mostowiczu|author=Łupacz Zmicier|website=Centrum Europy|date=30.09.2023}}&lt;/ref&gt;, у 1907 — таварыства «Oświata», якое адчыніла ў Глыбокім польскую школу, зачыненую ўладамі праз чатыры месяцы&lt;ref&gt;{{Артыкул|спасылка=https://polona.pl/item-view/80548caf-3e62-4663-aeec-e60e3b1897b5?page=1|аўтар=Wiesławski, W., dr.|загаловак=Polskie Towarzystwo &quot;Oświata&quot; w Wilnie|год=1908|мова=pl|выданне=Goniec Wileński|тып=газета|месяц=10|чысло=17|нумар=211|старонкі=2-3}}&lt;/ref&gt;. Актыўнай дзяячкай Дабрачыннага таварыства і «Oświaty» была Станіслава Мастовіч, маці польскага пісьменніка [[Тадэвуш Даленга-Мастовіч|Тадэвуша Далэнгі-Мастовіча]]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

Падчас [[Рэвалюцыя 1905-1907 гадоў у Беларусі|рэвалюцыі ў Расійскай імперыі]], у лістападзе 1905 года адбылася забастоўка паштовых служачых і палітычныя дэманстрацыі, удзел у якіх прынялі некалькі соцень чалавек.

11 жніўня 1913 года адбылася першая беларуская вечарынка — акторы-аматары адыгралі п’есы «Пашыліся ў дурні» Марка Крапіўніцкага і «Міхалка» М. Дальнага&lt;ref&gt;{{Артыкул|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Nasa_Niva_1906-1915,1920.djvu_pdf.zip/mab.lt/1913-33.cyr.pdf|аўтар=Глыбачанін|загаловак=Беларуская вечарынка|год=1913|мова=be|выданне=Наша Ніва|тып=газета|месяц=8|чысло=16|нумар=33|старонкі=4}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Hłybokaje, Zamkavaja, Глыбокае, Замкавая, Дом Поднаса, друкарня Рома, Глубокое, Głębokie.jpg|міні|Камяніца, у якой месціліся друкарня і кнігарня Л. Рома (каля 1914).]]
Не пазней за 1913 год была заснаваная друкарня М. Трэбелева і Л. Рома, пры якой існавала кнігарня, у якой прадаваліся беларускія календары і кнігі. Каля 1914 года Л. Ром выдаў серыю з не менш як шасці каляровых паштовак з краявідамі Глыбокага і [[Беразвечча]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://budzma.org/news/nevyadomyya-staronki-gistoryi-glybokaga.html|title=Невядомыя старонкі гісторыі Глыбокага: вызначана месца, дзе ў пачатку ХХ стагоддзя ў Глыбокім прадавалі беларускія кнігі|author=Рамэйка Ян|website=Будзьма беларусамі!|date=21.06.2024}}&lt;/ref&gt;.

Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў верасні 1915 года Глыбокае [[Свянцянскі прарыў|занялі немцы]], але праз два тыдні мястэчка адбілі расійскія войскі. Глыбокае знаходзілася ў тыле [[3-я армія (Расійская імперыя)|3-й расійскай арміі]].

=== Найноўшы час ===
Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя на Беларусі|Кастрычніцкага пераварота]], у снежні 1917 года ў Дзісенскім павеце пачалі стварацца органы савецкай ўлады&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Кніга|загаловак=Беларусь, Глыбоцкі край і Эдвард Вайніловіч: матэрыялы навукова-практычнай канферэнцыі : г. Глыбокае, 25 верасня 2020 г|частка=Рудовіч Станіслаў. Дзісенска-глыбоцкі край у віхуры войн і рэвалюцый (1914-1921 гг)|месца=Мінск|выдавецтва=ІВЦ Мінфіна|старонкі=351-369|старонак=460|isbn=978-985-880-085-7}}&lt;/ref&gt;. Сход для выбараў савета ў Глыбокім быў прызначаны на другую палову лютага 1918 года, але не адбыўся, бо мястэчка занялі нямецкія войскі, якія акупавалі яго да лістапада. Глыбокае знаходзілася на тэрыторыі абвешчанай у сакавіку 1918 года [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]], аднак структуры БНР у мястэчку не былі створаныя. 11 снежня 1918 года Глыбокае занятае часцямі савецкай Пскоўскай дывізіі. З 1 студзеня 1919 года — у складзе [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]]&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

У жніўні 1919 занята польскімі войскамі. 6 лістапада 1919 года быў утвораны [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскі павет]], сядзіба ўладаў якога знаходзілася ў Глыбокім. У маі 1920 года Глыбокае на кароткі час было занятае Чырвонай арміяй, праз кароткі час яго зноў занялі польскія войскі. 5 ліпеня 1920 года часці 15-й арміі пад камандаваннем А. І. Корка вялі ў ваколіцах Глыбокага баі з польскімі войскамі, у якіх загінулі 1,5 тыс. чал.

==== Польская Рэспубліка ====
У кастрычніку 1920 года па выніках [[Рыжскі дагавор (1920)|Рыжскага папярэдняга дагавора]] зноў занятае польскімі войскамі&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Глыбокае ўвайшло ў склад [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)|Навагрудскага ваяводства]], а ў 1922 годзе — [[Віленская зямля|Віленскай зямлі]] (з 1926 года — [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]).
[[Файл:Hłybokaje, Zamkavaja. Глыбокае, Замкавая (1921-39).jpg|міні|Праваслаўны хрэсны ход на вуліцы Замкавай (1920-я).]]
У 1921 годзе Глыбокаму быў нададзены статус горада&lt;ref&gt;{{Артыкул|спасылка=https://polona.pl/item-view/167ce1f0-ea6b-48f9-8b30-f880de2479ad?page=7|загаловак=Wieści i obrazki z kraju|год=1935|мова=pl|выданне=Kurjer Wileński|тып=газета|месяц=5|чысло=2|нумар=118|старонкі=8}}&lt;/ref&gt; і ўтвораныя органы гарадскога самакіравання. У 1921 годзе ў Глыбокім — 661 жылы будынак, 4514 жыхароў. Па веравызнанні: 2844 іўдзеяў, 894 праваслаўных, 709 рыма-каталікоў, 51 мусульманін, 13 старавераў, 3 пратэстантаў. Па нацыянальным складзе — 2220 палякаў, 1418 яўрэяў, 819 беларусаў, 33 татары, 21 рускі, 1 эстонец, 1 літовец, 1 украінец&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/item-view/ea74b1e6-27ce-480b-819a-e86f691a53ee?page=6|загаловак=Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej : opracowany na podstawie wyników pierwszego powszechnego spisu ludności z dn. 30 września 1921 r. i innych źródeł urzędowych. T. 7 cz. 2, Ziemia wileńska. Powiaty : Brasław, Duniłowicze, Dzisna i Wilejka|год=1923|месца=Warszawa|выдавецтва=Nakładem Głównego Urzędu Statystycznego|старонкі=39}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Hłybokaje, Bandurskaha, Глыбокае, Бандурскага, Глубокое, Głębokie (1941).jpg|міні|Мадэрністычная забудова 1930-х на вуліцы Уладзіслава Бандурскага (1941).]]
Глыбокае было адміністрацыйным цэнтрам [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскага павета]] і [[Глыбокае (гміна)|Глыбоцкай гміны]], сядзібай гродскага суда, важным асяродкам гандлю. Адміністрацыйнае і геаграфічнае становішча спрыяла хуткаму развіццю горада. У 1931 годзе ў горадзе быў 1081 жылы будынак і 7361 жыхар&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/item-view/ab644b2d-e1e2-4ce4-a7f2-a7aee01a983c?page=8|загаловак=Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej. T. 1, Województwo Wileńskie|год=1938|месца=Warszawa|выдавецтва=Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej|старонкі=15}}&lt;/ref&gt;. У 1939 годзе — 9200 жыхароў&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Артыкул|спасылка=https://bcul.lib.uni.lodz.pl/dlibra/publication/2855/edition/1931/content|загаловак=Rocznik Polityczny i Gospodarczy 1939|мова=pl|выданне=|старонкі=346}}&lt;/ref&gt;.

У 1927 годзе ў Глыбокім дзейнічалі чатыры банкаўскія ўстановы — філіял Віленскага сельскагаспадарча-прамысловага банка, Дзісенскі павятовы банк, Яўрэйскі народны банк, Камунальная ашчадная каса.

У 1928 годзе заснаваная электрастанцыя. У 1936 годзе пабудаваная буйная бойня.
[[Файл:Hłybokaje, Rynak. Глыбокае, Рынак (J. Drazdovič, 1925).jpg|міні|Карчма і касцёл Св. Тройцы (малюнак Язэпа Драздовіча, 1925).]]
У Глыбокім дзейнічалі каталіцкая парафія, якая мела [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Глыбокае)|касцёл Святой Тройцы]] і [[Ільінская капліца (Глыбокае)|капліцу Сэрца Езуса]] на могілках Копцеўка, праваслаўны прыход, які мела [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Глыбокае)|царкву Раства Багародзіцы]], дзесяць сінагог, мячэць (заснаваная ў 1931 годзе), баптысцкая царква.

Дзейнічала 7-класная польская пачатковая школа, дзе ў 1924/25 навучальным годзе настаўнікам малявання працаваў беларускі мастак [[Язэп Драздовіч]]. У 1925 годзе ён стварыў альбом малюнкаў «Глыбокае», а ў 1926 рабіў замалёўкі [[Беразвечча]]. У 1926 годзе заснаваная польская прыватная гімназія імя Люблінскай Уніі. Існавала яўрэйская прыватная пачатковая школа. У 1938 годзе заснаваная другая польская пачатковая школа.
[[Файл:Hłybokaje, Dokšyckaja. Глыбокае, Докшыцкая, ТБШ, Таварыства беларускай школы (06.05.1928).jpg|міні|Сход Таварыства беларускай школы, 6 мая 1928 года.]]
У 1926-28 гадах дзейнічала акружная ўправа [[Таварыства беларускай школы|Таварыства Беларускай Школы]]. ТБШ мела бібліятэку, арганізоўвала беларускія прадстаўленні. Сябры таварыства збіралі грошы на пабудову будынка для прыватнай беларускай школы і гімназіі, аднак гэтая справа не была скончаная&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/306457|title=«Лічыць сябе беларусам, хоць мае вышэйшую адукацыю». Як актывісты з Заходняй Беларусі змагаліся за сваю ідэнтычнасць 100 год таму|author=Валынец Ганна, Рамэйка Ян|website=Наша Ніва|date=29.12.2022}}&lt;/ref&gt;.

У 1926-27 гадах у Глыбокім існавала павятовая ўправа [[Беларуская сялянска-работніцкая грамада|Беларускай сялянска-работніцкай грамады]]. У 1920-х гадах у горадзе неаднаразова ладзіліся беларускія прадстаўленні, мітынгі беларускіх дэпутатаў польскага Сойму. У 30-я гады беларуская дзейнасць спынілася з прычыны аслаблення беларускага руху ў Польскай Рэспубліцы і палітыкі польскіх уладаў&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

У 1928 годзе створаны аддзел Польскага краязнаўчага таварыства, які ў 1931 годзе заснаваў Музей Дзісенскай зямлі. Зборы музею, сярод якіх былі прыродазнаўчыя, археалагічныя, нумізматычныя, этнаграфічныя экспанаты, знаходзіліся ў будынку стараства Дзісенскага павета, былым кляштары кармелітаў босых&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=pl|url=https://muzea2rp.amu.edu.pl/m/62|title=Muzeum Ziemi Dziśnieńskiej w Głębokiem|author=Tołysz Aldona|website=Muzea w dwudziestoleciu międzywojennym|date=16.04.2025}}&lt;/ref&gt;. У 1935 годзе таварыства выдала манаграфію [[Отан Гедэман|Отана Гедэмана]] «Głębokie: (szkic dziejów)», прысвечаную гісторыю горада. У тым жа годзе намаганнямі таварыства была адрамантаваная [[Калона на могілках Копцеўка (Глыбокае)|калона на могілках «Копцеўка»]].

У Глыбокім дзейнічалі дзве друкарні, выходзілі газеты на польскай мове «Głos Dziśnieński» (1924—1926), «Wiadomości głębockie» (1930—1931), «Wiadomości kresowe» (1934—1935), «Echo głębockie» (1936), «Echo kresowe» (1937), на ідыш — «Gluboker Leben» (1930—1936), «Gluboker Woch» (1934—1936), «Gluboker Sztyme» (1936—1939)&lt;ref&gt;{{Артыкул|спасылка=https://kamunikat.org/volnaye-glybokaye-shtotydnyovaya-gazeta-23-1000-2019|аўтар=Шыталь К.|загаловак=Да гісторыі перыядычнага друку ў Глыбокім|год=2019|мова=be|выданне=Вольнае Глыбокае|тып=газета|месяц=6|чысло=6|нумар=23|старонкі=5|issn=0233-433X}}&lt;/ref&gt;.

У 1936-39 гадах у Глыбокім працаваў інжынер Аляксандр Мілаш, бацька польскага паэта, лаўрэата Нобелеўскай прэміі па літаратуры [[Чэслаў Мілаш|Чэслава Мілаша]]. Паэт як мінімум двойчы наведваў Глыбокае&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=pl|url=https://centrumeuropy.pl/80320693/na-bialorusi-odnaleziono-dom-z-ktorego-rodzice-czeslawa-milosza-uciekli-przed-wojna|title=Na Białorusi odnaleziono dom, z którego rodzice Czesława Miłosza uciekli przed wojną|author=Łupacz Zmicier|website=Centrum Europy|date=29.10.2020}}&lt;/ref&gt;.

==== Другая сусветная вайна ====

[[Файл:Hłybokaje, Karmelicki. Глыбокае, Кармэліцкі (07.1941).jpg|міні|злева|Партрэт Сталіна над уваходам у кляштар кармелітаў (ліпень 1941)]]
[[Файл:Hłybokaje Bandurskaha Karmelicki Глыбокае Бандурскага Кармеліцкі (07.1941).jpg|міні|Жыхары Глыбокага каля нямецкага самалёта (ліпень 1941)]]
17 верасня 1939 года Глыбокае было занята [[РСЧА|Чырвонай Арміяй]] і 2 лістапада 1939 года далучана да [[БССР]]. 15 студзеня 1940 года ўтвораны [[Глыбоцкі раён]], які належаў да [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]]. Выдавалася газета РК КП(б)Б «За свабоднае жыццё». У 1941 годзе ў горадзе жыло 12 тыс. чал., з іх 8 тыс. — яўрэі. Частка жыхароў горада ў 1939-41 гадах стала ахвярамі [[Палітычныя рэпрэсіі|палітычных рэпрэсій]].
[[Файл:Hłybokaje, Zamkavaja. Глыбокае, Замкавая (1941).jpg|міні|Калона нямецкіх вайскоўцаў на вул. Замкавай (лета 1941)]]
Пасля [[Аперацыя Барбароса|нападу Германіі на СССР]] першая бамбардзіроўка Глыбокага адбылася 23 чэрвеня 1941 года. 3 ліпеня 1941 года ў горад увайшлі нямецкія войскі. 17 ліпеня 1941 года горад уключаны ў склад [[Генеральная акруга Беларусь|Генеральнай акругі Беларусь]], стаў цэнтрам Глыбоцкай акругі (гебіта)&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Кніга|загаловак=Памяць. Гісторыка-дакументальная хроніка Глыбоцкага раёна|год=1995|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя імя П. Броўкі|старонкі=175|isbn=985-11-0014-5}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Hłybokaje, Rynak. Глыбокае, Рынак (1942).jpg|міні|Мітынг, арганізаваны акупантамі (1942)]]
У жніўні 1941 года акупанты правялі першы расстрэл мірнага насельніцтва, забіўшы дзесяць чалавек&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;. 4 сакавіка 1942 года ва ўрочышчы Барок расстралялі траіх каталіцкіх святароў — [[Мечыслаў Багаткевіч|Мечыслава Багаткевіча]], Уладзіслава Мацьковяка, Станіслава Пыртака. У 1999 годзе Папа [[Ян Павел II|Ян Павел ІІ]] [[Беатыфікацыя|беатыфікаваў]] іх. 4 ліпеня 1942 года ў ваколіцах горада былі расстраляныя некалькі дзясяткаў прадстаўнікоў польскай інтэлігенцыі і каталіцкага духавенства з Глыбоцкай акругі&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар=Krahel Tadeusz, ks.|загаловак=Męczennicy z Berezwecza|год=1998|месца=Białystok|старонкі=8-10|isbn=83-903063-9-5}}&lt;/ref&gt;.

У верасні 1941 года створана [[Гета ў Глыбокім|гета]]. Вясной 1942 года адбылося [[Халакост у Беларусі|масавае забойства яўрэяў]] ва ўрочышчы Барок (каля 2 тыс. чал.). 18-20 жніўня 1943 года гета было канчаткова знішчанае, былі забіты 4,5 тыс. чал.

''Асноўны артыкул: '''[[Гета ў Глыбокім]]'''''

У горадзе дзейнічалі настаўніцкія курсы (сярод іх выпускнікоў — пісьменнік [[Кастусь Акула]]), беларуская прагімназія, пачатковая школа, структуры [[Саюз беларускай моладзі|Саюза беларускай моладзі]].
[[Файл:Hłybokaje, Zamkavaja. Глыбокае, Замкавая (11.07.1944).jpg|міні|Вул. Замкавая пасля вызвалення Глыбокага ад немцаў (ліпень 1944).]]
У горадзе дзейнічала савецкае падполле: падпольны раённы камітэт КПБ пры партызанскай брыгадзе імя К. Ракасоўскага, падпольны РК ЛКСМБ, выдавалася газета «За Свабоднае жыццё». Адначасова ў Глыбокім існавалі структуры польскай [[Армія Краёва|Арміі Краёвай]].

З красавіка да мая 1943 года ў горадзе размяшчалася галоўная каманда «Цэпеліна» «Расія—Цэнтр» ({{lang-de|SS-Hauptkommando Russland—Mitte Unternehmen Zeppelin}}) і разведшкола з [[Яблань (Люблінскае ваяводства)|Яблані]]&lt;ref&gt;Залесский, К. РСХА: Главное управление имперской безопасности / Константин Залесский. — М.: Яуза, ЭКСМО, 2004. — 382, [1] с., [8] л. ил., портр. — С. 241. — (Тайны III рейха). — ISBN 5-699-06223-8.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Чуев, С. Г. Спецслужбы Третьего Рейха: [В 2 кн.] / Сергей Геннадьевич Чуев. — СПб.: Нева, 2003. — 443, [1] с., [8] л. ил., портр. — С. 154. — (Досье. Спецслужбы мира). — ISBN 5-7654-2831-2.&lt;/ref&gt;

Горад вызвалены 3 ліпеня 1944 года ў ходзе [[Полацкая аперацыя|Полацкай аперацыі]]. Перад адступленнем немцы спалілі вялікую колькасць будынкаў, асабліва ў цэнтральнай частцы Глыбокага.

==== Пасляваенны перыяд ====
[[Файл:Hłybokaje, Глыбокае, помнік Леніна, Глубокое памятник Ленина (22.03.2012).jpg|міні|Помнік Леніна ў Глыбокім (дэмантаваны ў 2012 годзе).]]
У 1946-1947 дзейнічаў канспірацыйны [[Саюз беларускіх патрыётаў]], які аб'ядноўваў моладзь, пераважна з Глыбоцкага педагагічнага вучылішча. Сябры арганізацыі імкнуліся да пашырэння нацыянальнай свядомасці, беларускай мовы і культуры. У лютым 1947 года арганізацыя разгромленая дзяржбяспекай, удзельнікі асуджаныя да зняволення ў лагерах&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://novychas.online/poviaz/anton_furs_prisjagu_primal_pad|title=Антон Фурс: «Прысягу прымалі пад бел-чырвона-белым сцягам і «Пагоняй»|author=Шыталь Кастусь|website=Новы час|date=27.04.2012}}&lt;/ref&gt;. 

У 1960 годзе да Глыбокага далучаны населены пункт [[Беразвечча]].

У 1967 годзе кіраўніцтвам [[Віктар Антонавіч Ламака|Віктара Ламакі]] закладзены [[Глыбоцкі дэндралагічны сад]], які мае адну з найбольшых па колькасці калекцый раслін у Беларусі. 

Нягледзячы на антырэлігійную палітыку камуністычных уладаў, у Глыбокім спынялася дзейнасць праваслаўнай і рыма-каталіцкай парафій.

==== Рэспубліка Беларусь ====
31 жніўня 1992 года заснаваны [[Глыбоцкі гісторыка-этнаграфічны музей]], у 1997 годзе экспазіцыя адчыненая для наведнікаў.  

У 1994-2020 гадах выдавалася штотыднёвая незалежная газета [[Вольнае Глыбокае|&quot;Вольнае Глыбокае&quot;]], рэдактарам якой быў краязнавец, грамадскі дзеяч [[Уладзімір Іванавіч Скрабатун|Уладзімір Скрабатун]]. Выданне апублікавала некалькі соцень краязнаўчых артыкулаў.  

Указам [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь|Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] ад 20 студзеня 2006 года № 36 зацверджаны сучасны [[Герб Глыбокага|герб горада]].

У 2012 годзе ў Глыбокім прайшоў [[Дзень беларускага пісьменства]]. Падчас падрыхтоўкі ў скверы на плошчы 17 Верасня быў знесены помнік Леніну, а замест яго створаная Алея славутых землякоў, якая складаецца з дзевяці бронзавых бюстаў асобаў, звязаных з Глыбоччынай&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://pridvinie.vlib.by/index.php/pomniki/179-pomniki-gistoryi/4162-aleya-znakamitykh-zemlyako-glybotski-rajon-g-glybokae|title=Алея знакамітых землякоў. Глыбоцкі раён, г. Глыбокае|date=26.11.2019}}&lt;/ref&gt;. 

У 2013 годзе ўпершыню прайшоў фестываль &quot;[[Вішнёвы фэст]]&quot;, а ў 2017 годзе - міжнародны фэст дударскіх рэгіёнаў [[Дударскі рэй|&quot;Дударскі рэй&quot;]].

== Насельніцтва ==
&lt;div style=&quot;float:right;margin:0 0.5em 1em;&quot;&gt;{{Graph:Chart|width=160|height=128|type=rect|x=1959,1970,2009,2016,2017|y=7300,11900,19500,18921,19038}}&lt;/div&gt;      '''XIX стагоддзе:''' 1879 год - 4,1 тыс. чал.&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt;
* '''XX стагоддзе''': 1921 год — 4,5 тыс. чал.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;; 1931 год — 7,4 тыс. чал.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;; 1939 год — 9,2 тыс. чал.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;; 1959 год — 7,3 тыс. чал.; 1970 год — 11,9 тыс. чал.
* '''XXI стагоддзе''': 2009 год — 19,5 тыс. чал.; 2016 год — 18&amp;nbsp;921 чал.&lt;ref name=&quot;2016-Estimate&quot;/&gt;; 2017 год — 19&amp;nbsp;038 чал.&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;/&gt;

== Эканоміка ==
Прадпрыемствы харчовай і дрэваапрацоўчай прамысловасці. Буйнейшыя прадпрыемствы:
* [[Глыбоцкі малочнакансервавы камбінат]], ААТ
* Глыбоцкі камбікормавы завод, ААТ
* [http://glubmk.by/ Глыбоцкі мясакамбінат, ААТ]
* Глыбоцкі хлебазавод, філіял РУПП «Віцебскхлебпрам».
* Унітарнае прадпрыемства жыллёва-камунальнай гаспадаркі Глыбоцкага раёна&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://glubokoe.vitebsk-region.gov.by/ekonomika/promyshlennost/|title=Промышленность|website=Глубокский районный исполнительный комитет}}&lt;/ref&gt;.
* [[Глыбоцкі доследны лясгас]], ДЛГУ
Харчовая прамысловасць займае 87,9% агульнай прамысловай прадукцыі Глыбоцкага раёна&lt;ref name=&quot;:11&quot; /&gt;.

== Культура ==
[[Файл:Музей гісторыі і этнаграфіі Глыбоцкага краю.jpg|thumb|Глыбоцкі гісторыка-этнаграфічны музей]]
* [[Глыбоцкі гісторыка-этнаграфічны музей]]
* [[Глыбоцкая цэнтральная раённая бібліятэка]]
* [[Глыбоцкі дом рамёстваў]]
* Раённы дом культуры
* Гарадскі цэнтр культуры
* Дзіцячая мастацкая школа імя Язэпа Драздовіча
* [[Дударскі рэй]]
* [[Вішнёвы фэст]]

У Глыбокім дзейнічае народны тэатр фальклору «Цярэшка», праграмы якога заснаваны на імкненні захаваць пераемнасць традыцый [[Першая беларуская трупа|першай беларускай трупы]], якую заснаваў [[Ігнат Цярэнцьевіч Буйніцкі|Ігнат Буйніцкі]]. Кіруе гуртом Наталля Нікіфаровіч.

=== Дударская традыцыя ===
Глыбокае і навакольныя мясцовасці належаць да найбольш вядомых асяродкаў гістарычнай традыцыі [[Беларуская дуда|беларускай дуды]]. Асабліва багатая колькасць звестак пра дудароў паходзіць з ваколіц возера [[Шо]], [[Празарокі|Празарокаў]], [[Палевачы|Палівачоў]], [[Асінаўка (Глыбоцкі раён)|Асінаўкі]] і іншых вёсак сучаснага [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкага раёна]]&lt;ref&gt;Воранаў В. ''Дудары Глыбоцкага краю''.&lt;/ref&gt;.

З вёскі [[Верацеі (Глыбоцкі раён)|Верацеі]] паходзіць так званая [[Глыбоцкая дуда]], датаваная 1849 годам і прызнаная найстарэйшай захаванай беларускай дудой. На яе ігравой трубцы пазначаныя год і месца паходжання: «ME 1849 P. DZISNA GM. PROZOROKI W. WIERACIEJE» — Дзісенскі павет, гміна Празарокі, вёска Верацеі. Арыгінал інструмента захоўваецца ў [[Нацыянальны музей Літвы|Нацыянальным музеі Літвы]], а яго копія, зробленая майстрам [[Сяргей Чубрык|Сяргеем Чубрыкам]], знаходзіцца ў экспазіцыі [[Глыбоцкі гісторыка-этнаграфічны музей|Глыбоцкага гісторыка-этнаграфічнага музея]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://ethno.by/presa/854082983 |title=Прэзентацыя копіі Глыбоцкай дуды |access-date=22 снежня 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210615095400/https://ethno.by/presa/854082983 |archivedate=15 чэрвеня 2021 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

З Глыбоччынай была цесна звязаная дзейнасць [[Першая беларуская трупа|трупы]] [[Ігнат Цярэнцьевіч Буйніцкі|Ігната Буйніцкага]], які адным з першых вывеў беларускую дуду на прафесійную тэатральную сцэну. У складзе капэлы трупы на дудзе граў [[Адам Шульга]], імаверна ўраджэнец вёскі Скрыпшчына каля Празарокаў. Разам са скрыпачом Франкам Голерам і цымбалістам Янам Голерам ён суправаджаў беларускія танцы падчас выступленняў трупы ў Вільні, Варшаве, Мінску і Санкт-Пецярбургу&lt;ref&gt;Іван Голер у размове з Рыгорам Семашкевічам // ''Літаратура і мастацтва''. 1974.&lt;/ref&gt;.

З рэгіёнам звязаныя таксама дудар [[Пётр Бурэц]] з Асінаўкі, ягоны вучань Мікола Караткевіч, дудар і арганізатар традыцыйных святаў Уладзімір Забела з вёскі [[Шо (вёска)|Шо]], а таксама дудар і майстар народных інструментаў [[Дзмітрый Альбертавіч Дзёмін|Дзмітрый Дзёмін]], які нарадзіўся ў Глыбокім&lt;ref&gt;Воранаў В. ''Дудары Глыбоцкага краю''.&lt;/ref&gt;.

Пра распаўсюджанасць дуды на Глыбоччыне сведчаць успаміны мясцовых жыхароў, этнаграфічныя матэрыялы, фотаздымкі, музычныя запісы, легенды і літаратурныя творы. Дуда была часткай традыцыйнай капэлы разам са скрыпкай і цымбаламі, суправаджала танцы, вяселлі, велікодныя абыходы і іншыя вясковыя святкаванні. Ад Адама Шульгі была запісаная мелодыя «Чы-чы, чы-чы, верабей…», апублікаваная ў 1925 годзе ў «Дзіцячым сьпеўніку» [[Антон Антонавіч Грыневіч|Антона Грыневіча]].

З 2017 года ў Глыбокім і іншых населеных пунктах раёна праводзіцца міжнародны фэст дударскіх рэгіёнаў «[[Дударскі рэй]]». Фэст быў створаны дзеля захавання мясцовай дударскай спадчыны і прадстаўлення традыцый розных дударскіх рэгіёнаў Еўропы. Яго назва паходзіць з верша [[Янка Купала|Янкі Купалы]] «Ігнату Буйніцкаму»&lt;ref&gt;https://be.wikisource.org/wiki/Ігнату_Буйніцкаму&lt;/ref&gt;. У [[Глыбоцкая цэнтральная раённая бібліятэка|Глыбоцкай цэнтральнай раённай бібліятэцы]] дзейнічае сталая тэматычная экспазіцыя «Дуда мая ты спеўная», а ў мясцовай школе мастацтваў вывучаюць ігру на дудзе як на дадатковым інструменце.

== СМІ ==
* Газета «[[Вольнае Глыбокае]]». Выдавалася ў 1994-2020 гадах, уваходзіла ў склад «[[Аб’яднаныя Масмедыі|Асацыяцыі выдаўцоў рэгіянальнай прэсы „Аб’яднаныя Масмедыі“]]».
* Газета «[[Веснік Глыбоччыны]]». Орган Глыбоцкага райвыканкама, раённага савета дэпутатаў.

== Славутасці ==
* [[Глыбоцкі Раства-Багародзіцкі сабор|Комплекс былога кляштара кармелітаў: сабор Раства Багародзіцы]], уваходныя дзверы і дэкаратыўная галерэя па перыметру царквы, будынак кляштара, агароджа з брамай ([[XVII]]—[[XVIII]] стагоддзі, сярэдзіна [[ХІХ]] стагоддзя), пл.17 Верасня — {{ГККРБ 4|212Г000365}}
* [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Глыбокае)|Касцёл Святой Тройцы]] ([[1764]]—[[1782]], [[1902]]—[[1908]]), пл.17 Верасня — {{ГККРБ 4|212Г000366}}
* [[Свята-Петра-Паўлаўская царква і манастыр базыльян (Беразвечча)|Жылы будынак былога манастыра базыльян у Беразвеччы]] ([[1756]]—[[1763]]) — {{ГККРБ 4|212Г000363}}
* [[Ільінская капліца (Глыбокае)|Капліца святога Іллі]] ([[1804]]) — {{ГККРБ 4|213Г000364}}
* [[Калона ў гонар Канстытуцыі 3 мая 1791 года (Глыбокае)|Калона ў гонар Канстытуцыі]] (кан. XVIII ст.) — мураваная калона на могілках Копцеўка, якую, без пацверджання гістарычнымі крыніцамі, называюць помнікам [[Канстытуцыя 3 мая 1791 года|Канстытуцыі 3 Мая]].
* [[Забудова вуліцы Леніна (Глыбокае)|Забудова вуліцы Леніна]] (канец [[ХІХ]] — пачатак [[XX]] стагоддзя), вул. Леніна, 5, 13, 38, 40 — {{ГККРБ 4|213Г000367}}
* [[Забудова вуліцы Маскоўскай (Глыбокае)|Забудова вуліцы Маскоўскай]] (канец [[ХІХ]] — пачатак [[XX]] стагоддзя), вул. Маскоўская, 2, 3, 4 — {{ГККРБ 4|213Г000369}}
* Будынак ([[1931]]), вул. Энгельса, 24. Цяпер [[Глыбоцкі гісторыка-этнаграфічны музей]] — {{ГККРБ 4|}}
* [[Брацкая магіла савецкіх воінаў і партызан (Глыбокае)|Брацкая магіла]] ([[1944]]), вул. Леніна, [[парк Перамогі, Глыбокае|парк Перамогі]] — {{ГККРБ 4|213Д000368}}
* [[Мемарыяльны комплекс «Барок»]]
* Помнікі на месцы масавых расстрэлаў мірнага насельніцтва ва ўрочышчы Барок
* Помнік ахвярам Халакосту
* Могілкі &quot;Копцеўка&quot;: шматлікія пахаванні ХІХ-ХХ стагоддзяў, магілы польскіх вайскоўцаў (1919-20), плютановага Стэфана Палчыньскага (1939), Фердынанда і Вільгельміны Мюнхгаўзенаў (1878), [[Антон Ігнатавіч Зянкевіч|кс. Антонія Зянкевіча]], [[Альберт Антонавіч Бацяноўскі|Альберта Бацяноўскага]].
* Яўрэйскія могілкі (XVIII-XX ст)
* Алея славутых землякоў - бронзавыя бюсты асобаў, звязаных з Глыбоччынай - [[Язэп Львовіч Корсак|Іосіфа Корсака]], [[Элізэр Бэн-Іегуда|Элізэра Бэн-Іегуды]], [[Язэп Драздовіч|Язэпа Драздовіча]], [[Ігнат Буйніцкі|Ігната Буйніцкага]], [[Алесь Дубровіч|Алеся Дубровіча]], [[Пётр Міхайлавіч Казлоў|Пятра Казлова]], [[Павел Сухі|Паўла Сухога]], [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлава Ластоўскага]]&lt;ref name=&quot;kultura&quot; /&gt;, [[Юрый Аляксандравіч Сабалеўскі (вучоны)|Юрыя Сабалеўскага]]
* Мемарыяльныя шыльды ў гонар [[Клаўдзій Сцяпанавіч Дуж-Душэўскі|Клаўдзія Дуж-Душэўскага]], [[Тадэвуш Даленга-Мастовіч|Тадэвуша Даленгі-Мастовіча]], [[Лявонцій Іосіфавіч Ракоўскі|Лявонція Ракоўскага]]
* Самалёт-помнік авіяканструктару [[Павел Восіпавіч Сухі|Паўлу Сухому]]
* Скульптура «[[Ісус і самаранка]]» (2014)
* Скульптура [[Помнік барону Мюнхаўзену|«Барон Мюнхаўзен]]» (2014)
* Скульптура «[[Дзед-глыбачанін]]» (2015)
* [[Глыбоцкі дэндралагічны сад]] — батанічны помнік прыроды рэспубліканскага значэння
* [[Глыбоцкая дуда]] (копія дуды ў [[Глыбоцкі гісторыка-этнаграфічны музей|Глыбоцкім гісторыка-этнаграфічным музеі]])

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; perrow=&quot;4&quot; heights=&quot;150px&quot;&gt;
Глыбоцкія замалёўкі. Дамы ў цэнтры.jpg|Забудова вуліцы Маскоўская
Глыбокае. Царква (03).jpg|Свята-Раства-Багародзіцкі сабор
Глыбоцкія замалёўкі. Касцёл на плошчы (01).jpg|Касцёл Найсвяцейшай Тройцы
Глыбокае. Ільінская капліца на могілках (04).jpg|Капліца святога Іллі
Глыбоцкія замалёўкі. Бюст Іосіфа Корсака (01).jpg|Алея знакамітых землякоў
Глыбоцкі дэндрапарк.jpg|Глыбоцкі дэндрапарк
Глыбокае. Могілкі. Калона ў гонар Канстытуцыі 1791 года (07).jpg|Калона на могілках &quot;Копцеўка&quot;
Глыбоцкія замалёўкі. Яўрэйскія могілкі (01).jpg|Яўрэйскія могілкі
&lt;/gallery&gt;

== Вядомыя асобы ==
{{main|Вядомыя асобы Глыбокага}}
* [[T. Даленга-Мастовіч|Tадэвуш Даленга-Мастовіч]] (1900—1939), польскі пісьменнік, аўтар аповесцяў «Знахар», &quot;Кар'ера Нікодэма Дызмы&quot; і інш.
* [[Фёдар Мікалаевіч Дамінікоўскі]], беларускі гісторык
* [[Язэп Нарцызавіч Драздовіч|Язэп Драздовіч]] ([[1888 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1888]]—[[1954 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1954]]), беларускі мастак, скульптар, этнограф, археолаг, педагог. Адзін з заснавальнікаў беларускага нацыянальнага гістарычнага жывапісу &lt;ref name=&quot;Канферэнцыя&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Канферэнцыя_2&quot;/&gt;.
* [[Клаўдзій Сцяпанавіч Душэўскі|Клаўдзій Дуж-Душэўскі]] (1891—1959), беларускі палітычны дзеяч, дыпламат, рэдактар, педагог
* [[Сямён Навумавіч Леках]], беларускі вучоны ў галіне металургіі
* [[Тадэа Касцюшка]] (1868—1946), манахіня непакалянка, заклала ў Глыбокім кравецка-белізнярскую школу для дзяўчат
* [[Павел Восіпавіч Сухі]] (1895—1975), савецкі авіяканструктар, двойчы Герой Працы
* [[Аляксандр Францавіч Хайноўскі]], беларускі дыпламат
* [[Марына Іванаўна Шкерманкова]], беларуская цяжкаатлетка
* [[Мікалай Мінскі]], рускі паэт, драматург, перакладчык
* [[Лявонцій Іосіфавіч Ракоўскі]], рускі пісьменнік.
* [[Юрый Барысавіч Багушэвіч]], мастак
* [[Дзмітрый Літвінскі]], беларускі мастак
* [[Барыс Міхайлавіч Волін]], савецкі партыйны і дзяржаўны дзеяч РСФСР і УССР, публіцыст, гісторык
* [[Сямён Іофе]] (сапраўднае імя — Сімон-Залман Шмуйловіч), партыйны дзеяч СССР
* [[Віктар Антонавіч Ламака]] (1910—2001), заслужаны лесавод, заснавальнік [[Глыбоцкі дэндралагічны сад|глыбоцкага дэндрарыя]]
* [[Шмуэль Магілевер]] - яўрэйскі грамадскі і рэлігійны дзеяч, адзін з заснавальнікаў [[Сіянізм|сіянізму]]

== Гл. таксама ==
* [[Гарады Віцебскай вобласці]]
* [[Гарады Беларусі]]
* [[Глыбоцкі дзяржаўны прафесійны ліцэй]]
* [[Спіс вуліц Глыбокага]]

== Зноскі ==
{{Reflist|refs=
&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;&gt;{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;NNP&quot;&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;euro&quot;&gt;[http://eurobelarus.info/special-project/city-day/2013/03/03/dva-glybok-h-dzve-tsentral-nyya-ploshchy-dva-zamk.html «Два Глыбокіх, дзве цэнтральныя плошчы, два замкі»] 03.03.2013 Улaдзімір Скрабатун&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;westki&quot;&gt;[http://westki.info/artykuly/13496/rouna-dzvesce-god-tamu-u-glybokae-uvayshou-napaleon «Роўна дзвесце год таму ў Глыбокае ўвайшоў Напалеон»] 18.07.2012 Кастусь Шыталь&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;2016-Estimate&quot;&gt;{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;kultura&quot;&gt;[http://kultura.gov.by/news/ab-vyn-kakh-konkursu-na-stvarenne-esk-znykh-praekta-pomn-ka-vyal-kamu-knyazyu-m-ndo-gu Аб выніках конкурсу на стварэнне эскізных праектаў помніка вялікаму князю Міндоўгу]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Канферэнцыя&quot;&gt;[http://www.rh.by/by/221/20/6494/ «Канферэнцыя, прысвечаная Язэпу Драздовічу, прайшла ў Маладзечне»] («[[Рэгіянальная газета]]»)&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Канферэнцыя_2&quot;&gt;[http://www.rh.by/by/222/10/6551/ «Творчасць Драздовіча — прыклад нацыянальнага мастацтва»] («[[Рэгіянальная газета]]»)&lt;/ref&gt;
}}

== Літаратура ==
* ''Гедэман О.'' Глыбокае: гістарычны нарыс / Отан Гедэман; перакл. з польск. М. Гіля. — Паставы; Глыбокае: [б. в.], 2012. — 59, [1] с. : іл.

== Спасылкі ==
{{Commonscat-inline|Hlybokaje|Глыбокае}}
{{OSM relation|1176300|Глыбокае}}
* {{ГБ|http://globustut.by/glubokoe/index.htm}}
* [http://www.vlib.by//PRIDVINIE-1/CITIES/Glubokoe.htm Прыдзвінскі край — Горад Глыбокае]{{Недаступная спасылка}}
* [http://www.westki.info/hlybokaje Глыбокае — westki.info] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090418080427/http://westki.info/hlybokaje |date=18 красавіка 2009 }}
* [http://radzima.org/be/pub/2515_m/ Глыбокае — radzima.org]
* [https://www.gismeteo.by/weather-glubokoye-11028/ Надвор’е ў горадзе Глыбокае]

{{Глыбоцкі раён}}
{{Віцебская вобласць}}

[[Катэгорыя:Глыбокае| ]]
[[Катэгорыя:Мястэчкі Полацкага ваяводства]]
[[Катэгорыя:Мястэчкі Віленскага ваяводства]]</text>
      <sha1>pji3vx97t6kdc9djauvma6shlrnc8u0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нароўля</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16277</id>
    <revision>
      <id>5171195</id>
      <parentid>5163909</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T11:11:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <comment>абнаўленне звестак</comment>
      <origin>5171195</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="198596" sha1="jm7m544qo1fyndyc8ie3vsh024t37yw" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
 |статус                  = Горад
 |беларуская назва        = Нароўля
 |вобласць                = Гомельская
 |раён                    = Нараўлянскі 
 |першае згадванне        = 1604
 |ранейшыя назвы          = 
 |статус з                = 1971
 |нацыянальны склад       = перапіс 2009 г.: [[беларусы]] (89,4%), [[рускія]] (7,06%), [[украінцы]] (2,68%), [[палякі]] (0,6%), [[немцы]] (0,25%), [[яўрэі]] (0,049%)
 |канфесійны склад        = праваслаўныя, католікі, пратэстанты, мусульмане, іудзеі
}}
'''Наро́ўля'''&lt;ref name=&quot;NNP&quot;/&gt; ({{lang-be-trans|Naroŭlia}}, {{lang-ru|Наровля}}) — [[горад]] раённага падпарадкавання ў [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], адміністрацыйны, эканамічны і культурны цэнтр [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскага раёна]], прыстань на правым беразе [[Прыпяць|Прыпяці]]. Напэўна, упершыню Нароўля згадана як вёска-слабада [[20 ліпеня]] [[1604]] г. У першай палове XVIII ст. ужо згадваецца як [[мястэчка]]. У 1829 г.&lt;ref name=&quot;elib.bsu.by&quot;&gt;''Раюк, А. Р.'' [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/324338/1/Раюк_НТ_24_Ч2_И-113-121.pdf Нараўлянскі маёнтак дваран Горватаў: ад латыфундыі да фабрычнага цэнтру]… С. 116.&lt;/ref&gt; стала цэнтрам [[латыфундыя|латыфундыі]] мясцовага двараніна-каталіка [[Даніэль Ігнатавіч Горват|Даніэля Ігнатавіча Горвата]] (1810—1868) і яго нашчадкаў да 1917 г. Даніэль Горват [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|пабудаваў палац]] (1850) і [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|альтанку]], а яго ўнук [[Эдвард Артуравіч Горват]] (1866—1935) — [[Чырвоны Мазыранін|кандытарскую фабрыку]] (1913), якія дагэтуль галоўныя сімвалы горада. Шляхецкі герб «[[Побуг (герб)|Побуг]]», якім карысталіся [[Горваты]], стаў асновай сучаснага герба (2001) Нароўлі. 27 верасня 1938 г. мястэчка Нароўля атрымала статус пасёлка гарадскога тыпу, а 3 лістапада 1971 г. — статус горада. Нароўля моцна пацярпела ад [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС]] (1986), у 1986—1995 гг. выселена значная частка жыхароў і праведзена дэзактывацыя тэрыторыі. Знаходзіцца па аўтадарозе за 326 км ад [[Мінск]]а (па геаграфічнай прамой — 268 км), за 173 км ад [[Гомель|Гомеля]], за 40 км ад Мазыра, за 29 км ад чыгуначнай станцыі Ельск на лініі [[Калінкавічы]]—[[Оўруч]]. Аўтадарогі на [[Мазыр]], [[Ельск]], [[Аляксандраўка (Нараўлянскі раён)|Аляксандраўку]] (пагранічны пункт з [[Украіна]]й). Насельніцтва 8 388 чал. (2025).

== Назва ==
Паводле [[Гідраніміка|гідранімічнай]] версіі, назва паселішча ўтворана ад імя прытока Прыпяці — ракі Нароўлі ([[Нараўлянка|Нараўлянкі]]). Узнікненне тапоніма ад гідроніма было распаўсюджанай назоўнай практыкай у старажытнасці. Адна з першых пісьмовых згадак гідроніма ў форме «рэчка Нароўля» — 3 чэрвеня 1581 г. у акце Мазырскага земскага суду «Пацвярджэнне прывілея баярам Мітковічам на Лук’янаўскі востраў [зямлі] і дом у г. Мазыры»&lt;ref&gt;[https://ia804500.us.archive.org/33/items/kamunikat-13824-1.djvu/13824-1.pdf Акты, издаваемые Виленскою комиссиею для разбора древних актов. — Т. XXIV. — Вильна : Тип. А. Г. Сыркина, 1897. — 547 с. — С. 386.]&lt;/ref&gt;.

Паводле [[Уладзімір Мікалаевіч Тапароў|Уладзіміра Тапарова]], славянская назва ракі ўтварылася з гідроніма [[Балты|балцкага]] паходжання *''Narav-'' або *''Narū-s'' , праз дадаванне да яго славянскага суфіксу ''-ля'' (&gt; Нароўля), пазней дадаўся суфікс ''-янка'' (&gt; Нараўлянка)&lt;ref&gt;''Топоров, В. Н.'' Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. — Москва, 1962. — С. 144—146, 277.&lt;/ref&gt;.

Корань ''Nar-'' звязаны з літоўскім ''nerti'' «ныраць», ''naras'' «нырок (у ваду)». Назвы з гэтым коранем ([[Нарач (возера)|Нарач]], [[Нараў]], [[Нара (рака)|Нара]]) адлюстроўваюць або глыбіню водаў, або імклівасць цячэння (у выніку перападу вышыняў). Паблізу Нараўлянкі цякуць прыпяцкія прытокі з, імаверна, балцкімі назвамі [[Мытва]] і [[Жалонь]]&lt;ref&gt;''Топоров, В. Н.'' Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. — Москва, 1962. — С. 232—233.&lt;/ref&gt;.

На думку [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|Вадзіма Жучкевіча]], няясна, што ўзнікла раней — назва паселішча або ракі. Ён дапускаў магчымасць паходжання назвы «Нароўля» ад балцкай гідранімічнай асновы ''Nar-''. Таксама не выключаў магчымасці паходжання ад славянскага выразу «на рву» або фінскага ''narvaine'' «парогі, быстрыны»&lt;ref&gt;''Жучкевич, В. А.'' Краткий топонимический словарь Белоруссии. — Минск: Изд. БГУ, 1974. — С. 251.&lt;/ref&gt;.

«Славянскую» версію падтрымліваў [[Аляксандр Фёдаравіч Рогалеў|Аляксандр Рогалеў]]. На яго думку, у назве Нароўля прыстаўка ''на-'' паказвае, што паселішча знаходзіцца паблізу нейкага аб’екта, суфікс ''-ля'' — што гэта менавіта паселішча, а не мясцовасць, а назву ''Рова'', ''Роўка'' давалі імклівым, але невялікім рэчкам, [[Ручай|ручаям]], якія «ірвалі» зямлю, «прарывалі» [[рэчышча]]&lt;ref&gt;Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 41.&lt;/ref&gt;. Таксама ёсць версіі, што паселішча знаходзілася «на роўнай» мясцовасці і атрымала назву ад гэтага або што пасяленне ці астрог узніклі «на [[Роў (фартыфікацыя)|рове]]»&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 40.&lt;/ref&gt;.

У XIX—XX стст. часам ужывалася напісанне мястэчка (пасёлка) па-руску як «Наровль».

== Прыроднае асяроддзе ==
Нароўля знаходзіцца на раўніннай мясцовасці. На [[поўдзень]] ад вёскі [[Барбароў]] знікаюць апошнія адгор’і [[Мазырская града|Мазырскай марэннай грады]]. Прыроднае асяроддзе Нароўлі характарызуецца густымі лясамі, заліўнымі лугавінамі, рачнымі [[затока]]мі, [[старыца]]мі, [[прыток]]амі Прыпяці&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;&gt;''Маліноўскі, В. Т.'' Нароўля. — Мінск, 1994. — С. 6.&lt;/ref&gt;. Сучасны горад знаходзіцца на правым беразе павольнай ракі Прыпяць, якая трошкі выгінаецца ў раёне горада і таму вельмі дабаўляе маляўнічасці і без таго прыгожым краявідам.

Удалай асаблівасцю [[горад]]а з’яўляецца тое, што яго цэнтральная частка прымыкае да берага [[Прыпяць|Прыпяці]], дзе знаходзіцца цудоўны дзеючы гарадскі пясчаны пляж, які актыўна выкарыстоўваецца гараджанамі (звычайна ў цёплае летняе надвор’е). Прыпяць ранняй вясной часта шырока разліваецца і вымывае берагі, таму звычайна позняй [[вясна|вясной]] спецыяльныя службы намываюць [[пясок]] на гарадскім пляжы&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=BMs8CX_ksnM Намыв пляжа в Наровле]&lt;/ref&gt;. Праз горад цячэ павольны, вузкі і мелкі прыток Прыпяці — рака [[Нараўлянка]], якая ўпадае у Прыпяць каля гарадскога парку паблізу альтанкі і ўмоўна падзяляе Нароўлю на дзве часткі.
&lt;gallery perrow=&quot;5&quot;&gt;
File:Нароўля. Сядзіба Горватаў. Прыпяць.jpg|thumb|Выгіб [[Прыпяць|Прыпяці]] каля [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|палацу Горватаў]]. Фота 2017 г.
File:Нароўля. Сядзіба Горватаў (05).jpg|thumb|[[Прыпяць]] каля прыстані горада. Фота 2017 г.
File:Нароўля. Гарадскі пляж (01).jpg|thumb|Гарадскі пляж у цэнтральнай частцы горада. Фота 2017 г.
File:Нароўля. Гарадскі пляж (02).jpg|thumb|Гарадскі пляж у цэнтральнай частцы горада. Фота 2017 г.
File:Палацава-паркавы ансамбль (Альтанка-маяк).jpg|[[Прыпяць]] каля [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|палацу Горватаў]] і пляжу (злева) зімой. Фота 2012 г.
&lt;/gallery&gt;

Гадавая [[тэмпература паветра]] на два [[Градус Цэльсія|градусы Цэльсія]] вышэйшая, чым на [[поўнач]]ы [[Беларусь|Беларусі]]&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;/&gt;. Непадалёку ад Нароўлі залягаюць крышталічныя пароды, выяўлены прамысловыя залежы [[Павараная соль|кухоннай солі]]&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;/&gt;. [[Глебы]] ў большасці дзярнова-падзолістыя, супясчаныя. Шмат [[тарфянік]]аў. [[Глеба]] і [[клімат]] дазваляюць атрымліваць высокія і ўстойлівыя [[ураджай|ўраджаі]] сельскагаспадарчых культур, асабліва на асушаных [[тарфянік]]ах&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;/&gt;.

У прыродных хвойных і змешаных [[лес|лясах]], якія абкружаюць ці прымыкаюць да Нароўлі, пераважаюць [[хвоя|сосны]] і [[дуб]]ы, многім з якіх па 200—300 год&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;/&gt;. У самім горадзе камунальнымі службамі робяцца штучныя насажэнні дрэў, кустоў і кветак. Маюцца дзіцячы і гарадскі паркі.

[[Жывёлы|Жывёльны свет]] Нараўляншчыны вельмі разнастайны і шматлікі: [[лісіца]], [[воўк]], [[рысь]], [[казулі|казуля]], [[лось]], [[янот]], [[куніца]]. З [[птушкі|птушак]] шмат цецерукоў, дзікіх качак, рабчыкаў, глушцоў. Паблізу вадаёмаў можна сустрэць бабра, выдру, андатру. У рацэ, затоках, старыцах і штучных канавах (паміж тарфянікаў) шмат [[рыбы]], галоўным чынам, — [[Акунь звычайны|акуні]], [[шчупак]]і, [[лінь|ліні]], [[сом|самы]], [[сазан]]ы, [[карась|карасі]], [[мянтуз]]ы&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;/&gt;. Таму з даўніх часоў на высокім узроўні было развіта [[рыбалоўства]] (напрыклад, вясной у Прыпяці і прытоках лавілі дзясяткі тысяч пудоў рыбы), а маянткоўцы любілі паляваць на [[дзік]]а і [[лось|лася]]&lt;ref&gt;''Urbański, A''. Podzwonne na zgliszczach Litwy i Rusi. — Warszawa, 1928. — С. 115.&lt;/ref&gt;.
&lt;gallery perrow=&quot;5&quot;&gt;
File:Naroŭlia forest - 1 - May 5 - 2014 AD.jpg|thumb|[[Лес]] каля Нароўлі
File:Naroŭlia forest - 4 - May 5 - 2014 AD.jpg|thumb|Покрыва лесу каля Нароўлі
File:Naroŭlia forest - 5 - May 5 - 2014 AD.jpg|thumb|Імхі покрыва нараўлянскага лесу
File:Нароўля. Сядзіба Горватаў. Нараўлянка.jpg|thumb|Рака [[Нараўлянка]] ў гарадскім парку
File:Park in Naroŭlia town - 4 - May 5 - 2014 AD.jpg|thumb|Гарадскі парк
&lt;/gallery&gt;

== Гісторыя ==
{{асноўны артыкул|Гісторыя Нароўлі}}

=== У часы Вялікага Княства Літоўскага ===
У канцы XVI ст. землі сучаснай Нароўлі ўваходзілі ў склад [[Антонаўская воласць|Антонаўскай воласці]], якая была [[Эканомія (Вялікае Княства Літоўскае)|каралеўскім маёнткам (каралеўшчынай)]] да [[1764]] г. і звычайна аддавалася манархам у пажыццёвае трыманне [[шляхта|шляхціцу]] за пэўныя заслугі. 6 красавіка 1595 г. кароль Жыгімонт Ваза аддаў у леннае трыманне маёнтак [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонавічы (Антонаў)]] канцлеру ВКЛ [[Леў Іванавіч Сапега|Льву Сапегу]] (1557—1633)&lt;ref&gt;Sumariusz metryki koronnej. Księga wpisów podkanclerzego Jana Tarnowskiego MK 139 z Archiwum Głównego Akt Dawnych w Warszawie. 1595. / oprac. Krzysztof Chłapowski. —Warszawa : DiG, 2009 . — Tom 8. — 248 s. — S. 89.&lt;/ref&gt;. А Леў Сапега ў 1598 г. саступіў Антонавіцкі маёнтак разам з фальваркамі [[Смалегаў|Смалегавічы (Смалегаў)]] і [[Завайць]] стрыечнаму брату — каралеўскаму двараніну [[Лукаш Сапега|Лукашу Сапегу]]&lt;ref&gt;[https://polona.pl/item-view/1fdc2be2-df13-4282-8ea8-7bc034bb6a7a?page=0 Sapiehowie : materjały historyczno-genealogiczne i majątkowe. Petersburg : Trenke i Fusnot, 1890. — T. 1. — S. 194.]&lt;/ref&gt;, што кароль і зацвердзіў.

[[Файл:Łukaš Sapieha. Лукаш Сапега (1709).jpg|250px|thumb|[[Лукаш Сапега]] (каля 1552—1626)]]

Ці не ўпершыню Нароўля, як вёска-слабада [[Мазырскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Мазырскага павета]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], згадана [[20 ліпеня]] [[1604]] г. у дэкрэце судовых актаў [[Кіеўскае ваяводства|Кіеўскага ваяводства]], калі шляхціц [[Лукаш Сапега]] (каля 1552—1626) абвінаваціў суседа — шляхціца [[Януш Збаражскі|Януша Збаражскага]] — у гвалтоўным насланні сваіх слуг і баяраў з маёнтку Валодаркі (цяперашнія [[Ляўковічы (Вышгарадскі раён)|Ляўковічы]]) на сапежынскія землі (вёскі [[Завайць]] і Нароўля) і забранні нямалалікіх стагоў [[Сена (корм)|сена]], у нападзе на ўгоддзі сапежынскай вёскі [[Смалегаў|Смалегавічы (Смалегаў)]] і ўгоне коней, валоў і інш.&lt;ref&gt;Źródła dziejowe. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. X. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894. S. 459.&lt;/ref&gt; Вёска-слабада Нароўля ў тыя часы ўваходзіла ў склад буйнога маёнтка [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонаў]], які належаў [[Лукаш Сапега|Лукашу Сапегу]], бо 21 красавіка 1607 г. датаваны судовы дэкрэт, у якім шляхціц [[Юзаф Будзіла]], мазырскі харунжы, абвінаваціў шляхціца Лукаша Сапегу і яго жонку Сафію (з [[Кміты (род)|роду Кмітаў]]) у гвалтах, якія ўчынілі сяляне сапежынскага маёнтка [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонаў]] з вёсак Нароўлі і [[Смалегаў|Смалегавічаў]] у маёнтку Юзафа Будзілы, а менавіта ў вёсцы [[Багуцічы]] ([[Мазырскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Мазырскі павет]])&lt;ref&gt;Źródła dziejowe. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. X. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894. S. 120, 157, 191, 459, 460.&lt;/ref&gt;.

Пасля смерці [[Лукаш Сапега|Лукаша Сапегі]] (які з пачатку 1600-х гг. падпісваўся як «граф на [[Чарнобыль|Чарнобылі]]») вёска Нароўля ў 1626 г. перайшла ў валоданне [[ваяводы віленскія|віленскага ваяводы]] і вялікага гетмана літоўскага [[Леў Іванавіч Сапега|Льва Сапегі]] (1557—1633), якому Лукаш Сапега завяшчаў усе свае маёнткі. Леў Сапега аддаў іх у трыманне Паўлу, Яну і Андрэю, сынам [[Ян Пётр Сапега|Яна Пятра Сапегі]], усвяцкага старосты&lt;ref&gt;''Литвин, Г.'' З народу руського: Шляхта Київщини, Волині та Брацлавщини (1569—1648) / Г. Литвин; пер. з пол. Лесі Лисенко. — Київ: Дух і Літера, 2016. — 618 с. — С. 373.&lt;/ref&gt;. У [[1627]] г. [[Андрэй Станіслаў Сапега|Андрэй Сапега]] (1592—1646) за 3 500 злотых саступіў «вячыстым правам» (г.зн. пажыццёва) ленны каралеўскі маёнтак [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонаў]] (у тым ліку Нароўлю) шляхціцу [[Юзаф Корсак (ваявода мсціслаўскі)|Юзафу Корсаку]] (каля 1570—1643), дзісненскаму старосце&lt;ref&gt;[https://polona.pl/item-view/1fdc2be2-df13-4282-8ea8-7bc034bb6a7a?page=0 Sapiehowie : materjały historyczno-genealogiczne i majątkowe. — Petersburg : Trenke i Fusnot, 1891. — T. 2. — S. 69.]&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Падданыя з Галоўчыцаў і Нароўлі ў інвэнтары 1628 г.jpg|thumb|Падданыя з Галоўчыц (рэшта) і са слабады Нароўлі ў інвентары 1628 г. ''(фрагмент дакумента)'']]

З інвентара Антонаўскага маёнтку 1628 года, калі яго трымаў у заставе ад пана [[Андрэй Станіслаў Сапега|Андрэя Сапегі]] (1592—1646), старосты рыскага, пан [[Юзаф Корсак (ваявода мсціслаўскі)|Юзаф Корсак]], староста дзісненскі, вядома, што ў слабадзе Нароўля было 7 [[Дым (адзінка падаткаабкладання)|дымоў]], гаспадарамі іх выступалі Ёська Паўтаран, Аўдзей Алісенка, Антон Пастух, Сак Андрэевіч, Хама Асіпкевіч, Іван Сярковіч, Хведар Латышэвіч (гэта першыя вядомыя імем жыхары Нароўлі) і працаваў млын. Потым у недатаваным дакуменце пад назвай «Inwetarz Antonowski prawa lennego» зазначана, што ў вёсцы налічвалася 13 [[асадныя сяляне|асадных сялян]], з якіх выбіралася «pułsiodma» (6 з паловай) [[злоты]]х&lt;ref&gt;Аrchiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie. Archiwum Roskie. Dział III. Sygn. 1051. S. 21, 33, 38, 98, 100&lt;/ref&gt;.

10 лістапада 1682 г. Нароўля згадваецца ў гродскай кнізе мазырскага гродскага суда запісам аб размежаванні зямель паміж [[старосты рэчыцкія|рэчыцкім старостам]], [[ваявода полацкі|полацкім ваяводам]] (1686—1713) [[Дамінік Міхал Слушка|Дамінікам Міхаілам Слушкам]] (каля 1655—1713), уладальнікам маёнткаў [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонава]], [[Смалегаў|Смольгавічы (Смалегаў)]] і Нароўля, і [[кіеўскі езуіцкі калегіум|кіеўскім езуіцкім калегіумам]], уладальнікам маёнткаў [[Вербавічы|Вярбковічы]] і [[Канатоп (Нараўлянскі раён)|Канатоп]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/338-let-so-dnya-pervogo-upominaniya-o-narovle/ |title=''Васіль Чайка''. 338 лет со дня первого упоминания о Наровле |access-date=25 чэрвеня 2022 |archive-date=9 лістапада 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221109230833/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/338-let-so-dnya-pervogo-upominaniya-o-narovle/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Згадка пра мястэчка Нароўлю ў 1739 г.jpg|250px|thumb|Згадка пра «мястэчка Нароўля» ў 1739 г. у метрычнай кнізе [[Юравічы (Калінкавіцкі раён)|юравіцкага]] [[Касцёл і калегіум езуітаў (Юравічы)|касцёлу Нараджэння Найсвяцейшай Панны Марыі]]]]
У інвентарах вялізнага маёнтка Антонаў ад 1715 і 1728 г. упамінаецца, што Антонаўская воласць (разам з мястэчкам Нароўляй) была ва ўласнасці (імаверна, на ленных правах) польнага гетмана ВКЛ [[Станіслаў Эрнэст Дэнгаф|Станіслава Дэнгафа]] (к.1673—1728)&lt;ref name=&quot;files.knihi.com&quot;&gt;''Голубеў, В. Ф.'' [https://files.knihi.com/Knihi/uploaded07/Valancin_Holubieu.Sielskaja_abscyna_u_Bielarusi_XVI_XVIII_stst.pdf Сельская абшчына ў Беларусі XVI―XVIII стст. / В. Ф. Голубеў. — Мінск : Беларуская навука, 2008. — 405 с.] — С. 334.&lt;/ref&gt;. У 1728 г. у мястэчку Нароўля меўся панскі «двор» (сядзіба)&lt;ref name=&quot;files.knihi.com&quot;/&gt;.
У 1738—1741 гг. Нароўля ўпамінаецца як [[фальварак]] і [[Эканомія (Вялікае Княства Літоўскае)|каралеўшчына (каралеўскае ўладанне)]], якое на ленных правах (разам з фальваркамі [[Мухаеды]], [[Прудок (Калінкавіцкі раён)|Прудок]] і [[Вуглы (Нараўлянскі раён)|Вуглы]]) трымаў [[Маршалкі земскія мазырскія|мазырскі маршалак]] (1720—1722), [[Кашталяны новагародскія|новагародскі кашталян]] (1726—1734) [[Антоній Міхалавіч Аскерка]] (каля 1670 — пасля 1734)&lt;ref&gt;''Анішчанка, Я. К.'' Збор твораў : у 6 т. — Т. 6. Ураднікі беларускіх земляў ВКЛ у першай палове XVIII ст. — Мінск, 2010. — С. 255.&lt;/ref&gt;. Пасля [[Антоній Міхалавіч Аскерка|Антонія Міхалавіча Аскеркі]] (каля 1670 — пасля 1734) ленным трымальнікам каралеўшчыны (каралеўскіх маёнткаў) [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонаў]], Нароўля, Мухаеды і [[Вуглы (Нараўлянскі раён)|Вуглы]] стаў яго сын [[Рафал Алойзы Аскерка|Рафал Алаіз Аскерка]] (1708—1767)&lt;ref&gt;Гербоўнік беларускай шляхты. Т. 1. А. — Мінск, 2002. С. 329.&lt;/ref&gt;.

У 1750 г. на Мазырскі павет з [[Кіеўскае ваяводства|Кіеўскага ваяводства]] пачаліся наезды атрадаў [[гайдамакі|гайдамакаў]]. Заклікі гайдамакаў да мясцовых жыхароў падштурхнулі да паўстання на Нараўляншчыне (1750—1751), удзельнікамі якога сталі сяляне вёсак [[Вербавічы]], [[Завайць]], [[Смалегаў]] і [[мястэчка]] Нароўля&lt;ref&gt;Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 47.&lt;/ref&gt;. (Выбухі сялянскага паўстання тут адбываліся і ў 1760—1770-ыя гг.). 26 красавіка (7 мая) 1751 г. [[гайдамакі|гайдамацкі атрад]] (каля 30 чалавек) запаліў дамы і панскі двор у Нароўлі, два дамы поўнасцю абрабаваў, захапіў каштоўнасці [[Рафал Алойзы Аскерка|Рафала Алаіза Аскеркі]] (1708—1767), забіў некалькі яго служак і адміністратара маёнтка (шляхціца Адахоўскага)&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Белоруссия в эпоху феодализма. Сборник документов и материалов. Том 2: С середины XVII до конца XVIII века, до воссоединения с Россией / Под ред. А. И. Азарова, А. М. Карпачева, Е. И. Корнейчик. — Минск: Издательство Академии наук БССР, 1960. С. 396—397; Гайдамацький рух на Україні в XVIII ст. Збірник документів. — Київ: Наукова думка, 1970. С. 190—191, 581.&lt;/ref&gt;.

Каля 1760 г. багрымавіцкі староста [[Рафал Алойзы Аскерка|Рафал Алаіз Аскерка]] (1708—1767), які трымаў у тыя часы ленным правам каралеўшчыну (з мястэчкам Нароўля), пабудаваў у мястэчку Нароўля парафіяльную [[Свята-Іаана-Багаслоўская царква (Нароўля)|царкву Іаана Багаслова]] для мясцовага насельніцтва&lt;ref name=&quot;Narowla&quot;&gt;''Jelski, A.'' [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_VI/917 Narowla]&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Jan Askierka. Ян Аскерка.jpg|250px|thumb|[[Ян Мікалай Аскерка]] (1735—1796), [[Стражнік польны літоўскі|польны стражнік Вялікага Княства Літоўскага]]]]
У 1764 г. канвакацыйны сойм Рэчы Паспалітай прыняў пастанову, якой прызнаў [[Эканомія (Вялікае Княства Літоўскае)|каралеўшчыну (каралеўскае ўладанне)]] Нароўля (мястэчка Нароўля разам з фальваркамі [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонава (Антонаў)]], [[Мухаеды]], [[Вуглы (Нараўлянскі раён)|Вуглы]], [[Галоўчыцы (Нараўлянскі раён)|Галоўчыцы]], [[Карпавічы (Нараўлянскі раён)|Карпавічы]] і інш.), якую доўга паводле леннага права трымалі [[Аскеркі]], [[Вотчына, маёнтак|вотчынай]] [[Маршалкі земскія мазырскія|мазырскага маршалка]] [[Рафал Алойзы Аскерка|Рафала Алаіза Аскеркі]] (1708—1767) і яго нашчадкаў&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;&gt;Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 48.&lt;/ref&gt;. Каралеўскі маёнтак Бабічы (цяперашні [[Барбароў]]) у той соймавай пастанове не названы, але, вераемна, ён быў сярод тых, што разумеліся ў фразе «y dalszemi wszystkiemi attynencyami» («і далейшымі ўсімі прыналежнасцямі»), таму таксама стаў спадчыннай уласнасцю Аскеркаў. У мястэчку жыло як хрысціянскае, так і [[Іўдаізм|іўдзейскае]] насельніцтва&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://narovlya.gov.by/special/ru/district/view/istorija-vozniknovenija-goroda-na-juge-belarusi-20004/ |title=ИСТОРИЯ ВОЗНИКНОВЕНИЯ ГОРОДА НА ЮГЕ БЕЛАРУСИ |access-date=25 чэрвеня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230918071836/http://narovlya.gov.by/special/ru/district/view/istorija-vozniknovenija-goroda-na-juge-belarusi-20004/ |archivedate=18 верасня 2023 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. У 1765 г. у нараўлянскім [[кагал]]е і яго парафіях 316 плацельшчыкаў падушнага падатку&lt;ref name=&quot;ReferenceD&quot;&gt;Еврейская энциклопедия. — Т. 11. — Санкт-Петебург : Брокгауз-Ефрон, 1911. — С. 523.&lt;/ref&gt;.

Пасля смерці Рафала Алаіза Аскеркі Нароўляй у 1767 г. стаў валодаць па спадчыне яго сын [[Ян Мікалай Аскерка]] (1735—1796), мазырскі каптуровы суддзя, а пазней [[стражнік польны літоўскі|польны стражнік Вялікага Княства Літоўскага]]. Цэнтрам аскеркаўскіх маёнткаў на тэрыторыі сучаснай Нараўляншчыны было мястэчка Нароўля: у 1784 г. у актах Мазырскага гродскага суду свае вялізныя прыватныя ўладанні на Нараўляншчыне [[Ян Мікалай Аскерка]] (1735—1796) называў «Нараўлянскім графствам», а свой двор у мястэчку Нароўля — «Нараўлянскім замкам»&lt;ref&gt;''Раюк, А. Р.'' [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/324338/1/Раюк_НТ_24_Ч2_И-113-121.pdf Нараўлянскі маёнтак дваран Горватаў: ад латыфундыі да фабрычнага цэнтру]… С. 114.&lt;/ref&gt;.

У 1780-ыя гг. у мястэчку жыло ўжо [[яўрэі ў Беларусі|шмат яўрэяў]]&lt;ref&gt;''Анищенко, Е. К.'' Шляхта Мозырского повета: список XVIII ст. — Минск, 2014. — С. 138, 159, 170, 177.&lt;/ref&gt;. У [[1790]] г. у Нароўлі ўжо меўся мураваны панскі дом, які належаў [[Ян Мікалай Аскерка|Яну Мікалаю Аскерку]] (1735—1796)&lt;ref&gt;''Раюк, А. Р.'' [http://imef.basnet.by/Sborniki/pytanni_30.pdf «Народ лесу»: абагульнены этнастэрэатып аб беларусах і Беларусі канца XVIII — пачатку XX ст.]… С. 298.&lt;/ref&gt;.

=== У складзе Расійскай імперыі ===
У 1793 г. у выніку [[другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] мястэчка Нароўля апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] і ўключана ў склад [[Мазырскі павет (Расійская імперыя)|Мазырскага павета]] Мінскай губерні.

У 1793 г. уласнік Нароўлі [[Ян Мікалай Аскерка]] (1735—1796) стаў адным з арганізатараў падрыхтоўкі шляхты Мазырскага павета да [[Паўстанне Касцюшкі|паўстання пад кіраўніцтвам Тадэвуша Касцюшкі]] супраць расійскай улады і падзелу Рэчы Паспалітай, для чаго ўдзельнічаў у нарадным з’ездзе паўстанцаў у [[Хойнікі|Хойніках]]. У 1794 г. за ўдзел у паўстанні маёнткі [[Ян Мікалай Аскерка|Яна Мікалая Аскеркі]] (1735—1796) — у тым ліку мястэчка Нароўля — былі канфіскаваны ў дзяржаўны скраб Расійскай імперыі&lt;ref name=&quot;ReferenceE&quot;&gt;''Радзюк, А. Р.'' Пад скіпетрам Расійскай імперыі… — Гародня-Кракаў, 2017. — С. 33.&lt;/ref&gt;. Адразу пасля канфіскацыі [[Імператар Усерасійскі|расійская імператрыца]] (1762—1796) [[Кацярына II]] падарыла ў 1794 г. буйны маёнтак Нароўля (да якога ў тым ліку належала мястэчка Барбароў), дзе налічвалася 1396 душ&lt;ref name=&quot;ReferenceE&quot;/&gt;, [[правадзейны тайны саветнік|правадзейнаму тайнаму саветніку]] [[Якаў Яфімавіч Сіверс|Якаву Яфімавічу Сіверсу]] (1731—1808) у спадчыннае валоданне&lt;ref name=&quot;ReferenceO&quot;&gt;Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 49.&lt;/ref&gt;. Цэнтрам зямельнай латыфундыі Сіверса на Нараўляншчыне было вызначана мястэчка Барбароў замест Нароўлі&lt;ref name=&quot;ReferenceP&quot;&gt;''Раюк, А. Р.'' [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/324338/1/Раюк_НТ_24_Ч2_И-113-121.pdf Нараўлянскі маёнтак дваран Горватаў: ад латыфундыі да фабрычнага цэнтру]… С. 115.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Ревизская сказка - местечко Наровля Мозырьского уезда - 1795 AD.jpg|250px|thumb|[[Рэвізская сказка]] мястэчка Нароўля [[Мазырскі павет (Расійская імперыя)|Мазырскага павета]], уласніка [[Якаў Яфімавіч Сіверс|Якава Сіверса]] (1731—1808). Напісана камісарам Станіславам Левановічам у 1795 г.]]
У 1795 г. мястэчка мела 37 двароў прыгоннага насельніцтва&lt;ref name=&quot;ReferenceQ&quot;&gt;Нароўля // Вялікае княства Літоўскае: энцыклапедыя: у 3 т. — Мінск : БелЭн, 2005. — Т. 2. — С. 348.&lt;/ref&gt;, не лічачы [[Яўрэі ў Беларусі|жыхароў-яўрэяў]]. 12 снежня 1796 г. мястэчка і акруга пераведзены ў склад тэрыторыі [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкага павета]], а сам Рэчыцкі павет — у склад [[Маларасійская губерня|Маларасійскай губерні]], а 29 жніўня 1797 г. Рэчыцкі павет (з Нароўляй) перададзены ў склад [[Мінская губерня|Мінскай губерні]].

У 1800 г. каля мястэчка пачалі працаваць [[Гута (Нараўлянскі раён)|нараўлянская гута]] (майстэрні па вырабе [[шкло|шкла]]) і вінакурны завод.

[[Файл:Нароўля на пляне 1800 г.jpg|250px|thumb|Мястэчка Нароўля і [[Гута (Нараўлянскі раён)|Нараўлянская Гута]] на схематычнай карце-плане Рэчыцкага павета 1800 г. ''(фрагмент карты-плана)'']]
У 1808 г. у нашчадкаў Сіверса маёнтак [[Барбароў]] (у склад якога ўваходзіла мястэчка Нароўля) быў куплены рускім дваранінам [[Андрэй Мацвеевіч Гольст|Андрэем Мацвеевічам фон Гольстам]]&lt;ref name=&quot;ReferenceO&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceP&quot;/&gt;. 1 мая 1826 г. Вільгеміна фон Гольст (удава Андрэя фон Гольста) і яе дзеці прадалі за суму 242 тыс. 650 рублёў срэбрам свой вялікі маёнтак Барбароў (у тым ліку, Нароўлю) — «спадчыннікам [[Ігнат Тадэвушавіч Горват|Ігната Горвата]]», г.зн. родным братам [[Аляксандр Ігнатавіч Горват|Аляксандру]], [[Станіслаў Ігнатавіч Горват|Станіславу]], [[Атон Ігнатавіч Горват|Атону]] і [[Даніэль Ігнатавіч Горват|Даніэлю Ігнатавічам Горватам]], а таксама іх сёстрам — замужнім Францішцы, Марыяне і Кацярыне і незамужняй Філіпіне&lt;ref name=&quot;elib.bsu.by&quot;/&gt;. У выніку падзелу агульнага маёнтка паміж братамі, Даніэль Ігнатавіч Горват (1810—1868) 10 ліпеня 1829 г. атрымаў маёнтак Нароўлю (33 942 дзесяціны і 1217 сажняў прыдатнай зямлі)&lt;ref name=&quot;elib.bsu.by&quot;/&gt;. Так мястэчка Нароўля зноў стала цэнтрам асобнай зямельнай латыфундыі&lt;ref&gt;''Раюк, А. Р.'' [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/324338/1/Раюк_НТ_24_Ч2_И-113-121.pdf Нараўлянскі маёнтак дваран Горватаў: ад латыфундыі да фабрычнага цэнтру]… С. 117.&lt;/ref&gt;.

У часы [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|Лістападаўскага паўстання (1830—1831)]] [[Фелікс Антонавіч Кеневіч]] (1802—1863) са сваім атрадам прыйшоў з Мазырскага ў Рэчыцкі павет, дзе вербаваў у атрад прыгонных сялян, абяцаючы зямлі і знішчэнне прыгону, у маёнтках [[Барбароў]] і Нароўля, якія належалі адпаведна [[Аляксандр Ігнатавіч Горват|Аляксандру]] і [[Даніэль Ігнатавіч Горват|Даніэлю Ігнатавічам Горватам]]&lt;ref&gt;''Раюк, А. Р.'' [https://files.msu.by/files/Журнал%20«Веснік%20МДУ%20імя%20А.А.Куляшова»/2021/2%20%2858%29%20Серыя%20A.%20ГУМАНІТЫРНЫЯ%20НАВУКІ%20%28гісторыя%2C%20філасофія%2C%20філалогія%29.pdf Атон Ігнатавіч Горват (1809—1894): адміністратар і гаспадар]… С. 25.&lt;/ref&gt;. У Барбарове 10 чэрвеня 1831 г. да атрада далучылася 12 чалавек (5 шляхціцаў і 7 сялян), а ў Нароўлі 11 чэрвеня выдалі толькі 6 коней&lt;ref&gt;''Dangel, St.'' Rok 1831 w Mińszczyźnie. — Warszawa, 1925. Tom II. S. 54.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Naroŭla, Horvat. Нароўля, Горват (1914).jpg|250px|thumb|[[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|Палац Горватаў (1850) у Нароўлі]]. Фота каля 1914 г.]]
У [[1850]] г. у Нароўлі [[Даніэль Ігнатавіч Горват]] (1810—1868) пабудаваў сабе [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|новы мураваны і велічны палац]] у стылі позняга [[класіцызм]]у, які стаў самай шыкоўнай і вялікай па памерам рэзідэнцыяй [[Горваты|роду Горватаў]]. Рэзідэнцыя стала адной з самых шыкоўных і значных ва ўсёй [[Мінская губерня|Мінскай губерні]].

У 1855 г. даў першую прадукцыю (спірт і гарэлку) вінакурны завод Даніэля Горвата, які пачаў будаваць сваё прадрыемства з 1850 г. У 1861 г. пабудаваны другі такі завод, а ў 1887 г. — трэці&lt;ref&gt;Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 52.&lt;/ref&gt;.

У 1864 г. было адкрыта народнае вучылішча (школа)&lt;ref name=&quot;ReferenceF&quot;&gt;Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 422.&lt;/ref&gt;.

У 1868 г. пасля смерці [[Даніэль Ігнатавіч Горват|Даніэля Горвата]] (1810—1868) палац і маёнтак Нароўля (панскі двор Нароўля і належныя панскія землі) па спадчыне перайшлі да яго сына [[Артур Даніэлевіч Горват|Артура Даніэлевіча Горвата]] (1831—1903).

[[Файл:Naraŭlanski Stroj stamp.jpg|250px|thumb|Традыцыйнае сялянскае жаночае адзенне [[нараўлянскі строй|нараўлянскага строю]] канца XIX ст. ''(Беларуская паштовая марка)'']]
У канцы 1880-х гг. больш за 70 % насельніцтва Нароўлі складалі [[Яўрэі ў Беларусі|яўрэі]], якія трымалі ў горадзе свае лаўкі, невялікія прадпрыемствы, майстэрні і складалі асноўную частку класу рабочых, гандляроў і возчыкаў&lt;ref name=&quot;ReferenceG&quot;&gt;Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 53.&lt;/ref&gt;. Хрысціянскае насельніцтва займалася рыбалоўствам, рабіла драўляны посуд, рагожы. Мелася праваслаўная царква, сінагога, школа, вінакурны завод&lt;ref name=&quot;ReferenceF&quot;/&gt;.

У [[1897]] г., паводле вынікаў першага Усеагульнага перапісу насельніцтва ў Расійскай імперыі, у Нароўлі жыло 1145 жыхароў (з якіх 92,5 % [[яўрэі]] — 1060 чал.&lt;ref name=&quot;ReferenceD&quot;/&gt;) без уліку 285 сялян вёскі Нароўля, была царква, каталіцкая [[капліца]] [[Горваты|роду Горватаў]] і народная школа, сінагога, 7 яўрэйскіх малітоўных школ, паштова-тэлеграфнае аддзяленне, 2 гарбарныя заводы, 35 лавак, карчма, паромная пераправа&lt;ref&gt;Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 53, 61, 422.&lt;/ref&gt;. Кірмашы праводзіліся 9 мая, 24 чэрвеня, 26 верасня і 6 снежня&lt;ref&gt;Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 61.&lt;/ref&gt;. У 1898 г. у Нароўлі і [[Белая Сарока|Белай Сароцы]] адкрыты народныя чытальні&lt;ref name=&quot;ReferenceG&quot;/&gt;.

У 1901 г. адкрыта Нараўлянская калегіяльная кампанія па распрацоўцы лесу, якую ўзначаліў яўрэй Ілля Кушалевіч Пайкін. З 1902 г. па ініцыятыве Іллі Пайкіна і Эдварда Горвата ад [[Красноўка (Нараўлянскі раён)|вёскі Красноўка]] да мястэчка Нароўлі па вузкакалейцы лесаматэрыялы перавозілі да Прыпяці&lt;ref name=&quot;ReferenceG&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/kak-gorvatt-i-pajkin-zheleznuyu-dorogu-v-narovle-stroili/ |title=Как Горватт и Пайкин железную дорогу в Наровле строили |access-date=28 верасня 2023 |archive-date=28 верасня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230928091203/https://narovlya.by/novosti/kak-gorvatt-i-pajkin-zheleznuyu-dorogu-v-narovle-stroili/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Драўніну пасля гналі па Прыпяці на Украіну. [[Горваты]] атрымалі дазвол і адкрылі свой лесапільны завод у [[Красноўка (Нараўлянскі раён)|Красноўцы]]&lt;ref name=&quot;ReferenceG&quot;/&gt;.

У 1903 г. пасля смерці [[Артур Даніэлевіч Горват|Артура Горвата]] (1831—1903) нараўлянскі палац і маёнтак (панскі двор Нароўля і належныя землі) па спадчыне перайшлі да яго сына [[Эдвард Артуравіч Горват|Эдварда Артуравіча Горвата]] (1866—1935).

У 1905 г. з прыстані ўсіх грузаў, у тым ліку плытоў, уверх па Прыпяці адпраўлялася звыш 150 тыс. пудоў, а ўніз — звыш 250 тыс.&lt;ref&gt;Верхнее Поднепровье и Белоруссия / сост. В. П. Семенов. — 1905. — С. 568.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Aleksander Oskierka.jpg|left|150px|thumb|[[Аляксандр Уладзіслававіч Аскерка]] (1830—1911)]]
У пачатку XX ст. у [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|нараўлянскім палацы]] працягла жыў&lt;ref&gt;''Rostworowski, А.'' Ziemia, której już nie zobaczysz. Wspomnienia Kresowe. — Warszawa, 2001. — S. 67.&lt;/ref&gt; выдавец беларускамоўнага буквара-катэхізіса «Элементаж для добрых дзетак-каталікоў» (1862), адзін з лідараў [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|Студзеньскага паўстання (1863—1864)]], паўстанцкі начальнік Вільні (1863), сібірскі катаржанін, а таму вельмі аўтарытэтная сярод каталіцкага маянтковага дваранства беларуска-літоўскіх губерняў асоба — [[Аляксандр Уладзіслававіч Аскерка]] (1830—1911), дачка якога Ядвіга была жонкай [[Эдвард Артуравіч Горват|Эдварда Артуравіча Горвата]] (1866—1935), уласніка нараўлянскага маёнтка.

У [[1909]] г. у мястэчку было 162 двары, 1528 жыхароў (яўрэяў); а ў вёсцы Нароўля 110 двароў, 486 жыхароў (не яўрэяў); параходная прыстань (1 двор, 3 жыхары)&lt;ref name=&quot;ReferenceF&quot;/&gt;. У маёнтку Эдварда Горвата меліся Міхнаўскі сенапрасавальны завод, конезавод, завод па вырабу паташу, дзёгцю, цэглы, шклозавод, малатарня, млынарня, валоўня, прадпрыемства па вырабу сокаў і варэння&lt;ref&gt;Тугай, У. В. [https://elib.bspu.by/bitstream/doc/3299/1/2.pdf «Чырвоны Мазыранін»: ля вытокаў прадпрыемства]&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Alexandra Horwat - Edward Horwat - Stanislaw Wankowicz - Rudakou in Belarus - 1909 AD.jpg|200px|thumb|''(злева — направа)'' Аляксандра Эдвардаўна Горват (1895—1943), [[Эдвард Артуравіч Горват]] (1866—1935), [[Станіслаў Станіслававіч Ваньковіч]] (1885—1943) на балконе [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|палаца ў Нароўлі]] падчас вяселля ў 1916 г.]]
У 1913 г. [[Эдвард Артуравіч Горват]] (1866—1935) [[Чырвоны Мазыранін|пабудаваў ў родавым маёнтку кандытарскую фабрыку]] — прадпрыемства па перапрацоўцы сельскагаспадарчай прадукцыі, якая дала ў гэтым жа годзе прадукцыю — [[мармелад]], [[павідла]], [[пасціла|пасцілу]] і [[цукерка|цукеркі]]. На фабрыцы таксама выгатаўлялі [[каўбаса|каўбасы]], [[сыр]], [[вяндліна|вяндліну]], а побач у Горвата ў маёнтку меўся таксама і невялікі вінакурны завод.

У [[1916]] г. у [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|горватаўскім палацы ў Нароўлі]] адбылося гучнае ва ўсім [[Паўночна-Заходні край|беларуска-літоўскім краі]] вяселле [[Станіслава Станіслававіча Ваньковіча]] (1885—1943) і Аляксандры Эдвардаўны [[Горваты|Горват]] (1895—1943), дачкі [[Эдвард Артуравіч Горват|Эдварда Артуравіча Горвата]] (1866—1935)&lt;ref name=&quot;Vańkovičy-1&quot;/&gt;.

У лютым [[1917]] г., пасля [[Лютаўская рэвалюцыя|ліквідацыі расійскай манархіі ў ходзе Лютаўскай рэвалюцыі (1917)]], у мястэчку рабочыя суднаверфі горача віталі гэтую падзею&lt;ref&gt;Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 55.&lt;/ref&gt;.

У першай палове сакавіка 1917 г. у мястэчку адбыўся [[мітынг]], на якім выступаў начальнік суднабудаўнічых майстэрань Верхнедняпроўскага басейна генерал Халюцін, які заклікаў рабочых суднаверфі і жыхароў Нароўлі быць вернымі Часоваму ўраду Расіі пад кіраўніцтвам князя [[Георгій Яўгенавіч Львоў|Георгія Львова]] і верыць у перамогу Расіі над Германіяй у ходзе [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]&lt;ref&gt;Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 56.&lt;/ref&gt;.

&lt;gallery caption=&quot;Мястэчка на старых здымках&quot; widths=150 heights=150 class=&quot;center&quot;&gt;
File:Naroŭla, Horvat. Нароўля, Горват (1915-17).jpg|[[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|Палац Горватаў]]
Naroŭla, Horvat, Balnaja. Нароўля, Горват, Бальная (1914).jpg|Інтэр’ер [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|палаца Горватаў]]
Naroŭla, Horvat, Kaplica. Нароўля, Горват, Капліца (1914).jpg|Сямейная каталіцкая [[капліца|капліц]]а Горватаў каля палаца
Naroŭla, Horvat, Kaplica. Нароўля, Горват, Капліца (1914) (2).jpg|Капліца, інтэр’ер
&lt;/gallery&gt;&lt;gallery widths=150 heights=150 class=&quot;center&quot;&gt;
Naroŭla, Horvat. Нароўля, Горват (1915-17) (2).jpg|Клумба і фантан перад палацам Горватаў
Naroŭla, Horvat, Studnia. Нароўля, Горват, Студня (1914).jpg|Студня і [[стайня|стайн]]і каля палаца Горватаў
Naroŭla, Horvat, Brama. Нароўля, Горват, Брама (1914).jpg|Брама да палаца Горватаў ''(архітэктар [[Тадэвуш Раствароўскі]])''
Naraŭlanskaja synagoga. Нароўлянская сынагога (1916).jpg|[[Нараўлянская сінагога]]. Фота 1916 г.
&lt;/gallery&gt;

=== У савецкія часы ===
[[Файл:Naroŭla, Rynak. Нароўля, Рынак (1917).jpg|250px|thumb|Дэманстрацыя ў Нароўлі. Фота 1917 г.]]
З кастрычніка 1917 г. разгарнулася [[Грамадзянская вайна ў Расіі|грамадзянская вайна на тэрыторыі былой Расійскай імперыі і барацьба за ўладу і тэрыторыі паміж рознымі сіламі]]. З лістапада [[1917]] г. мястэчка аб’яўлена ў складзе тэрыторыі [[УНР|Украінскай Народнай Рэспублікі (УНР)]]. У студзені 1918 г. у Нароўлі пачаў сваю работу Нараўлянскі валасны Савет рабочых, сялянскіх і салдацкіх дэпутатаў, які ўзначаліў [[бальшавікі|бальшавік]] Аляксандр Васілевіч Кавалёў&lt;ref&gt;Наровлянщина самобытная и современная. — Гомель, 2015. — С. 19.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 69.&lt;/ref&gt;.

У сакавіку [[1918]] г. Нараўляншчына занята нямецкімі войскамі і атрадамі войск [[Украінская Народная Рэспубліка|УНР]]&lt;ref&gt;Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 70.&lt;/ref&gt;. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] тэрыторыя абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]], аднак аб дзейнасці структур БНР у ваколіцах Нароўлі невядома&lt;ref name=&quot;atlas&quot;&gt;{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} С. 19.&lt;/ref&gt;. Гэта тэрыторыя стане прадметам перагавораў дэлегацыі БНР ва Украіне наконт дзяржаўнай граніцы. У студзені 1919 г. занята атрадамі [[Чырвоная армія|Чырвонай арміі]]&lt;ref name=&quot;ReferenceF&quot;/&gt;, вясной 1919 г. [[Стракапытаўскае паўстанне|палком Стракапытава]], пасля зноў Чырвонай арміяй. У сакавіку 1920 г. польскім войскам&lt;ref&gt;Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 72.&lt;/ref&gt;, з 27 чэрвеня 1920 г. Чырвонай арміяй, 12 лістапада 1920 г. [[Паход Булак-Балаховіча|падраздзяленнямі арміі Булак-Балаховіча]], якія прабылі тут да 20 лістапада 1920 г.&lt;ref&gt;Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 74.&lt;/ref&gt; З таго часу усталявалася [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|савецкая ўлада]]. Нараўлянскія [[Горваты]] пасля нацыяналізацыі нараўлянскай маёмасці ў 1920 г. канчаткова выехалі ў [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчу]]. Адміністрацыйна з 16 студзеня 1919 да [[4 лютага]] [[1924]] г. мястэчка знаходзілася ў складзе [[РСФСР]], а пасля — [[БССР]].

У пачатку 1921 г. створаны Нараўлянскі валасны выканкам (старшыня Міхаіл Васілевіч Носка), адбыліся выбары ў сельскія саветы&lt;ref&gt;Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 82.&lt;/ref&gt;. Пачалася [[харчразвёрстка]], размеркаванне зямлі, стварэнне новых школ, да 40 ложкаў была пашырана бальніца.

[[Файл:Naroŭla, Horvat, Vialikaja. Нароўля, Горват, Вялікая (17.04.1932).jpg|300px|thumb|Школа ў былым палацы Горватаў. Фота 1932 г.]]
[[17 ліпеня]] [[1924]] г. створаны [[Нараўлянскі раён]], які аб’яднаў тры воласці (Нараўлянскую, Мухаедаўскую і Дзёрнавіцкую) і разам з мястэчкам Нароўля ўвайшоў у склад [[БССР]] у выніку [[Узбуйненне БССР|ўзбуйнення рэспублікі]]. У мястэчку і раёне пачаўся шырокі працэс [[лікбез|ліквідацыі непісьменнасці]].

З 1917 да 1925 г. горватаўская кандытарская фабрыка прастойвала. 1 жніўня 1925 г. (пасля рамонту) фабрыка аднавіла сваю дзейнасць па выпуску кандытарскай прадукцыі, атрымала новую назву «[[Чырвоны Мазыранін]]»&lt;ref name=&quot;ReferenceH&quot;&gt;Наровлянщина самобытная и современная. — Гомель, 2015. — С. 21.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceI&quot;&gt;Наровлянский район: рекламное издание на русском и английском языках / автор текста В. Минков. — Гомель : редакция газеты «Гомельская правда», [б. д.]. — С. 9.&lt;/ref&gt;. У [[1925]] г. мелася дзве [[сінагога|сінагогі]]&lt;ref name=&quot;ReferenceR&quot;&gt;Прыпяці вечныя берагі: народная духоўная культура Нараўлянскага раёна. — Гомель, 2023. — С. 15.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Naroŭla, Vystava. Нароўля, Выстава (B. Mirecki, 18-19.10.1931).jpg|250px|thumb|Сельскагаспадарчая выстаўка ў Нароўлі. Фота 1931 г.]]
У 1927 г. у рамках праграмы [[калектывізацыя|калектывізацыі ў СССР]] у мястэчку быў створаны калгас «Чырвоны маяк»&lt;ref name=&quot;ReferenceH&quot;/&gt;. У 1931 г. арганізавана суднабудаўнічая арцель; адноўлена суднабудаўнічая верф; пабудаваны лесазавод&lt;ref name=&quot;ReferenceF&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceH&quot;/&gt;. З 23 студзеня 1932 г. пачала выдавацца мясцовая раённая газета — «[[Прыпяцкая праўда|За калектывізацыю]]» (з 1965 г. мае назву «[[Прыпяцкая праўда]]»). У 1934 г. створана машынна-трактарная станцыя. У 1930-я гг. савецкія ўлады [[Спіс помнікаў гісторыі і архітэктуры Беларусі, зруйнаваных уладамі СССР|ўзарвалі каталіцкую капліцу]] [[Горваты|роду Горватаў]], помнік архітэктуры [[XIX стагоддзе|XIX ст.]]&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Каталіцкія храмы Беларусі (2008)|к}} С. 442.&lt;/ref&gt; Паводле іншай інфармацыі, капліца-пахавальня з рэшткамі нябошчыкаў Горватаў была вымыта ракой Прыпяць у [[1979]] г. падчас [[паводка|паводкі]] і не захавалася да нашага часу&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/altanka/ |title=БАЦЬКАЎШЧЫНА. АЛЬТАНКА |access-date=18 верасня 2023 |archive-date=19 верасня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230919124052/https://narovlya.by/novosti/altanka/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. У сувязі са сваёй антырэлігійнай палітыкай, у [[1935]] г. савецкая ўлада закрыла [[Свята-Іаана-Багаслоўская царква (Нароўля)|праваслаўную царкву Іаана Багаслова ў Нароўлі]], а яе будынак быў пераабсталяваны пад «[[Дом культуры|дом сацыялістычнай культуры]]»&lt;ref name=&quot;ReferenceR&quot;/&gt;.

[[27 верасня]] [[1938]] г. мястэчка Нароўля атрымала статус [[пасёлак гарадскога тыпу|пасёлка гарадскога тыпу]]&lt;ref name=&quot;ReferenceF&quot;/&gt;. Напярэдадні 1941 г. у пасёлку самымі буйнымі прадпрыемствамі былі кандытарская фабрыка «[[Чырвоны Мазыранін]]», [[суднаверф]], прамкамбінат, завод па апрацоўцы лесу і фабрыка па сушцы гародніны&lt;ref&gt;Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 89.&lt;/ref&gt;, мелася 3 школы, новы дом сацкультуры, новы прыгожы будынак аптэкі&lt;ref&gt;Без срока давности. Беларусь: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на оккупированной территории БССР в годы Великой Отечественной войны. Гомельская область. — 2021. — С. 232.&lt;/ref&gt;. У канцы 1930-х гадоў звыш 500 жыхароў Нараўлянскага раёна былі [[Рэпрэсіі ў БССР|рэпрэсаваны савецкай уладай]] (расстраляны, высланы ў лагеры і інш.)&lt;ref&gt;Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 106.&lt;/ref&gt;.

24 чэрвеня 1941 г., на другі дзень пасля [[Абарончая аперацыя на Беларусі (1941)|пачатку фашысцкай агрэсіі супраць СССР]], у горадзе пачалася мабілізацыя мужчын прызыўнога ўзросту і фарміраванне ў кожным сельсавеце вынішчальных батальёнаў. [[27 жніўня]] [[1941]] г. немцы захапілі горад. У горадзе гітлераўцы цалкам спалілі і падарвалі шмат дамоў&lt;ref name=&quot;ReferenceJ&quot;&gt;Наровлянский район: рекламное издание на русском и английском языках / автор текста В. Минков. — Гомель : редакция газеты «Гомельская правда», [б. д.]. — С. 8.&lt;/ref&gt;. У пачатку жніўня 1941 г. створаны нараўлянскі партызанскі атрад. 29-30 лістапада 1943 гг. у ходзе «[[Нараўлянская аперацыя|Нараўлянскай аперацыі]]» 415-й стралковая дывізія [[1-ы Украінскі фронт|1-га Украінскага фронту]] і [[27-я Нараўлянская партызанская брыгада імя С. М. Кірава]] (камандзір П. В. Яромаў) вызвалілі Нароўлю ад фашыстаў&lt;ref name=&quot;ReferenceF&quot;/&gt;.

[[Файл:Naroŭla, Horvat. Нароўля, Горват (25.03.1946).jpg|250px|thumb|[[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|Палац Горватаў (1850) у Нароўлі]]. Фота 25 сакавіка 1946 г.]]
[[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|За час акупацыі фашыстамі (27 месяцаў)]] знішчана ў пасёлку і Нараўлянскім раёне паводле падлікаў 596 чалавек; на прымусовыя работы ў Германію было вывезена 724 чалавекі, з якіх 53 чалавекі не вярнуліся; было знішчана 19 вёсак цалкам, а 14 — часткова&lt;ref name=&quot;ReferenceJ&quot;/&gt;. Устаноўлена, што ў час вайны загінула ці знікла без звестак 3456 воінаў з Нароўлі і раёна, загінула 630 партызан і падпольшчыкаў&lt;ref name=&quot;ReferenceJ&quot;/&gt;. [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|Будынак былога палацу Горватаў]] у 1943 г. быў разбомблены і спалены.

У канцы снежня 1943 г. у Нароўлі адкрыты раённы дом культуры. У студзені 1944 г. адноўлены лясгас і леспрамгас, у чэрвені 1945 г. першую пасля ваенную прадукцыю выпусціла фабрыка «[[Чырвоны Мазыранін]]». 4 кастрычніка 1946 г. на базе суднаверфі была адчынена школа фабрычна-завадской адукацыі (рыхтавала суднацесляроў), пераўтвораная ў 1951 г у. вучылішча (сельскай гаспадаркі)&lt;ref name=&quot;ngpl.guo.by&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.ngpl.guo.by/istoriya-litseya |title=Наровлянский государственный профессиональный лицей |access-date=25 чэрвеня 2022 |archive-date=16 мая 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220516191201/http://www.ngpl.guo.by/istoriya-litseya |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. У 1949 г. завяршылася перасяленне жыхароў раёна ў новыя дамы. У 1951 г. прамысловасць [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскага раёна]] дасягнула даваеннага ўзроўню&lt;ref name=&quot;ReferenceI&quot;/&gt;.

У 1950—1960-х гг. на галоўнай плошчы Леніна былі пабудаваны цагляныя адміністрацыйныя будынкі райкама партыі і райвыканкама, раённы дом культуры і іншыя будынкі, якія сфармавалі сучасны цэнтр горада, меўся помнік Уладзіміру Леніну, а таксама з’явіліся двухпавярховыя цагляныя жылыя дамы на вуліцы Леніна, мелася некалькіх горадаўтваральных прадпрыемстваў (у тым ліку, гузікавы завод, торфзавод «Максімава» і г.д.).

25 снежня 1962 г. Нароўля страціла статус райцэнтра, бо Нараўлянскі раён скасаваны, а яго тэрыторыя ўключана ў склад [[Ельскі раён|Ельскага раёна]]. 6 студзеня 1965 г. зноў створаны [[Нараўлянскі раён]] — яго тэрыторыя вылучаецца са складу Ельскага раёна і Нароўля зноў атрымала статус райцэнтра.

У 1966—1967 гг. нараўлянская суднаверф пераўтворана ў завод «Буддэталі», праведзена рэканструкцыя фабрыкі «[[Чырвоны Мазыранін]]», цагельных заводаў, прамкамбіната і інш. У 1967 г. распрацаваны генеральны план забудовы Нароўлі&lt;ref name=&quot;ReferenceK&quot;&gt;Наровлянщина самобытная и современная. — Гомель, 2015. — С. 31.&lt;/ref&gt;.

У [[1966]] г. у нараўлянскай газеце «[[Прыпяцкая праўда]]» працавала літаратурным супрацоўнікам [[Святлана Аляксандраўна Алексіевіч]] (нар. 1948 г.), будучая лаўрэатка [[Нобелеўская прэмія па літаратуры|Нобелеўскай прэміі па літаратуры]] (2015)&lt;ref&gt;[https://planetabelarus.by/publications/svetlana-aleksievich-cherez-slezy-k-nobelevke/?sphrase_id=428776 Светлана Алексиевич: через слезы к «нобелевке»]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;НАРОВЛЯНСКИЙ РАЙОН&quot;&gt;{{Cite web |url=https://planetabelarus.by/map/belarus/gomelskaya-oblast/narovlyanskiy-rayon/ |title=НАРОВЛЯНСКИЙ РАЙОН |access-date=25 чэрвеня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220813204314/https://planetabelarus.by/map/belarus/gomelskaya-oblast/narovlyanskiy-rayon/ |archivedate=13 жніўня 2022 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

{| class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;float: right; margin-left: 1em; margin-right: 1em; font-size: 85%; background:#c6dbf7; color:black; width:23em; max-width: 35%;&quot; cellspacing=&quot;5&quot;
| style=&quot;text-align: left;&quot; |

''Няхай сталiчным гарадам няроўня —''&lt;br /&gt;
''Сваё я сэрца прысвячаю ёй.''&lt;br /&gt;
''Мой любы гарадок — мая Нароўля,''&lt;br /&gt;
''Над прыгажунняй Прыпяццю-ракой.''

|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Мікалай Мікалаевіч Ждановіч]] (нар. 1957), журналіст газеты «[[Прыпяцкая праўда]]»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://catalog.library.mogilev.by/kray/Znak_new/osipovihi/r1p40_35.htm |title=Ждановіч Мікалай Мікалаевіч |access-date=26 чэрвеня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230305195754/http://catalog.library.mogilev.by/kray/Znak_new/osipovihi/r1p40_35.htm |archivedate=5 сакавіка 2023 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|}
[[3 лістапада]] [[1971]] г. пасёлак Нароўля атрымаў статус [[горад]]а&lt;ref name=&quot;ReferenceF&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР ад 3 лістапада 1971 г. Аб пераўтварэнні гарадскіх пасёлкаў Нароўля Нараўлянскага раёна і Чачэрск Чачэрскага раёна Гомельскай вобласці ў гарады раённага падпарадкавання // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1971, № 31 (1333).&lt;/ref&gt;. У ім жыло каля 6 600 чалавек&lt;ref name=&quot;ReferenceF&quot;/&gt;. У 1977 г. выпусціў першую прадукцыю [[нараўлянскі завод гідраапаратуры|нараўлянскі філіял Гомельскага завода гідраапаратуры]]&lt;ref name=&quot;ReferenceI&quot;/&gt;.
У 1981—1982 гг. [[Нараўлянскі раён]] стаў пераможцам [[Сацыялістычнае спраборніцтва|сацыялістычнага спраборніцтва]] ў БССР&lt;ref name=&quot;ReferenceK&quot;/&gt;. У лістападзе [[1982]] г. адкрыты [[Нараўлянскі гісторыка-этнаграфічны музей|музей краязнаўства]], які працуе дагэтуль.

Летам 1982 г. у Нароўлі кінастудыя «[[Беларусьфільм]]» здымала большасць сцэн кінастужкі «[[Культпаход у тэатр]]» (рэжысёр [[Валерый Давідавіч Рубінчык]]).

[[Файл:Raketa-234.jpg|thumb|270px|[[ракета (цеплаход)|Цеплаход «Ракета-234»]]]]
У 1980-ыя гг. сталіца [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскага раёна]] перажывала сапраўдны і да таго не бывалы свой росквіт. У горадзе было звыш 10 тыс. жыхароў, меліся буйная кандытарская фабрыка «[[Чырвоны Мазыранін]]», завод гідраапаратуры (славіўся вырабам механічных [[парасон]]аў), маслазавод, хлебзавод, дрэваапрацоўны камбінат, лясгас, тры сярэднія школы, вучылішча сельскай гаспадаркі, раённая паліклініка і бальніца, ветлячэбніца, гасцініца «Нараўлянка», [[лазня]], новы стадыён (па вуліцы Макаранкі), гарадскі і дзіцячыя паркі, два кінатэатры, тры бібліятэкі, рэстаран, некалькі кафэ, гарадскі пляж у цэнтры горада ўздоўж Прыпяці, байдарачная секцыя, шмат магазінаў, гарадскі рынак, годныя [[асфальт]]авыя дарогі і г.д.&lt;ref&gt;Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 423.&lt;/ref&gt; Меліся рачны вакзал і прыстань, дзе швартаваліся лодкі, караблікі і адкуль па рацэ хадзілі транспартныя [[ракета (цеплаход)|цеплаходы-ракеты]], у тым ліку, да [[Кіеў|Кіева]]. Па рацэ хадзілі [[буксір]]ы з [[баржа]]мі. Праводзіліся спартыўныя спаборніцтвы і фестывалі мясцовага значэння. У маляўнічы прыродай горад любілі прыязджаць на выхадныя і святочныя дні адпачыць нават жыхары [[Кіеў|Кіева]].

[[26 красавіка]] [[1986]] г. Нароўля пацярпела ад [[катастрофа на Чарнобыльскай АЭС|аварыі на Чарнобыльскай АЭС]]. Многія жыхары прама ці ўскосна прынялі ўдзел у ліквідацыі аварыі і яе наступстваў, дэзактывацыі тэрыторыі. Частка насельніцтва, якая жадала пакінуць раён, была пераселена ў іншыя рэгіёны Беларусі. Асноўная хваля выезду перасяленцаў з горада доўжылася да сярэдзіны 1990-х гг., а пасля колькасць жыхароў Нароўлі стабілізавалася на ўзроўні каля 8 тыс., у параўнанні з ранейшымі 11,5 тыс. у пачатку 1986 г. За перыяд з 1991 па 2007 г. уключна пераселены ў іншыя месцы 10 336 жыхароў Нараўлянскага раёна і горада&lt;ref&gt;Наровлянщина самобытная и современная. — Гомель, 2015. — С. 32.&lt;/ref&gt;. Шмат [[яўрэі ў Беларусі|мясцовых яўрэяў]] пераехалі ў канцы 1980-х — пачатку 1990-х гг. у [[Ізраіль]], [[ЗША]] ці [[Германія|Германію]]. У 1986—1987 гг. праводзілася дэзактывацыя тэрыторыі Нараўлянскага раёна&lt;ref name=&quot;ReferenceL&quot;&gt;Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 377.&lt;/ref&gt;.

25 чэрвеня 1990 г. Нароўлю наведала група народных дэпутатаў БССР (В. У. Паўлаў, [[Павел Ігнатавіч Холад]], [[Вольга Мікалаеўна Галубовіч]], М. І. Якубоўскі, [[Іван Пятровіч Данілаў]], Ю. А. Лебедзеў, [[Лявонцій Ульянавіч Зданевіч]], А. М. Шэйкін, [[Алесь Шут]])&lt;ref&gt;Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 385.&lt;/ref&gt;.

У 1991 г. адкрыта Дзіцячая школа мастацтваў.

=== У складзе Рэспублікі Беларусь ===

[[28 студзеня]] [[1992]] г. быў зарэгістраваны «[[Свята-Іаана-Багаслоўская царква (Нароўля)|Праваслаўны прыход Свята-Іаана-Багаслова царквы]]».

20 кастрычніка 1995 года адміністрацыйныя адзінкі [[Нараўлянскі раён]] і горад Нароўля, якія маюць агульны адміністрацыйны цэнтр, аб’яднаны ў адну адміністрацыйную адзінку — [[Нараўлянскі раён]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=p39500434&amp;q_id=10536748|title=Указ Президента Республики Беларусь от 20 октября 1995 года № 434 &quot;Об объединении административных единиц Республики Беларусь, имеющих общий административный центр&quot;|archive-url=https://web.archive.org/web/20240408143508/https://etalonline.by/document/?regnum=p39500434&amp;q_id=10536748|archive-date=8 красавіка 2024|access-date=|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

У 1996 г. завершана газіфікацыя Нароўлі і асноўных населеных пунктаў Нараўлянскага раёна.

[[20 верасня]] [[1998]] г. адбылося ўрачыстае асвячэнне каталіцкага [[Касцёл Узвышэння Святога Крыжа (Нароўля)|касцёла Узвышэння Святога Крыжа]]&lt;ref&gt;[http://catholic.by/port/dioceses/pinsk/parishes/naroulia.htm Нароўля — парафія Узвышэння Святога Крыжа], [[Catholic.by]]&lt;/ref&gt;. 15 красавіка 1999 г. адкрыты Нараўлянскі раённы цэнтр рамёстваў.

[[4 красавіка]] [[2001]] г. рашэннем Нараўлянскага раённага выканаўчага камiтэта і [[19 красавіка]] [[2001]] г. рашэннем Нараўлянскага раённага Савета дэпутатаў быў зацверджаны [[герб Нароўлі]]. Ён быў унесены 24 кастрычніка 2001 г. у Гербавы [[матрыкул]] Рэспублікі Беларусь.

[[Файл:Нароўля. Чырвоны Мазыранін (02).jpg|250px|thumb|Галоўны корпус ААТ «[[Чырвоны Мазыранін]]» (кандытарская фабрыка). Фота 2017 г.]]
У 2003 г. створаны тэрытарыяльны цэнтр сацыяльнага абслугоўвання насельніцтва.

[[1 верасня]] [[2008]] г. сярэдняя школа № 1 атрымала статус «гімназія г. Нароўлі». 6 лістапада 2010 г. адбылося ўрачыстае адкрыццё памятнага месца «[[Алея Славы Нараўлянскага раёна]]».

[[26 красавіка]] [[2011]] г., у чарговую гадавіну [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС (1986)]], [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]] з прыехаў у вёску [[Дзёрнавічы (Нараўлянскі раён)|Дзёрнавічы]] і Нароўлю, дзе наведаў завод гідраапаратуры&lt;ref&gt;[https://www.belta.by/president/view/lukashenko-v-den-25-letija-avarii-na-chaes-posetil-naibolee-postradavshij-narovljanskij-rajon-129545-2011 Лукашенко в день 25-летия аварии на ЧАЭС посетил наиболее пострадавший Наровлянский район]&lt;/ref&gt;.

30 верасня 2011 г. афіцыйнае адкрыццё новага будынка Дома дзіцячай творчасці, перайменаваны 4 красавіка 2012 г. у Цэнтр творчасці дзяцей і моладзі. [[16 ліпеня]] [[2013]] г. вучылішча № 177 (сельскай гаспадаркі) было пераўтворана ў «Нараўлянскі дзяржаўны прафесійны ліцэй»&lt;ref name=&quot;ngpl.guo.by&quot;/&gt;.

[[16 снежня]] [[2013]] г. быў афіцыйна закрыты дзяржаўны завод «Буддэталі»&lt;ref&gt;[https://bizinspect.by/inst/5c1fc61b37b6871c5c2fcf98 НАРОВЛЯНСКИЙ ЗАВОД СТРОЙДЕТАЛЕЙ]&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Нароўля. Дзіцячая пляцоўка.jpg|250px|thumb|Дзіцячая гульнявая пляцоўка ў цэнтры горада каля ракі. Фота 2017 г.]]
У 2013—2015 гг. ажыццявіўся капітальны рамонт і цалкам абноўлены будынак сярэдняй школы № 2 (самай вялікай па колькасці вучняў у Нараўлянскім раёне — ад 500)&lt;ref name=&quot;Дело жизни Василия Чайки&quot;&gt;[https://gp.by/novosti/obshchestvo/news6346.html Дело жизни Василия Чайки]&lt;/ref&gt;. У 2014 г. пабудаваны мікрараён «Новы» і супермаркет «Евроопт». У студзені 2016 г. уведзены ў эксплуатацыю дзіцячы Дом сямейнага тыпу — для сямей, якія выхоўваюць дзяцей-сірот і дзяцей, якія засталіся без апекі бацькоў. У 2017 г. [[Федэрацыя прафсаюзаў Беларусі]] праспансіравала будаўніцтва новай дзіцячай гульнявой пляцоўкі, якую размесцілі ў цэнтры горада каля ракі&lt;ref&gt;[https://gp.by/novosti-regionov/society/news143278.html Федерация профсоюзов Беларуси сделала подарок юным жителям Наровли — детскую площадку]&lt;/ref&gt;.

[[26 красавіка]] [[2020]] г., у чарговую гадавіну [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС (1986)]], Аляксандр Лукашэнка прыехаў у Нароўлю&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://narovlya.by/themes/novosti-narovli/lukashenko-podarili-kartinu-s-izobrazheniem-znamenitoj-usadby-gorvattov-v-narovle/ |title=Лукашенко подарили картину с изображением знаменитой усадьбы Горваттов в Наровле |access-date=24 чэрвеня 2022 |archive-date=24 чэрвеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220624104901/https://narovlya.by/themes/novosti-narovli/lukashenko-podarili-kartinu-s-izobrazheniem-znamenitoj-usadby-gorvattov-v-narovle/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.[[Файл:Нароўля. Сядзіба Горватаў (06).jpg|250px|thumb|Руіны [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|былога палаца Горватаў (1850)]]. Фота 2017 г.]]
[[12 лістапада]] [[2020]] г. пісьменнік і журналіст [[Андрусь Горват|Андрэй Іванавіч Горват]], бізнесмены Пётр Кузняцоў ([[Гомель]]) і Аляксандр Баранаў ([[Мазыр]]) разам набылі за 53 357 беларускіх рублёў 63 капейкі&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/narovlyanskij-dvorets-gorvattov-prodan-na-elektronnyh-torgah/ |title=Наровлянский дворец Горваттов продан на электронных торгах |access-date=24 чэрвеня 2022 |archive-date=24 чэрвеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220624111433/https://narovlya.by/novosti/narovlyanskij-dvorets-gorvattov-prodan-na-elektronnyh-torgah/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; (прыблізна 21 тысяча [[долар ЗША|долараў ЗША]]) ва ўласнасць на аўкцыёне [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|будынак былога палацу Горватаў]] у Нароўлі, пад вельмі абмежавальныя ўмовы на 5 гадоў — [[кансервацыя (архітэктура)|кансервацыі]], [[Рэстаўрацыя|рэстаўрацыі]] і пераводу ў камерцыйнае выкарыстанне&lt;ref&gt;[https://realt.onliner.by/2020/12/08/kto-kupil-narovlyanskij-dvorec Стало известно, кто купил наровлянский дворец Горватов. Это писатель Андрей Горват]&lt;/ref&gt;.

[[26 красавіка]] [[2021]] г. сярэдняй школе № 2 было прысвоена імя [[Іван Міхайлавіч Шаўрэй|Івана Міхайлавіча Шаўрэя]] (1956—2020)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/umer-ivan-mihajlovich-shavrej/ |title=Умер Иван Михайлович ШАВРЕЙ |access-date= |archive-date=18 верасня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230918071836/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/umer-ivan-mihajlovich-shavrej/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, непасрэднага ўдзельніка ліквідацыі [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС]], ганаровага грамадзяніна Нараўлянскага раёна&lt;ref&gt;[https://www.sb.by/articles/poslednyaya-osen-ivana-shavreya-.html В честь последнего чернобыльского пожарного Ивана Шаврея названа школа в Наровле]&lt;/ref&gt;.

У 2022 годзе ўраджэнец Нароўлі, доктар гістарычных навук [[Уладзімір Васільевіч Тугай]] (1951—2024) апублікаваў сваю навуковую кнігу «[[Чырвоны Мазыранін]]»&lt;ref&gt;''Тугай, У. В.'' Чырвоны Мазыранін / У. В. Тугай. — Мінск: Бел. навука, 2022. — 187 с.&lt;/ref&gt;, якая стала першым усеахопным даследаваннем гісторыі стварэння і развіцця аднаго з галоўных і нават сімвалічных прадпрыемстваў горада — кандытарскай фабрыкі, заснаванай яшчэ ў 1913 годзе мясцовым дваранінам Эдвардам Горватам.

== Насельніцтва ==
&lt;div style=&quot;float:right;margin:0 0.5em 1em;&quot; class=&quot;toccolours&quot;&gt;{{Graph:Chart|width=450|height=128|type=rect|x=1795,1885,1897,1941,1959,1970,1991,1998,2004,2005,2006,2008,2009,2016,2017,2018|y=139,452,1100,4700,4800,6600,10800,7100,8000,8329,8500,8400,8110,7929,7910,8046}}&lt;/div&gt;
* '''XVII стагоддзе''': [[1628]] — 13 [[асадныя сяляне|асадных сялян]]&lt;ref&gt;Аrchiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie. Archiwum Roskie. Dział III. Sygn. 1050. S. 21, 33, 38, 100&lt;/ref&gt;.
* '''XVIII стагоддзе''': [[1768]] — 201 прыгонны селянін (без уліку яўрэяў)&lt;ref&gt;''Анищенко, Е. К.'' Шляхта Мозырского повета: список XVIII ст. — Минск, 2014. — С. 221.&lt;/ref&gt;, [[1795]] — 139 прыгонных сялян (без уліку яўрэяў)&lt;ref name=&quot;ReferenceQ&quot;/&gt;.
* '''XIX стагоддзе''': [[1885]] — 452 чал.&lt;ref&gt;[[Аляксандр Ельскі|Jelski A.]] Narowla // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|6к}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_VI/917 917].&lt;/ref&gt;; [[1897]] — 1,145 тыс. чал.
* '''XX стагоддзе''': [[1909]] — 1,528 тыс. чал. мястэчка (без уліку 486 жыхароў вёскі Нароўля)&lt;ref name=&quot;ReferenceF&quot;/&gt;; 1923 г. — 2550 чал.; з іх 1789 асоб жылі за кошт нясельскіх заняткаў. Мелася 26 крам&lt;ref name=&quot;ia902303.us.archive.org&quot;&gt;[https://ia902303.us.archive.org/22/items/kamunikat-46270-1.pdf/46270-1.pdf Наш край. (штомесячнік Цэнтральнага бюро краязнаўства пры Інстытуце беларускае культуры). — Менск, 1928. — № 8-9. — С. 15.]&lt;/ref&gt;; [[1924]] — 1,683 чал. мястэчка (без уліку 1092 чал. у вёсцы Нароўля і 929 чал. у былым маёнтку Нароўля двараніна [[Эдвард Артуравіч Горват|Эдварда Горвата]])&lt;ref&gt;[https://mozyrokrug.blogspot.com/p/blog-page_13.html Наровлянский район. Список населенных мест за 1924 г.]&lt;/ref&gt;; [[1925]] — 2,775 тыс. чал.&lt;ref name=&quot;ReferenceF&quot;/&gt;; 1926—2513 чал.&lt;ref name=&quot;ia902303.us.archive.org&quot;/&gt;; [[1938]] — 4,7 тыс. чал.&lt;ref name=&quot;ReferenceF&quot;/&gt;; [[1941]] — 4,7 тыс. чал.; [[1959]] — 4,8 тыс. чал.; [[1970]] — 6,6 тыс. чал.; [[1991]] — 10,8 тыс. чал.; [[1998]] — 7,1 тыс. чал.&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭГБ|5к}} С. 296.&lt;/ref&gt;
* '''XXI стагоддзе''': [[2004]] — 8,0 тыс. чал.; [[2005]] — 8 329 чал.; [[2006]] — 8,5 тыс. чал.; [[2008]] — 8,4 тыс. чал.; [[2009]] — 8110 чал.&lt;ref name=&quot;belstat&quot;&gt;[http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-3.pdf Перепись населения — 2009. Гомельская область] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100918172105/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-3.pdf |date=18 верасня 2010 }}{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]&lt;/ref&gt;; [[2016]] — 7929 чал.&lt;ref name=&quot;belstat2016&quot;&gt;[http://www.belstat.gov.by/upload/iblock/567/567f8a4ac45cd80a949bb7bd7a839ca7.zip Численность населения на 1 января 2016 г. и среднегодовая численность населения за 2015 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160706073652/http://www.belstat.gov.by/upload/iblock/567/567f8a4ac45cd80a949bb7bd7a839ca7.zip |date=6 ліпеня 2016 }}{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]&lt;/ref&gt;; [[2017]] — 7910 чал.&lt;ref name=&quot;belstat2017&quot;&gt;[http://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_7192/ Численность населения на 1 января 2017 г. и среднегодовая численность населения за 2016 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200813193913/http://belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_7192/ |date=13 жніўня 2020 }}{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]&lt;/ref&gt;; [[2018]] — 8046 чал.&lt;ref name=&quot;belstat2018&quot;&gt;[http://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_8782/ Численность населения на 1 января 2018 г. и среднегодовая численность населения за 2017 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180405033656/http://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_8782/ |date=5 красавіка 2018 }}{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]&lt;/ref&gt;; [[2022]] — 8374 чал.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Численность населения на 1 января 2022 г. и среднегодовая численность населения за 2021 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов, поселков городского типа |url=https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/solialnaya-sfera/naselenie-i-migratsiya/naselenie/statisticheskie-izdaniya/index_46933/ |accessdate=1 верасня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220512025227/https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/solialnaya-sfera/naselenie-i-migratsiya/naselenie/statisticheskie-izdaniya/index_46933/ |archivedate=12 мая 2022 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
У канцы 1880-х гг. больш за 70 % насельніцтва мястчэка Нароўля складалі [[Яўрэі ў Беларусі|яўрэі]]&lt;ref name=&quot;ReferenceG&quot;/&gt;. У [[1897]] г. у мястэчку Нароўля [[яўрэі]] складалі 92,5 % (1060 чалавек з 1145 местачкоўцаў&lt;ref name=&quot;ReferenceD&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Евреи в Наровле&quot;&gt;[http://tutejszy.ru/gomelskaya/narovlyanskij/narovlya/265-evrei-v-narovle Евреи в Наровле]&lt;/ref&gt;) — без уліку сялян вёскі Нароўля; у 1923 г. — 1460 яўрэяў. У 1926 г. у Нароўлі яўрэяў — 1357 асоб (53,99 %); беларусаў — 991 асоба (39,43 %); палякаў — 59 асоб (2,34 %); рускіх — 49 асоб (1,94 %); украінцаў — 30 асоб (1,19 %); латышоў і літоўцаў — 8 асоб; немцаў — 6 асоб; татар не было&lt;ref name=&quot;ia800300.us.archive.org&quot;&gt;[https://ia800300.us.archive.org/21/items/pbc.gda.pl.Statisticni_tablici_ukrainskogo_Olesevic_T/Statisticni_tablici_ukrainskogo_Olesevic_T.pdf Олесевич, Т. Статистичні таблиці украінського населення СССР за переписом 17 грудня 1926 року. — Т. 2. — Варшава, 1930. — 128 с. — С. 64.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://ia600201.us.archive.org/8/items/jbc.bj.uj.edu.pl.NDIGCZAS093823_1930_014/NDIGCZAS093823_1930_014.pdf «Табор». Воєнно-літературний журнал. — 1930. — ч. 14. — С. 85.]&lt;/ref&gt;. Беларускую мову назвалі роднай 881 асоба, а рускую мову — 244 асобы&lt;ref name=&quot;ia800300.us.archive.org&quot;/&gt;. З 1930-х гг. у мястэчку расце працэнт [[беларусы|беларусаў]], якія сюды перасяляюцца з навакольных вёсак.

Паводле дадзеных перапісу 1939 года, у Нароўлі жылі 2 266 [[беларусы|беларусаў]] (57,9 %), 1 167 [[яўрэі|яўрэяў]] (29,8 %), 205 [[рускія|рускіх]] (5,2 %), 138 [[украінцы|украінцаў]] (3,5 %), 84 [[палякі|паляка]] (2,1 %) і 57 прадстаўнікоў іншых нацыянальнасцей&lt;ref&gt;[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_nac_39_ra.php?reg=673 Нараўлянскі раён]&lt;/ref&gt;. Пасля [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС (1986)]], у Нароўлю прыехала шмат людзей, якія вымушана пакінулі забруджаныя [[радыенуклід]]амі вёскі [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскага раёна]] ў зоне адсялення.

Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у Нароўлі жыло 8 110 чалавек, з якіх [[беларусы]] налічвалі 7 251 чалавек (89,4 %), [[рускія]] — 573 (7,06 %), [[украінцы]] — 218 (2,68 %), [[палякі]] — 49 (0,6 %), [[немцы]] — 21 (0,25 %), па 4 прадстаўніка [[татары|татар]] і [[яўрэі|яўрэяў]], па 3 — [[літоўцы|літоўцаў]], [[марыйцы|марыйцаў]], [[узбекі|узбекаў]], [[таджыкі|таджыкаў]] і [[лезгіны|лезгінаў]], па 2 — ад [[казахі|казахаў]] і [[башкіры|башкір]], 1 прадстаўнік [[грузіны|грузінскага народа]]&lt;ref name=&quot;Национальности и религия&quot;&gt;{{Cite web |url=http://narovlya.gov.by/ru/religiya/ |title=Национальности и религия |access-date=28 чэрвеня 2022 |archive-date=28 чэрвеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220628100608/http://narovlya.gov.by/ru/religiya/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

У [[2017]] г. у Нароўлі нарадзілася 118 і памерла 90 чалавек. [[Каэфіцыент нараджальнасці]] — 14,8 на 1000 чалавек (Сярэдні паказчык па раёне — 13,5, па [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] — 11,3, па Рэспубліцы Беларусь — 10,8), каэфіцыент [[смяротнасць|смяротнасці]] — 11,3 на 1000 чалавек (Сярэдні паказчык па раёне — 15,4, па [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] — 13, па Рэспубліцы [[Беларусь]] — 12,6)&lt;ref&gt;Демографический ежегодник Республики Беларусь / Национальный статистический комитет Республики Беларусь. — Минск, 2018. — С. 164—166.&lt;/ref&gt;.

У цяперашнія часы вернікі пераважна праваслаўнага веравызнання. Ёсць невялікая колькасць вернікаў каталіцкай і пратэстанцкай канфесій, а таксама малая колькасць [[іслам|мусульман]] і [[іўдаізм|іўдзеяў]].

== Радыяцыйна-экалагічная сітуацыя (з 1986 г.) ==
[[Файл:Polesie State Radioecological Reserve (OpenStreetMap).png|250px|thumb|[[Палескі дзяржаўны радыяцыйна-экалагічны запаведнік]]]]
[[Файл:Feeding Przewalski's horses.jpg|250px|thumb|[[Конь Пржавальскага ў Беларусі|Коні Пржавальскага ў Палескім запаведніку]]. Фота 2020 г.]]
Пасля [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС 26 красавіка 1986 г.]], уся тэрыторыя [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскага раёна]] была забруджана [[Цэзій-137|цэзіем-137]]. Яна ў залежанасці ад шчыльнасці забруджвання глебы падзелена на зоны. Горад Нароўля знаходзіцца ў зоне, дзе на 2015 г. шчыльнасць забруджвання [[глеба|глебы]] [[Цэзій-137|цэзіем-137]] складае ад 5 да 15 [[Кюры (адзінка вымярэння)|Кюры]]/кв.км. і дзе жыхары маюць права на адсяленне&lt;ref name=&quot;ReferenceM&quot;&gt;Наровлянщина самобытная и современная. — Гомель, 2015. — С. 34.&lt;/ref&gt;. Насупраць Нароўлі праз раку [[Прыпяць]] знаходзіцца тэрыторыя [[Палескі дзяржаўны радыяцыйна-экалагічны запаведнік|Палескага дзяржаўнага радыяцыйна-экалагічнага запаведніка]]. Радыелагічны маніторынг у раёне, кантроль за станам здароўя людзей ніколі не спыняліся&lt;ref name=&quot;sb.by&quot;&gt;[https://www.sb.by/articles/narovlya-istorii-vernosti-i-vozrozhdeniya-.html Чем живет сегодня один из наиболее пострадавших от аварии на ЧАЭС районов]&lt;/ref&gt;. У 1986—1987 гг. праводзілася дэзактывацыя тэрыторыі Нараўлянскага раёна&lt;ref name=&quot;ReferenceL&quot;/&gt;.

Для зніжэння негатыўнага ўздзеяння радыяцыйнай абстаноўкі, распрацавана спецыяльная сістэма медыцынскага забеспячэння, у аснове якой дыспансерызацыя насельніцтва з абавязковым ультрагукавым даследаваннем [[Шчытападобная залоза|шчытападобнай залозы]]: раз на год дыспансерызацыю праходзяць дарослыя, а два разы на год — дзеці&lt;ref name=&quot;ReferenceM&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;sb.by&quot;/&gt;. Усіх жыхароў правяраюць і на апараце-спектрометры выпраменьвання чалавека, які паказвае ўзровень унутранага радыяцыйнага апраменьвання&lt;ref name=&quot;sb.by&quot;/&gt;.

Нараўлянскі раённы цэнтр гігіены і эпідэміялогіі рэгулярна ажыццяўляе кантроль за прадуктамі харчавання, якія ўжывае насельніцтва, у тым ліку з асабістых падворкаў. Калі раней у цэнтры часта фіксавалі перавышэнне ўтрымання ўзроўню радыенуклідаў у прыватным малацэ, то ў апошнія гады пагроза зыходзіць толькі з боку лясных дароў ([[грыб]]ы і [[Ягада|ягады]]). Кожная дзясятая праверка ягад і грыбоў у цэнтры выяўляае іх «забруджанасць», прычым перавышэнне ўтрымання радыяцэзія ў грыбах дасягае 44 раз. Даследаванне дароў лесу, гародніны, вырашчаных на агародзе, і іншых прадуктаў у цэнтры бясплатнае&lt;ref name=&quot;sb.by&quot;/&gt;. У 2018 г. у 13 жыхароў Нараўлянскага раёна зафіксавалі перавышэнне нормы назапашвання [[радыенуклід]]аў у [[арганізм]]е. Як высветлілася, прычына ва ўжыванні мясцовых дзікарослых грыбоў і ягад&lt;ref name=&quot;sb.by&quot;/&gt;. Радыяцыйныя рызыкі для [[Здароўе|здароўя]] людзей на Нараўляншчыне застаюцца, але, на думку спецыялістаў, кіраваць імі можна&lt;ref name=&quot;sb.by&quot;/&gt;.

Адным з кірункаў дзеянняў улад, улічваючы, што глеба раёна рабруджана цэзіем, з’яўляецца правядзенне ахоўных мерапрыемстваў у [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадарцы]], якія дазваляюць атрымліваць экалагічную прадукцыю. У першую чаргу гэта прымяненне павышаных доз мінеральных фосфарных і калійных угнаенняў, а таксама [[вапнаванне глеб]]ы&lt;ref name=&quot;ReferenceN&quot;&gt;Наровлянщина самобытная и современная. — Гомель, 2015. — С. 36.&lt;/ref&gt;. Для забеспячэння вытворчасці нарматыўна чыстага ад [[Радыеактыўныя ізатопы|радыенуклідаў]] [[малако|малака]] ў прыватных гаспадарках насельніцтва штогадова ў [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскім раёне]] ствараюцца культурныя пашы для жывёлы прыватных гаспадарак&lt;ref name=&quot;ReferenceN&quot;/&gt;.

== Адміністрацыя ==
{{асноўны артыкул|Нараўлянскі раён}}
Горад Нароўля не мае ўласнага гарадскога выканаўчага камітэту: яго функцыі выконвае Нараўлянскі раённы выканаўчы камітэт, бо [[20 кастрычніка]] [[1995]] г. [[Нараўлянскі раён]] і горад Нароўля былі аб’яднаны ў адну адміністрацыйную адзінку (тое ж самае адбылося па ўсёй Беларусі з райцэнтрамі, якія не былі гарадамі абласнога падпарадкавання). Паводле перапісу 2009 г., у Нароўлі жыў 71 % ад усяго насельніцтва Нараўлянскага раёна&lt;ref name=&quot;Национальности и религия&quot;/&gt;.

== Эканоміка ==
[[Файл:Narowlya 03.jpg|250px|thumb|[[Нараўлянскі завод гідраапаратуры]]. Фота 2014 г.]]
[[Файл:Oktiabrskaya - Kastrychnitskaya square in Naroŭlia town - 2 - May 5 - 2014 AD.jpg|250px|thumb|Аддзяленне «Беларусбанка» на Кастрычніцкай плошчы. Фота 2014 г.]]
Прадпрыемствы і арганізацыі [[Харчовая прамысловасць Беларусі|харчовай]], лясной гаспадаркі, меліярацыі, [[Прамысловасць будаўнічых матэрыялаў Беларусі|прамысловасці будаўнічых матэрыялаў]] і гідрасістэм, камунальнаных паслуг, бытавога абслугоўвання і гандлю&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://narovlya.gov.by/ru/predpr/ |title=Список предприятий, организаций, учреждений Наровлянского района |access-date=2 ліпеня 2022 |archive-date=29 чэрвеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220629001845/http://narovlya.gov.by/ru/predpr/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Сярод значных дзяржаўных кампаній — ААТ «[[Чырвоны Мазыранін]]» (кандытарская фабрыка — горадаўтваральнае прадпрымства, якое займала 74,1 % у агульным аб’ёме прамысловай прадукцыі горада ў 2006 г.&lt;ref name=&quot;kaznachey.com&quot;&gt;[http://kaznachey.com/doc/e8YRXPJ7DU5/ Решение Наровлянского районного Совета депутатов от 30 ноября 2006 г. № 133. Об утверждении Программы социально-экономического развития города Наровля на 2006—2010 гг.]&lt;/ref&gt;); ДСЛГУ «Нараўлянскі спецлясгас». «[[Нараўлянскі завод гідраапаратуры]]» — буйное дзяржаўнае прадпрыемства, якое спецыялізуецца на вырабе фільтраэлементаў, фільтраў, гідрасістэм, а таксама высокаякаснага спецадзення, [[пальчаткі|пальчатак]], пасцельнай бялізны і іншых тавараў бытавога прызначэння; аказвае паслугі па цынкаванні металавырабаў і аўтаперавозках грузаў на тэрыторыі Беларусі і за яе межамі.

На 1 красавіка 2011 г. у Нараўлянскім раёне было зарэгістравана 138 суб’ектаў малога прадпрымальніцтва, у тым ліку 48 юрыдычных асоб і 90 індывідуальных прадпрымальнікаў&lt;ref&gt;Наровлянский район: рекламное издание на русском и английском языках / автор текста В. Минков. — Гомель : редакция газеты «Гомельская правда», [б. д.]. — С. 14.&lt;/ref&gt;. На 1 студзеня 2015 г. у раёне зарэгістравана 152 суб’ектаў малога і сярэдняга прадпрымальніцтва, у тым ліку 52 мікраарганізацый і 7 малых прадпрыемстваў, 4 суб’екты сярэдняга прадпрымальніцтва і 89 індывідуальных прадпрымальнікаў&lt;ref&gt;Наровлянщина самобытная и современная. — Гомель, 2015. — С. 65.&lt;/ref&gt;. На 1 кастрычніка 2018 г. у раёне зарэгістравана 129 суб’ектаў малога і сярэдняга прадпрымальніцтва, у тым ліку 58 мікраарганізацый і малых прадпрыемстваў, 4 суб’екты сярэдняга прадпрымальніцтва і 67 індывідуальных прадпрымальнікаў&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://narovlya.gov.by/uploads/files/Istorija-Narovljanskogo-rajona.doc |title=Наровлянский район. Вехи истории |access-date=2 ліпеня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220622210208/http://narovlya.gov.by/uploads/files/Istorija-Narovljanskogo-rajona.doc |archivedate=22 чэрвеня 2022 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

З 2012 г. дзейнічае прыватнае прадпрыемства «Палеская Мэблевая кампанія» (створанае ў канцы 2011 г.), якое выпускае сучасную корпусную і мяккую мэблю. У 2014 г. створана ТАА «Белпластмантаж», якое ажыццяўляе вытворчасць пластмасавых вырабаў, якія выкарыстоўваюцца ў будаўніцтве. Іншыя прадпрыемствы прыватнай формы ўласнасці: ПГУП «ПлайартСтрой»; ТАА «БелИВВа»; ТАА «Окнострой»; ТАА «Калода»; ТДА «БелКансалт-А» (будаўніцтва і выраб мяккіх дахавых матэрыялаў).

Маюцца дзяржаўная гасцініца «Нараўлянка» (46 нумароў рознай цэнавай катэгорыі)&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Турыстычная энцыклапедыя Беларусі|к}}&lt;/ref&gt;, аддзяленні некаторых беларускіх [[банк]]аў і [[банкамат]]ы, аддзяленні кампаній мабільнай сувязі, галоўпаштамп, атэлье пашыву, аптэкі, сталовыя на прадпрыемствах, рэстаран, некалькі кафэ (у тым ліку, прыватныя)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/semya-nazarchuk-iz-narovli-radi-schastya-drug-druga-zhivet/ |title=Семья Назарчук из Наровли живет ради счастья друг друга |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=21 кастрычніка 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241021081209/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/semya-nazarchuk-iz-narovli-radi-schastya-drug-druga-zhivet/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/vkusno-po-belorusski-otvedat-blyuda-natsionalnoj-kuhni-priglashaet-kafe-turist-v-narovle/ |title=Вкусно, по-белорусски. Отведать блюда национальной кухни приглашает кафе «Турист» в Наровле |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=17 верасня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240917124438/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/vkusno-po-belorusski-otvedat-blyuda-natsionalnoj-kuhni-priglashaet-kafe-turist-v-narovle/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/o-rabote-firmennogo-magazina-oao-krasnyj-mozyryanin-v-narovle/ |title=О работе фирменного магазина ОАО «Красный Мозырянин» в Наровле |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=30 кастрычніка 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241030130022/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/o-rabote-firmennogo-magazina-oao-krasnyj-mozyryanin-v-narovle/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://narovlya.by/proektpp/kak-kormyat-na-fabrike-oao-krasnyj-mozyryanin/ |title=Как кормят на фабрике ОАО «Красный Мозырянин» |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=24 кастрычніка 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241024133545/https://narovlya.by/proektpp/kak-kormyat-na-fabrike-oao-krasnyj-mozyryanin/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

== Інфраструктура ==

=== Адукацыя ===

У Нароўлі працуюць дашкольныя ўстановы, гімназія, 2 сярэднія школы, прафесійны ліцэй, дзіцячая школа мастацтваў, ДУА «Нараўлянскі раённы цэнтр творчасці дзяцей і моладзі», ДУА «Нараўлянскі раённы цэнтр карэкцыйна-развівальнага навучання і рэабілітацыі», ДУА «Нараўлянскі раённы сацыяльна-педагагічны цэнтр»&lt;ref&gt;[https://rynak.by/images/pdf/Narovlia2020.pdf Об утверждении Программы социально-экономического развития Наровлянского района на 2016—2020 годы]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;.

=== Медыцына ===
Медыцынскае абслугоўванне насельніцтва ажыццяўляюць дзяржаўныя гарадская паліклініка (на 375 наведванняў у змену) і раённая бальніца (на 100 ложкаў (10 ложкаў сястрынскага догляду)), аддзяленне хуткай медыцынскай дапамогі, медпункты на прадпрыемствах.

=== СМІ ===
Выпускаецца раённая газета «[[Прыпяцкая праўда]]» (1932), маецца праграма радыёвяшчання «Нараўлянскае раённае радыё»&lt;ref name=&quot;kaznachey.com&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[http://belsmi.by/index/smi/radio/narovlanskoe_rayonnoe_radio/ Наровлянское районное радио]&lt;/ref&gt;.

=== Транспарт ===
{{main|Нараўлянскі аўтобус}}
У горадзе маецца аўтобусная станцыя (вул. Корзуна, 58). Пасажырскія перавозкі ў раёне забяспечвае філіял «Аўтобусны парк № 2» ААТ «Гомельаблаўтатранс»: абслугоўвае 10 маршрутаў, уключаючы 2 гарадскія і 1 міжгародні маршрут, 7 прыгарадных. Працягласць маршрутнай сеткі, якая абслугоўваецца філіялам, складае 702,4 км, у тым ліку па прыгарадных маршрутах — 546,7 км, міжгародніх маршрутах — 140 км, гарадскім маршруце — 15,7 км.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://rynak.by/images/pdf/Narovlia2020.pdf |title=Об утверждении Программы социально-экономического развития Наровлянского района на 2016—2020 годы |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=25 снежня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241225061512/https://rynak.by/images/pdf/Narovlia2020.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Рачны пасажырскі транспарт ужо не функцыянуе, як гэта было ў савецкія часы.

== Культура ==
[[Файл:Нароўля. Нараўлянскі гісторыка-этнаграфічны музей (01).jpg|250px|thumb|[[Нараўлянскі гісторыка-этнаграфічны музей]] у гістарычным будынку пачатку XX ст. Фота 2017 г.]]

Дзейнічаюць раённы дом культуры, раённая бібліятэка імя Давіда Сімановіча, дзіцячая бібліятэка, [[нараўлянскі гісторыка-этнаграфічны музей]] (1982), цэнтр рамёстваў (з 15 красавіка 1999 г.) і цэнтр фальклору, Цэнтр творчасці дзяцей і моладзі (2011), гарадскі і дзіцячы паркі.

[[Файл:Нароўля. Сядзіба Горватаў. Альтанка (02).jpg|thumb|250px|[[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|Альтанка ''(абярэгавага і сакральнага прызначэння)'' у гарадскім парку]] каля месца ўліцця ракі [[Нараўлянка]] ў раку [[Прыпяць]]. Фота 2017 г.]]

З 2000 г. на базе сярэдняй школы № 2 дзейнічае краязнаўчы гурток пад кіраўніцтвам вядомага нараўлянскага настаўніка гісторыі і краязнаўцы [[Васіль Васілевіч Чайка|Васіля Васілевіча Чайкі]] (нар. 1965)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://zviazda.by/be/news/20170209/1486670085-yak-zaahvocic-shkolnikau-cikavicca-gistoryyay-svaygo-krayu |title=Як заахвоціць школьнікаў цікавіцца гісторыяй свайго краю? |access-date=24 чэрвеня 2022 |archive-date=24 чэрвеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220624192538/https://zviazda.by/be/news/20170209/1486670085-yak-zaahvocic-shkolnikau-cikavicca-gistoryyay-svaygo-krayu |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Наровлянский район: рекламное издание на русском и английском языках / автор текста В. Минков. — Гомель : редакция газеты «Гомельская правда», [б. д.]. — 26 с.&lt;/ref&gt;.
Намаганнямі апантанага [[Васіль Васілевіч Чайка|Васіля Чайкі]] і юных краязнаўцаў у дзвюх нараўлянскіх гарадскіх школах створаны пяць вельмі цікавых музеяў&lt;ref name=&quot;Дело жизни Василия Чайки&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[https://www.sb.by/articles/polnoe-sobranie-raritetov.html Краевед-энтузиаст из Наровли создал на базе местных школ пять музеев и планирует открыть еще два]&lt;/ref&gt;: у сярэдняй школе № 3 — «Музей побыту», «Музей сельпо» (2012) і «Музей промыслаў і рамёстваў» (з 2000 г. з экспазіцыямі «ткацтва», «прадметы хатняга ўжытку», «земляробства», «рыбалоўства», «Кавальская справа», «сталярная і бондарная справа» і «бортніцтва»); у сярэдняй школе № 2 — музей гісторыі Нараўлянскага раёна і музей «Свет дзяцінства» (2015). У любым са школьных музеяў можна ўзяць у рукі любую рэч, якая знаходзіцца ў экспазіцыі. Экскурсіі ў школьных музеях праводзяць самі вучні. Школьныя музеі можна наведваць жыхарам і гасцям горада.

У 2009 г. у нараўлянскім лясгасе створаны музей прыроды і экалогіі, дзе таксама можна даведацца пра гісторыю лясной справы&lt;ref&gt;[https://gp.by/novosti/gomelskaya-oblast-80-let/news181107.html Наровлянский район. Грани самобытности]&lt;/ref&gt;.

Дзіцячая школа мастацтваў: 8 аддзяленняў — 18 спецыяльнасцяў (фартэпіяна, скрыпка, баян, акардэон, цымбалы, домра, ксілафон, ўдарная ўстаноўка, труба, блок-флейта, харавое дырыжыраванне, харэаграфія, аддзяленне выяўленчага мастацтва, аддзяленне дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва, гітара, балалайка).

[[Файл:Нароўля. Алея герояў і школа мастацтваў.jpg|250px|thumb|Школа мастацтваў і [[Алея Славы Нараўлянскага раёна]] (2010). Фота 2017 г.]]
[[6 лістапада]] [[2010]] г. урачыста адкрыта [[Алея Славы Нараўлянскага раёна]], каб увекавечыць памяць землякоў, якія праявілі гераізм на франтах [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], у партызанскіх атрадах, сваёй працай зрабілі значны ўклад у развіццё раёна і праславілі Нараўляншчыну.

20 ліпеня (1604 года) — дзень першага ўпамінання ў пісьмовых крыніцах. У [[Дзень народнага адзінства (Беларусь)|Дзень народнага адзінства]] (17 верасня) у горадзе праводзіцца, паміж іншага, фестываль «БульбаКРАЙ»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-festival-bulbakraj-ugoshhal-gostej-prazdnika-blyudami-iz-kartofelya/ |title=Наровле фестиваль «БульбаКРАЙ» угощал гостей праздника блюдами из картофеля |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=17 верасня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240917180612/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-festival-bulbakraj-ugoshhal-gostej-prazdnika-blyudami-iz-kartofelya/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; і ўзнагароджанне пераможцаў конкурсу «Сядзіба ўзорнага парадку»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/nagrady-poluchili-luchshie-hozyaeva-usadeb-narovlyanshhiny/ |title=Награды получили лучшие хозяева усадеб Наровлянщины |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=17 верасня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240917200616/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/nagrady-poluchili-luchshie-hozyaeva-usadeb-narovlyanshhiny/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. 30 лістапада (дзень вызвалення Нароўлі ад нямецка-фашысцкіх войск) адзначаецца як мясцовае свята. Праводзіцца песенны фестываль «Галасы Нараўляншчыны» і фестываль творчасці «Калядныя сустрэчы».

У апошнія гады ў горадзе з асаблівай урачыстасцю і вялікай тэатральнасцю каля ракі Прыпяць адзначаецца [[Купалле]] (вечар 6 ліпеня), на якое народна-абрадавае святкаванне прыязджаюць людзі і з іншых рэгіёнаў&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/chego-ne-hvataet-narovlyanshhine-dlya-privlecheniya-turistov/ |title=Чего не хватает Наровлянщине для привлечения туристов? |access-date=11 верасня 2024 |archive-date=11 верасня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240911120557/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/chego-ne-hvataet-narovlyanshhine-dlya-privlecheniya-turistov/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://narovlya.by/themes/novosti-narovli/v-narovle-prazdnuyut-kupale/ |title=В Наровле празднуют Купалье |access-date=11 верасня 2024 |archive-date=11 верасня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240911120557/https://narovlya.by/themes/novosti-narovli/v-narovle-prazdnuyut-kupale/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/kultura/strong-na-narovlyanshhine-shiroko-otmetili-odin-iz-samyh-zagadochnyh-i-lyubimyh-narodnyh-prazdnikov-strong-strong-strong-strong-kupale-strong-strong-strong/ |title=На Наровлянщине широко отметили один из самых загадочных и любимых народных праздников — Купалье |access-date=11 верасня 2024 |archive-date=27 студзеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230127084444/https://narovlya.by/novosti/kultura/strong-na-narovlyanshhine-shiroko-otmetili-odin-iz-samyh-zagadochnyh-i-lyubimyh-narodnyh-prazdnikov-strong-strong-strong-strong-kupale-strong-strong-strong/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

З [[1992]] г. зноў адкрыта [[Свята-Іаана-Багаслоўская царква (Нароўля)|праваслаўная царква Іаана Багаслова]], якая месціцца ў драўляным будынку непрывабнага архітэктуранага рашэння (вул. Камсамольская, дом 6)&lt;ref&gt;[https://turov.by/eparchia/temples/15819/ Храм в честь святого апостола Иоанна Богослова]&lt;/ref&gt;. У 2005 г. па блаславенні епіскапа Стафана была распрацавана дакументацыя на будаўніцтва новага і цэглавага будынка царквы Іаана Багаслова&lt;ref&gt;[https://turov.by/eparchia/temples/15819/ Храм в честь святого апостола Иоанна Богослова]&lt;/ref&gt;. Будаўніцтва пачалося на тэрыторыі побач са старым будынкам царквы, але новы храм знаходзіцца ў недабудаваным стане.

З [[1996]] г. дзейнічае пратэстанцкая [[Царква хрысціян веры Евангельскай (Нароўля)|царква Хрысціян веры Евангельскай]] (вул. Камуністычная, дом 39). З [[1998]] г. дзейнічае мураваны каталіцкі [[Касцёл Узвышэння Святога Крыжа (Нароўля)|касцёл Узвышэння Святога Крыжа]] (вул. Камуністычная, дом 33). 
&lt;gallery perrow=&quot;5&quot;&gt;
File:Нароўля. Сядзіба Горватаў (09).jpg|thumb|Былая савецкая крама ў гарадскім парку. Фота 2017 г.
File:Нароўля. Сядзіба Горватаў. Кафэ &quot;Брыз&quot; каля альтанкі.jpg|thumb|Кафэ &quot;Брыз&quot; у гарадскім парку. Фота 2017 г.
File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 48.jpg|thumb|Дом культуры на плошчы Леніна. Фота 2021 г.
&lt;/gallery&gt;

=== Нематэрыяльная спадчына ===

* Мастацкія практыкі саломапляцення Гомельскай вобласці — {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|33БК000134}}.

== Фізкультура, спорт і турызм ==
[[Файл:Нароўля. Чырвоны Мазыранін (01).jpg|thumb|250px|Гістарычныя будынкі кандытарскай фабрыкі «[[Чырвоны Мазыранін]]» з чырвонай цэглы ''(на першым плане — воданапорная вежа)'']]
У горадзе маюцца ДУА «Нараўлянскі раённы фізкультурна-спартыўны цэнтр дзяцей і моладзі» (вул. Кастрычніцкая, д. 33а), ДУ «Нараўлянскі раённы фізкультурна-спартыўны клуб» (вул. Макаранкі, д. 31а), гарадскі стадыён «Страла», футбольныя палі і спартыўныя пляцоўкі пры ўстановах сярэдняй адукацыі, спартыўныя залы, 2 [[вулічная атлетыка|воркаўт-пляцоўкі]] (на пляжы каля Кастрычніцкай плошчы і вуліцы Корзуна), скейт-пляцоўка на Кастрычніцкай плошчы&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://rynak.by/images/pdf/Narovlia2020.pdf |title=Об утверждении Программы социально-экономического развития Наровлянского района на 2016—2020 годы |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=25 снежня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241225061512/https://rynak.by/images/pdf/Narovlia2020.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/chto-v-narovle-sdelano-dlya-zanyatij-sportom/ |title=Что в Наровле сделано для занятий спортом |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=27 кастрычніка 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241027153603/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/chto-v-narovle-sdelano-dlya-zanyatij-sportom/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. У 2022 г. адкрыты маладзёжны спартыўна-забаўляльны цэнтр «Алімп».

Да рэканструкцыі нараўлянскага стадыёна «Страла» футбалісты з Нароўлі звычайна выступалі ў складзе каманды [[ФК Славія Мазыр|футбольнага клуба «Славія-Мазыр»]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://rynak.by/images/pdf/Narovlia2020.pdf |title=Об утверждении Программы социально-экономического развития Наровлянского района на 2016—2020 годы |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=25 снежня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241225061512/https://rynak.by/images/pdf/Narovlia2020.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, а пасля адкрыцця абноўленага стадыёна «Страла» горад з 2024 г. мае сваю моладзевую футбольную каманду «Страла» (Нароўля)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-proshel-tovarishheskij-match-po-futbolu/ |title=В Наровле прошел товарищеский матч по футболу |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=21 чэрвеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240621192742/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-proshel-tovarishheskij-match-po-futbolu/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Мясцовыя экскурсаводы праводяць туры па гораду, месцам баявой славы Нараўлянскага раёна, у нараўлянскі ўчастак [[Палескі дзяржаўны радыяцыйна-экалагічны запаведнік|Палескага дзяржаўнага радыяцыйна-экалагічнага запаведніка]] (маршрут з’яўляецца бяспечным для здароўя)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://narovlya.gov.by/ru/turmarshrut/ |title=Наровлянский район. Туристические маршруты |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=19 чэрвеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240619231926/http://narovlya.gov.by/ru/turmarshrut/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/kak-na-narovlyashhine-startovala-ekskursionnyj-tur-put-na-chernobyl/ |title=Как на Наровлящине стартовал экскурсионный тур «Путь на Чернобыль» |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=3 лістапада 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241103061843/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/kak-na-narovlyashhine-startovala-ekskursionnyj-tur-put-na-chernobyl/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Праводзіцца прамысловая экскурсія на фабрыцы «Чырвоны Мазыранін»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://korovka.by/ekskursii/ |title=Экскурсии |access-date=11 сакавіка 2025 |archive-date=18 сакавіка 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250318113625/https://korovka.by/ekskursii/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;people.onliner.by&quot;&gt;[https://people.onliner.by/2023/03/20/konfetnaya-fabrika «Хочу быть здесь директором». Отправились с детьми на конфетную фабрику]&lt;/ref&gt;. У 2023 г. дырэктар фабрыкі [[Аляксандр Аляксандравіч Піляк|Аляксандр Піляк]] выказаўся аб планах зрабіць у адным з гістарычных будынкаў фабрыкі [[музей]]&lt;ref name=&quot;people.onliner.by&quot;/&gt;. У 2024 г. у [[Мінск]]у на ХXII Рэспубліканскім турыстычным конкурсе «Пазнай Беларусь» кандытарская фабрыка «[[Чырвоны Мазыранін]]» была ўдастоена ўзнагароды як лепшы аб’ект прамысловага турызму ў Беларусі&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/ocherednaya-pobeda-narovlyanskoj-konditerskoj-fabriki/ |title=Чарговая перамога нараўлянскай кандытарскай фабрыкі |access-date=24 лютага 2025 |archive-date=13 снежня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241213171134/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/ocherednaya-pobeda-narovlyanskoj-konditerskoj-fabriki/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Нараўлянскі раён з’яўляецца цэнтрам турыстычнай рыбалкі Беларусі. Асаблівай папулярнасцю карыстаецца [[рыбалка]] на [[Прыпяць|Прыпяці]] ва ўрочышчы Баравіца, якое пачынаецца адразу за мяжой горада Нароўля ўздоўж [[Прыпяць|Прыпяці]] ў кірунку вёскі [[Канатоп (Нараўлянскі раён)]]&lt;ref&gt;[https://gp.by/novosti/obshchestvo/news219685.html Что может повысить туристическую привлекательность Наровлянщины? Ответы местных жителей]&lt;/ref&gt;.

== Забудова ==
{{асноўны артыкул|Спіс вуліц Нароўлі}}
[[Файл:Нароўля, Завайць, Канатоп на мапе 1924 г.jpg|250px|thumb|Мястэчка «Наровль» і хутар Калегаў на карце БССР 1924 г. ''(фрагмент карты)'']]
[[Файл:Нароўля. Сядзіба Горватаў (07).jpg|250px|thumb|Цэнтральны ўваход у гарадскі парк — шмат разоў патынкаваная і патоўшчаная ўязная брама сядзібы Горватаў, створаная па праекту [[Тадэвуш Раствароўскі|Тадэвуша Раствароўскага]]. Фота 2017 г.]]
Старажытнай забудовы ў сучасным горадзе засталося вельмі мала. У пачатку XX ст., не лічачы [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|палаца Горватаў і належных да панскага двара мураваных пабудоў]], у мястэчку было толькі некалькі мураваных дамоў, а астатнія былі драўлянымі. З прычыны разбуральных рэвалюцыйных і ваенных падзей амаль не захавалася даўнейшая драўляная і мураваная забудова. Яшчэ ў пачатку 1950-х гадоў у мястэчку сустракаліся драўляныя тратуары&lt;ref&gt;''Хандрос, Б.'' [http://shtetle.com/shtetls_gom/narovlya/narovlya.html Наровлянская история] / Б. Хандрос // Мишпоха. — 2003. — № 13.&lt;/ref&gt;. У савецкія часы ў першай палове XX ст. адбылося аб’яднанне мястэчка Нароўля, вёскі/хутара [[Калегава]] (Калегаў) і тэрыторыі [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|двара паноў Горватаў]], дзе знаходзіліся палац, парк і [[Чырвоны Мазыранін|кандытарская фабрыка Горватаў]], у адно адміністрацыйнае ўтварэнне. Уся гэта тэрыторыя паслужыла асновай гарадскога пасёлка (горада) Нароўля&lt;ref&gt;''Маліноўскі, В. Т.'' Нароўля. — Мінск, 1994. — С. 6—7.&lt;/ref&gt;.

Даведнік «Увесь СССР» (1930) адзначаў, што Нароўля: «тыповае прырэчнае палескае мястэчка (2513 жыхароў) з велічэзным каштоўным паркам. Цікавы палац, [[Нараўлянская сінагога|стыльная сінагога]], краёвы музей. Пражыванне таннае»&lt;ref&gt;[https://dn790000.ca.archive.org/0/items/ves_sssr_spravochnik_putevoditel/ves_sssr_spravochnik_putevoditel.pdf Весь СССР : Справочник-путеводитель / Сост. Б. Б. Веселовский и др.; под ред. Д. В. Полуяна. — М. : Изд. Трансрекламы НКПС, 1930. — Ч. IV. Маршруты по Союзу ССР. — С. 84.]&lt;/ref&gt;.

У 1967 г. распрацаваны генеральны план забудовы Нароўлі&lt;ref name=&quot;ReferenceK&quot;/&gt;. У [[1981]] г. быў створаны праект дэталёвага плана цэнтра Нароўлі. Асноўныя вуліцы горада былі забудаваны 2-5-павярховымі цэглавымі дамамі. Утварылася некалькі [[мікрараён]]аў. Горад плаваналі прасторным. Рака [[Нараўлянка]] ўмоўна падзяляе горад на 2 жылыя масівы — заходні і ўсходні. У горадзе маецца дзве плошчы — Кастрычніцкая і Леніна, з якіх апошняя з’яўляецца галоўнай (цэнтральнай), дзе знаходзіцца адміністрацыя горада&lt;ref name=&quot;kaznachey.com&quot;/&gt;. Прамыслова-складская зона фармуецца ў асноўным на паўднёва-усходніх ускраінах горада&lt;ref name=&quot;ReferenceS&quot;&gt;Регионы Беларуси: энциклопедия : в 7 т. — Т.3. Гомельская область: в 2 кн. — Кн.2. — Минск : Беларуская энцыклапедыя, 2013. — 507 с. — С. 99.&lt;/ref&gt;. Тэрыторыя адпачынку — паркі, гарадскі пляж, бульвар каля Кастрычніцкай плошчы, стадыён «Страла»&lt;ref&gt;Регионы Беларуси: энциклопедия : в 7 т. — Т.3. Гомельская область: в 2 кн. — Кн.2. — Минск : Беларуская энцыклапедыя, 2013. — 507 с. — С. 99.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Makarenko street in Naroŭlia town - 2 - May 5 - 2014 AD.jpg|250px|thumb|Прыгожы будынак крамы ў стылі [[Канструктывізм (мастацтва)|канструктывізм]] на вуліцы Макаранкі, але вельмі пашарпаны, расфарбаваны і з залішнім плотам. Фота 2014 г. ''(Пазней пафарбаваны ў шэры і зялёны колеры толькі з двух бакоў&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=AyPn6C5rFjw Сделан в С. С. С.Р в прямом эфире! 24 суббота. Наровля.] — гл. на 1-й хвіліне&lt;/ref&gt;)'']]
Пасля высялення жыхароў па [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС (1986)]], многія дамы ў прыватным сектары засталіся закінутымі і паступова струхлелымі. Гарадскія ўлады такія дамы зносілі, але на іх месцы нічога не было пабудавана, таму прыватны сектар стаў выглядаць прарэджаным. На ўскраінах горада пераважаюць прыватныя аднапавярховыя драўляныя або цагляныя дамы. Пачалося будаўніцтва катэджаў. У 2006 г. плошча горада складала 1022 га&lt;ref name=&quot;kaznachey.com&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[http://levonevski.net/pravo/normreg2013/num53/d53586/index.html Решение Наровлянского районного Совета депутатов от 30 ноября 2006 г. № 133. Об утверждении Программы социально-экономического развития города Наровля на 2006—2010 гг.]&lt;/ref&gt;. Згодна з генеральным планам ад 2007 г., горад быў пашыраны ва ўсходнім кірунку (да аб’яздной дарогі P 37), дзе да 2014 г. былі пабудаваны два новыя мікрараёны — «Новы» і «Сонечны»&lt;ref name=&quot;ReferenceS&quot;/&gt;.

Нягледзячы на чысціню і прастор на вуліцах, у сучасным горадзе прысутнічае аляпаватага выгляду гарадская скульптура і вулічная мэбля, лысыя ўчасткі зямлі без травы, безгустоўны дызайн гарадской інфраструктуры і ландшафтнай архітэктуры, пераробка рамонтам пачатковага архітэктурнага стылю будынка, [[сайдынг]], сотавы полікарбанат, прафнасціл, недагляд стану дрэў (пры наяўнасці ўласнага нараўлянскага лясгаса), дрэнны стан тратуараў, ускраінных дарог, малога памеру [[Нараўлянскі гісторыка-этнаграфічны музей|гісторыка-этнаграфічны музей]]&lt;ref&gt;[https://realt.onliner.by/2015/06/15/narovl9 Увидеть, пока не развалилось! Рассматриваем в деталях «жемчужину Наровли»]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;В кадре Наровля, Беларусь&quot;&gt;[https://www.drive2.com/c/505452643187950448/ В кадре Наровля, Беларусь]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://glubinka.by/gomelskaya-oblast/narovlyanskij-rajon/narovlya.html |title=Белорусская губинка. Наровля |access-date=25 чэрвеня 2022 |archive-date=18 кастрычніка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221018010215/https://glubinka.by/gomelskaya-oblast/narovlyanskij-rajon/narovlya.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/chemu-neobhodimo-udelit-vnimanie-v-narovle-v-god-blagoustrojstva/ |title=Чему необходимо уделить внимание в Наровле в Год благоустройства? |access-date=23 жніўня 2025 |archive-date=21 лютага 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221215119/https://narovlya.by/novosti/chemu-neobhodimo-udelit-vnimanie-v-narovle-v-god-blagoustrojstva/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=oqsT0Lno9dw Прекрасный Город НАРОВЛЯ! 4k]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=3EoUxC6kEfo Город в котором я ЖИВУ! Много вопросов, мало ответов]&lt;/ref&gt;.

Цікавы будынак гасцініцы «Нараўлянка» у стылі [[савецкі архітэктурны мадэрнізм]] быў перароблены рамонтам, які спрасціў аблічча будынка. На плошчы Леніна адбыліся самыя значныя змяненні з савецкага перыяду: будынак райвыканкама ў стылі [[Сталінскі ампір|савецкага класіцызму]] быў абшаляваны з фасаду [[сайдынг]]ам, чым быў парушаны гарманічны архітэктурны ансамбль з былым будынкам кампартыі і Домам культуры (таксама ў стылі [[Сталінскі ампір|савецкага класіцызму]]); перароблены рамонтам будынак галоўпаштампа (паштовага аддзялення). На калоны магазіна «Наровляночка» на плошчы Леніна ў стылі [[савецкі архітэктурны мадэрнізм]] знізу быў дабаўлены «абутак», а інтэр’ер цалкам зменены і бакавое [[акно]] на другім паверсе замуравана&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=yWvqhnaF4Ww Сделан в С. С. С. Р. в прямом эфире! Ёлка в городе Наровля. 2023 г.] — на 45-й секундзе.&lt;/ref&gt;. У гістарычным драўляным [[Будынак былога жылога дома (Нароўля)|будынку пачатку XX ст. нараўлянскага гісторыка-этнаграфічнага музея]] (які ўнесены ў Спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь) замест драўляных уваходных дзвярэй і акон былі ўстаўлены сучасныя пластыкавыя дзверы са шклопакетам і аконныя шклопакеты, а сам будынак пафарбаваны ў [[ружовы колер]]&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=vsBSC0Yg1k8 Наровля с воздуха в 4k UHD] — на 50-й секундзе&lt;/ref&gt;. Даведзены да стану руін [[Нараўлянская сядзіба|будынак былога палацу Горватаў]].

У 2023—2024 гг. прайшла добрая рэканструкцыя стадыёна «Стрела»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-nachalsya-demontazh-stadiona/ |title=В Наровле начался демонтаж стадиона |access-date=2 снежня 2023 |archive-date=21 сакавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230321105726/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-nachalsya-demontazh-stadiona/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-posle-rekonstruktsii-otkryli-stadion-strela/ |title=В Наровле после реконструкции открыли стадион «Стрела» |access-date=21 сакавіка 2024 |archive-date=13 сакавіка 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240313131150/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-posle-rekonstruktsii-otkryli-stadion-strela/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, а таксама частковае аздабленне парка новай цікавай і элегантнай гарадской мэбляй&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/strong-novye-skamejki-ustanavlivayut-rabotniki-kommunalnogo-predpriyatiya-v-gorodskom-parke-strong-strong-kultury-i-otdyha-v-narovle-strong/ |title=Новые скамейки устанавливают работники коммунального предприятия в городском парке культуры и отдыха в Наровле |access-date=2 снежня 2023 |archive-date=2 снежня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231202140310/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/strong-novye-skamejki-ustanavlivayut-rabotniki-kommunalnogo-predpriyatiya-v-gorodskom-parke-strong-strong-kultury-i-otdyha-v-narovle-strong/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Знешні выгляд будынка Нараўлянскага раённага аддзела па надзвычайным сітуацыям з белай сілікатнай цэглы ў 2023 г. быў затынкаваны і пафарбаваны ў едкія колеры, чым быў зменены пачатковы архітэктурны стыль будынка і спрошчаны знешні дэкор, а арыгінальная вежа была накрыта чатырохскатным дахам&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://mchs.gov.by/glavnoe/344697/ |title=Наровлянский районный отдел по чрезвычайным ситуациям |access-date=20 сакавіка 2024 |archive-date=20 сакавіка 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240320154128/https://mchs.gov.by/glavnoe/344697/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/na-territorii-narovlyanskogo-rochs-proshlo-torzhestvennoe-meropriyatie-posvyashhennoe-dnyu-konstitutsii-respubliki-belarus/ |title=На территории Наровлянского РОЧС прошло торжественное мероприятие, посвященное Дню Конституции Республики Беларусь |access-date=20 сакавіка 2024 |archive-date=20 сакавіка 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240320154126/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/na-territorii-narovlyanskogo-rochs-proshlo-torzhestvennoe-meropriyatie-posvyashhennoe-dnyu-konstitutsii-respubliki-belarus/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/professiya-spasatelya-stala-prizvaniem-dlya-nachalnika-narovlyanskogo-rochs/ |title=Прафесія ратавальніка стала прызваннем для начальніка Нараўлянскага РАНС |access-date=24 лютага 2025 |archive-date=16 снежня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241216025749/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/professiya-spasatelya-stala-prizvaniem-dlya-nachalnika-narovlyanskogo-rochs/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. У 2023 г. абшыты і патынкаваны першы паверх гастранома «Центральный» на Кастрычніцкай плошчы, чым быў парушаны стыль і знешні выгляд гістарычнага будынка&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=yWvqhnaF4Ww Сделан в С. С. С.Р в прямом эфире! Ёлка в городе Наровля. 2023 г.] — на 6-й хвіліне 14-й секундзе і на 9-й хвіліне 25-й секундзе.&lt;/ref&gt;.

Асобныя наведвальнікі адзначаюць адсутнасць у горадзе добрага кафэ ці рэстарана і празмернасць акцэнту на савецкую эпоху&lt;ref name=&quot;В кадре Наровля, Беларусь&quot;/&gt;. Аднак заўважаюць, што горад можа даставіць пазітыўныя эмоцыі і некалькі дзясяткаў сімпатычных фотаздымкаў&lt;ref&gt;[https://alkobugi.livejournal.com/4193.html Дождливая Наровля]&lt;/ref&gt;.
&lt;gallery perrow=&quot;5&quot;&gt;
File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 45.jpg|thumb|Плошча Леніна. Справа — абшаляваны сайдынгам фасад райвыканкама. Фота 2021 г.
File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 04.jpg|thumb|Сярэдняя школа №2 на вуліцы Кастрычніцкай пасля рамонту. Фота 2021 г.
File:Makarenko street in Naroŭlia town - May 5 - 2014 AD.jpg|thumb|Вуліца Макаранкі каля стадыёна «Стрела». Фота 2014 г.
File:Oktiabrskaya - Kastrychnitskaya square in Naroŭlia town - 1 - May 5 - 2014 AD.jpg|thumb|Металадахоўка і сайдынг на арыгінальным савецкім будынку рэстарана «Волна» на Кастрычніцкай плошчы. Фота 2014 г.
File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 59.jpg|thumb|Вуліца Леніна на ўскраіне. Фота 2021 г.
&lt;/gallery&gt;

== Славутасці ==
[[Файл:Нароўля. Помнік выселеным вёскам (02).jpg|250px|thumb|Помнік выселеным вёскам (1994). ''(Цэнтральная частка горада каля Прыпяці)''. Фота 2017 г.]]
* Стаянка перыяду [[мезаліт]]у — [[бронзавы век|бронзавага веку]] ([[9 тысячагоддзе да н.э.|9]]—[[1 тысячагоддзе да н.э.|1 тысячагоддзі да н.э.]]) на усходняй ускраіне горада, на правым беразе р. Прыпяць, на двух баках яра, паміж старыцамі, урочышчы Баравіца, Піваварава — {{ГККРБ 4|313В000538 }}
* Руіны [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|палацава-паркавага комплексу Горватаў]] ([[1850]]) — {{ГККРБ 4|312Г000536}}
* Гістарычныя будынкі [[Чырвоны Мазыранін|кандытарскай фабрыкі пачатку XX ст., заснаванай Горватамі]]
* Нешматлікія фрагменты гістарычнай забудовы канца XIX ст. (мураваная гарадская лазня і інш.)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/kak-eto-bylo-istoriya-bani-v-narovle/ |title=Как это было: история бани в Наровле |access-date= |archive-date=13 сакавіка 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240313130620/https://narovlya.by/novosti/kak-eto-bylo-istoriya-bani-v-narovle/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* [[Будынак былога жылога дома (Нароўля)|Драўляны жылы дом Юзафа Ліневіча (Ляневіча) 1912 года]], які служыць рэзідэнцыяй [[Нараўлянскі гісторыка-этнаграфічны музей|Нараўлянскага гісторыка-этнаграфічнага музея (1982)]], па вул. Кастрычніцкай, 12 — {{ГККРБ 4|313Г000535}}
* Іўдзейскія могілкі
* Брацкая магіла ([[1943]]) па вул. Кастрычніцкай — {{ГККРБ 4|313Д000537}}
* [[Помнік Уладзіміру Ільічу Леніну (Нароўля)|Помнік Уладзіміру Леніну (1983)]] — адзін з самых вялікіх помнікаў Леніну ў [[БССР]], — скульптар [[Анатоль Аляксандравіч Анікейчык]] (1932—1989)
* Помнік выселеным вёскам (1994) — з граніту і чорнага мармуру
* [[Касцёл Узвышэння Святога Крыжа (Нароўля)|Каталіцкі касцёл Узвышэння Святога Крыжа]] (1998)
* Будынкі цэнтральнай і дзіцячай бібліятэкі
* Памятны знак на валуне і 100-мм супрацьтанкавая гармата Т-12, усталяваны ў 2019 годзе ў гонар 75-годдзя Вялікай Перамогі і памяці Героя Савецкага Саюза Андрэя Корзуна на вуліцы, названай у яго гонар&lt;ref&gt;[https://www.sb.by/articles/v-narovle-otkryli-pamyatnyy-znak-v-chest-pogibshikh-voinov-na-frontakh-velikoy-otechestvennoy-voyny.html В Наровле открыли памятный знак в честь погибших на фронтах Великой Отечественной войны]&lt;/ref&gt;
* Камень-валун і [[100-мм супрацьтанкавая гармата МТ-12]] у гонар загінулых на франтах [[Вялікая Айчыная вайна|Вялікай Айчынай вайны]] (2019) — на паўднёвым беразе ракі Нараўлянка.
* [[Манументальны жывапіс|Мурал]] Герою Савецкага Саюза [[Андрэй Рыгоравіч Корзун|Андрэю Рыгоравічу Корзуну]] (2024) — на сцяне [[Нараўлянскі завод гідраапаратуры|Нараўлянскага завода гідраапаратуры]]&lt;ref&gt;[https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-otkryli-mural-andreyu-korzunu/ В Наровле открыли мурал Андрею Корзуну]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.sb.by/articles/narovlyanskiy-zavod-gidroapparatury-po-sluchayu-prazdnika-otkryl-mural-v-chest-geroya-sovetskogo-soyu.html Наровлянский завод гидроаппаратуры открыл мурал в честь Героя Советского Союза Андрея Корзуна]&lt;/ref&gt;.
* Мурал з выявай работніка лесааховы на доме №14 на вуліцы Леніна (2025)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-poyavilsya-novyj-mural/ |title=В Наровле появился новый мурал |access-date=11 кастрычніка 2025 |archive-date=5 верасня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250905200742/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-poyavilsya-novyj-mural/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
[[Файл:Narowlya 04.jpg|250px|thumb|Будынак аўтастанцыі (вул. Корзуна, 58). Крайні злева — будынак раённага аддзела па надзвычайным сітуацыям. Фота 2017 г.]]
Цікавасць прадстаўляюць будынкі ў стылях [[Сталінскі ампір|савецкага класіцызму]] (Дом культуры на плошчы Леніна і былы будынак кампартыі, будынак гастранома «Центральный» на Кастрычніцкай плошчы) і [[Канструктывізм (мастацтва)|канструктывізму]] (будынак суду Нараўлянскага раёна па вуліцы Леніна, невялікія па памеру будынак крамы «Продукты» (дом 10) на вуліцы Макаранкі і будынак былога кінатэатра «Юность» (пераабсталяваны ў 2022 г. у маладзёжны спартыўна-забаўляльны цэнтр «Олимп»), будынак аўтастанцыі на вуліцы Корзуна-58, магазін «Наровляночка» на плошчы Леніна), а таксама некаторыя іншыя ў стылі прамысловай архітэктуры (сучасны будынак фабрыкі «[[Чырвоны Мазыранін]]» і раённая паліклініка).

&lt;gallery perrow=&quot;5&quot;&gt;
File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 36.jpg|thumb|Цікавы гістарычны дом на вуліцы Піянерскай. Фота 2021 г.
File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 30.jpg|thumb|Цікавы гістарычны дом з сілікатнай цэглы на вуліцы Піянерскай. Фота 2021 г.
File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 11.jpg|thumb|Гістарычныя будынкі фабрыкі «[[Чырвоны Мазыранін]]». Фота 2021 г.
File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 01.jpg|thumb|Прыгожы будынак крамы кандытарскай фабрыкі «[[Чырвоны Мазыранін]]». Фота 2021 г.
File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 38.jpg|thumb|Будынак аднаго з беларускіх банкаў на вуліцы Леніна. Фота 2021 г.

&lt;/gallery&gt;

=== Страчаная спадчына ===
* [[Свята-Іаана-Багаслоўская царква (Нароўля)|Царква Святога Апостала Іаана Багаслова]] (каля 1760 г.) — першапачатковы будынак
* [[Нараўлянская сінагога]] (XVIII ст.)
* [[Нараўлянская сядзіба|Фамільная каталіцкая капліца Горватаў (XIX ст.)]]
&lt;gallery perrow=&quot;5&quot;&gt;
File:Нароўля. Чырвоны Мазыранін (03).jpg|thumb|Гістарычныя будынкі фабрыкі «[[Чырвоны Мазыранін]]» у руінах. Фота 2017 г.
File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 54.jpg|thumb|Пераробленыя рамонтам галоўпаштамп і аддзяленне сувязі і магазін «Нараўляначка». Фота 2021 г.
File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 47.jpg|thumb|Гімназія №1 на вуліцы Леніна пасля рамонту. Фота 2021 г.
File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 29.jpg|thumb|Кастрычніцкая плошча. Фота 2021 г.
File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 17.jpg|thumb| Пераробленая рамонтам гасцініца «Наровлянка» на вуліцы Кастрычніцкай. Фота 2021 г.

&lt;/gallery&gt;

== У мастацтве ==
[[Файл:Aron Kascialianski - Sinagoga u Narouli - near 1927 AD.JPG|250px|thumb|Карціна [[Арон Рыгоравіч Касталянскі|Арона Касталянскага]] «Сінагога ў Нароўлі», каля [[1927]] г. (''[[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]]'')]]
У пачатку XX ст. мастакі Б. Шышка і Ян Віткевіч з натуры зрабілі малюнкі [[Нараўлянская сінагога|нараўлянскай сінагогі]].

Каля 1927 г. [[Арон Рыгоравіч Касталянскі]] (1891—1934) намаляваў карціну «Сінагога ў Нароўлі», якая цяпер захоўваецца ў [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным мастацкім музеі Рэспублікі Беларусь]].

Дзесьці пасля 1949 г. [[Мечыслаў Ялавецкі]] (1876—1963) намаляваў акварэль «Нароўля. Палац над Прыпяцю. Мазырская зямля, Палессе»&lt;ref&gt;[https://digitalcollections.hoover.org/objects/73679/narowla-paac-nad-prypecia-ziemia-mozyrska-polesie-edward NAROWLA Pałac nad Prypecią ziemia mozyrska, Polesie]&lt;/ref&gt;.

Летам 1982 г. у Нароўлі кінастудыя «[[Беларусьфільм]]» здымала большасць сцэн кінастужкі «[[Культпаход у тэатр]]» (рэжысёр [[Валерый Давідавіч Рубінчык]]), у тым ліку каля [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|нараўлянскай альтанкі]], у клубе фабрыкі «[[Чырвоны Мазыранін]]» і будынку былога палаца Горватаў. У 1983 г. у нараўлянскім парку рэжысёр [[Віталь Паўлавіч Чацверыкоў|Віталь Чацверыкоў]] (1933—1983) здымаў некалькі эпізодаў сваёй кінакарціны «[[Сад (фільм, 1983)|Сад]]»&lt;ref&gt;[https://narovlya.by/novosti/obschestvo/vse-o-kino-narovlyanshhiny-znaet-lyubov-stepanenko/ Усё пра кіно Нараўляншчыны ведае Любоў Сцепанчанка]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;.

У 2009 г. [[Адам Глобус]] (нар. 1958) намаляваў карціну «Залаты пыл. Нароўля, шакаладная фабрыка „Чырвоны Мазыранін“»&lt;ref&gt;[https://adam-hlobus.livejournal.com/540453.html Адам Глобус «Залаты пыл. Нароўля, шакаладная фабрыка „Чырвоны мазыранін“»]&lt;/ref&gt;.

Беларускі паэт [[Уладзімір Міхайлавіч Верамейчык]] (1937—1999), маці якога нарадзілася ў вёсцы [[Ліхаўня]]&lt;ref&gt;[https://zviazda.by/sites/default/files/1-176_11_verstka.pdf М. Канцавая. Загалоўкі ў паэзіі Уладзіміра Верамейчыка // Полымя. — 2017. — № 11. — С. 142]&lt;/ref&gt; Нараўлянскага раёна, узнёсла ўпамінае Нароўлю у сваіх вершах «На беразе Прыпяці» (1978), «Роздум вечарам, калі моцна балела сэрца» (1978), «Сельскай гаспадарцы» (1978), «Каханая паехала ў Александрыю» (1981), «Падарожжа за Нароўлю» (1985)&lt;ref&gt;Гл.: кнігу паэзіі Уладзіміра Верамейчыка «Клянуся Прыпяццю» (1988).&lt;/ref&gt;; а ў вершы «Палескі трохкутнік» указаў тры галоўныя мясціны, якія мелі ў яго жыцці асаблівае значэнне, — Нароўля, [[Брагін]], [[Хойнікі]]&lt;ref&gt;[https://zviazda.by/sites/default/files/1-176_11_verstka.pdf М. Канцавая. Загалоўкі ў паэзіі Уладзіміра Верамейчыка // Полымя. — 2017. — № 11. — С. 142.]&lt;/ref&gt;.

У творчасці рускамоўнага паэта [[Давід Рыгоравіч Сімановіч|Давіда Рыгоравіча Сімановіча]] (1932—2014) Нароўля паўстала як месца дзяцінства, апаленае Другой сусветнай вайной і адзначанае прыгажосцю палескай прыроды і асабістай памяццю, у тым ліку, аб яўрэйскіх каранях сям'і і сваіх сяброў. Тэма Палесся і Нароўлі гучыць у яго вершах «Сыновья Наровли — други мои верные!», «В переулочке — ин дэр гесэлэ», «Птица вскрикнула. Ветка хрустнула», «Полесье — детства материк» і многіх іншых.

У сваёй мастацкай кнізе «Радзіва „Прудок“. Дзённік» (2016) [[Андрэй Іванавіч Горват|Андрэй Горват]] у раздзеле «Прашу перадаць мне ва ўласнасць палац» расказвае аб сваім першым візіце ў Нароўлю ў 2006 г., знаёмстве з нараўлянскім палацам і сваіх ідэі і захадах набыць будынак былога [[Нараўлянская сядзіба|палацу Горватаў у Нароўлі]].

== Вядомыя асобы ==
{{main|Вядомыя асобы Нароўлі}}
* [[Аляксандр Уладзіслававіч Аскерка]] (1830—1911), выдавец беларускамоўнага буквара-катэхізіса «Элементаж для добрых дзетак-каталікоў» (1862), адзін з лідараў [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|Студзеньскага паўстання (1863—1864)]], паўстанцкі начальнік Вільні (1863), жыхар Нароўлі
* [[Антоній Міхалавіч Аскерка]] (каля 1670 — пасля 1734), [[Маршалкі земскія мазырскія|мазырскі маршалак]] (1720—1722), [[Кашталяны новагародскія|новагародскі кашталян]] (1726—1734), трымальнік фальварка Нароўля
* [[Рафал Алойзы Аскерка|Рафал Алаіз Антоніевіч Аскерка]] (1708—1767), [[Маршалкі земскія мазырскія|мазырскі маршалак]], багрымавіцкі староста, уласнік Нароўлі
* [[Ян Мікалай Аскерка]] (1735—1796), [[Стражнік польны літоўскі|польны стражнік Вялікага Княства Літоўскага]], удзельнік [[Паўстанне Касцюшкі|паўстання пад кіраўніцтвам Тадэвуша Касцюшкі]] (1794), уласнік Нароўлі
* [[Станіслаў Станіслававіч Ваньковіч]] (1885—1943), спадчыннік (па жонцы) маёнтка Нароўлі, сенатар (1928—1935) [[Другая Рэч Паспалітая|Польшчы]], віцэ-старшыня [[Начальная рада арганізацый землеўласнікаў|Начальнай рады арганізацый землеўласнікаў]] (1936)
* [[Андрэй Іванавіч Горват]] (нар. 1983), беларускі [[пісьменнік]], [[журналіст]], прадпрымальнік у сферы турызму
* [[Даніэль Ігнатавіч Горват]] (1810—1868), уласнік Нароўлі, закладальнік нараўлянскага палаца Горватаў
* [[Артур Даніэлевіч Горват]] (1831—1903), уласнік Нароўлі, буйны землеўласнік Расійскай імперыі, грамадскі дзеяч
* [[Эдвард Артуравіч Горват]] (1866—1935), уласнік Нароўлі, буйны землеўласнік Расійскай імперыі, прамысловец, фабрыкант, дэпутат дваранства (вывадовы дэпутат) Мазырскага павета (1897—1901), дэпутат дваранства (вывадовы дэпутат) Рэчыцкага павета (1901—1917)
* [[Казімір Францавіч Градзіцкі]] (1891—1959), галоўны ўрач (1921—1936) нараўлянскай бальніцы, партызан-медык, заслужаны ўрач БССР (1956)
* [[Аляксандра Карпаўна Дзямідчык]] (1911—1990), партызанка, настаўніца, дырэктар нараўлянскай сярэдняй школы
* [[Навум Львовіч Каламінскі]] (1938—2007), псіхолаг, [[доктар псіхалагічных навук]], [[прафесар]]
* [[Якаў Львовіч Каламінскі]] (1934—2019), псіхолаг, [[доктар псіхалагічных навук]], [[прафесар]]
* [[Генадзь Уладзіміравіч Кулажанка]] (1952—1981), актывіст беларускамоўнага самвыдату ў 1970-х гг.
* [[Соф'я Міхайлаўна Міровіч|Соф’я Міхайлаўна Міровіч (Нікольская)]] (1889—1976), артыстка оперы (лірыка-каларатурнае сапрана), заслужаны дзеяч мастацтваў РСФСР (1938)
* [[Давід Рыгоравіч Сімановіч]] (1932—2014), беларускі паэт, перакладчык
* [[Мікалай Уладзіслававіч Смольскі]] (1905—1976), беларускі батанік, акадэмік [[НАН Беларусі]]
* [[Майсей Лейвікавіч Співак]] (1919—1943), удзельнік Вялікай Айчыннай вайны, [[Герой Савецкага Саюза]]
* [[Уладзімір Васілевіч Тугай]] (1951—2024), беларускі гісторык, дэкан (1991—2005) гістарычнага факультэта [[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка|БДПУ імя М. Танка]], [[доктар гістарычных навук]], [[прафесар]]
* [[Пётр Васільевіч Цыбуленка]] (нар. 1952), беларускі вучоны, [[кандыдат тэхнічных навук]], дэкан (2007—2019) факультэта горнай справы і інжынернай экалогіі [[БНТУ]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://bntu.by/person/cybulenko-petr |title=Цыбуленко Петр Васильевич |access-date=25 чэрвеня 2022 |archive-date=18 верасня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230918071835/https://bntu.by/person/cybulenko-petr |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* [[Васіль Васілевіч Чайка]] (нар. 1965), нараўлянскі краязнавец, школьны настаўнік і педагог дататковай адукацыі, дэпутат Нараўлянскага раённага савета дэпутатаў (2014—2018) 27-га склікання&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://chinovniki.info/%D1%87%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D0%BA/s60yni.html |title=Чайка Василий Васильевич |access-date=26 чэрвеня 2022 |archive-date=24 снежня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241224130750/https://chinovniki.info/%D1%87%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D0%BA/s60yni.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* [[Іван Міхайлавіч Шаўрэй]] (1955—2020), непасрэдны ўдзельнік ліквідацыі [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС (1986)]], пажарнік нараўлянскай пажарнай часткі, кавалер [[Ордэн Чырвонай Зоркі|ордэна Чырвонай Зоркі]], першы ганаровы грамадзянін Нараўлянскага раёна (2020).
* [[Мікалай Міхайлавіч Шаўцоў]] (нар. 1948), дырэктар (1991—1994) фабрыкі «[[Чырвоны Мазыранін]]», старшыня (1994—1996) Нараўлянскага райвыканкама, дэпутат Вярхоўнага Савета Беларусі, загадчык аддзела кадраў і ўліку Галоўнага ўпраўлення кадравай палітыкі Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь
* [[Ірына Леанідаўна Юркова]] (нар. 1965), спецыяліст у галіне хіміі высокіх энергій, [[доктар хімічных навук]], [[дацэнт]]
* [[Арсеній Ільіч Ярэй]] (1920 — пасля 1985), [[Міністэрства харчовай прамысловасці БССР|міністр харчовай прамысловасці Беларускай ССР]] (1965—1980), ветэран вайны

== Крыніцы ==
{{Reflist|refs=
&lt;ref name=&quot;NNP&quot;&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Vańkovičy-1&quot;&gt;Ваньковичи / Департамент по архивам и делопроизводству Министерства юстиции Республики Беларусь [и др.]. — Минск : БелЭн, 2012. — С. 144.&lt;/ref&gt;
}}

== Літаратура ==
* ''[[Яўген Канстанцінавіч Анішчанка|Анішчанка, Я. К.]]'' Збор твораў : у 6 т. / Я. К. Анішчанка. — Т. 4: Ураднікі беларускіх земляў ВКЛ пры Станіславе Панятоўскім: спісы на рус. мове. — Мінск : Хурсік, 2008. — 532 с.
* ''[[Яўген Канстанцінавіч Анішчанка|Анішчанка, Я. К.]]'' Збор твораў : у 6 т. / Я. Анішчанка. — Т. 6 : Ураднікі беларускіх земляў ВКЛ у першай палове XVIII ст.: спісы на рускай мове. — Мінск : Хурсік, 2010. — 388 с.
* ''[[Яўген Канстанцінавіч Анішчанка|Анищенко, Е. К.]]'' Шляхта Мозырского повета: список XVIII ст. / Е. Анищенко. — Минск : Хурсик, 2014. — 229 с.
* [https://archives.gov.by/wp-content/uploads/files/knigi_bsd/bsd_gomel.pdf Без срока давности. Беларусь: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на оккупированной территории БССР в годы Великой Отечественной войны. Гомельская область]. Сб. арх. док. и материалов. — Минск : НАРБ ; М. : Фонд «Историческая память», 2021. — 576 с.
* Ваньковичи / Департамент по архивам и делопроизводству Министерства юстиции Республики Беларусь [и др.]; сост.: Н. А. Голубева, Н. М. Усова, Л. В. Языкович; под научной редакцией В. И. Прокопцова. — Минск : БелЭн, 2012. — 442 с.
* Верхнее Поднепровье и Белоруссия : [Смоленская, Могилевская, Витебская и Минская губернии] / сост. В. П. Семенов [и др.]. — 1905. — 620 с.
* Гарады і вёскі Беларусі / Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Інстытут мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору. — Т. 2 : Гомельская вобласть, кн. 2. — 2005. — 517 с.
* Гербоўнік беларускай шляхты. Т.1 А. / Т. Капіца, А. Леўчык, С. Рыбчонак і інш. — Мн.: БелНДІДАС, 2002. — 493 с.
* ''Голубеў, В. Ф.'' Сельская абшчына ў Беларусі XVI—XVIII стст. / В. Ф. Голубеў. — Мінск : Беларуская навука, 2008. — 405 с.
* ''Жучкевич, В. А.'' Краткий топонимический словарь Белоруссии / В. А. Жучкевич. — Минск: Изд. БГУ, 1974. — 448 с.
* ''Маліноўскі, В. Т.'' Нароўля: фотаальбом / В. Т. Маліноўскі; фот.: В.Алешкі [і інш.]. — Мінск : Беларусь, 1994. — 112 с.
* Наровля и Наровлянский район / сост.: Н. В. Кузьменкова, Н. И. Данильченко, С. В. Коновод. — Мозырь : Колор, 2005. — 25 с.
* Наровлянский район: рекламное издание на русском и английском языках / автор текста В. Минков. — Гомель : редакция газеты «Гомельская правда», [б. д.]. — 26 с.
* Наровлянщина самобытная и современная / под общ. ред., пред. [[Валерый Васілевіч Шляга|В. В. Шляги]]. — Гомель : Редакция газеты «Гомельская праўда», 2015. — 119 с.
* Памяць: Нараўлянскі раён: гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / уклад.: П. П. Рабянок, К. Ф. Ярмоленка. — Мінск : БЕЛТА, 1998. — 445 с.
* Прыпяці вечныя берагі: народная духоўная культура Нараўлянскага раёна / В. С. Новак [і інш.]. — Гомель : Рэдакцыя газеты «Гомельская праўда», 2023. — 243 с.
* ''[[Аляксандр Рыгоравіч Радзюк|Радзюк, А. Р.]]'' Пад скіпетрам Расійскай імперыі: рэпрэсіўная палітыка царызму на землях Беларусі ў канцы XVIII — першай палове XIX ст. / А. Р. Радзюк. — Гародня-Кракаў, 2017. — 196 с.
* ''Раюк, А. Р.'' [https://files.msu.by/files/Журнал%20«Веснік%20МДУ%20імя%20А.А.Куляшова»/2021/2%20%2858%29%20Серыя%20A.%20ГУМАНІТЫРНЫЯ%20НАВУКІ%20%28гісторыя%2C%20філасофія%2C%20філалогія%29.pdf Атон Ігнатавіч Горват (1809—1894): адміністратар і гаспадар] / А. Р. Раюк // Веснік Магілёўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя А. А. Куляшова. Сер. А. Гуманіт. навукі (гісторыя, філасофія, філалогія). — 2021. — Вып. 2. — С. 24—28.
* ''Раюк, А. Р.'' [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/324338/1/Раюк_НТ_24_Ч2_И-113-121.pdf Нараўлянскі маёнтак дваран Горватаў: ад латыфундыі да фабрычнага цэнтру] / А. Р. Раюк // Научные труды Респ. ин-та высш. школы. Истор. и псих.-пед. науки : сб. науч. ст.: в 4 ч. / РИВШ ; редкол. : В. А. Гайсёнок [и др.]. — Минск : РИВШ, 2024. — Вып. 24. — Ч. 2. — С. 113—121.
* ''Раюк, А. Р.'' [http://imef.basnet.by/Sborniki/pytanni_30.pdf «Народ лесу»: абагульнены этнастэрэатып аб беларусах і Беларусі канца XVIII — пачатку XX ст.] / А. Р. Раюк // Пытанні мастацтвазнаўства, этналогіі і фалькларыстыкі / Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі; навук. рэд. А. І. Лакотка. — Мінск : Права і эканоміка, 2021. — Вып. 30. — С. 295—301.
* Регионы Беларуси: энциклопедия : в 7 т. — Т.3. Гомельская область: в 2 кн. — Кн.2. — Минск : Беларуская энцыклапедыя, 2013. — 507 с.
* ''Топоров, В. Н.'' Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья / В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. — М.: АН СССР. — Кн. I. — 1962. — 379 с.
* ''[[Уладзімір Васільевіч Тугай|Тугай, У. В.]]'' Чырвоны Мазыранін / У. В. Тугай. — Мінск: Бел. навука, 2022. — 187 с.
* ''[[Раман Афтаназы|Aftanazy, R.]]'' Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej : w 11 t. / R. Aftanazy. — Wrocław — Warszawa — Kraków : im Ossolinskich, 1991. — Cz. 1. Wielkie księstwo Litewskie. Inflanty. Kurlandia. — T. 1. Województwa mińskie, mścisławskie, połockie, witebskie. — 352 s.
* ''Dangel, S.'' Rok 1831 w Mińszczyźnie / S. Dangel. — Warszawa : Kasa im. Mianowskiego, 1925. — T. 2. — 189 s.
* ''[[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Jelski, A.]]'' [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_VI/917 Narowla] / A. Jelski // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. VI: Malczyce — Netreba, Warszawa, 1885. — S. 917.
* ''[[Андрэй Тадэвушавіч Раствароўскі|Rostworowski, А.]]'' Ziemia, której już nie zobaczysz. Wspomnienia Kresowe / А. Rostworowski. — Warszawa : Czytelnik, 2001. — 504 s.
* [https://polona.pl/item-view/1fdc2be2-df13-4282-8ea8-7bc034bb6a7a?page=0 Sapiehowie : materjały historyczno-genealogiczne i majątkowe. Petersburg : Trenke i Fusnot, 1890. — T. 1. — 456 s.]
* [https://polona.pl/item-view/1fdc2be2-df13-4282-8ea8-7bc034bb6a7a?page=0 Sapiehowie : materjały historyczno-genealogiczne i majątkowe. — Petersburg : Trenke i Fusnot, 1891. — T. 2. — 456 s.]
* ''[[Антоні Урбанскі|Urbański, A]]''. [https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/show-content/publication/edition/18165?id=18165 Podzwonne na zgliszczach Litwy i Rusi] / A. Urbański. — Warszawa : St. Niemiry Syn, 1928. — 161 s.
* ''Weyssenhoff, J.'' Pamiętnik generała Jana Weyssenhoffa / J. Weyssenhoff; wyd. J. Weyssenhoff. — Kraków : Gebethner i Wolf, 1904. — 251 s.
* Źródła dziejowe. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. [https://polona.pl/item-view/3522db0c-f5cc-4ea3-a504-7c1a3e947b52?page=0 T. X. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław)] / Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894.

== Спасылкі ==
{{Commonscat-inline|Naroŭlia|Нароўля}}
{{OSM relation|5598639|Нароўля}}
* [http://narovlya.gov.by/uploads/files/Istorija-Narovljanskogo-rajona.doc Наровлянский район. Вехи истории] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220622210208/http://narovlya.gov.by/uploads/files/Istorija-Narovljanskogo-rajona.doc |date=22 чэрвеня 2022 }}
* [https://planetabelarus.by/map/belarus/gomelskaya-oblast/narovlyanskiy-rayon/ НАРОВЛЯНСКИЙ РАЙОН] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220813204314/https://planetabelarus.by/map/belarus/gomelskaya-oblast/narovlyanskiy-rayon/ |date=13 жніўня 2022 }}
* [https://www.youtube.com/@narovlya/videos Прыпяцкая праўда. Новости Наровли] // youtube.com
* [http://szliachta.org/p02_by/naroulia01-05/naroulia01.html Палацавы комплекс Горватаў ў Юркавым куточку]{{Недаступная спасылка}}
* [https://demidov.schools.by/pages/proishozhdenie-nazvanija-narovlja Происхождение названия «Наровля»: версии, аргументы, рассуждения] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241225004948/https://demidov.schools.by/pages/proishozhdenie-nazvanija-narovlja |date=25 снежня 2024 }}
* [https://realt.onliner.by/2015/06/15/narovl9 Рассматриваем в деталях «жемчужину Наровли»] // onliner.by
{{Вонкавыя спасылкі}}
{{Нараўлянскі раён}}
{{Гомельская вобласць}}

[[Катэгорыя:Нароўля| ]]
[[Катэгорыя:Сапегі]]
[[Катэгорыя:Слушкі]]
[[Катэгорыя:Аскеркі]]
[[Катэгорыя:Сіверсы]]
[[Катэгорыя:Гольсты]]
[[Катэгорыя:Горваты]]
[[Катэгорыя:Ваньковічы]]
[[Катэгорыя:Мястэчкі Менскага ваяводства]]</text>
      <sha1>jm7m544qo1fyndyc8ie3vsh024t37yw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вікіпедыя:Да выдалення</title>
    <ns>4</ns>
    <id>16411</id>
    <revision>
      <id>5171008</id>
      <parentid>5169442</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T22:32:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IshaBarnes</username>
        <id>124956</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>да выдалення Рэхдок (серыял)</comment>
      <origin>5171008</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3504" sha1="7zfw9tjl4jjgllh3dqo2ae0eb59euay" xml:space="preserve">{{Index box}}
{{shortcut|ВП:ДВ}}
{{/Шапка}}

== [[Рэхдок (серыял)]] ==
Значнасць сумнеўная, якасць перакладу нізкая. З памылкай у назве вісіць ужо 2 месяцы.  [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:32, 26 ліпеня 2026 (+03)

== [[Міхаіл Канстанцінавіч Лазар]] ==
: {{Выдаліць}} Ні публікацый, ні АК. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:30, 23 чэрвеня 2026 (+03)
: {{Выдаліць}}. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:17, 22 ліпеня 2026 (+03)

== [[Metal Gear Solid 3: Snake Eater]] == 
Машынны недапераклад. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:40, 6 чэрвеня 2026 (+03)

:пераклад не машынны, проста я перакладаў менавіта так каб ўсё было як у англійскім тэксце. гад дэмн [[Удзельнік:ABECOME SAWYER|ABECOME SAWYER]] ([[Размовы з удзельнікам:ABECOME SAWYER|размовы]]) 09:58, 7 чэрвеня 2026 (+03)

== [[Праваабаронцы за свабодныя выбары]] ==
Значнасць сумнеўная, ніякіх крыніц, апроч афіляваных інфастаронак, але ёсць некалькі спасылак з іншых артыкулаў на яго. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:54, 4 чэрвеня 2026 (+03)
* Яго дублікат «[[Лагон]]», ці то ЛагоС, выставіў да хуткага выдалення. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:10, 4 чэрвеня 2026 (+03)

== [[Максім Андрэевіч Крупейчанка]] ==
: артыкул [https://ru.wikipedia.org/wiki/Крупейченко,_Максим_Андреевич Крупейченко, Максим Андреевич] выдалены з РуВікі праз адстутнасць доказаў энцыклапедычнай значнасці, стаіць забарона стварэння, меліся спробы несанкцыянаванага аднаўлення старонкі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:07, 27 мая 2026 (+03)
:: Паводле інфармацыі: &quot;член президиума '''Минского городского отделения''' Белорусской партии «Белая Русь»&quot;, а не прэзідыума ўсёй партыі. Але ганаровы консул (не Пасол) Гамбіі. З іншага боку ў нас ёсць артыкул пра Аляксандра Машэнскага: і тут, і там - генеральны дырэктар. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 16:01, 22 ліпеня 2026 (+03)
{{/Падвал}}</text>
      <sha1>7zfw9tjl4jjgllh3dqo2ae0eb59euay</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5171019</id>
      <parentid>5171008</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T23:46:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IshaBarnes</username>
        <id>124956</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Metal Gear Solid 3: Snake Eater */ прапаную пакінуць</comment>
      <origin>5171019</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3774" sha1="s63hm5rprfvxm0ec3iz09kw0o3p60fa" xml:space="preserve">{{Index box}}
{{shortcut|ВП:ДВ}}
{{/Шапка}}

== [[Рэхдок (серыял)]] ==
Значнасць сумнеўная, якасць перакладу нізкая. З памылкай у назве вісіць ужо 2 месяцы.  [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:32, 26 ліпеня 2026 (+03)

== [[Міхаіл Канстанцінавіч Лазар]] ==
: {{Выдаліць}} Ні публікацый, ні АК. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:30, 23 чэрвеня 2026 (+03)
: {{Выдаліць}}. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:17, 22 ліпеня 2026 (+03)

== [[Metal Gear Solid 3: Snake Eater]] == 
Машынны недапераклад. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:40, 6 чэрвеня 2026 (+03)

:пераклад не машынны, проста я перакладаў менавіта так каб ўсё было як у англійскім тэксце. гад дэмн [[Удзельнік:ABECOME SAWYER|ABECOME SAWYER]] ([[Размовы з удзельнікам:ABECOME SAWYER|размовы]]) 09:58, 7 чэрвеня 2026 (+03)
: Вычытаў, выкінуў лішняе. У такім выглядзе прапаную {{Пакінуць}}.  [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:46, 26 ліпеня 2026 (+03)

== [[Праваабаронцы за свабодныя выбары]] ==
Значнасць сумнеўная, ніякіх крыніц, апроч афіляваных інфастаронак, але ёсць некалькі спасылак з іншых артыкулаў на яго. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:54, 4 чэрвеня 2026 (+03)
* Яго дублікат «[[Лагон]]», ці то ЛагоС, выставіў да хуткага выдалення. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:10, 4 чэрвеня 2026 (+03)

== [[Максім Андрэевіч Крупейчанка]] ==
: артыкул [https://ru.wikipedia.org/wiki/Крупейченко,_Максим_Андреевич Крупейченко, Максим Андреевич] выдалены з РуВікі праз адстутнасць доказаў энцыклапедычнай значнасці, стаіць забарона стварэння, меліся спробы несанкцыянаванага аднаўлення старонкі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:07, 27 мая 2026 (+03)
:: Паводле інфармацыі: &quot;член президиума '''Минского городского отделения''' Белорусской партии «Белая Русь»&quot;, а не прэзідыума ўсёй партыі. Але ганаровы консул (не Пасол) Гамбіі. З іншага боку ў нас ёсць артыкул пра Аляксандра Машэнскага: і тут, і там - генеральны дырэктар. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 16:01, 22 ліпеня 2026 (+03)
{{/Падвал}}</text>
      <sha1>s63hm5rprfvxm0ec3iz09kw0o3p60fa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уладзімір Антонавіч Марук</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16769</id>
    <revision>
      <id>5171016</id>
      <parentid>5077931</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T23:09:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5171016</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6907" sha1="q64byxw94kbid0uvnv92whit6ofeou0" xml:space="preserve">{{пісьменнік}}
'''Уладзімір Антонавіч Марук''' ({{ДН|6|1|1954}}, в. [[Востраў (Ганцавіцкі раён)|Гута]] {{месца нараджэння|Ганцавіцкага раёна|ў Ганцавіцкім раёне|Ганцавіцкі раён}} — {{ДС|23|1|2010}}) — беларускі [[паэт]] і [[перакладчык]].

== Біяграфія ==
Нарадзіўся ў сялянскай сям’і. У 1970 скончыў Моўчадскую сярэднюю санаторную школу-інтэрнат і паступіў у [[Магілёўскі бібліятэчны тэхнікум]]. Пасля заканчэння тэхнікума працаваў ва ўстановах культуры [[Ганцавіцкі раён|Ганцавіцкага раёна]] — у Шашкоўскай сельскай, раённай дзіцячай бібліятэках, загадчыкам аўтаклуба. У 1980 годзе скончыў [[філалагічны факультэт БДУ|філалагічны факультэт]] [[БДУ|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]. Працаваў настаўнікам беларускай мовы і літаратуры ў сярэдняй школе № 106 у Мінску. 3 1981 — карэспандэнт, загадчык аддзела літаратуры і мастацтва газеты [[Звязда (1917)|«Звязда»]], з 1986 — рэдактар, загадчык рэдакцыі выдавецтва [[Юнацтва (выдавецтва)|«Юнацтва»]]. 3 1998 галоўны рэдактар выдавецтва [[Белфакс, выдавецтва|«Белфакс»]]. У 2003—2010 гадах намеснік галоўнага рэдактара часопіса [[Полымя (1922)|«Полымя»]].

== Творчасць ==
Першыя вершы апублікаваў у 1972. Першыя яго вершы былі апублікаваны ў ганцавіцкай раённай газеце «Савецкае Палессе», з цягам часу творы маладога паэта пачалі друкаваць «[[Магілёўская праўда]]» «Беларусь». У 1974 г. у часопісе «Маладосць» быў змешчаны цыкл вершаў У. Марука, які вылучаўся лірычнасцю, душэўнасцю, сталасцю думкі. На пачатку 1980-х гг. паэт спрабаваў голас у гучных грамадзянскіх тэмах, але з цягам часу адчуў, што пафаснае прамоўніцтва, барабанны рытм — гэта не яго стыхія, і зноў звярнуўся да лірычнай паэзіі.

Аўтар зборнікаў паэзіі:
* «Зоркі ў кронах» (1982),
* [http://www.gants-region.info/load/vladimir_maruk/zbornik_vershaw_list_rabine/25-1-0-164 «Ліст рабіне»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305160413/http://www.gants-region.info/load/vladimir_maruk/zbornik_vershaw_list_rabine/25-1-0-164 |date=5 сакавіка 2016 }} (1987),
* [http://www.gants-region.info/load/vladimir_maruk/zbornik_vershaw_inkrustacyja_golasam/25-1-0-165 «Інкрустацыя голасам»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305153506/http://www.gants-region.info/load/vladimir_maruk/zbornik_vershaw_inkrustacyja_golasam/25-1-0-165 |date=5 сакавіка 2016 }} (1991),
* [http://www.gants-region.info/load/vladimir_maruk/zbornik_vershaw_ekhaw_chyzh_u_paryzh/25-1-0-166 «Ехаў чыж у Парыж»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305153402/http://www.gants-region.info/load/vladimir_maruk/zbornik_vershaw_ekhaw_chyzh_u_paryzh/25-1-0-166 |date=5 сакавіка 2016 }} (1994),
* [http://www.gants-region.info/load/vladimir_maruk/chyzh_vjarnuwsja_z_za_mjazhy/25-1-0-53 «Чыж вярнуўся з-за мяжы»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150917032937/http://www.gants-region.info/load/vladimir_maruk/chyzh_vjarnuwsja_z_za_mjazhy/25-1-0-53 |date=17 верасня 2015 }} (2003),
* [http://www.gants-region.info/load/vladimir_maruk/zbornik_vershaw_kudmen/25-1-0-150 «Кудмень»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305204606/http://www.gants-region.info/load/vladimir_maruk/zbornik_vershaw_kudmen/25-1-0-150 |date=5 сакавіка 2016 }} (2011).

Уладзімір Марук займаўся перакладамі з рускай, армянскай, узбекскай, туркменскай моў на беларускую, выступаў як публіцыст. У артыкулах «Паслухайце: спяваюць у Лебедзеве», «Высокія меркі часу», «Свет дзівосны з-пад разца», «Мядзьведзі, ласі… і кветкі» ён узнімаў маральна-этычныя праблемы нашага часу, разважаў пра культуру вёскі, народныя традыцыі. Вершы У. Марука перакладаліся на рускую, украінскую мовы.

Пісаў У. Марук і для дзяцей — у 1994 г. выйшла кніга «Ехаў чыж у Парыж», у 2004 г. «Чыж вярнууўся з-за мяжы». Ствараліся яны ў першую чаргу для малодшага школьнага ўзросту, пазнаёміліся з імі і дашкольнікі.

== Прызнанне ==
* Член [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза беларускіх пісьменнікаў]] (1984)
* У чэрвені 2014 года ў вёсцы Гута на доме, у якім выхоўваўся Уладімір Антонавіч Марук, усталявалі [http://www.gants-region.info/index/pamjatnik/0-2664 мемарыяльную дошку]{{Недаступная спасылка}}.

== Спасылкі ==
* [https://bis.nlb.by/ru/documents/130974 Беларусь у асобах і падзеях]
* [http://vershy.ru/category/uladzimir-maruk Уладзімір Марук] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110825225648/http://vershy.ru/category/uladzimir-maruk |date=25 жніўня 2011 }} на нацыянальным паэтычным партале «Вершы.ru»

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Марук Уладзімір}}
[[Катэгорыя:Паэты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]]</text>
      <sha1>q64byxw94kbid0uvnv92whit6ofeou0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хвоя звычайная</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17398</id>
    <revision>
      <id>5171114</id>
      <parentid>5128059</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T07:06:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-41720-78</username>
        <id>171683</id>
      </contributor>
      <comment>/* Выкарыстанне драўніны */ вікіфікацыя</comment>
      <origin>5171114</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25516" sha1="b2zs27y4n0lvq5pcw641nwp1zrzdd3n" xml:space="preserve">{{Таксон
|image file        = Pinus sylvestris p1.jpg
|image descr       = Агульны выгляд расліны, [[Польшча]]
|image title       = Хвоя звычайная
|regnum            = Расліны
|ref               = 
|comment           = 
|rang              = Від
|latin             = Pinus sylvestris
|author            = [[L.]], [[1753]]
|syn               = 
|typus             = 
|children name     = 
|children          = 
|range map         = Pinus sylvestris range-01.png
|range map caption = 
|range map width   = 
|range legend      = 
|iucnstatus        = lc
|iucn              = 42418
|wikispecies       = Pinus sylvestris
|commons           = Pinus sylvestris
|itis              = 183389
|ncbi              = 3349
|eol               = 1059929
|grin              = 28552
|ipni              = 263353-1
|tpl=kew-2562297
}}
'''Хвоя звычайная'''&lt;ref name=&quot;Киселевский&quot;&gt;{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|98}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Інбелкульт&quot;&gt;{{кніга
|аўтар          = 
|частка         = 
|загаловак      = Беларуская навуковая тэрміналогія: слоўнік лясных тэрмінаў
|арыгінал       = 
|спасылка       = http://www.slounik.org/bnt08/l18/5
|адказны        = 
|выданне        = 
|месца          = Мінск
|выдавецтва     = Інбелкульт
|год            = 1926
|том            = Вып. 8
|старонкі       = 
|старонак       = 80
|серыя          = 
|isbn           = 
|тыраж          = 
}}&lt;/ref&gt;, або '''Сасна звычайная''' (''Pinus sylvestris'') — вечназялёнае [[дрэва]] [[Род (біялогія)|роду]] [[хвоя]] [[Сямейства (біялогія)|сямейства]] хваёвых. У натуральных умовах расце ў [[Еўропа|Еўропе]] і [[Азія|Азіі]].

== Назва ==

Хвоя звычайная, хвоя&lt;ref&gt;{{нп3|Мікалай Іванавіч Аненкаў|Анненков Н.|ru|Анненков, Николай Иванович}} [[:s:ru:Ботанический словарь (Анненков)/Pinus sylvestris/ДО|Ботанический словарь]], Спб, 1878&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Васількоў І. Г. Матэрыялы да флоры Горацкага раёна. Праца навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі, т. III. Горы-Горкі, 1927&lt;/ref&gt;, сасна&lt;ref&gt;[[Міхаіл Мікалаевіч Ганчарык|Ганчарык М. М.]] Беларускія назвы раслін. Праца навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі, т. II і IV. Горы-Горки, 1927&lt;/ref&gt;, хвалка&lt;ref name=&quot;Верас&quot;&gt;[[Зоська Верас|З. Верас]], Беларуска-польска-расейска-лацінскі ботанічны слоўнік, Выданне газеты «Голас беларуса», Друкарня С. Бэкэра. Вільня, Субач 2, 1924&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Антон Краскоўскі|Kraskoŭski A.]] Bielaruskija lekarskija ziolki. Wilnia, 1921&lt;/ref&gt;, асохарніца, барына&lt;ref&gt;{{нп3|Міхаіл Васільевіч Рытаў|Рытов М. В.|ru|Рытов, Михаил Васильевич}} Русские лекарственные растения. т. I. Петроград, 1918&lt;/ref&gt;.

== Апісанне ==
[[Файл:Pinus sylvestris - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-106.jpg|thumb|220px|left|Хвоя звычайная. {{Бат.іл.|1}}]]
[[File:Pinus sylvestris MHNT.BOT.2005.0.971.jpg|220px|left|thumb|Шышкі]]
[[Файл:ScotsPine shoot.jpg|thumb|220px|left|Парастак з шышкамі рознага ўзросту.]]
[[File:Stamp of Belarus - 2004 - Colnect 281063 - Pine.jpeg|thumb|[[Паштовая марка]] Беларусі, 2004]]

Дрэва вышынёй 25-40 м і [[дыяметр]]ам ствала 0,5-1,2 м. Самыя высокія дрэвы (да 45-50 м), растуць на паўднёвым узбярэжжы [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]]&lt;ref name=&quot;Gymnosperm&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.conifers.org/pi/Pinus_sylvestris.php|title=Pinus sylvestris|author=Edited by Christopher J. Earle.|date=Last Modified 2012-11-23|work=The Gymnosperm Database|lang=en|accessdate=2013-01-13|archiveurl=https://www.webcitation.org/6E2sllEzn?url=http://www.conifers.org/pi/Pinus_sylvestris.php|archivedate=30 студзеня 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

[[Ствол дрэва|Ствол]] прамы. [[Крона дрэва|Крона]] высока паднятая [[конус]]ападобная, а затым круглявая, шырокая, з гарызантальна размешчанымі ў [[мутоўка]]х галінамі.

Выгін ствала можа паўстаць пры пашкоджанні [[парасткі|парасткаў]] матыльком сямейства {{bt-bellat|Ліставёрткі|Tortricidae}}, відам {{bt-bellat||Rhyacionia buoliana}}&lt;ref&gt;[http://www.theanimalworld.ru/insect/pobegovjun_zimujushij.html Мир животных.ру: Побеговьюн зимующий.]&lt;/ref&gt;.

[[Кара (біялогія)|Кара]] ў ніжняй частцы ствала тоўстая, лускаватая, шэра-карычневая, з глыбокімі расколінамі. Лускавінкі кары ўтвараюць пласціны няправільнай формы. У верхняй частцы ствала і на галінах кара тонкая, у выглядзе шматкоў (лушчыцца), памяранцава-чырвоная.

Галінкаванне кальчаковае. Парасткі спачатку зялёныя, затым да канца першага лета становяцца шэра-светла-карычневымі.

[[Пупышка|Пупышкі]] яйкападобна-конусападобныя, памяранцава-карычневыя, пакрытыя белай смалой часцей тонкім, радзей больш тоўстым пластом.

[[Шышка|Шышкі]] з дзеравяністымі насеннымі лусачкамі, выспяваюць на другі год пасля цвіцення.

[[Ігліца (расліны)|Хваінкі]] размешчаны па дзве ў пучку, (2,5-) 4-6 (-9) см даўжынёй, 1,5-2 мм таўшчынёй, шэра-небудзь шэра-зялёныя, як правіла, злёгку выгнутыя, краю дробназубчатыя, жывуць 2-6 (-9) гадоў (у Сярэдняй Расіі 2-3 гады&lt;ref name=&quot;ІВРСР&quot;&gt;{{ІВРСР|частка=45. ''Pinus sylvestris'' L. — Сосна обыкновенная|том=1|стар=120}}&lt;/ref&gt;).

Верхні бок хваінак выпуклы, ніжні з жалабкамі, шчыльны, з добра прыкметнымі блакітна-белымі лініямі. У маладых дрэў хваінкі даўжэй (5-9 см), у старых карацей (2,5-5).

Мужчынскія шышкі 8-12 мм, жоўтыя ці ружовыя. Жаночыя [[Шышка|шышкі]] (2,5 -) 3-6 (-7,5) см даўжынёй, конусападобныя, сіметрычныя або амаль сіметрычныя, адзіночныя або па 2-3 шт., Пры паспяванні матавыя ад шэра-светла-карычневага да шэра-зялёнага; спеюць у лістападзе-снежні, праз 20 месяцаў пасля [[апыленне|апылення]]; адкрываюцца з лютага па красавік і неўзабаве ападаюць. Лускавінкі шышак амаль [[ромб|рамбічныя]], плоскія або слабавыпуклыя з невялікім пупком, рэдка кручкаватыя, з завостранай верхавінай. [[Насенне]] чорнае, 4-5 мм, з 12-20 мм перапончатыя крыльцам.

== Арэал і экалогія ==

Светлалюбнае, хуткарослае дрэва, непатрабавальнае да [[глеба|глебы]] і вільгаці. Добра аднаўляецца на лесасеках і пажарышчах, як асноўны лесаўтваральнік шырока выкарыстоўваецца ў лесакультурнай практыцы ва ўсіх [[кліматычныя зоны|кліматычных зонах]]. На поўначы арэала падымаецца на вышыню да 1 000 м над [[узровень мора|узроўнем мора]], на поўдні да 1 200-2 500 м над узроўнем мора.

Шырокараспаўсюджанае дрэва [[Еўразія|Еўразіі]], пачынаючы з [[Іспанія|Іспаніі]] і [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] і далей на ўсход да [[Рачны басейн|басейна]] ракі [[Алдан (рака)|Алдан]] і сярэдняй плыні [[Амур]]а ва [[Усходняя Сібір|Усходняй Сібіры]]. На поўначы хвоя звычайная расце аж да [[Лапландыя|Лапландыі]], на поўдні сустракаецца ў [[Манголія|Манголіі]] і [[Кітай|Кітаі]]. Утварае чыстыя насаджэнні і расце разам з [[елка]]й, [[бяроза]]й, [[асіна]]й, [[дуб]]ам, малапатрабавальная да глебава-грунтавых ўмоў, займае часта непрыдатныя для іншых відаў плошчы: пяскі, [[балота|балоты]]. На захадзе Кольскага паўвострава хвоя ўтварае мяжу лесу з тундрай.

На [[Беларусь|Беларусі]] хвоя звычайная — самая распаўсюджаная дрэўная парода&lt;ref name=&quot;ЛР&quot;&gt;{{кніга
|аўтар          = 
|частка         = Сосна обыкновенная
|загаловак      = Лекарственные растения и их применение
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = 
|выданне        = 5-е, перераб. и. доп.
|месца          = Мн.
|выдавецтва     = «Наука и техника»
|год            = 1974
|том            = 
|старонкі       = 70-73
|старонак       = 592
|серыя          = 
|isbn           = 
|тыраж          = 120 000
}}&lt;/ref&gt;. Утварае хваёвыя лясы, на якія прыходзіцца большая частка лясной плошчы краіны. Умовы росту — ад сухіх пясчаных выдмаў (дзюн) да верхавых балот. Найбольшыя масівы на [[Нарачана-Вілейская нізіна|Нарачана-Вілейскай]], [[Верхнянёманская нізіна|Верхнянёманскай]], [[Полацкая нізіна|Полацкай]], [[Палеская нізіна|Палескай]] нізінах і [[Цэнтральнабярэзінская раўніна|Цэнтральнабярэзінскай раўніне]].

=== Разнавіднасці ===
[[Файл:Хвоя Каралева (02).jpg|thumb|Хвоя Каралева, Хойніцкі лясгас, Беларусь]]
У розных частках арэала навукоўцамі паказаныя [[разнавіднасць|разнавіднасці]] хвоі звычайнай, а таксама [[марфалогія раслін|марфалагічныя]] і [[экалогія|экалагічныя]] [[Інфравідавыя рангі|формы]] — [[экатып]]ы, якія бываюць характэрныя для пэўных раёнаў росту.

У цяперашні час навукоўцамі разглядалася 3 сапраўдных [[падвід]]ы хвоі звычайнай:

* {{bt|Pinus sylvestris|var=hamata|[[Steven]]}} — расце на [[Балканскі паўвостраў|Балканскім паўвостраве]], у паўночнай [[Турцыя|Турцыі]] і [[Закаўказзе|Закаўказзі]], на вышыні 500-2 600 м над узроўнем мора.
* {{bt|Pinus sylvestris|var=lapponica|}} — расце ў [[Нарвегія|Нарвегіі]], [[Швецыя|Швецыі]], [[Фінляндыя|Фінляндыі]] і прылеглых тэрыторыях Расіі паўночней 65° паўночнай шыраты (поўнач [[Карэлія|Карэліі]] і [[Мурманская вобласць]]). На [[Салавецкія астравы|Салавецкіх астравах]] у [[Белае мора|Белым моры]] яе рост складае да 30 м&lt;ref name=&quot;The Gymnosperm Database&quot;&gt;[http://www.conifers.org/pi/pin/sylvestris.htm The Gymnosperm Database]&lt;/ref&gt;. Ігліца больш кароткая і цвёрдая. Насенне жаўтлява-карычневае. Нярэдка ўтварае [[хмызняк]]овую форму, якая сцелецца&lt;ref&gt;Лантратова А. С. Деревья и кустарники Карелии: Определитель. — Петрозаводск: Карелия. 1991. — С. 74. — ISBN 5-7545-0369-5&lt;/ref&gt;.
* {{bt|Pinus sylvestris|var=mongolica|[[Litv.]]}} — расце ў [[Манголія|Манголіі]], паўночна-заходнім [[Кітай|Кітаі]] і паўднёвай [[Сібір]]ы, на вышыні 300-2 000 м над узроўнем мора. Займае вялікія тэрыторыі ў [[Забайкалле|Забайкаллі]], у іншых месцах аддае перавагу сухім і пясчаным глебам. У запаведніку [[Запаведнік Сахонда|Сахонда]] ў Забайкаллі расце дрэва вышынёй 42 м.&lt;ref name=&quot;The Gymnosperm Database&quot; /&gt;

=== Экатыпы ===
У сувязі з шырокім арэалам хвоя звычайная распасціраецца ў раёнах, якія значна адрозніваюцца экалагічна. Дадзены від характарызуецца вельмі значнай разнастайнасцю. Эколагі выдзяляюць да 30 экатыпаў. Напрыклад, у басейне ракі [[Ангара]] расце [[Ангарская хвоя]] — экатып хвоі звычайнай.

Фарміраванне ў натуральных умовах адметных экатыпаў спрыяла з’яўленню вялікай колькасці навуковых назваў-сінонімаў віду, якія ў цяперашні час маюць статус [[nom. illeg.]] або [[nom. inval.]] і не выкарыстоўваюцца ў сістэматыцы.

Сінонімы&lt;ref&gt;Гл. '''The Plant List''' у картцы&lt;/ref&gt;:

* {{btname|Pinus binatofolio|[[Gilib.]]}}
* {{btname|Pinus borealis|[[Salisb.]]}}
* {{btname|Pinus cretacea|[[Kalen.]]}}
* {{btname|Pinus ericetorum|[[Thore]]}}
* {{btname|Pinus erzeroomica|[[Calvert]] ex [[Gordon]]}}
* {{btname|Pinus fominii|[[Kondr.]]}}
* {{btname|Pinus frieseana|[[Wich.]]}}
* {{btname|Pinus genevensis|[[Carrière]]}}
* {{btname|Pinus genovensis|[[Garsault]]}}
* {{btname|Pinus hagenaviensis|[[K.Koch]]}}
* {{btname|Pinus krylovii|[[Serg.]] &amp; [[Kondr.]]}}
* {{btname|Pinus lapponica|([[Hartm.]]) [[Mayr]]}}
* {{btname|Pinus montana|[[Hoffm.]]}}
* {{btname|Pinus mughus|[[Jacq.]]}}
* {{btname|Pinus resinosa|[[Savi]]}}
* {{btname|Pinus rigensis|[[Loudon]]}}
* {{btname|Pinus rubra|[[Mill.]]}}
* {{btname|Pinus tartarica|[[Mill.]]}}

== Асаблівасці біялогіі ==
У сасны ў жыццёвым цыкле заканамерна чаргуюцца два пакаленні: [[спарафіт]] і [[гаметафіт]]. [[Споры]] сасны адрозніваюцца па велічыні і ўласцівасцях. Дробныя споры называюцца мікраспорамі, з іх утвараецца мужчынскі гаметафіт. Буйныя споры — гэта мегаспоры, з якіх развіваюцца жаночыя гаметафіты.

Мужчынскія зеленавата-жоўтыя шышкі групамі размяшчаюцца каля асновы маладых парасткаў. Да восі кожнай шышкі прымацаваны плевачныя лісцікі, на якіх размешчаны па два пыльнікі. У іх утвараецца вялікая колькасць мікраспор. Тут жа, унутры пыльніка, мікраспоры развіваюцца і ўтвараюць мужчынскія гаметафіты — пылковыя зярняты, сукупнасць якіх утварае мікраскапічна дробны пылок. Ён складаецца з некалькіх клетак, у ім няма антэрыдыяў.

Жаночыя шышкі чырванаватага колеру размяшчаюцца па адной, радзей па 2—3 паблізу верхавіны маладога парастка. На восі жаночай шышкі знаходзяцца дравяністыя лускавінкі двух тыпаў. У аснове больш буйных лускавінак размяшчаюцца па два семязачаткі. Звонку семязачатак ахаваны покрывам. У семязачатку ўтвараюцца чатыры мегаспоры. Тры з іх адміраюць, а чацвёртая дае шматклетачны жаночы гаметафіт — першасны эндасперм. У яго клетках назапашваюцца пажыўныя рэчывы. У эндасперме ўтвараюцца два архегоніі, у кожным з якіх знаходзіцца па адной яйцаклетцы.

{{Фотарадок|border=0|Pinus sylvestris flos pollen bialowieza forest beentree.jpg|Pinus sylvestris flos female bialowieza forest beentree.jpg|Dseed pinus sylvestris 3 beentree.jpg|ш3=160|Pinus sylvestris seedlings kz.jpg|ш4=170|текст=Мужчынскія шышкі; Жаночая шышка; [[Насенне]]; [[Праростак|Сеянцы]].}}

Утварэнню насення ў сасны папярэднічаюць апыленне і апладненне. Позняй вясной вялікая колькасць пылку высыпаецца з пыльнікаў і разносіцца ветрам. Частка пылковых зярнят трапляе на семязачаткі. Пасля апылення пачынаецца працэс апладнення. Пылок не адразу прарастае. У сасны паміж апыленнем і апладненнем яйцаклеткі праходзіць каля года. Потым пылок пачынае прарастаць і ў яго ўтвараецца доўгая пылковая трубка. Яна расце ў напрамку да архегонія. У ёй ўтвараюцца мужчынскія гаметы — сперміі. Яны не маюць жгуцікаў і не могуць рухацца самастойна. Для палавога працэсу сасне не патрэбна вада, а два сперміі паступова перамяшча-
юцца да яйцаклеткі па пылковай трубцы. Кончык пылковай трубкі, якая дарасла да яйцаклеткі, разрываецца і вызваляе сперміі. Адзін са сперміяў пры гэтым зліваецца з яйцаклеткай, у выніку чаго ўтвараецца зігота. Другі спермій гіне. Гіне і другая, неаплодненая, яйцаклетка.

[[Зігота]] дзеліцца і ўтварае зародак — зачатак новага спарафіта сасны. Эндасперм таксама моцна разрастаецца, і ў ім назапашваюцца пажыўныя рэчывы, неабходныя для развіцця зародка. Адначасова з развіццём зародка адбываецца ператварэнне покрыва семязачатка ў лупіну семені. Так увесь семязачатак ператвараецца ў семя. У сасны гэтыя працэсы працягваюцца паўтара года.

На трэці год, пасля выспявання насення, лускавінкі жаночай шышкі разыходзяцца і насенне высыпаецца. Кожнае семя мае празрыстае крыльца — прыстасаванне для пераносу ветрам. Трапіўшы ў спрыяльныя ўмовы, насенне прарастае і дае пачатак новай расліне спарафіта. Такім чынам завяршаецца жыццёвы цыкл сасны.

== Выкарыстанне чалавекам ==

=== Выкарыстанне драўніны ===
{{main|Хвоя (драўніна)}}
[[Драўніна]] хвоі звычайнай шырока выкарыстоўваецца ў сталярных і плотніцкіх працах, для вырабу [[Шпон (матэрыял)|шпону]], [[Фанера|фанеры]].

Карані, незвычайна гнуткія ў свежым стане, становяцца моцнымі і пругкімі пры высыханні; з іх вырабляюць рознае плеценае начынне, напрыклад, [[Карневацік|плецены посуд]]&lt;ref name=&quot;ІВРСР&quot; /&gt;.

{{Фотарадок|border=0|PinusSylvestrisBole.jpg|Pinus_silvestris_cross_beentree.jpg|тэкст=Кара дарослага дрэва ў ніжняй частцы ствала. &lt;br /&gt; Папярочны спілаване ствала.}}

=== Сыравіна для хімічнай прамысловасці ===

Хвоя з’яўляецца крыніцай мноства каштоўных рэчываў і сумесяў, шырока выкарыстоўваюцца чалавекам.

[[Смала]], якая здабываецца пры [[падсочка|падсочцы]] з найстаражытных часоў, з’яўляецца каштоўнай сыравінай для хімічнай прамысловасці. З яе атрымліваюць два асноўных прадукту: [[каніфоль]] і [[шкіпінар]]. Гэтыя прадукты могуць быць падвергнуты больш глыбокай перапрацоўцы, з мэтай атрымання растваральнікаў, [[араматызатар]]аў, клеючых рэчываў, [[люстр]]аў і іншых прадуктаў.

З ігліцы, маладых парасткаў і шышак атрымліваюць [[эфірнае масла]] — [[хваёвы алей]]&lt;ref name=&quot;belen&quot;&gt;{{Крыніцы/БелЭн|16|||568}}&lt;/ref&gt;, або [[эфірны алей хвоі]]. Хваёвы алей можа прымяняцца ў службовых і жылых памяшканнях, бальнічных палатах, дзіцячых садках, школах, у саунах для араматызацыі [[паветра]].

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* Біялогія: вучэб. дапам. для 7-га кл. агульнаадукац. устаноў з беларус. мовай навучання / В. М. Ціхаміраў [і інш.]; пад рэд. В. М. Ціхамірава; пер. з рус. мовы Г. І. Кулеш. — Мн.: Нар. асвета, 2010. — 199 с. : іл. ISBN 978-985-03-1340-9
* ''Гроздова Н. Б., Некрасов В. И., Глоба-Михайленко Д. А.'' Деревья, кустарники и лианы. — М.: Лесная пром., 1986.
* ''Forrest, G. I.'' 1980. Genotypic variation among native Scots Pine populations in Scotland based on monoterpene analysis. Forestry 53: 101—128.

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Дрэвы]]
[[Катэгорыя:Хвоя]]
[[Катэгорыя:Флора Еўразіі]]
[[Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе]]
[[Катэгорыя:Расліны на марках]]</text>
      <sha1>b2zs27y4n0lvq5pcw641nwp1zrzdd3n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Грэцкі арэх</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17422</id>
    <revision>
      <id>5171098</id>
      <parentid>5082532</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T06:06:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-41720-78</username>
        <id>171683</id>
      </contributor>
      <comment>/* Распаўсюджанне */ арфаграфія</comment>
      <origin>5171098</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65617" sha1="n81ley7aukuarfk8lc49ykxmtk18766" xml:space="preserve">{{Таксон
 | regnum = Расліны
 | image file = Ořešák v Kladinách (1).jpg
 | image title = Грэцкі арэх
 | image descr = Дарослая расліна ў Чэхіі
 | parent = Juglans
 | rang = Від
 | latin = Juglans regia
 | author = [[L.]]
 | iucnstatus = LC
 | wikispecies = Juglans regia
 | commons = Category:Juglans regia
 | iucn = 63495
 | itis = 503244
 | ncbi = 51240
 | eol = 487229
 | grin = 20772
 | ipni = 442427
|tpl=kew-2331747
}}
'''Грэцкі арэх'''&lt;ref name=&quot;Киселевский&quot;&gt;{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|69}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ЛРКЛ&quot;&gt;Назва згодна з {{ЛРКЛ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ДПЯ&quot;&gt;{{кніга
|аўтар          = Митюков А. Д., Налетько Н. Л., Шамрук С. Г.
|частка         = Орех грецкий
|загаловак      = Дикорастущие плоды, ягоды и их применение
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = 
|выданне        = 
|месца          = Мн
|выдавецтва     = Ураджай
|год            = 1975
|том            = 
|старонкі       = 89-91
|старонак       = 200
|серыя          = 
|isbn           = 
|тыраж          = 130 000
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ЛР&quot;&gt;{{кніга
|аўтар          = 
|частка         = Орех грецкий
|загаловак      = Лекарственные растения и их применение
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = 
|выданне        = 5-е, перераб. и. доп.
|месца          = Мн.
|выдавецтва     = «Наука и техника»
|год            = 1974
|том            = 
|старонкі       = 106-108
|старонак       = 592
|серыя          = 
|isbn           = 
|тыраж          = 120 000
}}&lt;/ref&gt;, '''Валоскі арэх''' (''Juglans regia'') — лістападнае [[дрэва]], [[Біялагічны від|від]] [[дрэва|дрэў]] [[род]]у {{bt-bellat|арэх|Juglans}} сямейства {{bt-bellat|арэхавыя|Juglandaceae}}.

== Батанічнае апісанне ==
{{Біяфота|Juglans_regia_-_Köhler–s_Medizinal-Pflanzen-081.jpg|ш=250|left|{{Бат.іл.|1}}|color=#BBDD99}}

Грэцкі арэх — хуткарослая, святлалюбная, цеплалюбівыя, засухаўстойлівая расліна. Буйное дрэва, вышыня да 30 метраў&lt;ref name=&quot;ЛР&quot;/&gt;, і да 1,5 м у дыяметры&lt;ref name=&quot;ДПЯ&quot;/&gt;.

Працягласць жыцця 300—400 гадоў. Цвіце грэцкі арэх у [[красавік]]у-[[май|маі]], плады выспяваюць у [[верасень|верасні]].

=== Ствол і парасткі ===

[[Ствол дрэва|Ствол]] тоўсты і галінасты, пакрыты шэрай патрэсканай [[Кара (біялогія)|карой]] з падоўжнымі расколінамі, [[галіны]] ўтвараюць густую, шырокакруглую [[Крона дрэва|крону]]&lt;ref name=&quot;ДПЯ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ЛР&quot;/&gt;. Маладыя [[парасткі]] бліскучыя аліўкава-шэрыя з круглымі, апушанымі [[пупышка]]мы.

=== Лісце ===
{{Біяфота|003 2011 04 18 Blattadern.jpg|right|ш=250|Ліст у восеньскай афарбоўцы|color=#BBDD99}}
Чарговае буйное [[Складанае лісце|лісце складанае]], непарнаперыстае, 20-40 см даўжынёй. Кожны ліст складаецца з чатырох, шасці ці васьмі пар падоўжана-яйцападобных лісточкаў, тупых ці завостраных&lt;ref name=&quot;ЛР&quot;/&gt;, з якіх верхні самы вялікі. Лісточкі бываюць ад 40 да 70 мм даўжынёй, распускаюцца адначасова з кветкамі, яны цэльнакрайнія, яйкападобныя, пры распусканні ружовыя, летам цёмна-зялёныя, бліскучыя, знізу матавыя, пры расціранні з прыемным характэрным пахам&lt;ref name=&quot;ДПЯ&quot;/&gt;.

=== Кветкі ===

[[Кветка|Кветкі]] дробныя, зеленаватыя, [[аднадомныя расліны|аднаполыя]]. Тычыначныя кветкі з 5-6 пялёсткавым калякветнікам і 8-40 тычачкамі сабраны ў вісячыя доўгія каташкі ружова-зялёнага колеру, развіваюцца на леташніх парастках. Песцікавыя кветкі размешчаны на верхавінках аднагадовых галін, адзінкава ці групамі па дзве-тры. Яны маюць просты 5-6-пялёсткавы калякветнік. Песцік адзін, з ніжняй завяззю, кароткім слупком з двухлопасцевым махрыстым лычыкам.

Цвіце ў красавіку — маі&lt;ref name=&quot;ДПЯ&quot;/&gt;.

=== Плады ===
{{Біяфота|Juglans regia MHNT.BOT.2007.40.64.jpg|ш=250|right|Плады грэцкага арэху|color=#BBDD99}}
Арэхаплоднае дрэва, пачынае пладаносіць на 8-10-ы год. [[Плод|Плады]] — буйныя аднанасенныя несапраўдныя [[касцянка|касцянкі]] ([[арэхі]]) — маюць тоўстую, мясістую скурыста-кудзелістую зялёную [[Каляплоднік|лупіну]] і моцную костачку з дравяністай, маршчыністай, рабрыстай абалонкай&lt;ref name=&quot;ДПЯ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ЛР&quot;/&gt;, форма ад круглявай да яйкападобнай, да 5 см даўжынёй, да 3 см у шырыню; пры наступленні спеласці лупіна плоду, высыхаючы, лопаецца на 2 часткі і сама сабой аддзяляецца, костачка сама сабой не раскрываецца.

Касцянка без вонкавай абалонкі складаецца са знешняй дравяністай абалонкі і ядра. Паверхня абалонкі мае выпуклае шво, якое дзеліць плод на дзве палавінкі. У ядры ёсць адна ці дзве (часам і больш) перагародкі.

Плады паспяваюць у канцы жніўня — верасні&lt;ref name=&quot;ДПЯ&quot;/&gt;.

{{clear}}
{{Фотарадок|Noyer centenaire en automne.JPG|Walnuss-rinde.jpg|Walnuss-knospe.jpg|ш1=237|ш2=237|ш3=234|тэкст=Злева направа: агульны выгляд; кара; пупышкі|color=#BBDD99}}
{{Фотарадок|Walnussbluete-001.jpg|Juglans flower female 20050526 064 part.jpg|Juglans regia orzech wloski 2008.JPG|Juglans regia Walnoot 'Buccaneer'.jpg|ш1=146|ш2=234|ш3=154|ш4=234|тэкст=Злева направа: тычынкавыя кветкі; песцікавыя кветкі; няспелы плод; спелы раскрыты плод|color=#BBDD99}}

== Распаўсюджанне ==
{{Біяфота|CH-NB - Interlaken, Dorfstrasse - Collection Gugelmann - GS-GUGE-KÖNIG-C-3.tif|right|ш=250|{{нп3|Франц Ніклаўс Кёніг|Ф. Н. Кёніг||Franz Niklaus König}}. «Інтэрлакен», 1804|color=#BBDD99}}
{{Біяфота|Kočevska reka oreh.jpg|right|ш=250|Грэцкі арэх у Славеніі|color=#BBDD99}}
У дагістарычныя часы грэцкі арэх у [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропе]] быў значна больш распаўсюджаны, хоць, магчыма, то быў блізкі да гэтага, а не той самы від, які там распаўсюджаны ў цяперашні час.

Радзіма [[Балканскі паўвостраў]]. У дзікім стане грэцкі арэх расце ў [[Сярэдняя Азія|Сярэдняй Азіі]]&lt;ref name=&quot;ДПЯ&quot;/&gt;, [[Закаўказзе|Закаўказзі]], асабліва ў заходняй частцы, а таксама ў [[Талышскія горы|Талышскіх гарах]]. Грэцкі арэх расце ў паўночным [[Кітай|Кітаі]], у паўночнай [[Індыя|Індыі]], на [[Цянь-Шань|Цянь-Шані]], у [[Іран]]е, у [[Малая Азія|Малой Азіі]] і [[Грэцыя|Грэцыі]]. У [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропе]] ён лічыцца здзічэлым, але разводзіцца яшчэ да шыраты 56° п. ш. Па звестках Шубелера, у [[Нарвегія|Нарвегіі]] і [[Швецыя|Швецыі]] нават да 59°. Самым паўночным дрэвам гэтай пароды на ўсёй зямлі той жа аўтар лічыць дрэва, якое знаходзіцца ў нарвежскім гарадку [[Форзунд]]зе, пад 63° 35' п. ш. Усё гэта адзінкавыя асобнікі, за якімі старанна даглядаюць.

У [[Расія|Расіі]], у [[Санкт-Пецярбург]]у грэцкі арэх не вымярзае цалкам, але і не ўздымаецца ў выглядзе сапраўднага дрэва. Яго разводзяць з мэтай атрымаць спелыя плады, што здараецца не штогод, яшчэ да шыраты [[Варонеж]]а; да 52° п. ш. у заходняй Расіі, а ўжо з даўгаты [[Харкаў|Харкаве]] арэал пашыраецца да поўдня.

У Беларусі зрэдку сустракаецца па ўсёй тэрыторыі ў парках і вулічных насаджэннях&lt;ref name=&quot;ЛР&quot;/&gt;. 3 усіх відаў арэхавых гэты від мае найбольшае значэнне і пашырэнне. Інтрадукаваны ў паўднёва-заходнія раёны [[Беларусь|Беларусі]] ў другой палове XVIII ст. Пладовыя дрэвы ёсць у парках, вулічных насаджэннях, на прысядзібных участках у [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай]], [[Гомельская вобласць|Гомельскай]], [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай]] абласцях.

Ва Украіне распаўсюджаны ў садова-паркавых культурах, у лясных насаджэннях як пладовая спадарожная парода, у лесапалосах і прыдарожных пасадках. Асноўныя насаджэнні грэцкага арэха ва Украіне размешчаныя ў [[Чарнавіцкая вобласць|Чарнавіцкай вобласці]] і ў [[Крым]]у абласцях&lt;ref name=&quot;укрстрави&quot;&gt;Українські страви (Третє видання)&amp;nbsp;— Київ: Державне видавництво технічної літератури УРСР, 1960&lt;/ref&gt;.

[[Энцыклапедычны слоўнік Бракгаўза і Эфрона]] прыводзіць паведамленне, што пры царкве [[Грузія|грузінскага]] сяла {{нп3|Сяло Кехві|Кехві|ru|Кехви}} ({{нп3|Гарыйскі павет||ru|Горийский уезд}} [[Тыфліская губерня|Тыфліскай губерні]], цяпер [[Цхінвальскі раён]] [[Паўднёвая Асеція|Паўднёвай Асеціі]]), у 12 [[вярста|вёрстах]] (12,8 км) ад [[Цхінвалі]], рос грэцкі арэх вышынёю ў 84 [[фут]]ы (25,6 м), а ў абхваце 28 футаў (8,5 м), у цені яго маглі схавацца да 200 коннікаў. Ён даваў штогод да 100 [[пуд]] ов (1,6 т) пладоў. У многіх месцах {{нп3|Каўказскае наместніцтва|Закаўказскага краю|ru|Кавказское наместничество}}.

Асноўнымі вытворцамі грэцкага арэха з’яўляюцца [[Кітай]], [[ЗША]] і [[Турцыя]].

Павет Янбі знаходзіцца ў цэнтральнай частцы Далі-Байскага аўтаномнай акругі кітайскай правінцыі [[Юньнань]], дзе камфортны клімат, глеба добра захоўвае ваду, маецца дастаткова сонечнага святла, што ўяўляе аптымальныя ўмовы для вырошчвання грэцкага арэха. У КНР гэтай мясцовасці нададзена званне «Радзіма кітайскага грэцкага арэха»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://zviazda.by/be/news/20180910/1536571581-fest-greckaga-areha |title=Фэст грэцкага арэха |access-date=15 верасня 2018 |archive-date=11 верасня 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180911111650/http://zviazda.by/be/news/20180910/1536571581-fest-greckaga-areha |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

З рэспублік былога Савецкага Саюза значная колькасць арэха вырошчваецца на [[Украіна|Украіне]] і ў [[Малдова|Малдове]]. Ва Украіне штогод вырабляецца да 27 тыс. тон арэхаў.&lt;ref name=&quot;Поперечний&quot;/&gt;. У структуры экспарту Малдовы арэх займае 4-е месца — пасля [[віно|віна]], [[тэкстыль|тэкстылю]] і [[Пшаніца|пшаніцы]]. Яшчэ ў XVIII стагоддзі [[Дзмітрый Канстанцінавіч Кантэмір|Дзмітрый Кантэмір]] згадваў арэх у ліку галоўных багаццяў краіны. Да нашых дзён захаваўся ў малдаўскіх сёлах звычай, які ідзе з глыбокай даўніны, саджаць арэх, калі ў сям’і народзіцца дзіця.

Грэцкі арэх не любіць цяжкіх і сырых [[глеба|глеб]], расце асабліва добра ў далінах, якія абрашаюцца цякучымі водамі. Дэфіцыт гэтай прадукцыі на еўрапейскім рынку ў апошнія гады складае да 100 тыс. тон арэхаў ў абалонцы&lt;ref name=&quot;Поперечний&quot;/&gt;. Па камерцыйнай каштоўнасці ядра арэха падпадзяляюць на цэлыя, палоўкі, чвэртачкі і дробку, дзе кошт паступова памяншаецца — цана непашкоджанага насення ў 3-4 разы вышэй цаны драблёнага (пашкоджанага) насення&lt;ref name=&quot;Поперечний&quot;/&gt;.

{| class=&quot;wikitable&quot; align=left &lt;!--style=&quot;clear:right&quot;--&gt;
! colspan=2|Сусветная вытворчасць
грэцкіх арэхаў па гадах
(тыс. тон)
 |-
 | [[1965]] || align=&quot;right&quot; | 533
 |-
 | [[1970]] || align=&quot;right&quot; | 654
 |-
 | [[1975]] || align=&quot;right&quot; | 733
 |-
 | [[1980]] || align=&quot;right&quot; | 795
 |-
 | [[1985]] || align=&quot;right&quot; | 836
 |-
 | [[1990]] || align=&quot;right&quot; | 890
 |-
 | [[1995]] || align=&quot;right&quot; | 1 068
 |-
 | [[2000]] || align=&quot;right&quot; | 1 292
 |-
 | [[2005]] || align=&quot;right&quot; | 1 747
 |-
 | [[2006]] || align=&quot;right&quot; | 1 691
 |-
 | [[2007]] || align=&quot;right&quot; | 1 929
 |-
 | [[2008]] || align=&quot;right&quot; | 2 125
 |-
 | [[2009]] || align=&quot;right&quot; | 2 282
 |}

{| class=&quot;wikitable&quot; align=center &lt;!--style=&quot;clear:right&quot;--&gt;
! colspan=5|10 вядучых сусветных вытворцаў
грэцкіх арэхаў (тыс. тон)
|-
! Краіна || [[1985]] || [[1995]] || [[2005]] || [[2009]]
|-
| {{CHN}} || align=&quot;center&quot; | 122 || align=&quot;center&quot; | 230 || align=&quot;center&quot; | 499 || align=&quot;center&quot; | 979
|-
| {{USA}} || align=&quot;center&quot; | 198 || align=&quot;center&quot; | 212 || align=&quot;center&quot; | 322 || align=&quot;center&quot; | 376
|-
| {{TUR}} || align=&quot;center&quot; | 110 || align=&quot;center&quot; | 110 || align=&quot;center&quot; | 150 || align=&quot;center&quot; | 177
|-
| {{IRN}} || align=&quot;center&quot; | 31 || align=&quot;center&quot; | 119 || align=&quot;center&quot; | 170 || align=&quot;center&quot; | 141
|-
| {{UKR}} || align=&quot;center&quot; | н/д || align=&quot;center&quot; | 76 || align=&quot;center&quot; | 91 || align=&quot;center&quot; | 83
|-
| {{MEX}} || align=&quot;center&quot; | 6 || align=&quot;center&quot; | 6 || align=&quot;center&quot; | 80 || align=&quot;center&quot; | 70
|-
| {{FRA}} || align=&quot;center&quot; | 27 || align=&quot;center&quot; | 22 || align=&quot;center&quot; | 33 || align=&quot;center&quot; | 41
|-
| {{ROU}} || align=&quot;center&quot; | 39 || align=&quot;center&quot; | 22 || align=&quot;center&quot; | 48 || align=&quot;center&quot; | 38
|-
| {{IND}} || align=&quot;center&quot; | 15 || align=&quot;center&quot; | 25 || align=&quot;center&quot; | 32 || align=&quot;center&quot; | 36
|-
| {{EGY}} || align=&quot;center&quot; | н/д || align=&quot;center&quot; | н/д || align=&quot;center&quot; | 27 || align=&quot;center&quot; | 27
|-
|colspan=7 style=&quot;font-size:.7em&quot;| Крыніца: {{нп3|Харчовая і сельскагаспадарчая арганізацыя ААН||ru|Продовольственная и сельскохозяйственная организация ООН}}''
|}

== Хімічны склад ==

=== Ядры арэхаў ===
{{Біяфота|Juglans rega.Israel.jpg|right|ш=250|Ачышчаныя ядры|color=#BBDD99}}
У склад ядраў грэцкага арэха ўваходзяць разнастайныя арганічныя і мінеральныя злучэнні: тлушчы, [[бялкі]] — 9-18 %&lt;ref name=&quot;ДПЯ&quot;/&gt;, [[вугляводы]] − 7&lt;ref name=&quot;БФС&quot; /&gt;-13 %&lt;ref name=&quot;Поперечний&quot;/&gt; ([[глюкоза]], [[цукроза]], [[дэкстрын]], [[крухмал]] і г. д.), [[Дубільныя рэчывы|дубільныя]] і араматычныя рэчывы, [[вітаміны]] {{нп3|вітамін K|К|ru|Витамин K}} і {{нп3|вітамін P|Р|ru|Витамин P}}, 2,9 % [[Харчовыя валокны|клятчаткі]], 1,6 % попелу, [[амінакіслоты]] (аспарагін, цысцін, глутамін, серын, гістыдзін, валін, фенілаланін).

Плады ўтрымліваюць 50-70&lt;ref name=&quot;Советы&quot; /&gt;-78 %&lt;ref name=&quot;ДПЯ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Ковальчук&quot; /&gt; алею і да 21 % бялку&lt;ref name=&quot;БФС&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Советы&quot;&gt;Советы по ведению приусадебного хозяйства / Ф.&amp;nbsp;Я.&amp;nbsp;Попович, Б.&amp;nbsp;К.&amp;nbsp;Гапоненко, Н.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Коваль и др.; Под ред. Ф.&amp;nbsp;Я.&amp;nbsp;Поповича. &amp;nbsp;— Киев: Урожай, 1985. &amp;nbsp;— с.664, ил. Тираж 120 000 екз.&lt;/ref&gt;. Тлусты алей складаецца з [[гліцэрыды|гліцэрыдаў]] [[лінолевая кіслата|лінолевай]], [[алеінавая кіслата|алеінавай]], [[стэарынавая кіслата|стэарынавай]], [[пальміцінавая кіслата|пальміцінавай]] і [[ліналенавая кіслата|ліналенавай]] кіслот&lt;ref&gt;{{кніга
 |загаловак      = Лекарственные свойства сельскохозяйственных растений
 |адказны = Под ред. Борисова М. И.
 |месца         = Мн.
 |выдавецтва  = Ураджай
 |год           = 1974
 |старонак       = 336
 |старонкі      = 244
}}&lt;/ref&gt;. Ён змяшчае ў сабе вітаміны А, D, Е, К, [[антыаксіданты]] і поліненасычаныя тлустыя кіслоты (лінолевая Амега-6 і ліноленовая Амега-3), якія яшчэ называюць [[Незаменныя тлустыя кіслоты|незаменнымі]]&lt;ref name=&quot;Поперечний&quot;/&gt;.

Няспелыя плады багатыя аскарбінавай кіслатой&lt;ref name=&quot;ДПЯ&quot;/&gt; (да 10&lt;ref name=&quot;БФС&quot;&gt;{{кніга|аўтар=Блинова К. Ф. и др.|частка=|загаловак=Ботанико-фармакогностический словарь: Справ. пособие|спасылка=http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/botaniko-farmakognost_slovar1990.djvu|адказны=Под ред. К. Ф. Блиновой, Г. П. Яковлева|месца={{М.}}|выдавецтва=Высш. шк.|год=1990|старонкі=183|isbn=5-06-000085-0}}&lt;/ref&gt; %, паводле іншых звестак&lt;ref name=&quot;ЛР&quot;/&gt;, да 3 %). Утрыманне вітаміну С больш за 3000 мг% [[Аскарбінавая кіслата|вітаміну С]], у спелых пладах — 35 мг%. Няспелыя плады, да зацвярдзення шкарлупы, па ўтрыманні вітаміну С (2000 — 3000 мг%) у 7-10 разоў перавышаюць найлепшыя сарты [[Парэчкі чорныя|чорных парэчак]]&lt;ref name=&quot;Советы&quot;/&gt;.

=== Лісце і каляплоднік ===

У лісці ўтрымліваюцца [[хіноны]] (нафтахінон юглон&lt;ref name=&quot;ЛР&quot;/&gt;, α-гідраюглон, β-гідраюглон), [[флаваноіды]] (гіперазід, 3-арабіназід кверцэцін, 3-арабіназід кемпферол), [[Вітаміны групы B|вітамін B]], [[аскарбінавая кіслата]] (4-5 %), [[дубільныя рэчывы]] (3-4 %), {{нп3|элагавая кіслата|элагавая|ru|Эллаговая кислота}} і [[галусавая кіслата|галусавая]] кіслоты, {{нп3|кафейная кіслата||ru|Кофейная кислота}} (0,1 %), {{нп3|караціноіды||ru|Каротиноиды}}, у складзе якіх знойдзены [[Карацін|β-карацін]] (12 мг на 100 гр), [[віялаксантын]], [[флаваксантын]], [[крыптаксантын]], [[эфірны алей]] (да 0,03 %)&lt;ref name=&quot;ЛР&quot;/&gt;.

Зялёны каляплоднік утрымлівае α- і β-гідраюглоны, аскарбінавую кіслату (да 3 %), дубільныя рэчывы, [[цукар]], [[Яблычная кіслата|яблычную]] і [[Лімонная кіслата|лімонную кіслоты]], дубільныя і фарбавальныя рэчывы, фосфарна- і шчаўекіслы [[кальцый]].

=== Шкарлупіна ===
Цвёрдыя абалонкі пладоў утрымліваюць значную колькасць [[Дубільныя рэчывы|дубільных рэчываў]] (16-21 %), у тым ліку галавую і элагавую кіслоты.

== Гаспадарчае значэнне і ўжыванне ==

Харчовая, вітамінная, алейная, драўняная, лекавая, эфірнамаслінная, дубільная, фарбавальная, дэкаратыўная, фітанцыдная і касметычная расліна.

=== Выкарыстанне ў харчаванні ===
{{Біяфота|Juglans regia - nut oil.jpg|right|ш=120|{{нп3|Арэхавы алей||ru|Ореховое масло}}|color=#BBDD99}}
Няспелыя плады выкарыстоўваюць для вырабу [[вітамін]]ных канцэнтратаў і вітамінізаваных прадуктаў (варэнне). У харчовай прамысловасці прымяняюцца [[Арэхі|ядры арэхаў]], якія адрозніваюцца выключнымі смакавымі ўласцівасцямі і высокай харчовай каштоўнасцю: 1 кг грэцкіх арэхаў дае больш 8500 калорый&lt;ref name=&quot;ДПЯ&quot;/&gt; і па каларыйнасці зерне грэцкіх арэхаў у два&lt;ref name=&quot;Поперечний&quot;&gt;''Поперечний А. М., Корнійчук В. Г.'' [http://www.nbuv.gov.ua/portal/natural/Otkhv/2009_20/25.pdf Цінність горіхової сировини та передумови до процесів її переробки] / [http://www.nbuv.gov.ua/portal/natural/Otkhv/ Обладнання та технології харчових виробництв Збірник наукових праць]{{Недаступная спасылка}}.&amp;nbsp;— 2009, Вип. 20.&lt;/ref&gt; разы перавышае пшанічны хлеб вышэйшага гатунку, таму грэцкі арэх выкарыстоўваецца для [[Дыета|дыетычнага харчавання]] і прыгатавання кандытарскіх вырабаў.

Лячэбна-дыетычныя ўласцівасці маюць плады, зялёныя каляплоднікі і лісце. Плады грэцкага арэха выкарыстоўваюць у многіх галінах прамысловасці: у кандытарскай (начынне, [[Цукерка|цукеркі]], [[Торт|тарты]], [[печыва]] і таму падобнае), у кансервавай, пладова-агародніннай, алейнай вытворчасці. Асабліва высокія смакавыя ўласцівасці мае арэхавы алей, які выкарыстоўваюць у харчовай прамысловасці. У ім ёсць стэарынавая, алеінавая, лінолевая, ліналенавая і пальміцінавая кіслоты. Алей грэцкага арэху захоўваецца нядоўга. Колькасць тлустага алею ў ядры арэхаў дасягае 70 %. Асноўную масу азоцістых злучэнняў складае бялок. У параўнанні з іншымі пладовымі і ягаднымі культурамі ядры грэцкага арэха багатыя [[жалеза]]м, алюмініем, стронцыем, марганцам, цынкам, нікелем, борам, меддзю, хромам, шмат [[фосфар]]у, калію, кальцыю, магнію. Ядры маюць у сабе ўсю групу вітамінаў B, вітаміны A, E, P і невялікую колькасць вітаміну C. Арэхавы жом мае 48,5 % бялковых рэчываў, 9,5 % тлушчоў, 6,7 % цэлюлозы і можа выкарыстоўвацца ў кандытарскай вытворчасці, а таксама як каштоўны канцэнтраваны корм для кармлення жывёл. З недаспелых пладоў вараць [[варэнне]].

Даказана дабратворнае ўздзеянне ўжывання арэхаў на якасць [[Сперма|спермы]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.webmd.com/infertility-and-reproduction/news/20120815/walnuts-may-improve-sperm-quality-healthy-men|title=Walnuts May Improve Sperm Quality in Healthy Men. Researchers Now Want to See Whether Walnuts Can Help Men With Fertility Issues Become Fathers|author=Rubin R.|date=Aug. 15, 2012|work=WebMD Health News|publisher=WebMD, LLC|lang=en|accessdate=2013-03-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180119204421/https://www.webmd.com/infertility-and-reproduction/news/20120815/walnuts-may-improve-sperm-quality-healthy-men|archivedate=19 студзеня 2018|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

=== Медыцынскае выкарыстанне ===

==== У навуковай медыцыне ====

Лекавай сыравінай з’яўляюцца лісткі ({{Lang-la|Folia Juglandis regiae}}) і зялёныя каляплоднікі ({{Lang-la|Cortex Juglandis regiae fructibus}}) арэха грэцкага. Збіраюць асобныя лісточкі складанага ліста ў час цвіцення расліны. Іх абрываюць рукамі і сушаць у цені&lt;ref name=&quot;ЛР&quot;/&gt;. Іх рэкамендуюць як сродак супраць эксудатыўнага дыятэзу, рахіту і для гаення ран. Таксама выкарыстоўваюць саспелыя плады і цвёрдую абалонку пладоў. Прэпараты грэцкага арэха выкарыстоўваюць для мясцовага лячэння скурнага туберкулёзу&lt;ref name=&quot;ДПЯ&quot;/&gt;, стрэптакокавай і стафілакокавай інфекцыяй&lt;ref name=&quot;ДПЯ&quot;/&gt;, для загойвання ран пры хранічным ртутным атручэнні, разрыхленні дзясен, выкліканым цынгой, залатушным запаленні вачэй і г. д&lt;ref name=&quot;ЛР&quot;/&gt;.

Ядры арэхаў рэкамендаваны хворым атэрасклерозам, сухотамі&lt;ref name=&quot;ДПЯ&quot;/&gt;, пры [[Артэрыяльная гіпертэнзія|гіпертаніі]], падвышанай кіслотнасці [[Страўнікавы сок|страўнікавага соку]]&lt;ref name=&quot;Ковальчук&quot;&gt;Ковальчук Х. І. [http://www.nbuv.gov.ua/portal/natural/Otkhv/2012_28/Kovalcuk.pdf Вплив нетрадиційної сировини на мінеральний склад нових кексів] // [http://www.nbuv.gov.ua/portal/natural/Otkhv/ Обладнання та технології харчових виробництв Збірник наукових праць]{{Недаступная спасылка}}&amp;nbsp;— [http://www.nbuv.gov.ua/portal/natural/Otkhv/2012_28/index.htm 2012.&amp;nbsp;— Вип. 28]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ЭСГ&quot;&gt;Энцыклапедыя сельскага гаспадара. Мн., 1993.&lt;/ref&gt;. Іх рэкамендуюць пры вялікай фізіялагічнай і разумовай стомленасці, пры значнай страце масы, пасля цяжкіх хвароб.

Алей грэцкага арэха халоднага прасавання выкарыстоўваюць для прафілактыкі сардэчна-сасудзістых захворванняў, зніжэння ўзроўню халестэрыну, а таксама пры дыябеце&lt;ref name=&quot;ДПЯ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Ковальчук&quot;/&gt;.

Лячэбнае значэнне маюць і лакуны («перагародкі») арэхаў. Так, 20-% настойка лакун апынулася эфектыўнай пры эўтырэоіднай форме дыфузнага зобу і лёгкай форме тырэятаксікозу&lt;ref name=&quot;Гродзінський&quot;/&gt;.

==== У народнай медыцыне ====

У народнай медыцыне грэцкі арэх ужываюць пры катарах страўніка і кішак, пры паносах, рахіце, эксудатыўным дыятэзе, падагры, крывацёках&lt;ref name=&quot;ЛР&quot;/&gt;. Лісце здаўна ўжывалася як раназажыўляльны і вітамінавы сродак&lt;ref name=&quot;БФС&quot; /&gt;.

Паколькі няспелыя плады маюць высокае ўтрыманне вітаміна С, у народнай медыцыне спіртавыя настойкі здробненых маладых пладоў выкарыстоўваюць як лячэбны і вітамінны сродак.

Пры падвышанай сакрэцыі страўніка ўжываюць насенне грэцкага арэха па 1-2 сталовыя лыжкі 3 разы ў суткі за 30 мін да ежы&lt;ref name=&quot;Товстуха&quot;&gt;Товстуха Є.&amp;nbsp;С.&amp;nbsp;Фітотерапія. &amp;nbsp;— К.: Здоров’я, 1990&amp;nbsp;—304 с., іл., 6,55 арк. іл. Тир. 75 000 прим.&lt;/ref&gt;. Ужываць у ежу арэхі проціпаказана пры хваробах кішачніка&lt;ref name=&quot;Гродзінський&quot;&gt;Лікарські рослини: Енциклопедичний довідник/ Відп. ред. А.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Гродзінський.—К.: Видавництво «Українська енциклопедія» ім. М.&amp;nbsp;П.&amp;nbsp;Бажана, Український виробничо-комерційний центр «Олімп», 1992.—544с.&lt;/ref&gt;.

Цвёрдая абалонка арэха выкарыстоўваецца для лячэння ран, інфекцыйных запаленняў скуры. Адварам робяць прымочкі да паражаных месцах, ім можна паласкаць ротавую паражніну і горла пры запаленні (дзеянне дубільных рэчываў)&lt;ref name=&quot;Товстуха&quot;/&gt;.

=== Драўніна ===

{{Біяфота|Nussbaum Holz.JPG|right|ш=250|Падоўжны [[спіл]] драўніны грэцкага арэха|color=#BBDD99}}
{{Біяфота|Nussbaum-Maser Holz.JPG|right|ш=250|{{нп3|Шпон, матэрыял|Шпон|ru|Шпон (материал)}} з {{нп3|Кап (біялогія)|капа|ru|Кап}} грэцкага арэха|color=#BBDD99}}

Драўніна грэцкага арэха лічыцца каштоўнай пародай дрэва, якая прымяняецца для вырабу высакаякасных прадметаў. Паколькі яна з’яўляецца пабочным прадуктам вырошчвання грэцкіх арэхаў, з прычыны чаго яе паступленне нерэгулярна, прадпрыемствы, якія выкарыстоўваюць гэтую драўніну, нешматлікія і арыентаваны на невялікія яе аб’ёмы. Тая акалічнасць, што дрэвы грэцкага арэха пры нарыхтоўцы часта выкопваюць з коранем, абумоўлена, аднак, не недахопам драўніны. Самыя ніжнія часткі ствала дрэва, якія знаходзяцца часам у зямлі, клубнепадобна патоўшчаныя і выкарыстоўваюцца для вырабу самага каштоўнага {{нп3|Шпон, матэрыял|шпону|ru|Шпон (материал)}} з {{нп3|касаслойнасць|касаслойнай|ru|Свилеватость}} драўніны, упрыгожанай багатымі ўзорамі.

Драўніна грэцкага арэха мае прыгожую тэкстуру, трывалая, аднастайная, цвёрдая, добра паддаецца апрацоўцы, выдатна паліруецца. Яна выкарыстоўваецца для вырабу [[Мэбля|мэблі]], [[паркет]]у, а таксама афармлення [[інтэр'ер]]аў дамоў і аўтамабіляў. З грэцкага арэху робяць музычныя інструменты, фанеру, прыклады для стрэльбаў, дробныя вырабы. Наплывы (капы) на ствалах арэха выкарыстоўваюць для вырабу мастацкіх вырабаў і дарагой мэблі.

Па прычыне высокага кошту для вытворчых мэтаў звычайна выкарыстоўваецца шпон. Акрамя таго, драўніна арэха ўжываецца для вырабу драўляных частак {{нп3|Паляўнічая зброя|паляўнічай зброі|ru|Охотничье оружие}} па прычыне высокай дынамічнай трываласці і мінімальнай схільнасці да парэпання. Існуе меркаванне, што выкарыстанне драўніны арэха ў зброевай вытворчасці прыводзіла да істотных скарачэнняў плошчы распаўсюджвання дрэў у ваенныя гады&lt;ref&gt;''D. Grosser, W. Teetz''. Einheimische Nutzhölzer (Loseblattsammlung). — Herausgeber: CMA und AG Holz, 1985. — {{ISSN|0446-2114}}.&lt;/ref&gt;.

[[Абалона, батаніка|Абалона]] арэха мае шэры колер, часам з чырванаватым адценнем і выразна аддзелена ад цёмнага {{нп3|ядровая драўніна|ядра|ru|Ядровая древесина}}, якое можа мець вельмі розную афарбоўку, ад цёмна-шэрага да цёмна-карычневага. Колер драўніны часта залежыць ад месца вырастання, асабліва — ад клімату і ўласцівасцяў глебы. На рынку адрозніваюць месца паходжання драўніны. Так, «італьянскі арэх» мае, у параўнанні з арэхам з [[Германія|Германіі]] або [[Швейцарыя|Швейцарыі]], больш чырвонае адценне і складаную структуру малюнка драўніны. У Германіі асабліва шанаваўся «каўказскі арэх» з яго чорнай размалёўкай. Большы попыт існуе на «французскі арэх» з-за яго асаблівай расфарбоўкі і ўзору.

Драўніна арэха паўкольцапорыстая. Гэта значыць, што ранні прырост з буйнымі порамі адрозніваецца ад позняга прыросту з дробнымі порамі, але не так моцна, як у кольцапорыстых парод драўніны. З прычыны гэтага на {{нп3|Тангенцыйнае распілоўванне|тангенцыйным|ru|Тангенциальный распил}} зрэзе драўніны арэха ўзнікае дэкаратыўны {{нп3|муаравы ўзор||ru|Муаровый узор}}, а на [[Радыяльнае распілоўванне|радыяльным]] — узор з палос. Акрамя таго, колер [[ядровой драўніна|ядровой драўніны]] часцяком нераўнамерны, за кошт чаго атрымліваюцца паверхні са складаным узорам [[Тэкстура драўніны|тэкстуры]], колеру і ўнутранай гульнёй святла, якія асабліва цэняцца. Драўніна арэха тонкавалакністая, мае сярэднюю цвёрдасць і шчыльнасць, якая складае ад 450 да 750 кг/м³. Драўніна глейкая і трывалая на выгіб, але не эластычная. Устойлівая да вільгаці, добра апрацоўваецца, афарбоўваецца і паліруецца. Пры сушцы моцна {{нп3|Дэфекты апрацоўкі драўніны#Пакарабачанасць|карабаціцца|ru|Дефекты обработки древесины}}, аднак у высушаным стане захоўвае форму.

=== Садова-лясная гаспадарка ===
{{Біяфота|Juglans regia autumn 2009.jpg|right|ш=250|Грэцкі арэх у восеньскай афарбоўцы, Францыя|color=#BBDD99}}
{{Біяфота|20130428Juglans regia1.jpg|right|ш=250|Грэцкі арэх у Германіі|color=#BBDD99}}
У паўднёвых раёнах шырока культывуецца як [[Дэкаратыўныя расліны|дэкаратыўная расліна]]. Садовая і паркавая расліна, пыле- і газастойкая і даўгавечная парода. Рэкамендуецца для [[салітэр|адзіночных]], групавых пасадак і алей, стварэння масіваў, абсадкі дарог. Грэцкі арэх шырока ўжываецца ў лесамеліярацыйных насаджэннях. Яго густая крона мае добрыя ветраахоўныя ўласцівасці, а лісце ўзбагачае глебу перагноем. Засухаўстойлівасць, даўгавечнасць, здольнасць да парасткавага аднаўлення даюць магчымасць прымяняць яго як спадарожную пладовую пароду ў полеахоўных палосах, у бэльках і ў ахоўных насаджэннях на абрашаных землях.

Культура грэцкага арэха пачалася з самых старажытных часоў, і ён даў мноства [[разнавіднасць|разнавіднасцяў]]; разнастайнасць заўважаецца у ліку лісточкаў пёрыстага лісця, якія часам бываюць нават суцэльнымі, у напрамку галін, у ступені далікатнасці дравяністай часткі плоду і інш. Садовыя формы адрозніваюцца сілуэтам кроны, афарбоўкай лісця і кветак.

Зялёны каляплоднік багаты юглонам, наяўнасць якога ў лісці і зялёных каляплодніках сведчыць пра аздараўленчае значэнне грэцкага арэха ў насаджэннях.

=== У парфумернай прамысловасці і касметалогіі ===
У парфумернай прамысловасці выкарыстоўваюць прадукты перапрацоўкі арэхавага алею. Паколькі ён ваалодае здольнасцю раствараць эфірныя алеі, з яго дапамогай здабываюць каштоўныя араматычныя злучэнні — [[Ружавы алей|ружавы]], фіялкавы, {{нп3|Эфірны алей лімона|лімонны|ru|Эфирное масло лимона}}, памяранцавы [[Эфірныя алеі|эфірныя]] алеі&lt;ref name=&quot;ДПЯ&quot;/&gt;. Адварам лісця мыюць галаву для надання валасам цёмнага адцення&lt;ref name=&quot;ДПЯ&quot;/&gt;.

=== Іншае выкарыстанне ===

Лісце ўтрымлівае горкія і [[водар|араматычныя]] рэчывы, выпарэнні якіх прычыняюць некаторым [[галаўны боль]]. Яны ўжываюцца ў [[Закаўказзе|Закаўказзі]] для адурэння рыбы ([[фарэль|фарэлі]]) у горных рэчках.

Уся расліна мае інсектыцыдныя і фітанцыдныя ўласцівасці&lt;ref name=&quot;ДПЯ&quot;/&gt;. Адвар лісця ўжываюць для барацьбы з павуціннай моллю пладовых раслін. Лісце грэцкага арэха валодае высокімі фітанцыднымі ўласцівасцямі, адпуджвае мух&lt;ref name=&quot;Советы&quot;/&gt;.

Шкарлупінне арэхаў змяшчае шмат [[дубільныя рэчывы|дубільных рэчываў]] і выкарыстоўваецца для дублення скуры. Алей выкарыстоўваецца для вытворчасці высакаякасных мастацкіх фарбаў, а таксама ў паліграфічнай прамысловасці.

Зялёныя абалонкі пладоў выкарыстоўваюць для афарбоўкі тканін у розныя адценні карычневага колеру. Як фарбавальнікі ўжываюць таксама і галы на лісці. З [[экстракт]]у лісця і лупіны зялёных пладоў атрымліваюць устойлівы, экалагічна чысты {{нп3|Фарбавальнікі|фарбавальнік|ru|Красители}}.

Абалонка грэцкіх арэхаў выкарыстоўваецца для вырабу актываванага вугалю, шліфавальнага каменя, лінолеўма, толя&lt;ref name=&quot;Поперечний&quot;/&gt;.

Пчолы збіраюць з арэха досыць пажыўны пылок.

== Агратэхніка ==
{{Біяфота|Walnut orchard at the ranch of J.D. Durfee, El Monte(?), California, ca.1910 (CHS-5309).jpg|right|ш=250|Арэхавы сад на ранчы ў Каліфорніі, ЗША|color=#BBDD99}}
{{Біяфота|Une noyeraie.jpg|right|ш=250|Грэцкі арэх у Францыі|color=#BBDD99}}
Цепла- і святлолюбівая культура. Дрэнна пладаносіць ва ўшчыльненых пасадках, якія недастаткова праветрываюцца і асвятляюцца. Для нармальнага росту і развіцця грэцкаму арэху неабходны вегетацыйны перыяд працягласцю не менш як 150 дзён з сумай тэмператур (вышэй за 10°°C) каля 2000&amp;nbsp;°C. У крытычныя зімы дрэвы падмярзаюць: тычынкавыя пупышкі пашкоджваюцца пры −21,5&amp;nbsp;°C, верхавінкавыя — пры −22 −23&amp;nbsp;°C. У перыяд утварэння пылку крытычная тэмпература для тычынкавых кветак 2,8&amp;nbsp;°C. Аднак у грэцкага арэха добрая аднаўленчая здольнасць (праз 2—3 гады)&lt;ref name=&quot;ЭСГ&quot;/&gt;.

Паколькі арэхавае дрэва занадта зацяняе іншыя дрэвы, то яго трэба саджаць на краі саду.

Да глеб арэх мала разборлівы, хоць аддае перавагу глыбокай і друзлай пескавата-камяністай глебе, не вельмі сухой, прытым поўнай [[Вапняк|вапнай]]. На вырошчванне непрыдатныя забалочаныя, пераўвільготненыя і моцна глеістыя глебы. Насаджэнні найбольш прадукцыйныя на ўрадлівых, дастаткова ўвільготненых глебах.

=== Развядзенне ===
{{Біяфота|Walnuss_spross.jpg|ш=120|right|Парастак грэцкага арэха|color=#BBDD99}}

Грэцкі арэх разводзіцца амаль выключна насеннем. Насенне (арэхі) высейваюць без падсушвання ў кастрычніку або рана вясной пасля 2-3-месячнай стратыфікацыі на глыбіню 7-10 см. Пры пасеве лепш за ўсё арэхі класці ў грунт бокам на шво.

Французскаму садоўніку {{нп3|Франсуа-Мары Трэйв|Ф. Трэйву|en|François-Marie Treyve}} ўдалося знайсці надзейны спосаб {{нп3|прышчэпка, батаніка|прышчэпкі|ru|Прививка (ботаника)}} арэха ў [[расшчэп]] да аднагадовага або двугадовага {{нп3|праростак|сеянца|ru|Проросток}}, які высаджваюць услед за прышчэпкай ў {{нп3|парнік||ru|Парник}}. Магчыма прышчапляць сартавы арэх на 2-3-гадовыя сеянцы грэцкага, шэрага або чорнага арэхаў.

Лепшы спосаб прышчэпкі «напаўтрубкаю». Прышчапляюць у другой палове чэрвеня — у ліпені, калі добра адстае кара, Для прышчэпкі згаданым спосабам на аднагадовых прыростах шчэпы выразаюць трубку кары, даўжынёй 3-3,5 см, з вочкам пасярэдзіне і ўстаўляюць на месца выразанай кары такога ж памеру ў прышчэпы. На прышчэпе кару здымаюць толькі на палове акружнасці стволіка, таму дыяметр тронка-шчэпы павінен быць значна меншым. Месца прышчэпкі абвязваюць плёнкай.
{{Біяфота|20141026Juglans regia.jpg|right|ш=250|Маладое дрэўца|color=#BBDD99}}
Саджанцы перасаджваюць на пастаяннае месца не пазней за 2-3-гадовага ўзрост&lt;ref name=&quot;Советы&quot;/&gt;. Пасадку праводзяць вясной прышчэпленымі саджанцамі або 3—5-гадовымі сеянцамі. Мінімальная адлегласць паміж дрэвамі 8 м. Крону фарміруюць з 5—6 шкілетных галін, абрэзку робяць ранняй вясной, да пачатку руху сокаў. Азотныя ўгнаенні ўносяць кожны год, калійныя і фосфарныя — адзін раз у 2—3 гады&lt;ref name=&quot;ЭСГ&quot;/&gt;.

Лепш за ўсё расце грэцкі арэх на супясчаных, досыць увільготненыхі урадлівых глебах&lt;ref name=&quot;Советы&quot;/&gt;.

Паспяванне [[тычынка|тычынак]] і [[песцік]]аў у грэцкага арэха адбываецца ў розны час, што выключае [[самаапыленне]]. Гэта ўласцівасць спрыяе [[Перакрыжаванае апыленне|перакрыжаванаму апыленню]] і атрыманню паўнавартасных арэхаў. У некаторых сартоў тэрміны цвіцення жаночых і мужчынскіх кветак перакрываюцца, звычайна гэта адбываецца, калі першымі заквітаюць жаночыя кветкі. Дрэва, у якога першымі раскрываюцца мужчынскія кветкі, з’яўляецца самастэрыльным, паколькі [[суквецце|каташак]] можа пыліць ад некалькі гадзін у гарачыя дні да 7 дзён у пахмурнае надвор’е.

На сёмы — восьмы год дрэва дае плады і захоўвае гэтую здольнасць да 500 гадоў. Ураджайнасць можа дасягаць 25-30 цэнтнераў з гектара.

Грэцкі арэх непатрабавальны, не патрабуе адмысловага догляду. Пакуль дрэвы не пачалі цалкам плоданасіць, у міжраддзях вырошчваюць іншыя сельскагаспадарчыя культуры (напрыклад, кукурузу).

=== Сарты ===

{{Біяфота|English Walnuts.jpg|right|ш=250|Саспелыя плод і насенне грэцкага арэха|color=#BBDD99}}

==== Гісторыя ====

Па звестках [[Энцыклапедычны слоўнік Бракгаўза і Эфрона|ЭСБЭ]], з сартоў грэцкага арэха найбольш распаўсюджаны ў [[Крым]]у быў {{bt|cv=angulosa}} з цвердаскурымі пладамі сярэдняй велічыні, які лепш за іншых расце ў паўднёвай Расіі. Вышэй яго па якасцях пладоў танкаскуры сорт {{bt|cv=tenera}}; потым ішлі сорт ''карга-бурун'' з востраканечнымі пладамі і {{bt|cv=maxima}} з вельмі буйнымі пладамі, але вельмі дробнымі зернямі або насеннем, прыдатнымі да ўжывання толькі ў свежым выглядзе; яго называлі «ёлачны арэх», ён ішоў на ўпрыгожванне навагодніх елак. Выдатны таксама сорт {{bt|cv=serotina}}, у якога позна распускаецца лісце і з’яўляюцца кветкі, а таму ён менш, чым іншыя, пакутуе ад маразоў, да ўплыву якога грэцкі арэх наогул вельмі адчувальны; а таксама ўрадлівы {{bt|cv=praeparturiens}} — маларослы, які адрозніваецца раннім плоданашэннем — часам у трох-чатырохгадовым узросце. Вельмі пладаноснымі лічыліся таксама сарты {{bt|cv=racemosa}}, у якога па 10-13 арэхаў сядзяць разам у выглядзе гронкі, і {{bt|cv=microcarpa}}. Як дэкаратыўны сорт — {{bt|cv=heterophylla}} і амерыканскія разнавіднасці ({{bt|cv=cinerea}}, {{bt|cv=nigra}} і іншыя).

==== Сучаснасць ====

Ва Украіне раянаваны наступныя сарты: Бомба, Гроздевий, Паперовий&lt;ref name=&quot;Советы&quot;/&gt;. Плады расліны сорта Бомба — вялікія, з тоўстай шкарлупінай, а Паперові — з тонкай шкарлупінай&lt;ref name=&quot;укрстрави&quot;/&gt;.

=== Ураджайнасць ===

Плоданашэнне ў грэцкага арэха пачынаецца з 8-10-гадовага ўзросту (пры правільным фарміраванні кроны і добрым доглядзе плоданасіць і з 4-5-гадовага ўзросту), але больш багата з 15-20 гадоў і працягваецца да 150—200 гадоў і больш позняга ўзросту. Збор арэхаў дасягае ў [[Малдова|Малдове]] да 1,5-2 тысяч штук з дрэва, у [[Вінніцкая вобласць|Вінніцкай]] і [[Хмяльніцкая вобласць|Хмяльніцкай абласцях]] Украіны — да 25 кілаграмаў, а часам звыш 150 кілаграмаў, у Крыме 25-40-гадовыя дрэвы даюць штогод 2-2,5 тысячы арэхаў.

=== Збор, перапрацоўка і захоўванне ===
{{Біяфота|Juglans regia 9588.jpg|right|ш=250|Сабраныя плады|color=#BBDD99}}
Збіраюць арэхі ў верасні — кастрычніку, пасля ападу іх на зямлю. З сабраных арэхаў здымаюць зялёны каляплоднік, сушаць на сонцы або ў сушыльных камерах пры тэмпературы не вышэй 60&amp;nbsp;°C. Вільготнасць прасушаных арэхаў не павінна перавышаць 10 %. З дапамогай калібровачных машын арэхі сартуюць, правяраюць на якасць і складаюць у папяровыя або тканевыя мяшкі вагой 30-50 кг. Тэрмін захоўвання два-тры гады.

Выхад ядра ад танкасценных арэхаў складае каля 50 % ад масы пладоў, таўстасценных — 30-35 %&lt;ref name=&quot;Поперечний&quot;/&gt;. Па якасці грэцкія арэхі падзяляюць на тры гатункі (ДАСТ 16832-71), што залежыць ад памеру арэхаў. Да вышэйшага гатунку ставяцца арэхі з дыяметрам 28, першаг — 25, другога — 20 мм. Выхад зерня з арэхаў складае (%): вышэйшага гатунку 50, першага — 45, другога — 35&lt;ref name=&quot;Поперечний&quot;/&gt;.

Лісце збіраюць вясной і ў пачатку лета ў сухое надвор’е і пасля таго, як знікне раса. Яго абрываюць і складаюць у кошыкі або мяшкі, затым сушаць на сонцы або пад намётамі, рассцілаючы тонкім пластом (23 см) на паперы або тканіне&lt;ref name=&quot;ДПЯ&quot;/&gt;. Счарнелае лісце адкідаюць. Сухой сыравіны атрымліваецца 23-25 %. Захоўваюць у сухіх прахалодных памяшканнях.

Каляплоднікі збіраюць пры нарыхтоўцы пладоў, разразаючы іх напалову, адкідаючы пашкоджаныя часткі. Сушаць у сушылках пры тэмпературы 30-40°. Сухой сыравіны атрымліваецца 2 %. Сыравіну пакуюць у мяшкі і захоўваюць звычайным спосабам.

Зялёныя, недаспелыя плады збіраюць у перыяд малочна-васковай спеласці, калі ўнутраная абалонка яшчэ лёгка разразаецца нажом.

=== Промыслы ===
{{Біяфота|Stamp 2012 Horikh volosjkyj.jpg|right|ш=250|Грэцкі арэх на паштовай марцы Украіны|color=#BBDD99}}

Па звестках ЭСБЭ, на Каўказе існаваў {{нп3|промысел||ru|Промысел}}, заснаваны на зрэзванні з арэхавага дрэва {{нп3|кап (біялогія)|нарастаў|ru|Кап}}, якія высока шанаваліся {{нп3|Сталяр|сталярамі|ru|Столяр}}. Звычайна такія нарасты былі каля 1,2 метра ў даўжыню і вагой 330—660 кг, але трапляліся кавалкі даўжынёй у 2,1 метра і вагой у 1300—1640 кг. У пачатку XX стагоддзя [[экспарт]] такіх нарастаў з Расіі складаў каля 1600 т на суму звыш 250 000 руб. Здабыча нарастаў вялася нядбайна, так што ў большасці выпадкаў адбывалася гібель дрэва.

=== Шкоднікі ===
{{Біяфота|Aceria erinea on Juglans regia backside leaf, okkernootviltmijt achterkant blad (1).JPG|right|ш=250|Пашкоджанні ад {{bt-bellat||Aceria erinea}} на адваротным баку лісця грэцкага арэха|color=#BBDD99}}
{{Біяфота|Gnomonia leptostyla at Juglans regia backside leaf.jpg|right|ш=250|Сляды ад {{bt-bellat||Gnomonia leptostyla}}|color=#BBDD99}}
* {{bt-bellat||Aceria erinea}}
* {{bt-bellat||Leiopus nebulosus}}
* {{bt-bellat||Ophiognomonia leptostyla}}
* {{bt-bellat||Rhagoletis completa}}
* {{bt-bellat||Xyleborus saxeseni}}
* {{bt-bellat||Xyleborus dispar}}

== У мастацтве ==

Плады грэцкага арэха можна бачыць на карцінах такіх мастакоў, як {{нп3|Абрахам ван Калраэт||en|Abraham van Calraet}}, [[Альфрэд Сіслей]], {{нп3|Антоніа Перэда||ru|Переда, Антонио}}, {{нп3|Флорыс ван Шутэн||en|Floris van Schooten}}, [[Флорыс ван Дэйк]], {{нп3|Георг Флегель||ru|Флегель, Георг}}, {{нп3|Ян ван Хёйсум||ru|Хёйсум, Ян ван}}, {{нп3|Якаб ван Эс||en|Jacob van Es}}, {{нп3|Жан Батыст Сімяон Шардэн||ru|Шарден, Жан Батист Симеон}}, {{нп3|Джон Данстал||en|John Dunstall}}, [[Луіс Мелендэс]], [[Марыя Аўэрсперг Атэмс]], [[Вілем ван Алст]], {{нп3|Франц Ніклаўс Кёніг|||Franz Niklaus König}} і іншых

=== Галерэя ===

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
File:Alfred Sisley 057.jpg|[[Альфрэд Сіслей]]. «Нацюрморт, вінаград і арэхі», каля 1880
Файл:Küchlin Walderdbeeren und Walnuss.jpg|«Суніцы і грэцкі арэх», каля 1840
Файл:Still life squirrel parrot MBA Rennes Inv794.1.38.jpg|{{нп3|Якаб ван Эс||en|Jacob van Es}}. «Нацюрморт з вавёркай і папугаем (фрагмент)», XVII стагоддзе
Файл:Walnut Caravel.JPG|Каравэла, зробленая з паловы шкарлупіны грэцкага арэха
Файл:Willem van Aelst - Still-Life with Mouse and Candle - WGA0048.jpg|[[Вілем ван Алст]]. «Нацюрморт з мышшу і свечкай», 1647
&lt;/gallery&gt;

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* Энцыклапедыя сельскага гаспадара. — Мн.: БелЭн, 1993.
* {{кніга |аўтар=[[Юхім Якаўлевіч Елін|Єлін Ю. Я.]], {{нп3|Марыя Якаўлеўна Зярова|Зерова М. Я.|ru|Зерова Марія Яківна}}, [[Уладзімір Іванавіч Лушпа|Лушпа В. І.]], [[Святлана Іванаўна Шабарава|Шабарова С. І.]] |загаловак=Дари лісів.  |месца = Київ|выдавецтва=Урожай|год=1979 |старонак = 440}}
* {{нп3|Яўген Сцяпанавіч Таўстуха|Товстуха Є.&amp;nbsp;С.|uk|Товстуха Євген Степанович}} Фітотерапія. — К.: Здоров’я, 1990.-304 с., іл., 6,55 арк. іл. ISBN 5-311-00418-5
* ''{{нп3|Уладзімір Іванавіч Чопік|В.&amp;nbsp;И.&amp;nbsp;Чопик|uk|Чопик Володимир Іванович}}, {{нп3|Любоў Рыгораўна Дудчанка|Л.&amp;nbsp;Г.&amp;nbsp;Дудченко|uk|Дудченко Любов Григорівна}}, [[Ала Мікалаеўна Краснова|А.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Краснова]];'' «{{нп3|Дзікарослыя карысныя расліны Украіны, даведнік|Дикорастущие полезные растения Украины|uk|Дикорослі корисні рослини України (довідник)}}» Справочник; Киев, {{нп3|Навукова думка||uk|Наукова думка}}, 1983. {{ref-ru}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Грецкий орех}}
* {{З ВСЭ||title=Грецкий орех}}

== Спасылкі ==
* {{Плантарыум|21014|Орех грецкий}}
* [http://www.pharmencyclopedia.com.ua/article/3032/gorix-greckij ГОРІХ ГРЕЦЬКИЙ] //{{нп3|Фармацевтична енциклопедія||uk|Фармацевтична енциклопедія}}
* [http://www.pharmencyclopedia.com.ua/article/7798/oliya-gorixa-voloskogo ОЛІЯ ГОРІХА ВОЛОСЬКОГО] //{{нп3|Фармацевтична енциклопедія||uk|Фармацевтична енциклопедія}}
* [http://www.orehi.net.ua/ http://www.orehi.net.ua/ Грецкий орех] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101122151208/http://www.orehi.net.ua/ |date=22 лістапада 2010 }} {{ref-ru}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Арэхавыя]]
[[Катэгорыя:Дрэвы]]
[[Катэгорыя:Пладовыя дрэвы]]
[[Катэгорыя:Флора Еўразіі]]
[[Катэгорыя:Ядомыя арэхі і семечкі|Г]]
[[Катэгорыя:Фарбавальныя расліны]]
[[Катэгорыя:Расліны ў Бібліі]]
[[Катэгорыя:Расліны на марках]]</text>
      <sha1>n81ley7aukuarfk8lc49ykxmtk18766</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Галіт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18459</id>
    <revision>
      <id>5171162</id>
      <parentid>4900919</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T10:07:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <comment>Згодна з абмеркаваннем</comment>
      <origin>5171162</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3708" sha1="m0k08dhu8teou3gnv0dk0rn9uyqir5s" xml:space="preserve">{{Мінерал
 |Назва    = Галіт
 |Выява = Selpologne.jpg
 |Подпіс     = 
 |Формула     = NaCl
 |Колер       = бясколерны, шэры, белы, чырвоны, жоўты, блакітны, фіялетавы
 |Колер рысы  = белы
 |Бляск       = шкляны
 |Празрыстасць= празрысты, паўпразрысты
 |Спайнасць   = дасканалая па  {001}
 |Сінгонія    = кубічная
 |Параметры рашоткі = 
 |Цвёрдасць   = 2
 |Злом       = 
 |Прымесь     = 
 |Шчыльнасць   = 2,1—2,2
 |Паказчык пераламлення = 
}}
'''Галі́т, каменная соль''' — [[мінерал]], [[хларыд]] [[натрый|натрыю]], NaCl. 

== Апісанне ==
Складаецца з кубічных, радзей актаэдрычных [[Крышталь|крышталёў]]. Бясколерны, празрысты, можа мець розныя адценні з-за прымесей. [[Цвёрдасць мінералаў|Цвёрдасць]] 2 па шкале Моаса, шчыльнасць 2,2 г/см³. Крохкі, лёгка раствараецца ў вадзе, мае салёны смак.[[Выява:2000. Stamp of Belarus 0395.jpg|thumb|left|Паштовая марка Беларусі]]

== Паходжанне і радовішчы ==
[[Выява:Salt - close-up.jpg|thumb|left|Крышталі каменнай солі]]
Утвараецца пераважна асадкавым шляхам: крышталізуецца з марской вады ў [[лагуна]]х і рэліктавых азёрах, якія перасыхаюць. Карысны выкапень. Радовішчы: у [[асадкавыя горныя пароды|асадкавых горных пародах]], самасадная соль сучасных азёр, саляныя [[Крыніца (гідралогія)|крыніцы]].

Найбольшыя радовішчы каменнай солі маюць [[Украіна]], [[Расія]], [[ЗША]], [[Германія]].
 
На тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] прамысловыя паклады вядомы на [[Прыпяцкі прагін|Прыпяцкім прагіне]]. [[Мазырскае радовішча]] ў [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] распрацоўваецца. Са здабытай сыравіны вырабляюць кухонную соль у горадзе [[Мазыр]].

== Выкарыстанне ==
[[Каменная соль]] выкарыстоўваецца ў [[Харчовая прамысловасць|харчовай]] ([[павараная соль|кухонная соль]]), [[тэкстыль]]най, фармацэўтычнай, [[Хімічная прамысловасць|хімічнай]] прамысловасці, халадзільнай справе, вытворчасці [[Пластмасы|пластмас]] і інш.

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Ка́менная соль, галіт, кухонная соль|361}}

== Спасылкі ==
* [http://www.catalogmineralov.ru/mineral/halite.html Галит // Каталог Минералов]{{ref-ru}}
{{Commons|Category:Halite}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Мінералы натрыю]]
[[Катэгорыя:Галагеніды (мінералы)]]
[[Катэгорыя:Карысныя выкапні]]</text>
      <sha1>m0k08dhu8teou3gnv0dk0rn9uyqir5s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уладзімір Караткевіч</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18598</id>
    <revision>
      <id>5171073</id>
      <parentid>5142139</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T01:10:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5171073</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="100263" sha1="0bugpagdeqhyx134vgjzheu1oc7n5ti" xml:space="preserve">{{Цёзкі2|Караткевіч}}
{{Пісьменнік
| Дэбют              = «Тут будет канал», «Якубу Коласу» (1951)
| Грамадзянства = -
}}
'''Уладзі́мір Сямё́навіч Каратке́віч''' ([[26 лістапада]] [[1930]], [[Орша]] — [[25 ліпеня]] [[1984]], [[Мінск]]) — беларускі [[паэт]], [[Проза|празаік]], [[драматург]], [[Публіцыстыка|публіцыст]], [[перакладчык]], [[сцэнарыст]], класік [[беларуская літаратура|беларускай літаратуры]]. Адна з найбольш вядомых постацей у беларускай літаратуры другой паловы XX стагоддзя{{Sfn|Верабей|2005|с=3}}. Першы беларускі [[пісьменнік]], які звярнуўся да жанру гістарычнага дэтэктыву&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=[[Алег Леанідавіч Грушэцкі|Алег Грушэцкі]]|загаловак=Беларусі дэтэктыў. Міфы і рэальнасць|спасылка=http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2014/07/28-2014.pdf|выданне=[[Літаратура і мастацтва (1932)|Літаратура і Мастацтва]]|тып=газета|месца=Мн.|выдавецтва=[[Выдавецкі дом «Звязда»]]|год=2014-07-18|выпуск=4777|нумар=28|старонкі=6|archive-url=https://web.archive.org/web/20140722162925/http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2014/07/28-2014.pdf|archive-date=22 ліпеня 2014}}&lt;/ref&gt;.

Творчасць Уладзіміра Караткевіча вызначаецца рамантычнай скіраванасцю, высокай мастацкай культурай, патрыятычным пафасам і гуманістычным гучаннем. Пісьменнік істотна ўзбагаціў беларускую літаратуру ў тэматычных і жанравых адносінах, напоўніў яе інтэлектуальным і філасофскім зместам{{Sfn|Макарэвіч, Яфімава|2008|с=459—460}}. Найбольш вядомыя такія творы аўтара, як аповесці «[[Дзікае паляванне караля Стаха]]», «[[Сівая легенда]]», раманы «[[Каласы пад сярпом тваім]]», «[[Хрыстос прызямліўся ў Гародні]]», «[[Чорны замак Альшанскі]]», нарыс «[[Зямля пад белымі крыламі]]»&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://dic.academic.ru/dic.nsf/es/79524/%D0%9A%D0%9E%D0%A0%D0%9E%D0%A2%D0%9A%D0%95%D0%92%D0%98%D0%A7 |title=Короткевич Владимир Семенович |date=2009 |publisher=Энциклопедический словарь |access-date=2014-04-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141013063641/http://dic.academic.ru/dic.nsf/es/79524/%D0%9A%D0%9E%D0%A0%D0%9E%D0%A2%D0%9A%D0%95%D0%92%D0%98%D0%A7 |archive-date=13 кастрычніка 2014 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;slounik&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Аляксей Кузьміч Гардзіцкі|Гардзіцкі А. К.]] |частка= Караткевіч Уладзімір |спасылка частка=http://www.slounik.org/81070.html  |загаловак=Беларускія пісьменнікі: 1917—1990 |месца= Мн.|выдавецтва=Мастацкая літаратура |год= 1994|isbn=5-340-00709-X }}&lt;/ref&gt;.

== Біяграфія ==

=== Паходжанне. Сям’я. Маленства ===
[[Файл:Siamja Karatkieviča.png|міні|злева|Родныя Уладзіміра Караткевіча: цётка Яўгенія Васілеўна, бацька Сямён Цімафеевіч, дзед Васіль Юльянавіч Грынкевіч, маці Надзея Васілеўна, сястра Наталля і брат Валерый. 1928 г.]]
[[Файл:Parents Of Korotkevich.jpg|thumb|Бацькі Уладзіміра Караткевіча: Надзея Васілеўна і Сямён Цімафеевіч (у чыне калежскага сакратара). 1915 г.]]
[[Файл:Karatkevicz&amp;maci.jpg|міні|злева|Уладзімір Караткевіч у дзяцінстве з маці і сястрой Наталляй, г. [[Орша]]. 1937 г.]]
Гісторыя Уладзіміра Караткевіча пра шляхецкія карані па бацьку, вядомая з яго асабістых матэрыялаў, не адпавядае праўдзе. Напэўна, бацька, Сямён Цімафеевіч Караткевіч, не імкнуўся знаёміць дзяцей са сваім простым паходжаннем, якое кантраставала са шляхецтвам жонкі. Бацькавы продкі былі з сялян вёскі [[Барсукі (Высокаўскі сельсавет)|Барсукі]] (цяпер Высокаўскі сельсавет [[Аршанскі раён|Аршанскага раёна]]) Высоцкай воласці [[Аршанскі павет (Расійская імперыя)|Аршанскага павета]] і пісаліся ў афіцыйных дакументах Кароткімі, але самі зваліся Караткевічамі. З прозвішчам Кароткі бацька быў залічаны ў Аршанскае вучылішча, а з прозвішчам Караткевіч паступіў на службу ў Аршанскае павятовае казначэйства&lt;ref&gt;''Урублеўскі, В. В.'' [https://radawod.by/rubryka-hieniealohija/dosved-dasledavannya-syalyanskaj-genealogii-pa-arshanskim-pavece-magilyoўskaj-guberni-na-prykladze-radavodu-uladzimira-karatkevicha-pa-linii-backi.html#more-1387 Досвед даследавання сялянскага радаводу на прыкладзе Аршанскага павета Магілёўскай губерні (радавод Уладзіміра Караткевіча па лініі бацькі)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210724185141/https://radawod.by/rubryka-hieniealohija/dosved-dasledavannya-syalyanskaj-genealogii-pa-arshanskim-pavece-magilyo%D1%9Eskaj-guberni-na-prykladze-radavodu-uladzimira-karatkevicha-pa-linii-backi.html#more-1387 |date=24 ліпеня 2021 }} // Архіварыус. Вып., 18. Мінск, 2020;&lt;/ref&gt;.

Маці Надзея Васілеўна паходзіла з роду [[Грыневічы (род)|Грыневічаў]]. Найранейшыя адшуканыя продкі «караткевічавых Грыневічаў» — браты Ілля і Панька Хведаравічы Грыневічы, якія ў 1551 годзе атрымалі ад вялікага князя літоўскага [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] канфірмацыйны прывілей на валоданне маёнткамі Дуброўка, Жываціна, Сожына і Язьва [[Мсціслаўскае княства|Мсціслаўскага княства]]. Нашчадак Панькі Тамаш Грыневіч браў удзел у грамадска-палітычным жыцці Мсціслаўскага і Менскага ваяводстваў у 2-й палове XVIII ст., валодаў маёнткамі ў Мсціслаўскім і Бабруйскім паветах. Апошні верыфікаваны землеўладальнік у родзе — унук Тамаша і яго цёзка Тамаш (Фама Міхайлавіч; 1817—1863), якому належаў маёнтак [[Верхняя Тошчыца]] Рагачоўскага павета&lt;ref&gt;Урублеўскі,В. В. Грыневічы герба «Прыяцель» / В. Урублеўскі // Гербоўнік беларускай шляхты. Т. 4. Г. — Мінск : Беларусь, 2016. — С. 573—575.&lt;/ref&gt;. Менавіта гэты Тамаш Грыневіч браў удзел у [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстанні 1863—1864 гадоў]]{{Sfn|Верабей|2005|с=4}}. Паўстанцы пад яго камандаваннем былі разбіты, а яго самога расстралялі ў [[Рагачоў|Рагачове]]&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Даведнік Маракова|1|}}&lt;/ref&gt;. Гэтую гісторыю Караткевіч апісаў у эпілогу рускамоўнай аповесці «Предыстория» ({{lang-be|Перадгісторыя}}) і ў пралогу рамана «Нельга забыць» («Леаніды не вернуцца да Зямлі»). Паказальна, што галоўны герой рамана Андрэй Грынкевіч, вобраз якога відавочна напісаны аўтарам з сябе, мае бацькоў, якія паходзяць з аднаго роду — роду Грынкевічаў. Напэўна, пісьменнік больш атаясняў сябе з родам маці.

[[Файл:Рагачоў. Дом Уладзіміра Караткевіча (03).jpg|thumb|Дзедаў дом у Рагачове, куды Караткевіч прыязджаў на летнія вакацыі да сваёй бабулі Людмілы Антонаўны Барысевіч]]
Нарадзіўся 26 лістапада 1930 годзе ў [[Орша|Оршы]] ў сям’і інтэлігентаў. Бацька — Сямён Цімафеевіч (1887—1959), скончыў гарадское вучылішча ў Оршы, яшчэ падлеткам сам зарабляў сабе на жыццё, працаваў у казначэйстве, служыў у царскай арміі пісарам, пасля працаваў інспектарам па бюджэце ў Аршанскім раённым фінансавым аддзеле. Маці — Надзея Васілеўна (1893—1977), скончыла [[Магілёўская жаночая гімназія|Марыінскую гімназію]] ў [[Магілёў|Магілёве]] і некаторы час працавала настаўніцай у сельскай школе пад Рагачовам, пасля замужжа занялася хатняй гаспадаркай. Маці добра ведала сусветную літаратуру{{Sfn|Макарэвіч, Яфімава|2008|с=460}}. У сям’і было трое дзяцей — Валерый (1918—1941), Наталля (у шлюбе Кучкоўская; 1922—2003) і Уладзімір (1930—1984)&lt;ref&gt;Караткевіч У. С. [http://uladzimir-karatkevich.com/bio/daroga.html «Дарога, якую прайшоў»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100810185335/http://www.uladzimir-karatkevich.com/bio/daroga.html |date=10 жніўня 2010 }} // у кн. Пра час і пра сябе. Аўтабіяграфіі беларускіх пісьменнікаў., Мн., 1966. С. 190—191&lt;/ref&gt;. У дзіцячыя гады на Уладзіміра ўплывала сваяцкае асяроддзе, найвялікшы ўплыў аказаў дзед па маці Васіль Юльянавіч Грынкевіч (1861—1945), чалавек з багатым жыццёвым вопытам, у свой час даслужыўся да губернскага казначэя. Васіль Грынкевіч быў дасціпным апавядальнікам, ад якога ўнук пачуў шмат казак і народных паданняў, пераняў любоў да прыроды. Пазней дзед стаў прататыпам Данілы Загорскага-Вежы ў рамане «Каласы пад сярпом тваім». Ад свайго дзеда Уладзімір пачуў легенду «Маці Ветру» пра падзеі [[Крычаўскае паўстанне 1743—1744 гадоў|Крычаўскага паўстання 1743—1744 гадоў]]. Многія расповеды дзеда сталі крыніцамі будучых твораў Уладзіміра{{Sfn|Макарэвіч, Яфімава|2008|с=5}}.

Уладзімір навучыўся чытаць вельмі рана, у тры з паловай гады. У дзяцінстве не толькі любіў слухаць казкі і розныя гісторыі, якія яму чыталі старэйшыя, але імкнуўся дадумваць развіццё сюжэтаў. З самага ранняга дзяцінства цікавіўся гісторыяй, асабліва гісторыяй Беларусі. У дзіцячыя гады разнастайнасць яго талентаў выявілася і ў схільнасці да малявання, якая захавалася на ўсё жыццё. Таксама ён меў абсалютны слых, некаторы час займаўся ў музычнай школе&lt;ref&gt;Караткевіч У. С. [http://uladzimir-karatkevich.com/bio/daroga.html «Дарога, якую прайшоў»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100810185335/http://www.uladzimir-karatkevich.com/bio/daroga.html |date=10 жніўня 2010 }} // у кн. Пра час і пра сябе. Аўтабіяграфіі беларускіх пісьменнікаў., Мн., 1966. С. 192&lt;/ref&gt;. Таксама моцна любіў прыроду; у дзяцінстве адной з яго любімых кніг была кніга [[Альфрэд Брэм|Альфрэда Брэма]] «Жыццё жывёл». У доме Караткевічаў было шмат кніг — і дзядулі, і кнігі бацькоў, і яго{{efn|Хатняя бібліятэка згарэла ў часе вайны разам з домам.}}. У шэсць гадоў ім былі напісаныя першыя вершы{{Sfn|Верабей|2005|с=6}}. Яшчэ трохі пазней паспрабаваў пісаць апавяданні, якія сам жа і ілюстраваў. Яшчэ ў даваенныя гады адправіў ліст [[Карней Іванавіч Чукоўскі|Карнею Чукоўскаму]], на які атрымаў адказ.

Малады Караткевіч таксама цікавіўся тэатрам, разумеў мову [[ідыш]], пра што сведчаць успаміны яго старэйшай сястры Наталлі Кучкоўскай: «''Зрэдку ў наш горад прыязджаў яўрэйскі тэатр. Паколькі яўрэйская мова гучала на аршанскіх вуліцах штодня, мы без перакладчыка спакойна глядзелі ўвесь рэпертуар, які складаўся паводле вядомых твораў Шолам-Алейхема: „Блукаючыя зоркі“, „Тэўе-малочнік“, „Хлопчык Мотл“, — і атрымоўвалі вялікую асалоду''»&lt;ref&gt;{{cite web|url = https://belisrael.info/?p=16159|title = Катлеты &amp; мухі (81)|author = Вольф Рубінчык|date = 29-7-2018|publisher = belisrael.info|archive-url = https://web.archive.org/web/20190429162343/https://belisrael.info/?p=16159|archive-date = 29-4-2019|access-date = 29-4-2019}}
&lt;/ref&gt;.

У 1938 годзе пайшоў у школу ў Оршы. Да пачатку вайны паспеў скончыць 3 класы{{Sfn|Верабей|2005|с=6}}.

=== Гады вайны і акупацыі ===
Вайна застала ў [[Масква|Маскве]], куды пасля заканчэння школы паехаў да сястры, якая там вучылася. Трапіў у эвакуацыю ў [[Разанская вобласць|Разанскую вобласць]], потым на [[Урал]] у [[Пермская вобласць|Молатаўскую (Пермскую) вобласць]]. Рабіў спробы ўцячы на фронт. Праз пэўны час высветлілася, што бацькі Уладзіміра змаглі эвакуіравацца і жылі ў горадзе Чкалаве ([[Арэнбург]]у). Туды ж дабралася і сястра. Толькі ў жніўні 1943 года яна змагла прывезці Валодзю да бацькоў у Арэнбург, дзе ён скончыў 6 класаў. У кастрычніку 1941 года на фронце загінуў старэйшы брат Валодзі Валерый. Жонку Валерыя Вольгу, якая заставалася на захопленай нямецкімі войскамі тэрыторыі, загубілі акупанты. Летам 1944 года пасля вызвалення савецкімі войскамі [[Кіеў|Кіева]] Уладзімір Караткевіч разам з маці на некаторы час пераехалі ў горад да сваякоў. Восенню 1944 года сям’я вярнулася ў Оршу.

=== Пасляваенны час ===
У другой палове 1940-х гадоў Уладзімір працягваў навучанне ў школе. Яго школьны сябар, Леанід Крыгман, адзначаў, што Уладзімір у свае 14 гадоў валодаў энцыклапедычнымі ведамі па літаратуры і гісторыі{{Sfn|Верабей|2005|с=7}}. У час вучобы ў старэйшых класах сярэдняй школы Уладзімір Караткевіч аддаваў даніну літаратурнай творчасці — пісаў навелы, апавяданні, літаратуразнаўчыя артыкулы. У пасляваенныя гады Уладзімір, аршанскі школьнік, змясціў на старонках рукапіснага часопіса «Званочак» некалькі сваіх вершаў, а таксама першую сваю прыгодніцкую аповесць «Загадка Неферціці». Акрамя таго, ім быў напісаны шэраг апавяданняў і артыкулаў{{Sfn|Макарэвіч, Яфімава|2008|с=460}}. Яшчэ ў восьмым класе ён ужо амаль цалкам напісаў першы варыянт п’есы «Млын на Сініх Вірах» (пастаўленая ў 1959 годзе){{Sfn|Верабей|2005|с=7}}.

=== Кіеўскі перыяд ===
[[Файл:Karatkievich student.jpg|thumb|злева|Уладзімір Караткевіч у студэнцкія гады]]
У 1949 годзе Уладзімір Караткевіч закончыў сярэднюю школу і паступіў на рускае аддзяленне [[філалогія|філалагічнага]] факультэта [[Кіеўскі нацыянальны ўніверсітэт імя Тараса Шаўчэнкі|Кіеўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Тараса Шаўчэнкі]], які скончыў у 1954 годзе&lt;ref name=&quot;archiŭ&quot;&gt;{{cite web | url = http://archives.gov.by/index.php?id=883847| title = Уладзімір Караткевіч: асоба і творчасць| publisher = Сайт «Архівы Беларусі»| access-date = 11 снежня 2014 }}&lt;/ref&gt;. Пазней у ім жа скончыў аспірантуру. За гады вучобы выявіў сябе адным з найбольш здольных студэнтаў, шмат чытаў — у кола яго чытацкіх інтарэсаў уваходзілі творы класікаў сусветнай літаратуры, украінскіх, расійскіх, польскіх, беларускіх аўтараў. Цікавіўся ён не толькі літаратурай, але і гісторыяй, у першую чаргу Беларусі. Пазнаёміўся са шматлікімі выданнямі, прысвечанымі [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|нацыянальна-вызваленчаму паўстанню 1863—1864 гадоў]].

У [[Кіеў|Кіеве]] Уладзімір Караткевіч працягваў складаць вершы на беларускай і рускай мовах, спрабаваў пісаць іх [[Украінская мова|па-ўкраінску]] і [[Польская мова|па-польску]]. У яго студэнцкіх рэфератах былі грунтоўна распрацаваныя некалькі літаратуразнаўчых тэм: творчасць [[Аляксандр Сяргеевіч Пушкін|Пушкіна]], [[Максім Багдановіч|Багдановіча]] і іншых. У гэты час ён задумаў вялікі гістарычны твор, дзе планаваў падаць усе акалічнасці паўстання 1863—1864 гадоў. Улетку 1950 года ў Оршы, пасля першага курса філалагічнага факультэта, Караткевічам быў створаны першы варыянт знакамітай аповесці «[[Дзікае паляванне караля Стаха]]»{{Sfn|Верабей|2005|с=7}}.

На радзіме ў аршанскай раённай газеце «Ленінскі прызыў» у 1951 годзе былі надрукаваныя два вершы Уладзіміра Караткевіча: «Тут будет канал» ({{lang-be|Тут будзе канал}}) (на рускай мове) і «Якубу Коласу» (на беларускай мове). Летам 1952 года пад уражаннем паездкі ў [[Вязынка (Маладзечанскі раён)|Вязынку]] — родныя мясціны [[Янка Купала|Янкі Купалы]] — быў напісаны нарыс «Вязынка», які разам з суправаджальным пісьмом Караткевіч даслаў жонцы Янкі Купалы [[Уладзіслава Францаўна Луцэвіч|Уладзіславе Луцэвіч]]. У гэты ж час ён накіраваў шэраг сваіх ранніх твораў (казкі, вершы, апавяданні) для ацэнкі [[Якуб Колас|Якубу Коласу]].

Адзін з аднакурснікаў і сяброў Караткевіча, [[Фларыян Няўважны]], казаў, што Уладзімір быў душой кампаніі і што студэнты ставіліся з павагай да яго мужнасці і прынцыповасці{{Sfn|Верабей|2005|с=10}}. Пра свае студэнцкія гады і пра [[Украіна|Украіну]], якую Караткевіч вельмі любіў, ён напісаў у аповесці «У снягах драмае вясна» (1957), у эсэ «Абраная» (1982), а таксама ў эсэ пра [[Тарас Рыгоравіч Шаўчэнка|Шаўчэнку]] «I будуць людзі на зямлі» (1964), пра [[Леся Украінка|Лесю Украінку]] «Saxifraga» (1971), у нарысе пра [[Кіеў]] «Мой се градок!» (1982){{Sfn|Верабей|2005|с=7-8}}.

У 1954 годзе Уладзімір Караткевіч скончыў універсітэт. Яго дыпломная праца на тэму «Казка. Легенда. Паданне» выклікала неадназначную рэакцыю, і толькі дзякуючы намаганням акадэміка А. Бялецкага і выкладчыка А. Назароўскага ён атрымаў вышэйшую адзнаку. Увесну 1955 года ён здаў экзамены [[кандыдат навук|кандыдацкага]] мінімуму і прыступіў да напісання дысертацыі пра паўстанне 1863 года, але так яе і не скончыў&lt;ref name=&quot;archiŭ&quot;/&gt;. У той жа час прыйшла і ідэя пра напісанне рамана на гэтую ж тэму{{Sfn|Верабей|2005|с=10}}.

=== Пасля ўніверсітэта ===

Пасля заканчэння ўніверсітэта, у 1954—1956 гадах працаваў настаўнікам рускай мовы і літаратуры ў сельскай школе&lt;ref name=&quot;archiŭ&quot;/&gt;, у вёсцы [[Лісавычы (Вышгарадскі раён)|Лісавычы]] ў [[Кіеўская вобласць|Кіеўскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. У 1956—1958 гадах працаваў настаўнікам у Оршы&lt;ref name=&quot;archiŭ&quot;/&gt;. Пазней вучыўся на Вышэйшых літаратурных курсах (1958—1960), сцэнарных курсах (1962), у Інстытуце кінематаграфіі ў [[Масква|Маскве]] (цяпер [[Усерасійскі дзяржаўны інстытут кінематаграфіі імя С. А. Герасімава]]) і стаў прафесійным пісьменнікам.

=== Мінск ===
[[Файл:MonoLIT Korotkevich.jpg|thumb|[[МанаЛІТ]] — дом у [[Мінск]]у ([[Вуліца Карла Маркса (Мінск)|вул. Карла Маркса]], 36), у якім жыў Уладзімір Караткевіч з 1973 г. На фасадзе — мемарыяльная дошка У. Караткевічу]]
[[Файл:Mahiła Ŭładzimira Karatkieviča.JPG|thumb|Магіла Уладзіміра Караткевіча на [[Усходнія могілкі|Усходніх могілках]] у Мінску]]
У пачатку 1963 года Уладзімір Караткевіч атрымаў у Мінску аднапакаёвую кватэру па адрасе вул. Чарнышэўскага, д. 7, кв. 57. Праз некаторы час з Оршы ў Мінск да яго пераехала маці. Увесну 1967 года яны ўдваіх атрымалі кватэру на вул. Веры Харужай, д. 48, кв. 26. У тым жа 1967 годзе, увосень, у часе чытацкай канферэнцыі па рамане «[[Каласы пад сярпом тваім]]» у [[Брэст|Брэсце]], Уладзімір пазнаёміўся з выкладчыцай Брэсцкага педагагічнага інстытута Валянцінай Нікіцінай (у дзявоцтве Ватковіч, 1934—1983 гг.), з якой 19 лютага 1971 года ён ажаніўся{{Sfn|Верабей|2005|с=14}}.

Вясной 1973 года сужэнцы абмянялі кватэру на вул. Веры Харужай і пакой на трохпакаёвую кватэру на [[Вуліца Карла Маркса (Мінск)|вул. Карла Маркса]], 36{{Sfn|Верабей|2005|с=15}}, дзе далей і жылі разам з маці Уладзіміра Караткевіча{{Sfn|Верабей|2005|с=218}}.

Уладзімір Караткевіч прысвяціў жонцы Валянціне Браніславаўне верш «Таўры» і раман «[[Чорны замак Альшанскі]]» (1979), які пачынаецца словамі: «В. К., якой гэты раман абяцаў дзесяць год назад, з удзячнасцю»{{Sfn|Верабей|2005|с=218}}. Валянціна Браніславаўна стала высокакваліфікаваным гісторыкам, працавала ў [[Інстытут мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя Кандрата Крапівы НАН Беларусі|Інстытуце мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору АН БССР]], узнагароджаная Дзяржаўнай прэміяй БССР{{Sfn|Верабей|2005|с=219}}.

У першай палове 1970-х гадоў Уладзімір Караткевіч адыграў вялікую ролю ў перапахаванні і ўшанаванні памяці пра Ігната Буйніцкага. Разам з тэатразнаўцам [[Уладзімір Іванавіч Няфёд|Уладзімірам Няфёдам]] Уладзімір Караткевіч спярша адшукаў занядбаную магілу Буйніцкага ў [[Палевачы|Палівачах]], а пасля паспрыяў таму, каб у 1975 годзе яна была перанесена ў [[Празарокі]] і каб заснавальніку беларускага тэатра быў усталяваны адпаведны [[Помнік на магіле Ігната Буйніцкага|помнік]]. Уладзімір Караткевіч прысутнічаў на адкрыцці помніка, таксама прысвяціў Буйніцкаму некалькі вершаў. У той жа час, у кнізе «[[Зямля пад белымі крыламі]]» (1972) Уладзімір Караткевіч канстатаваў знікненне [[Беларуская дуда|беларускай дуды]]: «Цяпер сялянскі аркестр нівеліраваўся. Скрыпка або дзве, басэтля, гармонік (баян ці акардэон), нейкі духавы інструмент ды бубен. Радзей, хаця яшчэ досыць часта, сустракаюцца цымбалы. Але амаль зніклі гуслі, а „дуда“ (валынка), я мяркую, знікла зусім. Ва ўсякім разе вось ужо пятнаццаць год як мне нідзе не даводзілася ні чуць яе, ні чуць пра яе». Магчыма, гэтая заўвага была звязаная з даследваннем спадчыны Ігната Буйніцкага. Як вядома, у трупе Ігната Буйніцкага былі тры музыканты: дудар ([[Адам Шульга]]), скрыпач і цымбаліст&lt;ref&gt;«''Дудары Глыбоцкага краю''» В. Воранаў&lt;/ref&gt;.

У другой палове 1970-х гадоў Караткевіч пачаў працаваць на Беларускім тэлебачанні, дзе ён вёў праграму «Спадчына», прысвечаную гісторыі і культуры беларускай зямлі&lt;ref name=&quot;archiŭ&quot;/&gt;.

Пісьменнік любіў шмат падарожнічаць — з сябрамі і жонкай, у складзе здымачных груп і навуковых экспедыцый ён наведаў шмат мясцін у Беларусі, таксама наведваў іншыя краіны: двойчы быў у [[Польская Народная Рэспубліка|Польшчы]] (1971, 1977), тройчы ў [[Чэхаславакія|Чэхаславакіі]] (1973, 1975, 1979){{Sfn|Верабей|2005|с=15}}.

Апошнія дні лютага 1983 года былі вельмі трагічнымі для пісьменніка — у адзін дзень, 28 лютага, памерлі яго жонка і родная цётка па матчынай лініі — Яўгенія Васілеўна, у якой ён жыў у вызваленым у 1944 годзе Кіеве{{Sfn|Верабей|2005|с=214}}. Паводле слоў пісьменніка, ён у тыя дні «''адчуваў сябе на мяжы нервовага надлому''»{{Sfn|Верабей|2005|с=219}}. У шлюбе з Валянцінай Браніславаўнай ён пражыў 12 гадоў, але дзяцей у іх не было.

У пачатку чэрвеня 1983 года Караткевіч паехаў у Оршу, у бацькоўскі дом да пляменніцы. У Мінск вярнуўся ў пачатку снежня. У пачатку лютага 1984 года ім былі напісаныя некалькі вершаў, аднак у канцы лютага Караткевіч моцна захварэў і каля месяца праляжаў у рэанімацыі. Вясной пачаў адчуваць сябе лепш{{Sfn|Верабей|2005|с=219}}.

Незадоўга да смерці Уладзімір Караткевіч наведаў блізкія і дарагія яму мясціны. Ён з’ездзіў у Рагачоў, у Кіеў на юбілейную сустрэчу выпускнікоў Кіеўскага ўніверсітэта. 12 ліпеня 1984 года з сябрамі, фотакарэспандэнтам [[Валянцін Піліпавіч Ждановіч|Валянцінам Ждановічам]] і мастаком [[Пётр Мікалаевіч Драчоў|Пятром Драчовым]], адправіўся ў паход па [[Прыпяць|Прыпяці]], дзе яму стала дрэнна, і ён 20 ліпеня вярнуўся ў Мінск{{Sfn|Верабей|2005|с=15}}. Пісьменнік [[Анатоль Уладзіміравіч Астапенка|Анатоль Астапенка]] лічыць, што прычына заўчаснай смерці Караткевіча — гэта яго алкагольная залежнасць, іншая хвароба была ўжо як наступства&lt;ref name=&quot;alkah&quot;&gt;{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/30050266.html|title = Гарэлка, віно і беларуская літаратура. Гісторыі клясыкаў ад Анатоля Астапенкі|author = Валянціна Аксак|date = 11-7-2019|publisher = svaboda.org|language = be-x-old|archive-url = https://web.archive.org/web/20190713184909/https://www.svaboda.org/a/30050266.html|archive-date = 13-7-2019|access-date = 13-7-2019}}&lt;/ref&gt;. Пра алкагольную залежнасць Караткевіча пісалі таксама [[Янка Брыль]] і [[Адам Іосіфавіч Мальдзіс|Адам Мальдзіс]]&lt;ref name=&quot;alkah&quot;/&gt;.

Памёр Уладзімір Караткевіч 25 ліпеня 1984 года. Пахаваны на [[Усходнія могілкі|Усходніх могілках]] у Мінску.

== Творчасць ==
[[Файл:Autobio Korotkevich.jpg|thumb|злева|Аўтабіяграфія з асабістай справы пісьменніка. 25 красавіка 1957 г.]]
Як паэт Караткевіч дэбютаваў у 1951 годзе{{Sfn|Макарэвіч, Яфімава|2008|с=460}} — апублікаваў у аршанскай раённай газеце «Ленінскі прызыў» два вершы: «Тут будет канал» (на рускай мове) і «Якубу Коласу» (на беларускай мове)&lt;ref name=&quot;archiŭ&quot;/&gt;.

У пачатку творчага шляху Караткевіч звярнуўся да беларускай гісторыі і фальклору, пра што сведчаць яго творы «Казкі і легенды маёй Радзімы», «Лебядзіны скіт», казка «Вужыная каралева». Фантазія пісьменніка раскрываецца ў казцы «Надзвычайная котка», якую ён пазней дапрацаваў і назваў «Чортаў скарб». У гэтай казцы пісьменнік традыцыйны фальклорны сюжэт напоўніў арыгінальнымі вобразамі і дэталямі, мяккім лірызмам і дабрадушным гумарам{{Sfn|Макарэвіч, Яфімава|2008|с=462}}.

Уладзімір Караткевіч вывучаў, запісваў і шырока выкарыстоўваў у сваёй творчасці фальклор. Студэнтам ён даследаваў у сваёй дыпломнай працы сацыяльныя казкі і легенды ва [[Усходнія славяне|ўсходнеславянскім]] фальклоры. У другой палове 1950-х гадоў ён выношваў ідэю стварэння нацыянальнай эпапеі — планаваў напісаць каля 100 тамоў{{Sfn|Макарэвіч, Яфімава|2008|с=463}}{{Sfn|Верабей|2005|с=13—14}}, у якіх павінны былі быць «Казкі і літаратура для дзяцей у стылі [[Ханс Крысціян Андэрсен|Ганса Крысціяна Андэрсена]]» і «Запісы фальклору»{{Sfn|Макарэвіч, Яфімава|2008|с=463}}. Некалькі старажытных легенд пра святых Міколу і Касьяна, звязаных з беларускім фальклорам, у перакладзе Караткевіча былі змешчаны ў кнізе [[Аляксандр Андрыянавіч Назарэўскі|Аляксандра Назарэўскага]] «Из истории русско-украинских связей» (Кіеў, 1963).

Шэраг арыгінальных казак ім былі створаны ў 1970-я — пачатку 1980-х гадоў. На аснове адной з беларускіх казак узнікла казка «Верабей, сава і птушыны суд». Несправядлівасць, як самая ганебная для грамадства з’ява, ім асуджаецца ў казцы «Кацёл з каменьчыкамі», у якой арганічна аб’ядналіся эпічная апавядальнасць і праніклівая эмацыйнасць{{Sfn|Макарэвіч, Яфімава|2008|с=465}}.

У казцы «Нямоглы бацька» пісьменнік піша пра павагу і любоў да бацькоў. У старажытныя часы на беларускай зямлі быў закон, паводле якога старых бацькоў адводзілі ў лес паміраць. Так спярша абышоўся са сваім бацькам і герой казкі Пятро. Аднак неўзабаве, насуперак усталяванаму закону, ён уначы ўпотай забраў бацьку. І ў галодны год мудры бацька падказвае сыну, як трэба зрабіць, каб выратаваць людзей ад голаду. Пры стварэнні гэтай казкі Караткевіч, верагодна, абапіраўся на казку «Стары бацька» [[Аляксандр Казіміравіч Сержпутоўскі|Аляксандра Сержпутоўскага]], аднак пры гэтым ім была выказана ўласная аўтарская пазіцыя. У казцы аўтар у тактычнай і далікатнай дыдактычнай форме кажа пра неабходнасць цаніць дабрыню і мудрасць{{Sfn|Макарэвіч, Яфімава|2008|с=465—466}}.
[[Файл:Zajva Karatkevicza.jpg|thumb|Заява Караткевіча аб уступленні ў Саюз пісьменнікаў БССР. 26 красавіка 1957 г.]]
У 1958 годзе ён напісаў сатырычна-гумарыстычную аповесць «Цыганскі кароль», пры напісанні якой быў выкарыстаны факт існавання на [[Гродзенская вобласць|Гарадзеншчыне]] ў канцы XVIII ст. [[Цыганы на Беларусі|цыганскага]] «каралеўства». Матэрыялам для аповесці паслужыў нарыс гісторыка [[Адам Ганоры Кіркор|Адама Кіркора]] «Народнасці Літоўскага Палесся і іх жыццё», які быў апублікаваны ў томе ІІІ «Маляўнічай Расіі» ў 1882 годзе. Пісьменніку ўдалося насычана, у духу фламандскай школы, славеснымі фарбамі апісаць стравы і гулянкі ў «палацы» Якуба Знамяроўскага{{Sfn|Макарэвіч, Яфімава|2008|с=479}}. У гэтай аповесці Караткевіч не толькі з’едліва характарызуе цыганскае «каралеўства» і недарэчную сістэму дзяржаўнага кіравання, але і разважае пра гістарычны лёс Беларусі, кранаючы тагачасныя сацыяльна-грамадскія і нацыянальныя праблемы{{Sfn|Макарэвіч, Яфімава|2008|с=480}}.

Уладзімір Караткевіч з’яўляецца аўтарам паэтычных зборнікаў «[[Матчына душа]]» (1958), «Вячэрнія ветразі» (1960), «Мая Іліяда» (1969), «Быў. Ёсць. Буду» (1986). Ён плённа выкарыстоўваў у сваёй творчасці здабыткі сусветнай культуры, і адначасова быў глыбока нацыянальным творцам, выказваючы адмысловую прыхільнасць да фальклору і гістарычных сюжэтаў (вершы «Машэка», «Матчына душа», «Паўлюк Багрым»). У «Баладзе пра Вячка, князя простых людзей» (1957) пісьменнік звярнуўся да вобраза князя [[Вячка (князь кукенойскі)|Вячкі]], які ў першай палове XIII ст. змагаўся супраць нямецкіх рыцараў. У баладзе князь паказаны як сапраўдны патрыёт сваёй бацькаўшчыны. Нават паранены, ён біўся супраць мноства ворагаў і загінуў у баі. Ідэя самаахвярнай барацьбы характэрна для творчасці Караткевіча{{Sfn|Макарэвіч, Яфімава|2008|с=467}}.

Тэма абуджэння беларускага народа ў 1880-х гадах была раскрытая Караткевічам у апавяданні «Кніганошы» (1962), у якім паказаны бессмяротны дух народа, імкненне простага люду да праўды і асветы{{Sfn|Макарэвіч, Яфімава|2008|с=469}}. Таксама яго прозе ўласцівая рамантычная паэтыка. Радасцю жыцця напоўнена апавяданне «Дрэва вечнасці», асабліва месцы, прысвечаныя [[Палессе|Палессю]] і [[Палешукі|палешукам]]. У апавяданні пісьменнік выказаў зачараванне палескімі краявідамі і веліччу палескіх песень. Вобразы прыроды раскрытыя ім у рамане «Каласы пад сярпом тваім», аповесці «[[Чазенія]]», нарысах «Званы ў прадоннях азёр», «Абдуванчык на кромцы вады». Як пісьменнік-[[анімалістыка|анімаліст]] паказаў сябе ў апавяданні «Былі ў мяне мядзведзі»{{Sfn|Макарэвіч, Яфімава|2008|с=472—473}}.

Уладзімір Караткевіч прафесійна вывучаў гісторыю [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]]. Гэта паслужыла асновай для апавяданняў «Паляшук», «Сіняя-сіняя», рамана «[[Каласы пад сярпом тваім]]» (1965), драмы «Кастусь Каліноўскі» (1965), і іншых паэтычных твораў і публіцыстычных артыкулаў. Часткова гэтая цікавасць абумоўлена і тым, што ў сям’і захоўвалі памяць пра сваяка па матчынай лініі, аднаго з кіраўнікоў паўстання на Магілёўшчыне Тамаша Грыневіча, расстралянага ў Рагачове{{Sfn|Макарэвіч, Яфімава|2008|с=474}}. Гэты факт лёг у аснову пралога да рамана «[[Леаніды не вернуцца да Зямлі]]» («Нельга забыць»; 1962).

У гісторыка-дэтэктыўнай аповесці «[[Дзікае паляванне караля Стаха|Дзікае палявання караля Стаха]]» пісьменнік адлюстраваў падзеі 1880-х гадоў у адным з глухіх куткоў Беларусі. У гэтай аповесці аўтар імкнуўся паказаць грамадства таго часу, з яго нацыянальнымі, культурнымі і гістарычнымі асаблівасцямі, з яго патрыятычнымі ідэямі. Аўтарам асуджаецца здрада радзімы, нацыянальнае і сацыяльнае зло{{Sfn|Макарэвіч, Яфімава|2008|с=480}}. Выкарыстаныя прыёмы дэтэктыўнага жанру і ў напісаным пазней сацыяльна-псіхалагічным і філасофскім рамане «[[Чорны замак Альшанскі]]» (1979), у якім Караткевіч разважае пра сувязь часоў. У рамантычнай аповесці «[[Сівая легенда]]» (1960) праз карціны [[Магілёўскае паўстанне (1618)|сялянскага паўстання]] на [[Магілёў]]шчыне ў першай палове XVII ст. аўтар асэнсоўвае лёс Айчыны.

Адным з найбольш значных для беларускай літаратуры твораў з’яўляецца раман «[[Каласы пад сярпом тваім]]»{{Sfn|Макарэвіч, Яфімава|2008|с=478}}. У гэтай кнізе, якую многія называюць галоўнай у творчасці пісьменніка, узноўленая шырокая панарама жыцця народа, перададзена атмасфера ў грамадстве напярэдадні паўстання. Падзеі рамана адбываюцца пераважна ў 1850—1861 гадах, тым не менш, пісьменніку ўдалося пры дапамозе ўласных разважанняў і выказванняў герояў ахапіць у ім падзеі амаль цэлага стагоддзя і ў цэлым асэнсаваць лёс Беларусі ў гістарычным кантэксце. Аўтару ўдалося адзначыць прычыны паўстання і яго асаблівасці. Караткевіч паказаў, што яно мела нацыянальна-вызваленчы характар{{Sfn|Макарэвіч, Яфімава|2008|с=478—179}}.

У 1966 годзе Караткевіч напісаў раман «Хрыстос прызямліўся ў Гародні», сюжэт якога заснаваны на рэальных падзеях&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://fantlab.ru/autor7766| title = Уладзімір Караткевіч| work = Лабаратория Фантастики| publisher = fantlab.ru| access-date = 29 снежня 2014 | language = ru}}&lt;/ref&gt;. Штуршком для напісання паслужыў запіс з «Хронікі…» [[Мацей Стрыйкоўскі|Мацея Стрыйкоўскага]] пра тое, што ў XVI ст., на пачатку княжання [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонта I]], з’явіўся чалавек, які называў сябе [[Ісус Хрыстос|Хрыстом]]. У рамане адлюстраваны лятунак беларускага народа аб з’яўленні Хрыста як збаўцы і выратавальніка. Раман уяўляе сабой прытчу, філасофскія роздумы пра пакліканне чалавека{{Sfn|Макарэвіч, Яфімава|2008|с=479}}.

У 1972 годзе пісьменнік напісаў аповесць «Лісце каштанаў» (апублікавана ў 1973), якая стала адной з самых аўтабіяграфічных сярод яго твораў{{Sfn|Макарэвіч, Яфімава|2008|с=477}}. Аповесць уяўляе сабой хвалюючыя і сумныя ўспаміны пра некалькі месяцаў, праведзеных ім у вызваленым ад нацыстаў Кіеве, роздумы пра лёс пакалення, чыё дзяцінства і юнацтва прыйшліся на час вайны.

Па-мастацку падрабязна распавёў Караткевіч пра Беларусь, яе культуру, мову, літаратуру, фальклор і прыроду ў нарысе «[[Зямля пад белымі крыламі]]» (напісаны для ўкраінскага выдання ў 1971; варыянт на беларускай мове ўбачыў свет у 1977). У гэтым нарысе ён ахапіў беларускую гісторыю ад старажытнасці да 1970-х гадоў, закрануўшы найбольш важныя падзеі, такія як гісторыя [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], [[Грунвальдская бітва|Грунвальдская бітва 1410 года]], [[Люблінская унія|Люблінская унія 1569 года]], і іншыя важныя моманты з гісторыі Беларусі{{Sfn|Макарэвіч, Яфімава|2008|с=478}}. Глыбокімі разважаннямі над сэнсам жыцця і лёсам роднай зямлі насычана аповесць «[[Ладдзя Роспачы (аповесць)|Ладдзя Роспачы]]» (1964; выдадзена па-беларуску ў 1978). У аповесці выкарыстана многа алегарычных сімвалаў. Таксама Ладдзя Роспачы — гэта Беларусь, якая пераадольвае змрок забыцця і непрытомнасці, уваскрашаецца і адраджаецца{{Sfn|Макарэвіч, Яфімава|2008|с=476}}.

Караткевіч таксама напісаў шэраг п’ес, эсэ, артыкулаў, кінасцэнарыяў. Трагедыя і веліч нацыянальнай гісторыі ім асэнсаваныя ў п’есах «Кастусь Каліноўскі» (1963), «Званы Віцебска» (1974), «Калыска чатырох чараўніц» (1982), «Маці ветру» (1985){{Sfn|Макарэвіч, Яфімава|2008|с=480}}.

Уладзімірам Караткевічам былі перакладзены на беларускую мову творы [[Гай Валерый Катул|Гая Валерыя Катула]], [[Джордж Байран|Джорджа Байрана]], [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]], [[Іван Якаўлевіч Франко|Івана Франко]], [[Махтумкулі]], [[Мустай Карым|Мустая Карыма]], [[Элеанора Гашпарава|Элеаноры Гашпаравай]].

Уладзімір Караткевіч пісаў пра гісторыю свайго народа, пра яго мастацтва, культуру, духоўнае жыццё. Ён выступаў у абарону беларускай мовы і культуры, помнікаў архітэктуры і прыроды. Ён аказаў вялікі ўплыў на грамадскае, эстэтычнае і духоўнае жыццё беларускага народа{{Sfn|Макарэвіч, Яфімава|2008|с=481}}.

Творы Караткевіча перакладзеныя на [[англійская мова|англійскую]], [[балгарская мова|балгарскую]], [[грузінская мова|грузінскую]], [[іспанская мова|іспанскую]], [[латышская мова|латышскую]], [[літоўская мова|літоўскую]], [[малдаўская мова|малдаўскую]], [[мангольская мова|мангольскую]], [[нямецкая мова|нямецкую]], [[польская мова|польскую]], [[руская мова|рускую]], [[славацкая мова|славацкую]], [[таджыкская мова|таджыкскую]], [[узбекская мова|узбекскую]], [[украінская мова|украінскую]], [[французская мова|французскую]], [[чувашская мова|чувашскую]], [[эстонская мова|эстонскую мовы]]&lt;ref&gt;[http://who.bdg.by/obj.php?kod=658 Біяграфія Уладзіміра Караткевіча на ''who.bdg.by'' («Хто ёсць хто ў Беларусі»)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120422093028/http://who.bdg.by/obj.php?kod=658 |date=22 красавіка 2012 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Ацэнка і значэнне творчасці ==
[[Файл:Lenina 26 in Orsha 04.JPG|thumb|[[Музей Уладзіміра Караткевіча]] ў [[Орша|Оршы]]]]
Першы паэтычны зборнік Уладзіміра Караткевіча, «Матчына душа» (1958), выклікаў неадназначную рэакцыю. Шэраг крытыкаў (напрыклад, [[Мікола Хведаровіч]]), аддаючы належнае таленту аўтара, акцэнтавалі недахопы: сярод іншага, лічылі, што малады паэт, пішучы на сур’ёзныя тэмы, занадта захапляецца жартамі&lt;ref&gt;{{cite web|url = https://belisrael.info/?p=8792|title = Катлеты &amp; мухі (35)|author = Вольф Рубінчык|date = 16-12-2016|publisher = belisrael.info|archive-url = https://web.archive.org/web/20190429162717/https://belisrael.info/?p=8792|archive-date = 29 красавіка 2019|access-date = 29-4-2019|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;.

Апублікаваная ў 1964 годзе адна з першых аповесцей Караткевіча «[[Дзікае паляванне караля Стаха]]», у якой аўтар заявіў пра сябе як пра пісьменніка-гісторыка, прынесла яму некаторую папулярнасць. Пазней яна была [[Дзікае паляванне караля Стаха (фільм)|экранізаваная]]. Але раман «Леаніды не вернуцца да зямлі» быў падвергнуты рэзкай крытыцы. «Афіцыйны» крытык [[Якаў Бенцыёнавіч Герцовіч|Якаў Герцовіч]] на старонках «[[СБ. Беларусь сегодня|Советской Белоруссии]]» папракнуў Караткевіча ў кніжнасці, другаснасці, а яго герояў назваў адарванымі ад жыцця фармалістамі, якіх мала цікавіць змест савецкага мастацтва і яго ідэйная накіраванасць&lt;ref name=&quot;belniva.sb.by&quot;&gt;{{cite web| author = Надзея Белахвосцік| date = 26 снежня 2010| url = http://belniva.sb.by/korotkevich/article/yago-kl-kala-svaya-l-yada.html| title = Пра Уладзіміра Караткевіча| publisher = Сельская Газета| access-date = 29 снежня 2014| language = ru}}{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;. Падобна адгукнуўся маскоўскі рэцэнзент Віктар Чалмаеў. Праблема была ў тым, што выказванне ўласнага меркавання аўтараў гэтых артыкулаў было ўспрынятае як дырэктыўнае ўказанне{{efn|У СССР у канцы 1962 г. паднялася хваля барацьбы з «фармалізмам», распачатая з таго, што М. Хрушчоў наведаў маскоўскіх мастакоў і рэзка раскрытыкаваў іх. «Фармалістаў» пачалі шукаць ва ўсіх творчых калектывах, у тым ліку і ў Саюзе пісьменнікаў БССР, у Інстытуце літаратуры АН БССР.}}. У самім творы ідзе гутарка пра [[метэорны паток]] — [[Леаніды]], але ў тыя гады краінай кіраваў [[Леанід Ільіч Брэжнеў|Леанід Брэжнеў]], і ў назве ўбачылі крамолу. [[Галоўнае ўпраўленне па справах літаратуры і выдавецтваў]] вымагала змяніць назву. У самога Караткевіча не запыталі на гэта дазволу, і ў часопісе «[[Полымя (часопіс)|Полымя]]» раман быў пераназваны ў «Нельга забыць». А ў 1965 годзе ў тым жа часопісе быў апублікаваны раман «Каласы пад сярпом тваім», адным з герояў якога з’яўляецца [[Кастусь Каліноўскі]]. Кніга вельмі дакладна адлюстроўвала жыццё Беларусі XIX ст., але цэнзары прад’явілі так шмат прэтэнзій, што яны была выдадзена толькі пасля вялікай колькасці правак. Падобны лёс чакаў раман «Хрыстос прызямліўся ў Гародні». А твор «У снягах драмае вясна» (1957) быў надрукаваны толькі пасля смерці пісьменніка, у 1988&lt;ref&gt;https://karatkevi.ch/bio/letapis.html&lt;/ref&gt;.

Адзін з даследчыкаў творчасці Уладзіміра Караткевіча, літаратуразнаўца [[Анатоль Леанідавіч Верабей|Анатоль Верабей]] назваў Караткевіча гонарам і сумленнем беларускай літаратуры, пісьменнікам, які змог цалкам раскрыць душу народа і яго нацыянальны характар, выявіць перадавыя грамадскія і эстэтычныя ідэалы{{Sfn|Верабей|2005|с=206}}.

Народны пісьменнік Беларусі [[Янка Брыль]] характарызаваў Караткевіча як нястомнага працаўніка, літаратара, які пастаянна і грунтоўна працаваў над сабой. Ён таксама гаварыў, што многія ведалі Уладзіміра Караткевіча як чалавека невычарпальнага светлага настрою, які ўмеў смяяцца як дзіцё, усёй душой любіў родных людзей і родную зямлю{{Sfn|Верабей|2005|с=3}}.

Беларуская пісьменніца і літаратурны крытык [[Людміла Рублеўская]] кажа, што цэлае пакаленне беларускіх літаратараў, да якога належыць і яна сама, «''выйшла з творчасці Уладзіміра Караткевіча, прыняўшы сэрцам яго гістарычны рамантызм, яго трагічны і прыгожы міф пра Беларусь''»&lt;ref&gt;{{cite web | author = [[Людміла Рублеўская]]| date = 26 лістапада 2005| url = http://www.sb.by/kultura/article/geniy-strannik-kometa-ili-portret-pisatelya-v-stile-kollazh-.html| title = Гений, странник, комета, или Портрет писателя в стиле коллаж...| publisher = [[Советская Белоруссия]]| access-date = 29 снежня 2014 | language = ru}}&lt;/ref&gt;.

Караткевіч стаў адной з найбольш яскравых фігур беларускай літаратуры XX ст. Асаблівая яго заслуга — распрацоўка гістарычнай тэматыкі. Ён падняў у сваіх творах шырокія пласты нацыянальнай гісторыі, перадаўшы дух мінуўшчыны{{Sfn|Верабей|2005|с=3}}.

Казкам Караткевіча ўласцівыя натуральнасць гучання, займальны сюжэт, багацце фантазіі і пазнавальнасць. У іх арганічна спалучаюцца фальклор і фантастычнасць, таямнічасць і рэальнасць. Яму ўдалося абнавіць казачныя сюжэты, паэтычна і ўзнёсла перадаць народную мараль і этыку, закрануць філасофскія праблемы{{Sfn|Макарэвіч, Яфімава|2008|с=466—467}}.

Яго паэзіі ўласцівыя патрыятычны пафас, асацыятыўнасць мыслення, праніклівы лірызм і філасафічнасць. Таксама паэзіі Караткевіча ўласцівыя падвышаная экспрэсіўнасць, эмацыйнасць, напружанасць дзеяння, кантраснасць і яркасць вобразаў. Яго вершы напоўнены радасцю і святлом, і, разам з тым, яны элегічна-лірычныя, поўныя драматызму і трагізму{{Sfn|Макарэвіч, Яфімава|2008|с=468}}.

Шматгранна і непаўторна раскрыўся яго талент у прозе, якой уласцівыя праніклівая лірыка, эпічная апавядальнасць і псіхалагічная паглыбленасць. У сваёй прозе Караткевіч падняў шырокія пласты беларускай гісторыі, стварыў пазнавальныя характары, раскрыў багаты духоўны свет персанажаў беларускай гісторыі{{Sfn|Макарэвіч, Яфімава|2008|с=468}}.

== Бібліяграфія ==
{{Col-begin|class=references-small}}
{{col-2}}

=== Раманы ===
* [[Леаніды не вернуцца да Зямлі]] (Нельга забыць; 1960—1962, апублікаваны ў 1962, кніжнае выданне — 1982{{efn|Першапачатковая назва «Леаніды не вернуцца да Зямлі», так заўсёды яго называў сам Караткевіч, у тым ліку і ў запісных кніжках апошніх гадоў жыцця. Упершыню пад назвай «Нельга забыць» раман быў апублікаваны ў часопісе Полымя, 1962, № 5, 6. Кніжнае выданне рамана — 1982 г.}})
* [[Каласы пад сярпом тваім]] (1962—1964, выдадзены ў 1965)
* [[Хрыстос прызямліўся ў Гародні]] (1965—1966, выдадзены на беларускай мове ў 1972)
* [[Чорны замак Альшанскі]] (1979)

=== Аповесці ===
* Предыстория (канец 1940-х — пачатак 1950-х)
* [[Дзікае паляванне караля Стаха]] (1950—1958, выдадзеная ў 1964)
* [[У снягах драмае вясна]] (1957, выдадзеная ў 1989)
* [[Цыганскі кароль]] (1958, выдадзеная ў 1961)
* [[Сівая легенда]] (1960, выдадзеная ў 1961)
* [[Зброя, аповесць|Зброя]] (1964, выдадзеная ў 1981). Працяг рамана «Каласы пад сярпом тваім»
* [[Ладдзя Роспачы]] (1964, выдадзеная на беларускай мове ў 1978)
* [[Чазенія]] (1966, выдадзеная ў 1967). Аповесць-паэма
* [[Лісце каштанаў]] (1973)
* [[Крыж Аняліна]] (няскончаная, выдадзеная ў 1988)

=== Апавяданні ===
* Рябина (Новелла) (1946)
* Богун-трава (1946)
* Любовь Моав (Легенда) (1950)
* «Собачья радость» (1950)
* Бетховен (Этюд) (1950)
* Профорг Королев (1950)
* «Это была старая-старая комната…» (1950)
* Скрипка поет (1950)
* Клен (1950)
* Руки (Музыка) (1950)
* Девушка из Быхова (1950-я)
* «Когда бароны поняли…» (1950-я, першая палова)
* Письмо из развалин Пиллен (Историческая миниатюра) Ягица, трепетная моя лань!.. (1950-я)
* Дзядуля (1952)
* Паляшук (1952)
* Венус паўночная (З цыкла «Вандраванні ўвосень») (1950-я)
* Нямыя браты (1956)
* Завеі (1958)
* Карней — мышыная смерць (1958)
* Лятучы галандзец (1958)
* Лясная гісторыя (1958)
* Госць прыходзіць на золкім світанні (1959)
* Подыхі продкаў (Імпрэсія) (1959)
* Аліва і меч (1959)
* Пасмяротная гісторыя аднаго цецерука (1959)
* Белае Полымя (1959)
* Як звяргаюцца ідалы (1959)
* Лісты не спазняюцца ніколі (1959)
* Ідылія ў духу Вато (1959—1960)
* У шалашы (1960)
* Блакіт і золата дня (1960)
* Маленькая балерына (1961)
* Вось і ўсё (1962)
* Як поле перайсці (1962)
* Кніганошы (Навела) (1962)
* Барвяны шчыт (1963)
{{col-2}}
* Залаты бог (З цыкла «Казкі мора») (1963)
* Сіняя-сіняя (1964)
* Краіна Цыганія (1969)
* Былі ў мяне мядзведзі (1970)
* Вока тайфуна (1970)
* Вялікі Шан Ян (Песня пра баявыя калясніцы) (1970)
* Калядная рапсодыя (1973)

=== Нарысы ===
* [[Зямля пад белымі крыламі]] (1977)
* Вільнюс — часцінка майго сэрца
* Вязынка
* Званы ў прадоннях азёр
* Казкі Янтарнай краіны
* Мой се градок!
* Рша камен…

=== Зборнікі вершаў ===
* [[Матчына душа]] (1958)
* Вячэрнія ветразі (вершы і паэмы, 1960)
* Мая Іліяда (1969)
* Быў. Ёсць. Буду. (1986)
* Паэзія розных гадоў (1987)

=== Казкі ===
* Лебядзіны скіт (1952)
* Вужыная каралева (1952)
* Аўтух-дамоўнік (1952)
* Казка пра Пятра-разбойніка (1952)
* Надзвычайная котка (1952)
* Мужык і дзіва аднавокае (1952)
* З вобразаў казак (1952)
* Чортаў скарб (1973)
* Верабей, сава і птушыны суд (1973)
* Пасварыліся — памірыліся (1977)
* Бліны на дрэве, грушы на вярбе (1977)
* Скрыпка дрыгвы й верасовых пустэчаў (1977)
* Кацёл з каменьчыкамі (1977)
* Нямоглы бацька (1980)
* Вясна ўвосень (1980)
* Жабкі і Чарапаха (1980)
* Пра Пана Галавана (сумесна з [[Алег Антонавіч Лойка|Алегам Лойкам]]) (1981)

=== Легенды ===
* Маці Ветру (1956)
* Легенда аб бедным д’ябле і аб адвакатах Сатаны (1961)

=== Публіцыстыка ===
* Абдуванчык на кромцы вады
* Людзям простым к добраму навучанню
* Гэта было 10-га сакавіка 1864 года…
* З вадой і без вады
* Коласаўцы
* Мова (што я думаю пра цябе)
* Наш агульны клопат
* Родная мова
* Ці дажывем да ста год, або пасмяротнае рыданне
{{col-end}}

=== П’есы і сцэнарыі ===
{{Col-begin|class=references-small}}
{{col-2}}

=== П’есы ===
* Млын на Сініх Вірах (пастаўленая на тэлебачанні ў 1959)
* Трошкі далей ад Месяца (напісаная ў 1959—1960)
* Званы Віцебска (1974, пастаўленая ў 1977)
* Кастусь Каліноўскі (напісаная ў 1963, пастаўленая ў 1978)
* Калыска чатырох чараўніц (апублікаваная і пастаўленая ў 1982)
* Маці ўрагану (1982, пастаўленая ў 1988)
{{col-2}}

=== Сцэнарыі ===
* Сведкі вечнасці (1964)
* Памяць каменя (1966)
* Будзь шчаслівай, рака (1967)
* Хрыстос прызямліўся ў Гародні (з [[Уладзімір Бычкоў|У. Бычковым]], 1967)
* Чырвоны агат (1973)
* Дзікае паляванне караля Стаха (з [[Валерый Давідавіч Рубінчык|В. Рубінчыкам]], 1979)
* Чорны замак Альшанскі (з [[Міхаіл Мікалаевіч Пташук|М. Пташуком]], 1984)
{{col-end}}

== Пасмяротныя выданні ==
[[Файл:Viktar Shnip.jpg|thumb|180px|left|Кіраўнік выдавецтва «Мастацкая літаратура» [[Віктар Анатолевіч Шніп|Віктар Шніп]] прэзентуе «Збор твораў Караткевіча». XX Міжнародная кніжная выстаўка, Мінск, 2013 г.]]
Выдадзены Збор твораў у 8 тамах (1987—1991). Выдадзены зборнік яго перакладаў «Галасы маіх сяброў» (1993). Выдадзеная кніга «Творы» (1996), куды ўключана тое, што не друкавалася пры жыцці пісьменніка. Надрукаваныя лісты мастака да [[Якуб Колас|Якуба Коласа]], [[Максім Танк|Максіма Танка]], [[Янка Брыль|Янкі Брыля]], латышскіх, украінскіх, польскіх, славацкіх i некаторых іншых пісьменнікаў, навукоўцаў, сяброў i знаёмых{{Sfn|Верабей|2005|с=204}}.

У 2011 годзе выдавецтва «[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]» пачало 25-томнае выданне твораў пісьменніка пад рэдакцыяй [[Анатоль Леанідавіч Верабей|Анатоля Вераб’я]]&lt;ref&gt;{{Артыкул|аўтар=[[Ларыса Цімошык]]|загаловак=Быць Караткевічам|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=69918|выданне=[[Звязда (1917)|Звязда]]|тып=газета|год=26 лістапада 2010|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/?idate=2010-11-26 228 (26836)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/69925/26lis-1.indd.pdf 1]|issn=1990-763x}}{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;. Апрача іншага, у збор будуць уключаны творы, якія не друкаваліся пры жыцці пісьменніка, малюнкі, лісты, дзённікі, сцэнарыі дакументальных і мастацкіх фільмаў, інтэрв’ю, выступленні{{Sfn|Збор1|2012|с=5}}. Тэксты друкуюцца з адмененымі нематываванымі рэдактарскімі і цэнзарскімі праўкамі. Да збору твораў будуць прыкладзеныя два [[Кампакт-дыск|CD-дыскі]]: на першым будуць змешчаныя вершы і песні ў выкананні Караткевіча, на другім — яго выступленні на радыё, тэлебачанні, у Саюзе пісьменнікаў, здымкі ў мастацкім фільме «[[Хрыстос прызямліўся ў Гародні (фільм)|Жыціе і ўзнясенне Юрася Братчыка]]» («Хрыстос прызямліўся ў Гародні»){{Sfn|Збор1|2012|с=6}}.

== Экранізацыі ==

=== Мастацкія фільмы ===
* [[Хрыстос прызямліўся ў Гародні (фільм)|Хрыстос прызямліўся ў Гародні]] (1967)
* [[Чырвоны агат]] (1973)
* [[Дзікае паляванне караля Стаха (фільм)|Дзікае паляванне караля Стаха]] (1979)
* [[Лісце каштанаў (фільм)|Лісце каштанаў]] (1981)
* [[Чорны замак Альшанскі (фільм)|Чорны замак Альшанскі]] (1983)
* [[Паром (фільм)|Паром]] (1988) (паводле аповесці «Паром на бурнай рацэ»)
* [[Маці ўрагану (фільм)|Маці ўрагану]] (1990)
* [[Сівая легенда (фільм)|Сівая легенда]] (1991)
* [[Паляшук (фільм)|Паляшук]] (2019)

=== Дакументальныя фільмы ===
* Сведкі вечнасці (1964)
* Памяць (1966)
* Чырвоны агат (1973)

=== Мультыплікацыйныя фільмы ===
* [[Ладдзя Роспачы (мультфільм)|Ладдзя роспачы]] (1987)

== Оперы ==
* Сівая легенда (1978, кампазітар [[Дзмітрый Браніслававіч Смольскі|Дзмітрый Смольскі]])
* Дзікае паляванне караля Стаха (1989, кампазітар [[Уладзімір Яўгенавіч Солтан|Уладзімір Солтан]])
* Дзікае паляванне караля Стаха (2023, кампазітар [[Вольга Сяргееўна Падгайская|Вольга Падгайская]])

== Узнагароды ==
* [[Ордэн Дружбы народаў (СССР)|Ордэн Дружбы Народаў]] (1980)
* прэмія Саюза пісьменнікаў Беларусі імя Івана Мележа (1983) — за раман «Нельга забыць» («Леаніды не вернуцца да зямлі»)
* Дзяржаўная прэмія БССР імя Якуба Коласа (1984 — пасмяротна) — за раман «Чорны замак Альшанскі»{{Sfn|Верабей|2005|с=207}}.

== Ушанаванне памяці ==
[[Файл:Pamiatnaja doška Ŭladzimieru Karatkieviču (Miensk).JPG|міні|Памятная дошка ў Мінску, вул. Карла Маркса, 36]]
Пра Караткевіча створана дакументальная стужка «Быў. Ёсць. Буду» (1989), відэафільмы «Успамін» і «Рыцар і слуга Беларусі» (абодва — 1991).
[[Файл:Рагачоў. (21).jpg|thumb|Графіці на жылым доме ў Рагачове]]
Імя Караткевіча носіць бібліятэка № 14 у [[Віцебск]]у&lt;ref&gt;[http://interlib.nlb.by/bb/bb/bb_lib.php?region_id=6&amp;lib_id=3917&amp;ministry_id=1&amp;menu_id=1 Библиотека-филиал № 14 им. В. Короткевича ГУ «Централизованная библиотечная система г. Витебска»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140407064044/http://interlib.nlb.by/bb/bb/bb_lib.php?region_id=6&amp;lib_id=3917&amp;ministry_id=1&amp;menu_id=1 |date=7 красавіка 2014 }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;, бібліятэка-філія № 6 у [[Наваполацк]]у&lt;ref&gt;[http://interlib.nlb.by/bb/bb/bb_lib.php?region_id=6&amp;lib_id=4024&amp;menu_id=1 Библиотека-филиал № 6 им. В. Короткевича сети публичных библиотек г. Новополоцка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140407062622/http://interlib.nlb.by/bb/bb/bb_lib.php?region_id=6&amp;lib_id=4024&amp;menu_id=1 |date=7 красавіка 2014 }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;, дзіцячая бібліятэка ў [[Орша|Оршы]]&lt;ref&gt;[http://interlib.nlb.by/bb/bb/bb_lib.php?region_id=6&amp;lib_id=4069&amp;ministry_id=1&amp;menu_id=1 Детская библиотека им. В. Короткевича сети публичных библиотек г. Орша] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140407062421/http://interlib.nlb.by/bb/bb/bb_lib.php?region_id=6&amp;lib_id=4069&amp;ministry_id=1&amp;menu_id=1 |date=7 красавіка 2014 }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;, грамадская бібліятэка ў [[Талін]]е ([[Эстонія]])&lt;ref&gt;[https://sites.google.com/site/bibliotekaimvlkorotkevica/ Общественная библиотека им. Владимира Короткевича в Таллинне] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140412134311/https://sites.google.com/site/bibliotekaimvlkorotkevica/ |date=12 красавіка 2014 }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

У [[Орша|Оршы]] (вул. Леніна, 26) існуе [[Музей Уладзіміра Караткевіча|музей пісьменніка]], адкрыты ў 2000 годзе. Экспазіцыя складаецца з дзвюх зал; адна прысвечана біяграфіі пісьменніка, другая — творчасці. Экспазіцыя ўключае ў сябе абстаноўку пасляваеннага дома на вуліцы Касманаўтаў у Оршы, з мэбляй пісьменніка і яго рэчамі. Таксама тут узноўлены фрагмент кабінета мінскай кватэры Караткевіча&lt;ref&gt;{{cite web| author = Яўгенія Каркіяйнен| date = 2 ліпеня 2014| url = http://news.tut.by/culture/405540.html| archive-url = https://web.archive.org/web/20140711130856/http://news.tut.by/culture/405540.html| archive-date = 11 ліпеня 2014| title = Последний рыцарь белорусской истории. Фоторепортаж из Оршанского музея Владимира Короткевича| publisher = [[TUT.BY]]| access-date = 30 снежня 2014| language = ru| url-status = dead}}&lt;/ref&gt;. Матэрыялы пра жыццё і творчасць пісьменніка экспануюцца ў Рагачоўскім музеі народнай славы, Віцебскім краязнаўчым музеі&lt;ref name=&quot;archiŭ&quot;/&gt;.

У [[Віцебск]]у ўсталяваны помнік у 1994 годзе (скульптар І. Казак, архітэктар В. Рыбакоў). Помнік у Оршы адкрыты 27 чэрвеня 1992 года да 925-годдзя Оршы. Першапачаткова помнік размяшчаўся на месцы згарэлага ў вайну дома, у які сям’я Караткевіча засялілася ў 1939 годзе, але пазней помнік быў перанесены ў цэнтральны парк Оршы. 14 красавіка 2011 года быў усталяваны [[Помнік Уладзіміру Караткевічу (Кіеў)|помнік Караткевічу]] ў [[Кіеў|Кіеве]]. Аўтарамі скульптуры сталі беларусы Кастусь Селіханаў і Алег Варвашэня, архітэктар — Аляксандр Корбут&lt;ref&gt;[http://prajdzisvet.org/events/590-u-kijevie-ustaliavali-pomnik-u-karatkievichu.html?utm_source=twitterfeed&amp;utm_medium=twitter У Кіеве ўсталявалі помнік У. Караткевічу]&lt;/ref&gt;. На дамах у Оршы, дзе Караткевіч жыў у канцы 1950-х гадоў, і ў Мінску, дзе была яго кватэра, усталяваныя памятныя дошкі&lt;ref name=&quot;archiŭ&quot;/&gt;. Памятная дошка ўсталяваная на будынку школы № 8 у Оршы, у якой Караткевіч працаваў у 1956—1958 гадах&lt;ref&gt;{{cite web | date = 26 лістапада 2014| url = http://news.tut.by/culture/425267.html| archive-url = https://web.archive.org/web/20150129210244/http://news.tut.by/culture/425267.html| archive-date = 29 студзеня 2015| title = Музей, Дняпро і родная хата. Вандроўка па мясцінах Уладзіміра Караткевіча ў Оршы| publisher = [[TUT.BY]]| access-date = 29 студзеня 2015}}&lt;/ref&gt;.

Імя Караткевіча носіць Фонд дапамогі маладым пісьменнікам, прэмія выдавецтва «[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]»&lt;ref name=&quot;archiŭ&quot;/&gt;.

Імем Уладзіміра Караткевіча названыя вуліцы ў [[Астравец|Астраўцы]], [[Віцебск]]у, [[Гродна|Гродне]]&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://www.pravo.by/pdf/2011-78/2011_78_9_42180.pdf |title = Рашэнне Гродненскага раённага савета дэпутатаў 26 мая 2011 г. № 82|publisher = pravo.by|language = ru}}&lt;/ref&gt;, [[Рагачоў|Рагачове]], [[Столін]]е, [[Орша|Оршы]]{{efn|Тут у 1950-х гадах жыла сям’я Караткевіча.}}&lt;ref name=&quot;archiŭ&quot;/&gt;. У 2023 годзе імя Уладзіміра Караткевіча надалі адной з вуліц [[Кіеў|Кіева]].

&lt;center&gt;&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;190&quot; heights=&quot;200&quot; perrow=&quot;4&quot; caption=&quot;Помнікі Уладзіміру Караткевічу&quot;&gt;
Файл:Karatkievich.Orsha.jpg|Помнік у [[Орша|Оршы]]
Файл:Pomnik Karatkieviču (Viciebsk).jpg|Помнік у [[Віцебск]]у
Файл:Pomnik Karatkieviču (Kijeŭ).jpg|Помнік у [[Кіеў|Кіеве]]
Файл:Рагачоў. Дом Уладзіміра Караткевіча (02).jpg|Памятны знак ля дома ў Рагачове
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

У 2020 годзе выдавецтва «Беларуская энцыклапедыя імя Петруся Броўкі» завяршыла работу над персанальнай энцыклапедыяй «Уладзімір Караткевіч». У ёй змешчаны артыкулы, якія тычацца жыцця і творчасці У. Караткевіча, людзей, якія мелі стасункі з пісьменнікам, даследавалі і даследуюць яго літаратурную дзейнасць, а таксама тых, для каго асоба і творчасць класіка сталі крыніцай натхнення. Падрабязна разглядаюцца і мастацкія сродкі, якія выкарыстоўваў пісьменнік пры напісанні сваіх твораў&lt;ref&gt;[https://www.bel-en.by/ru/production-ru/getElement/305/ bel-en.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210305065025/https://www.bel-en.by/ru/production-ru/getElement/305/ |date=5 сакавіка 2021 }}&lt;/ref&gt;.

== Заўвагі ==
{{notelist}}

== Крыніцы ==
{{reflist}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БП 1917-90|[http://slounik.org/81070.html Караткевіч Уладзімір]}}
* [http://slounik.org/154217.html Караткевіч Уладзімір] // {{Крыніцы/Культуралогія: Энцыклапедычны даведнік}}
* Karatkievič, Uładzimir // {{Крыніцы/Гістарычны слоўнік Беларусі (1998)}}
* ''[[Анатоль Верабей|Верабей А. Л.]]'' Абуджаная памяць: нарыс жыцця i творчасці Уладзіміра Караткевіча. — Мн., 1997. — 256 с.
* ''Верабей А. Л.'' Жывая повязь часоў. — Мн., 1985.
* {{кніга |аўтар=Верабей А. Л. |частка=Караткевіч Уладзімір Сямёнавіч  |спасылка частка= http://www.uladzimir-karatkevich.com/bio/belinc.html|загаловак=Беларуская энцыклапедыя |адказны= Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш|месца= Мн.|выдавецтва=БелЭн |год=1999 |том= 8|старонкі=57 — 58 }}
* {{кніга |аўтар=Верабей А. Л. |загаловак=Уладзімір Караткевіч. Жыццё і творчасць |спасылка=http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/23416/1/%D0%92%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%B9%20%D0%90.%D0%9B.%20%D0%A3%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96%D1%80%20%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87%20%D0%B6%D1%8B%D1%86%D1%86%D1%91%20%D1%96%20%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%80%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C.pdf |адказны=Пад рэд. Гарбачэўскай Т. А. |выданне=2-е |месца=Мн. |выдавецтва=Беларуская навука |год=2005 |старонак=271 |isbn=985-08-0666-4 |ref=Верабей |archive-url=https://web.archive.org/web/20170329041428/http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/23416/1/%D0%92%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%B9%20%D0%90.%D0%9B.%20%D0%A3%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96%D1%80%20%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87%20%D0%B6%D1%8B%D1%86%D1%86%D1%91%20%D1%96%20%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%80%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C.pdf |archive-date=29 сакавіка 2017 }}
* {{кніга |аўтар=Верабей А. Л. |частка=Караткевіч Уладзімір Сямёнавіч |спасылка=http://www.uladzimir-karatkevich.com/bio/igb.html |загаловак=Энцыклапедыя гісторыі Беларусі |адказны=Рэдкал.; Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш |месца=Мн. |выдавецтва=БелЭн |год=1997 |том=4 |старонкі=111—112 |archive-date=4 мая 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140504224627/http://www.uladzimir-karatkevich.com/bio/igb.html }}
* {{кніга |аўтар=[[Аляксей Кузьміч Гардзіцкі|Гардзіцкі А. К.]] |частка= Караткевіч Уладзімір |спасылка=http://www.slounik.org/81070.html  |загаловак=Беларускія пісьменнікі: 1917—1990 |месца= Мн.|выдавецтва=Мастацкая літаратура |год= 1994|isbn=5-340-00709-X }}
* {{артыкул |аўтар=[[Алег Леанідавіч Грушэцкі|Грушэцкі А. Л.]] |загаловак=Беларускі дэтэктыў. Міфы і рэальнасць |спасылка=http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2014/07/28-2014.pdf |выданне=[[Літаратура і мастацтва (1932)|Літаратура і мастацтва]] |тып=газета |месца=Мн. |выдавецтва=[[Выдавецкі дом «Звязда»]] |год=2014-07-18 |выпуск=4777 |нумар=28 |старонкі=6 |мова=be |копія=https://web.archive.org/web/20140722162925/http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2014/07/28-2014.pdf |дата копіі=2014-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140722162925/http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2014/07/28-2014.pdf |archive-date=22 ліпеня 2014 }}
* {{артыкул |аўтар=Грушэцкі А. Л.|загаловак=Душа і сэрца Беларусі. Уладзімір Караткевіч (1930—1984)|спасылка= http://csl.bas-net.by/press-nan/2014/07/29_dusha_i_serca_belarusi.pdf|выданне=Настаўніцкая газета|тып=газета |месца=Мн. |выдавецтва=Міністэрства адукацыі РБ |год=29 ліпеня 2014 |выпуск=7537 |нумар=89 |старонкі= 24|копія= http://www.peeep.us/61108433|дата копіі=2014-08-21}}
* {{кніга |аўтар=[[Алег Антонавіч Лойка|Лойка А. А.]] |частка=Караткевіч Уладзімір Сямёнавіч |спасылка=http://www.uladzimir-karatkevich.com/bio/belsavinc.html |загаловак=Беларуская савецкая энцыклапедыя |месца=Мн. |выдавецтва=Беларуская савецкая энцыклапедыя |год=1972 |том=V |archive-date=5 мая 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140505001123/http://www.uladzimir-karatkevich.com/bio/belsavinc.html }}
* ''[[Адам Іосіфавіч Мальдзіс|Мальдзіс А.]]'' Жыцце і ўзнясенне Уладзіміра Караткевіча: партрэт пісьменніка і чалавека. — Мн., 1990. — 230 с.
* {{кніга |аўтар=[[Аляксандр Мікалаевіч Макарэвіч|Макарэвіч А. М.]], [[Маргарыта Яфімава|Яфімава М. Б.]], і інш. |частка=Уладзімір Караткевіч |загаловак= Беларуская дзіцячая літаратура |адказны=Пад рэд. А. М. Макарэвіча, М. Б. Яфімавай |месца= Мн.|выдавецтва=Вышэйшая школа |год= 2008|старонкі=459—481 |старонак=688 |isbn=978-985-06-1440-7 |тыраж= 3500|ref=Макарэвіч, Яфімава}}
* ''[[Дзяніс Аляксандравіч Марціновіч|Марціновіч Д.]]'' «Донжуанскі спіс» Караткевіча: Літаратуразнаўчыя даследаванні і артыкулы. — Мн.: Чатыры чвэрці, 2012. — 114 с. (Мінскае гарадское аддзяленне Саюза пісьменнікаў Беларусі. Серыя «Мінскія маладыя галасы»). — ISBN 978-985-7026-43-2
* ''[[Дзяніс Аляксандравіч Марціновіч|Марціновіч Д.]]'' Жанчыны ў жыцці Уладзіміра Караткевіча. — Мн.: Чатыры чвэрці, 2014. — 178 с.: іл.; [2] л. укл. — ISBN 978-985-7058-53-2
* ''Русецкі А.'' Уладзімір Караткевіч: праз гісторыю ў сучаснасць. — Мн., 2000. − 300 с.
* ''Штэйнер І.'' Свет шчодры. Свет мяне паўторыць…: паэзія У. Караткевіча і класічныя традыцыі. — Мн., 2008. — 120 с.
* ''Шынкарэнка В.'' Пад ветразем дабра і прыгажосці. — Мн., 1995.
* ''Яршоў І.'' Зямля Караткевіча / І. Яршоў, В. Сіднякова. — Орша, 1997. — 238 с.
* ''Уладзімір Караткевіч.'' Быў. Ёсць. Буду! : успаміны, інтэрв’ю, эсэ / уклад. Г. В. Шаблінскай. — Мн., 2005. — 518 с. — (Жыццё знакамітых людзей Беларусі).
* Уладзімір Караткевіч: вядомы і невядомы / Уклад.: ''А. Верабей, М. Мінзер, С. Панізнік.'' — Мн.: Літаратура і мастацтва, 2010.
* {{Кніга|загаловак = Уладзімір Караткевіч. Збор твораў у 25 тамах|адказны = прад., падрыхт. тэкстаў і камент. [[Анатоль Верабей|А. Верабей]]; рэд. тома [[Вячаслаў Пятровіч Рагойша|В. Рагойша]]|месца = Мінск|выдавецтва = [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]|год = 2012|том = 1|старонак = 533|isbn = 978-985-02-1333-4|тыраж = 2000|ref=Збор1}}
* {{Кніга|загаловак = Уладзімір Караткевіч. Збор твораў у 25 тамах|адказны = прад., падрыхт. тэкстаў і камент. [[Анатоль Верабей|А. Верабей]]; рэд. тома [[Таццяна Іванаўна Шамякіна|Т. Шамякіна]]|месца = Мінск|выдавецтва = [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]|год = 2014|том = 3|старонак = 774|isbn = 978-985-02-1522-2|тыраж = 2000|ref=Збор3}}

== Спасылкі ==
{{навігацыя}}
* [http://knihi.com/Uladzimir_Karatkievic/ Творы Уладзіміра Караткевіча на сайце «Беларуская Палічка»]
* [http://kamunikat.org/Karatkievicz_Uladzimir.html Творы Уладзіміра Караткевіча на сайце kamunikat.org]{{Недаступная спасылка}}
* [http://rv-blr.com/biography/view/7 Творы Уладзіміра Караткевіча на сайце «Родныя вобразы»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140912203823/http://www.rv-blr.com/biography/view/7 |date=12 верасня 2014 }}
* [http://archives.gov.by/index.php?id=122027 Уладзімір Караткевіч: асоба і творчасць] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150316094234/http://archives.gov.by/index.php?id=122027 |date=16 сакавіка 2015 }} // Беларускі навукова-даследчы цэнтр электроннай дакументацыі
* {{cite web|author=[[Юрый Цвяткоў]], студыя «Летапіс» (1989)|title=Быў. Ёсць. Буду|url=https://www.youtube.com/watch?v=DLA_zMD95Pg&amp;hl=be|publisher=[[Беларусьфільм]]|date=7 мая 2012|access-date=10 студзеня 2015}}
* {{cite web|author=[[Анатоль Верабей]] (1991)|title=Рыцар і слуга Беларусі|url=https://www.youtube.com/watch?v=vNYnDHcCELs&amp;hl=be|publisher=[[Беларускі відэацэнтр]]|date=29 кастрычніка 2012|access-date=10 студзеня 2015}}
* {{cite web|author=[[Сяргей Лук’янчыкаў]], студыя «Летапіс» (1995)|title=Акафіст Уладзіміру|url=https://www.youtube.com/watch?v=PwNUb_dJ-T8&amp;hl=be|publisher=Беларусьфільм|date=7 мая 2012|access-date=10 студзеня 2015}}
* {{cite web|author=[[Віктар Корзун]], студыя «VivaFutura» (2010)|title=Уладзімір Караткевіч. Душа застанецца|url=https://www.youtube.com/watch?v=qXY-CGKuQ5o&amp;hl=be|publisher=[[БелСат|Белсат]]|date=13 чэрвеня 2013|access-date=10 студзеня 2015}}
* {{cite web|title=Словы Уладзіміра Караткевіча на вечарыне, прысвечанай 50-годдзю |url=https://www.youtube.com/watch?v=f8OY22Y2pr4&amp;hl=be|publisher=[[Беларусь 2|Тэлеканал «Лад»]]|date=8 верасня 2013|access-date=10 студзеня 2015}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{Добры артыкул|Пісьменнік|Беларусь}}

{{DEFAULTSORT:Караткевіч Уладзімір}}
[[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Паэты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]]
[[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]]
[[Катэгорыя:Драматургі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Сцэнарысты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Публіцысты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Перакладчыкі на беларускую мову]]
[[Катэгорыя:Пісьменнікі СССР]]
[[Катэгорыя:Паэты СССР]]
[[Катэгорыя:Аўтары гістарычных раманаў]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Кіеўскага ўніверсітэта]]
[[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Дружбы народаў]]
[[Катэгорыя:Лаўрэаты Дзяржаўнай прэміі БССР]]
[[Катэгорыя:Пахаваныя на Усходніх могілках Мінска]]
[[Катэгорыя:Уладзімір Караткевіч| ]]</text>
      <sha1>0bugpagdeqhyx134vgjzheu1oc7n5ti</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Галубцы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19094</id>
    <revision>
      <id>5171196</id>
      <parentid>4954837</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T11:11:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <comment>абнаўленне звестак</comment>
      <origin>5171196</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35971" sha1="gkhc0q1w6ltxnaikkou2fj6gwvvwcah" xml:space="preserve">{{страва}}
'''Галубцы́''' — даўняя традыцыйная&lt;ref&gt;Голубцы // Культура питания. Энциклопедический справочник / Под ред. И. А. Чаховского. — 3-е издание. — Минск: «Белорусская энциклопедия имени Петруся Бровки», 1993. — С. 64. — 540 с. — ISBN 5-85700-122-6&lt;/ref&gt; страва, вядомая большасці народаў [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральнай]] і [[Усходняя Еўропа|Усходняй]] [[Еўропа|Еўропы]]&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Крыніцы/НашаЕжа|Белы|Галубцы}}&lt;/ref&gt;. Страва ёсць у [[Беларуская кухня|беларускай]], {{нп3|Літоўская кухня|літоўскай|ru|Литовская кухня}}, {{нп3|Малдаўская кухня|малдаўскай|ru|Молдавская кухня}}{{Sfn|В. Мельник|1961}}{{Sfn|Молдавская кухня|1981}}, [[Польская кухня|польскай]], [[Руская кухня|рускай]], [[Украінская кухня|украінскай]]{{Sfn|С. И. Рагель|2018}}&lt;ref&gt;Похлёбкин В. В. Голубцы // Кулинарный словарь. — М.: Издательство «Э», 2015. — С. 86. — 456 с. — 4000 экз. — ISBN 978-5-699-75127-3.&lt;/ref&gt; і іншых нацыянальных кухнях.

== Паходжанне назвы ==
Этымалогія назвы стравы дакладна не вядома. [[Макс Фасмер]] лічыў, што страва ({{Lang-ru|голубцы}}, {{Lang-pl|gołąbki}}, {{Lang-sh|голу̀биħ}} «[[клёцкі]]») названа ад падабенства яе формы з голубам, і адкідваў версіі паходжання праз чаргаванне галосных ад «[[галушкі]]» або запазычанне з [[Нямецкая мова|нямецкай мовы]] ({{Lang-de|Kohlblatt}} — «капусны ліст»)&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Фасмер|голубцы}}&lt;/ref&gt;. Аднак у {{нп3|Тлумачальны слоўнік жывой вялікарускай мовы|слоўніку Уладзіміра Даля|ru|Толковый словарь живого великорусского языка}} даецца дыялектнае ([[Падольская губерня]]) слова «галуша» для галубцоў, пад якімі маецца на ўвазе «[[проса]] з [[ялавічына]]й у капусным лісце, варанае ў [[квас]]е»&lt;ref&gt;{{Даль|Галушить}}&lt;/ref&gt;. Выказваецца таксама гіпотэза запазычання праз пасрэдніцтва нейкай усходняй мовы (цюркскіх або армянскай) з {{Lang-fa|käläm}} «капуста» → *''kalamb''&lt;ref&gt;{{Артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/31131352/Uwagi_do_etymologii_s%C5%82owia%C5%84skiej_nazwy_potrawy_go%C5%82%C4%85bki|аўтар=Marek Stachowski|загаловак=Uwagi do etymologii słowiańskiej nazwy potrawy gołąbki|выданне=Przegląd Wschodnioeuropejski 7/2 (2016): 239-244}}&lt;/ref&gt;. Што тычыцца беларускага ўжывання слова галубцы, то таксама можна думаць пра яго запазычанне з украінскай або рускай мовы, бо яго няма ў дыялектных крыніцах&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://verbum.by/esbm/halubcy|title=Галубцы - Этымалагічны слоўнік беларускай мовы (1978-2017)|website=verbum.by|access-date=2025-03-17}}&lt;/ref&gt;.

== Апісанне ==
Страва гэта [[Бланшыраванне|бланшыраваныя]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;, начыненыя мясным [[фарш]]ам з рысам і згорнутыя валікам{{Sfn|Л. А. Маслов|1958}}, каўбаскай{{Sfn|Книга о вкусной и здоровой пище|1984}}, канвертам{{Sfn|Л. А. Маслов|1958}} або рулецікам{{Sfn|Кулинария|1955}} лісты {{нп3|Белакачанная капуста|белакачаннай капусты|ru|Белокочанная капуста}}, {{нп3|Тушэнне (кулінарыя)|тушаныя|ru|Тушение (кулинария)}} або {{нп3|Выпяканне|запечаныя|ru|Выпекание}} ў {{нп3|Смятанны соус|сметанном соусе з таматам|ru|Сметанный соус}}&lt;ref&gt;Ратушный А. С. Голубцы // Всё о еде от А до Я: Энциклопедия. — М.: Издательско-торговая корпорация «Дашков и К°», 2016. — С. 108—109. — 440 с. — 300 экз. — ISBN 978-5-394-02484-9.&lt;/ref&gt;{{Sfn|Технология приготовления пищи|1999}}. У [[Нямецкая кухня|нямецкай кухні]] ёсць падобная страва «капусныя рулецікі»&lt;ref&gt;Erhard Gorys. Das neue Küchenlexikon. Von Aachener Printen bis Zwischenrippenstück. — München: Deutscher Taschenbuch Verlag, 1997. — 599 S. — ISBN 3-423-36008-9.&lt;/ref&gt;. Гароднінныя галубцы начыняюць фаршам з {{нп3|Пасераванне|пасераванай|ru|Пассерование}} гародніны з адварным рысам{{Sfn|Л. А. Маслов|1958}}. Хуткія або «{{нп3|Лянівыя стравы|лянівыя|ru|Ленивые блюда}}» галубцы не начыняюць, а робяць з нашаткаванага капуснага лісця, змяшанага з фаршам{{Sfn|Белорусская кухня|1993}}&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. У СССР выпускалі гароднінныя [[Закуска|закусачныя]] [[кансервы]] «Галубцы»&lt;ref&gt;Голубцы с мясным фаршем и кукурузной крупой. Голубцы фаршированные в томатном соусе // Товарный словарь / И. А. Пугачёв (главный редактор). — М.: Государственное издательство торговой литературы, 1957. — Т. II. — Стб. 284—285. — 567 с.&lt;/ref&gt;.

== Гатаванне ==

=== Падрыхтоўка начынкі ===

Самым смачным фаршам для мясных галубцоў лічаць сумесь [[Свініна|свініны]] і [[Ялавічына|ялавічыны]] з даданнем сечанай пасераванай рэпчатай цыбулі, зеляніны і зваранага да напаўгатоўнасці рысу з [[Прыправы|прыправамі]]{{Sfn|Кулинария|1955}}{{Sfn|В. Махно|2004}}&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Начынку для гароднінных галубцоў робяць з падсмажанай гародніны (рэпы, морквы, цыбулі), дробна сечанага {{нп3|Варанае яйка|варанага яйка|ru|Варёное яйцо}} і рысу{{Sfn|Кулинария|1955}}. Ёсць самыя разнастайныя рэцэпты начынкі для галубцоў, уключаючы фасолю з [[вяндліна]]й, варанае або абсмажанае{{Sfn|Л. А. Маслов|1958}} мяса, абсмажаныя грыбы, {{нп3|Прасяная каша|прасяную кашу|ru|Пшённая каша}} з цыбуляй і [[шпік]]ам&lt;ref&gt;Ратушный А. С. Голубцы // Всё о еде от А до Я: Энциклопедия. — М.: Издательско-торговая корпорация «Дашков и К°», 2016. — С. 108—109. — 440 с. — 300 экз. — ISBN 978-5-394-02484-9.&lt;/ref&gt;, сечанае мяса марскога грабеньчыка{{Sfn|Книга о вкусной и здоровой пище|1984}}, рыс і айву або [[тварог]]{{Sfn|Кулинария|1955}}.

У Карпатах як начынку для галубцоў выкарыстоўваюць кукурузную крупу, а ў Палтаўскай вобласці — грэчку. Крупы злёгку варылі, змешвалі з смажанай цыбуляй, свінымі шкваркамі, а па святах — з сырым фаршам, дабаўлялі спецыі.

=== Падрыхтоўка лісця ===

Для гатавання галубцоў прыдарныя друзлыя качаны маладой свежай капусты{{Sfn|Технология приготовления пищи|1999}}{{Sfn|В. Махно|2004}}. У качана выразаюць храпку і адварваюць яго да напалову, затым, пасля астывання, разбіраюць на лісце, а хвосцікі адбіваюць{{Sfn|Кулинария|1955}} або зразаюць. На ўнутраны бок капуснага ліста выкладваюць начынку і згортваюць, надаючы галубцу прастакутную форму.

Акрамя свежага лісця белакачаннай капусты галубцы гатуюць таксама з разабранага лісця [[Капуста квашаная|квашанай]] у цэлых галоўках капусты&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;, якія пры неабходнасці папярэдне адварваюць, каб пазбавіць залішняй кіслаты{{Sfn|Кулинария|1955}}, а таксама ў бурачным лісці, лісці чарамшы ці хрэну&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; і цыбулі-парэі{{Sfn|В. Махно|2004}}, а ва Украіне таксама ў вінаградным лісці.

=== Збор і цеплавая апрацоўка стравы ===

На Левабярэжжы і поўдні Украіны галубцы рабілі вялікімі, выкарыстоўваючы цэлы капусны ліст, а ў [[Прыднястроўе|Прыднястроўі]] і Карпатах лісце дзялілі на некалькі частак (там гаспадыня, якая рабіла вялікія галубцы, лічылася гультайкай). Палтаўскія кулінары аддавалі перавагу буйным галубцам, бо яны былі сакавіцейшымі. Галубцы гатавалі для паўсядзённага ўжывання, але ў большасці рэгіёнаў Правабярэжжа, акрамя Палесся, яны ўваходзілі і ў святочнае меню. З 1920-1930-х гадоў галубцы пачалі фаршаваць рысава-мясной сумессю і тушыць, дадаючы замест квасу таматны сок, соус або пасту.

У класічных рэцэптах галубцы спачатку {{нп3|Паніраванне|паніруюць у муцэ|ru|Панирование}}{{Sfn|Кулинария|1955}} і абсмажваюць з двух бакоў на патэльні ў [[алеі]], а затым запякаюць да гатоўнасці ў [[Кухонная пліта|духавой шафе]] ў {{нп3|Таматны соус|таматным соусе|ru|Томатный соус}}, згатаваным з абсмажанымі рэпчатай цыбуляй і морквай. Галубцы падаюць па дзве штукі на порцыю, палітымі соусам, у якім яны гатаваліся, і пасыпанымі сечанай зелянінай{{Sfn|Л. А. Маслов|1958}}{{Sfn|Н. А. Анфимова|2008}}{{Sfn|Книга о вкусной и здоровой пище|1954}}.

{{center|&lt;gallery widths=&quot;270&quot; heights=&quot;200&quot; perrow=&quot;5&quot;&gt;
Golubci6.jpg|Галоўка маладой капусты з выразанай храпкай
Lystky.jpg|Галоўка падваранай капусты, разабраная на асобныя лісткі
Golubci7.jpg|Зразанне патаўшчэння на лістку
Golubci4.jpg|Начынка з прыпушчанага рысу, здробненага мяса, цыбулі і морквы для гатавання галубцоў
Golubci2.jpg|Гатаванне галубцоў
Golubci3.jpg|Гатовыя галубцы
&lt;/gallery&gt;}}

== Рэгіянальныя асаблівасці ==
У [[Малдова|Малдове]] галубцы «гэлуштэ» робяць з белакачаннай капусты, вінаграднага лісця, свежага і салёнага, а таксама [[Шчаўе|шчаўя]] і лісця хрэна. Малдаўскія галубцы маленькія, іх кладуць па 10-15 штук на порцыю{{Sfn|Молдавская кухня|1981}}. У [[Беларусь|Беларусі]], [[Польшча|Польшчы]], [[Літва|Літве]] робяць і галубцы з тоўчанай варанай [[Бульба|бульбы]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; са смажаным лукам і дробна насечаным вараным яйкам{{Sfn|Белорусская кухня|1993}}. У Літве капусны качан для галубцоў разразаюць на чатыры часткі і перакладаюць лісты ў чвэртачкі свіным фаршам з пярловай кашай і абсмажанымі грыбамі і тушаць у грыбным адвары са смятанай{{Sfn|В. В. Похлёбкин|1983}}. У [[Польшча|Польшчы]] ў начынку для галубцоў дадаюць {{нп3|Ячная крупа|ячную крупу|ru|Ячневая крупа}}, {{нп3|Нямецкая чайная каўбаса|чайную|ru|Немецкая чайная колбаса}} або свіную {{нп3|Вараныя каўбасы|вараную каўбасу|ru|Варёные колбасы}}{{Sfn|Польская кухня|1966}}. Самая вялікая разнастайнасць галубцоў ва ўкраінскай кухні&lt;ref name=&quot;АИФ&quot;&gt;{{Cite web|url=https://aif.ru/dontknows/eternal/pochemu_golubcy_tak_nazyvayutsya_i_kto_ih_izobrel|title=Аргументы и факты: Почему голубцы так называются и кто их изобрёл?|archive-url=https://web.archive.org/web/20230918065632/https://aif.ru/dontknows/eternal/pochemu_golubcy_tak_nazyvayutsya_i_kto_ih_izobrel|archive-date=2023-09-18|access-date=2023-09-16|url-status=live}}&lt;/ref&gt;{{Sfn|В. Махно|2004}}, у тым ліку рыбныя галубцы з {{нп3|Рыбны фарш|сечаным|ru|Рыбный фарш}} {{нп3|Рыбнае філе|філе|ru|Рыбное филе}} судака, шчупака, акуня або траскі{{Sfn|Современная украинская кухня|1977}}.

Стравы, якія маюць у сваёй аснове фарш, прыпушчаны ў абгортцы з ліста белакачаннай, {{нп3|Савойская капуста|савойскай|ru|Савойская капуста}} або {{нп3|Кітайская капуста|кітайскай капусты|uk|Китайська капуста}}, а таксама {{нп3|Вінаграднае лісце (кулінарыя)|вінаграднага лісця|ru|Виноградные листья (кулинария)}}, пад рознымі назвамі ёсць у многіх нацыянальных кухнях. З удакладненнем «галубцы» {{нп3|Савецкая кухня|савецкія кулінарныя кнігі|ru|Советская кухня}} публікавалі рэцэпты кухняў народаў СССР: {{нп3|Далма|ярпах далмасы|ru|Долма}} у [[Азербайджанская кухня|азербайджанскай кухні]], {{нп3|Далма|талма|ru|Долма}} — у [[Армянская кухня|армянскай]], {{нп3|Сармале|сэрмэлуцэ|ru|Сармале}} — у {{нп3|Малдаўская кухня|малдаўскай|ru|Молдавская кухня}} і шахлет — у {{нп3|Таджыкская кухня|таджыкскай|ru|Таджикская кухня}}{{Sfn|Кулинария|1955}}. Пад назвай «фаршыраваная капуста» ў рускіх і савецкіх [[Кулінарная кніга|кулінарных кнігах]] фігуруе страва з бланшыраванага качана капусты, лісце якога толькі адгінаюць і перакладаюць агароднінным фаршам з захаваннем яго формы для наступнага тушэння ў {{нп3|Сатэйнік|сатэйніку|ru|Сотейник}} або духавой шафе{{Sfn|Кулинария|1955}}{{Sfn|П. М. Зеленко|1902}}.

Ёсць розныя версіі з’яўлення самой стравы ў рускай кухні. Паводле {{нп3|Вільям Васілевіч Пахлёбкін|Вільяма Пахлёбкіна|ru|Похлёбкин, Вильям Васильевич}}, галубцы былі адаптацыяй {{нп3|Татарская кухня|татарскай|ru|Татарская кухня}} і {{нп3|Турэцкая кухня|турэцкай стравы|ru|Турецкая кухня}} «{{нп3|далма||ru|Долма}}»&lt;ref&gt;Похлёбкин В. В. Голубцы // О кулинарии от А до Я: Словарь-справочник. — Минск: Полымя, 1988. — С. 48. — 224 с. — 200 000 экз. — ISBN 5-345-00218-5.&lt;/ref&gt;: кухары на абшарах Вялікага Княства Літоўскага ў [[XIV стагоддзе|XIV]]—[[XV стагоддзе|XV]] стагоддзях «засвоілі» яе, замяніўшы зыходнае вінаграднае лісце на капуснае, [[Бараніна|бараніну]] — на [[Свініна|свініну]] ці [[Ялавічына|ялавічыну]], а рыс — на проса ці грубую ячневую крупу (груцу)&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Сучасная назва стравы «галубцы» ў рускай кухні, на яго думку, з’явілася толькі ў канцы [[XVIII стагоддзе|XVIII]] — пачатку [[XIX стагоддзе|XIX]] стагоддзя па аналогіі з [[Французская кухня|французскім]] {{нп3|Крэпінет|крэпінетам|ru||Крепинет}}, пад якім Пахлёбкін меў на ўвазе не толькі спосаб гатавання мяснога фаршу ў {{нп3|Тлушчавая сетка|сальніку|ru|Жировая сетка}} або каўбас без {{нп3|Каўбасная абалонка|абалонкі|ru|Колбасная оболочка}}, але і засмажаных цалкам на [[рашпор]]ы або [[Грыль|грылі]] галубоў і перапёлак&lt;ref&gt;Похлёбкин В. В. Голубцы // Кулинарный словарь. — М.: Издательство «Э», 2015. — С. 86. — 456 с. — 4000 экз. — ISBN 978-5-699-75127-3.&lt;/ref&gt;. Пацвярджае версію Пахлёбкіна рэцэпт «турэцкай далмы» з [[Бараніна|барановага фаршу]] з рысам у капусным лісце, прыведзены ў «Кухарцы літоўскай» [[Вінцэнціна Завадская|В. Завадскай]] у 1852 годзе{{Sfn|В. Завадская|2013}}. Страва «галубцы» ўключана ў выданне 1875 года «Поўнай кулінарнай кнігі рускай дасведчанай гаспадыні» {{нп3|Кацярына Аляксееўна Аўдзеева|К. А. Аўдзеевай|ru|Авдеева, Екатерина Алексеевна}}{{Sfn|Е. А. Авдеева|1875}}. У «Кухарскім мастацтве» П. М. Зелянко ў 1902 годзе разам з фаршыраванай капустай у качане прывёў рэцэпты «фаршыраванай капусты ў лісці» (з мясным фаршам без рысу) і «галубцоў» (з даданнем рысу ў фарш){{Sfn|П. М. Зеленко|1902}}. [[Алена Іванаўна Малахавец|А. І. Малахавец]] у сваёй працы «{{нп3|Падарунак маладым гаспадыням||ru|Подарок молодым хозяйкам}}» 1904 года прапаноўвала рэцэпт сучасных мясных галубцоў і паведамляла, што мясныя галубцы ў паўднёвых рэгіёнах Расіі заварочваюць таксама ў лісце [[Латук|салаты-латук]], буйное лісце шчаўя і [[Крапіва|крапівы]], беручы яго па некалькі лісточкаў адразу{{Sfn|Е. И. Молоховец|2012}}. Сучасныя даследчыкі гісторыі рускай кухні В. і П. Сюткіны згаджаюцца з Пахлёбкіным, што страва была запазычана рускімі ў [[Заходнія славяне|заходніх славян]]{{Sfn|Непридуманная история русской кухни|2012}}, і бачаць у далме толькі прамы аналаг галубцоў&lt;ref name=&quot;АИФ&quot;&gt;{{Cite web|url=https://aif.ru/dontknows/eternal/pochemu_golubcy_tak_nazyvayutsya_i_kto_ih_izobrel|title=Аргументы и факты: Почему голубцы так называются и кто их изобрёл?|archive-url=https://web.archive.org/web/20230918065632/https://aif.ru/dontknows/eternal/pochemu_golubcy_tak_nazyvayutsya_i_kto_ih_izobrel|archive-date=2023-09-18|access-date=2023-09-16|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Статус ==

4 мая 2023 года гатаванне ўкраінскай стравы «Галубцы» ўнесена ў [[Нематэрыяльная культурная спадчына Украіны|Нацыянальны спіс элементаў нематэрыяльнай культурнай спадчыны Украіны]]&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Приготування української традиційної страви «голубці» – Український центр культурних досліджень|url=https://uccs.org.ua/novyny/pryhotuvannia-ukrainskoi-tradytsijnoi-stravy-holubtsi/|date=2023-05-15|accessdate=2024-01-05|language=uk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.unn.com.ua/uk/news/2026864-golubtsi-vnesli-do-pereliku-nematerialnoyi-kulturnoyi-spadschini-ukrayini|title=Голубці внесли до переліку нематеріальної культурної спадщини України|date=10 мая 2023|website=УНН|accessdate=13 жніўня 2023}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
{{refbegin|2}}
* {{Крыніцы/НашаЕжа|Белы|Галубцы}}
* {{кніга|ref=Е. А. Авдеева|аўтар=[[Кацярына Аляксееўна Аўдзеева|Авдеева Е. А.]]|загаловак=Полная поваренная книга русской опытной хозяйки, или Руководство к уменьшению расходов в домашнем хозяйстве|год=1875|частка=Голубцы хохлацкие|месца=СПб.|выдавецтва=Издание книгопродавца Д. Ф. Фёдорова|старонкі=201|старонак=523}}
* {{кніга|ref=Н. А. Анфимова|аўтар=Анфимова Н. А.|загаловак=Кулинария: учеб. пособие для нач. проф. образования|адказны=|год=2008|частка=Голубцы овощные. Голубцы с мясом и рисом|выданне=2-е изд., стер.|месца=М.|выдавецтва=Издательский центр «Академия»|старонкі=185—186, 228|старонак=352|серыя=|isbn=978-5-7695-4825-3|тыраж=5000}}
* {{кніга|ref=Молдавская кухня|аўтар=Белоножко-Крылова В. И.|загаловак=Молдавская кухня|год=1981|частка=Голубцы молдавские из виноградных листьев с рисом и мясом. Голубцы молдавские из белокочанной капусты. Голубцы из квашеной капусты|месца=Кишинёв|выдавецтва=Картя молдовеняске|старонкі=71—73|старонак=191|тыраж=100000}}
* {{кніга|ref=Белорусская кухня|загаловак=Белорусская кухня|адказны=Л. Д. Маркова, И. П. Корзун, З. В. Василенко и др.; Под ред. З. В. Василенко|год=1993|частка=Голубцы любительские. Голубцы с картофелем. Голубцы с грибами. Голубцы с творогом|выданне=3-е изд., перераб. и доп.|месца=Мн.|выдавецтва=Ураджай|старонкі=139—141|старонак=222|серыя=|isbn=5-7860-0467-8|тыраж=200000}}
* {{кніга|ref=Польская кухня|аўтар=Бергер С., Кульзова-Гавличкова Е. и др.|загаловак=Польская кухня|адказны=Пер. с польск|год=1966|частка=Савойская или белокочанная капуста, фаршированная мясом. Голубцы с кашей и мясом|месца=Варшава|выдавецтва=Государственное экономическое издательство|старонкі=380—381|старонак=736}}
* {{кніга|ref=В. Завадская|аўтар=[[Вінцэнціна Завадская|Завадская В.]]|загаловак=Литовская кухарка. Первая белорусская кулинарная кніга|адказны=Винцента Завадская. Пер. с пол. яз. Н. Бабиной|год=2013|частка=Турецкая долма|месца=Мн.|выдавецтва=Харвест|старонкі=121|старонак=432|isbn=978-985-18-1936-8|тыраж=3500}}
* {{кніга|ref=П. М. Зеленко|аўтар=Зеленко П. М.|загаловак=Поварское искусство|год=1902|частка=Капуста фаршированная. Капуста, фаршированная в листьях. Голубцы|месца=СПб.|выдавецтва=Типография [[Аляксей Сяргеевіч Суворын|А. С. Суворина]]|старонкі=177—178|старонак=585}}
* {{кніга|ref=Технология приготовления пищи|аўтар=[[Мікалай Іванавіч Кавалёў (вучоны)|Ковалёв Н. И.]], Куткина М. Н., Кравцова В. А.|загаловак=Технология приготовления пищи|адказны=Под ред. проф. М. А. Николаевой. Учебник для средних специальных учебных заведений|год=1999|частка=Голубцы овощные|месца=М.|выдавецтва=Издательский дом «Деловая литература»|старонкі=241—242, 275|старонак=480|isbn=5-93211-002-3|тыраж=5000}}
* {{кніга|ref=Л. А. Маслов|аўтар=Маслов Л. А.|загаловак=Кулинария|год=1958|частка=Голубцы овощные. Голубцы с мясом|выданне=4-е|месца=М.|выдавецтва=Госторгиздат|старонкі=151, 199|старонак=295|тыраж=200000}}
* {{кніга|ref=Л. А. Маслов|аўтар=Маслов Л. А.|загаловак=Основы технологии приготовления пищи|год=1966|частка=Голубцы овощные. Голубцы с мясом|выданне=Издание второе, переработанное|месца=М.|выдавецтва=[[Экономика (выдавецтва)|Экономика]]|старонкі=81|старонак=128|тыраж=50000}}
* {{кніга|ref=В. Махно|аўтар=Махно В.|загаловак=Голубцы|год=2004|месца=Днепропетровск|выдавецтва=Слово|старонак=31|isbn=966-334-021-5}}
* {{кніга|ref=В. Мельник|аўтар=Мельник В.|загаловак=Молдавская кухня|адказны=|год=1961|частка=Гэлуште ку крупе де грыу. Гэлуште ку орез ши легуме. Сэрмэлуце ын фой де вицэ|выданне=|месца=Кишинёв|выдавецтва=Картя Молдовеняскэ|старонкі=72—73|старонак=248|тыраж=50000}}
* {{кніга|ref=Е. И. Молоховец|аўтар=[[Алена Іванаўна Малахавец|Молоховец Е. И.]]|загаловак=[[Падарунак маладым гаспадыням]]|год=2012|частка=Голубцы|месца=М.|выдавецтва=[[Эксмо]]|старонкі=142—143|старонак=816|isbn=978-5-699-59217-3}}
* {{кніга|ref=Книга о вкусной и здоровой пище|аўтар=|загаловак=[[Книга о вкусной и здоровой пище]]|адказны=Отв. редактор [[Худяков, Евгений Лазаревич|Е. Л. Худяков]]|год=1939|частка=Голубцы овощные. Голубцы с мидиями|месца=М.|выдавецтва=Пищепромиздат|старонкі=171|старонак=435|тыраж=100000}}
* {{кніга|ref=Книга о вкусной и здоровой пище|аўтар=|загаловак=[[Кніга пра смачную і здаровую ежу]]|адказны=[[Іван Кузьміч Сівалап|И. К. Сиволап]] (редактор)|год=1954|частка=Голубцы мясные|месца=М.|выдавецтва=Пищепромиздат|старонкі=166|старонак=400|тыраж=500000|серыя=}}
* {{кніга|ref=Книга о вкусной и здоровой пище|загаловак={{нп3|Кніга пра смачную і здаровую ежу||ru|Книга о вкусной и здоровой пище}}|адказны=Под ред. [[Аляксей Аляксеевіч Пакроўскі|А. А. Покровского]]|год=1984|частка=Голубцы мясные. Голубцы с мясом морского гребешка. Голубцы овощные|выданне=Издание восьмое|месца=М.|выдавецтва=Лёгкая и пищевая промышленность|старонкі=136, 196, 236|старонак=383|тыраж=600000}}
* {{Кніга|ref=Кулинария|загаловак=[[Кулинария (кніга)|Кулинария]]|адказны=Гл. ред. М. О. Лифшиц|год=1955|частка=Голубцы, фаршированные овощами. Голубцы, фаршированные бобовыми и ветчиной. Голубцы, фаршированные мясом. Голубцы, фаршированные варёным мясом. Голубцы из квашеной капусты, фаршированные мясом. Голубцы, фаршированные свининой. Голубцы, фаршированные рисом и айвой. Голубцы, фаршированные творогом. Сэрмэлуце молдовенешть (голубцы по-молдавски). Шахлет (голубцы)|месца=М.|выдавецтва=Государственное выдавецтва торговой литературы|старонкі=500—502, 816, 823|старонак=960}}
* {{Кніга|ref=В. В. Похлёбкин|аўтар=[[Вільям Васілевіч Пахлёбкін|Похлёбкин В. В.]]|загаловак=Национальные кухни наших народов|адказны=(Основные кулинарные направления, их история и особенности. Рецептура)|год=1983|месца=М.|выдавецтва=Лёгкая и пищевая промышленность|старонкі=25—26|старонак=304}}
* {{кніга|ref=С. И. Рагель|аўтар=Рагель С. И.|загаловак=Технология приготовления пищи: учеб. пособие|год=2018|частка=Голубцы овощные. Блюда из запечённого мяса|месца=Мн.|выдавецтва=РИПО|старонкі=215, 302—303|старонак=570|isbn=978-985-503-827-7|тыраж=1400}}
* {{кніга|ref=Непридуманная история русской кухни|аўтар=Сюткина О., Сюткин П.|загаловак=Непридуманная история русской кухни|год=2012|частка=Из России с любовью: новые контакты с Западом|месца=М.|выдавецтва=[[АСТ (выдавецтва)|Астрель]]|старонкі=39|старонак=310|серыя=|isbn=978-5-271-32289-1}}
* {{кніга|ref=Современная украинская кухня|аўтар=Шалимов С. А., Шадура Е. А.|загаловак=Современная украинская кухня|адказны=Перевод с украинского|год=1977|частка=Рыба в капусте. Голубцы с мясом по-украински. Голубцы с рисом или перловой крупой и грибами|месца=К.|выдавецтва=Техника|старонкі=60, 84, 133|старонак=271|тыраж=40000}}
{{refend}}

== Спасылкі ==

* [https://www.kommersant.ru/doc/3570421 Коммерсантъ: Исторические голубцы]

{{Капуста агародная}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Тушаныя стравы]]
[[Катэгорыя:Стравы з сечанага мяса]]
[[Катэгорыя:Стравы з капусты]]
[[Катэгорыя:Украінская кухня]]
[[Катэгорыя:Руская кухня]]
[[Катэгорыя:Польская кухня]]
[[Катэгорыя:Літоўская кухня]]
[[Катэгорыя:Беларуская кухня]]
[[Катэгорыя:Фаршыраваныя стравы з агародніны]]
[[Катэгорыя:Малдаўская кухня]]</text>
      <sha1>gkhc0q1w6ltxnaikkou2fj6gwvvwcah</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тэадаліт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21258</id>
    <revision>
      <id>5170831</id>
      <parentid>4061192</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T14:07:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>выява</comment>
      <origin>5170831</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3426" sha1="ccg6ayaq52oow17gfmwi6bzfcrxiync" xml:space="preserve">[[Файл:Kern Theodolit DKM2-A.jpg|міні|Тэадаліт, сярэдзіна XX стагоддзя]]
'''Тэадаліт''' — пераносная [[Геадэзія|геадэзічная]] прылада для вымярэння гарызантальных і вертыкальных [[кут]]оў пры геадэзічных, [[Гідраграфія|гідраграфічных]], будаўнічых і [[Маркшэйдэрыя|маркшэйдэрскіх]] работах, [[Тапаграфія|тапаграфічных]] здымках, [[Тапагеадэзія|тапагеадэзічнай]] падрыхтоўцы стральбы (напр., [[Артылерыя|артылерыйскай]]).

Асноўныя рабочыя часткі тэадаліту — гарызантальны і вертыкальны кругі з адліковымі прыстасаваннямі. Адрозніваюцца тэадаліты '''высакадакладныя''' ([[сярэдняя квадратычная хібнасць|сяр. квадратычная хібнасць]] 0,5—1&quot;), '''дакладныя''' (2—5&quot;) і '''тэхнічныя''' (15—30&quot;).

== Фотатэадаліт ==
'''Фотатэадаліт''' — [[Геадэзія|геадэзічны]] [[прыбор]], прызначаны для вызначэння памераў, формы і становішча перасечанай мясцовасці, [[кар'ер]]аў, інжынерных збудаванняў і іншых аб'ектаў пасродкам фотаздымкі.

Складаецца з тэадаліта і фотакамеры. Фотакамера забяспечана прыстасаваннямі для ўсталёўкі аптычнай восі ў [[Гарызонт|гарызантальнае]] становішча і пад вугламі адносна базісу. Гэта дазваляе атрымаць з канцоў базісу тры стэрэапары з паралельнымі накірункамі аптычнай восі фотакамеры.

Для здымкі аб'ектаў з невялікіх адлегласцяў існуюць фотатэадаліты, якія складаюцца са спараных камер малога фармату, усталяваных на штанзе са сталым ці зменным базісам. Здымка [[бераг]]оў з карабля ажыццяўляецца карабельным фотатэадалітам, забяспечаным 2 фотакамерамі з сінхронна дзейснымі засаўкамі. Для вывучэння хутка рухомых аб'ектаў ужываюцца кінафотатэадаліты, якія дазваляюць выконваць сінхроннае фатаграфаванне c канцоў базісу праз малыя прамежкі [[час]]у. 
== Гл. таксама ==
* [[Нівелір]]
* [[Тахеометр]]

== Спасылкі ==
* [http://slovari.yandex.ru/Теодолит/БСЭ/Теодолит/ Теодолит]{{Недаступная спасылка}}{{ref-ru}} // [[Вялікая савецкая энцыклапедыя]]
* {{commons|category=Theodolite}}

[[Катэгорыя:Геадэзія]]
[[Катэгорыя:Вымяральныя прыборы]]</text>
      <sha1>ccg6ayaq52oow17gfmwi6bzfcrxiync</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Канстанцін Барысавіч Езавітаў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21996</id>
    <revision>
      <id>5170980</id>
      <parentid>5151432</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T20:56:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>выдалена [[Катэгорыя:Ваенныя Беларусі]]; дададзена [[Катэгорыя:Ваенныя Беларускай Народнай Рэспублікі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5170980</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33503" sha1="1nokda7ow0j4hi0nhfbc8q6uw7727s8" xml:space="preserve">{{ДД}}
'''Канстанці́н Бары́савіч Езаві́таў''' або '''Касту́сь Езаві́таў''' ([[17 лістапада|5 (17) лістапада]] [[1893]], [[Даўгаўпілс|Дзвінск]], [[Віцебская губерня]]— [[23 мая|23 траўня]] [[1946]], [[Мінск]], [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКУС]]) — [[Беларусы|беларускі]] ваенны, палітычны і грамадскі дзеяч, публіцыст, перакладчык, педагог. Актыўны ўдзельнік беларускага нацыянальна-дзяржаўнага адраджэння{{Sfn|Міхнюк У.|1996|с=346}}, дзеяч [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]], арганізатар беларускай дзейнасці ў міжваеннай [[Латвія|Латвіі]].

== Біяграфія ==

=== Раннія гады ===
[[Файл:Kastuś Jezavitaŭ. Кастусь Езавітаў (1916).jpg|злева|міні|150пкс|Кастусь Езавітаў сярод выпуску Паўлаўскага вучылішча, 1916 г.]]
Нарадзіўся ў [[Даўгаўпілс|Дзвінску]] ў беларускай праваслаўнай сям’і{{Sfn|Езавітаў К.|1999|с=}}.

У 1908 годзе скончыў 2-е гарадское Дзвінскае 6-гадовае вучылішча, у тым жа годзе скончыў агульна-асветныя курсы пры прагімназіі Кацярыны Смірновай. У 1910 годзе вытрымаў экзамен у Грыве-Земгальскай (цяпер у межах Дзвінска) на настаўніка пачатковых школ{{Sfn|Езавітаў К.|1999|с=}}. У 1911—1913 гадах працаваў настаўнікам у [[Ліксна|Ліксне]] ([[Латгалія]], цяпер у межах [[Латвія|Латвіі]]){{Sfn|Міхнюк У.|1996|с=346}}. У 1913 годзе паступіў у віцебскае аддзяленне [[Маскоўскі археалагічны інстытут|Маскоўскага археалагічнага інстытута]], адначасова слухаў курс у [[Віцебскі настаўніцкі інстытут|Віцебскім настаўніцкім інстытуце]], скончыў апошні ў 1916 годзе{{Sfn|Езавітаў К.|1999|с=}}. У 1913 годзе стаў сябрам [[Беларуская сацыялістычная грамада|Беларускай сацыялістычнай грамады]]{{Sfn|Міхнюк У.|1996|с=346}}.

У [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] ў 1916 годзе скончыў [[Паўлаўскае ваеннае вучылішча]], пакінуты ў ім малодшым афіцэрам. З 1917 года на [[Паўночны фронт (Першая сусветная вайна)|Паўночным фронце]]. Праводзіў прабеларускую агітацыю сярод жаўнераў-беларусаў. Дэлегаваны воінамі-беларусамі на ўдзел у [[З’езд беларусаў-вайскоўцаў Паўночнага фронту|З’ездзе беларусаў-вайскоўцаў Паўночнага фронту]], які прайшоў у лістападзе 1917 года ў [[Віцебск]]у, стаў сябрам прэзідыума з’езда, потым сябра Камітэта воінаў-беларусаў фронту. З’ездам абраны сябрам [[Цэнтральная беларуская вайсковая рада|Цэнтральнай беларускай вайсковай рады]] (ЦБВР). Па прыбыцці ў [[Мінск|Менск]] у Цэнтральную беларускую вайсковую раду быў абраны намеснікам старшыні выканаўчага камітэта і сакратаром ваеннага аддзела ЦБВР. Удзельнік [[Першы Усебеларускі з’езд|Усебеларускага з’езда]] ў снежні 1917 года ў Менску{{Sfn|Міхнюк У.|1996|с=346}}. У студзені 1918 года за ўдзел у рабоце Усебеларускага з’езда і дзейнасць па стварэнні беларускіх вайсковых фармаванняў быў арыштаваны бальшавіцкімі ўладамі [[Аблвыканкамзах]]а{{Sfn|Міхнюк У.|1996|с=346}}.

=== Беларуская Народная Рэспубліка ===
[[Файл:Dziejačy BNR. Дзеячы БНР (1918).jpg|міні|300пкс|Дзеячы Беларускай Народнай Рэспублікі, лета 1918 г. Злева направа, сядзяць: [[Аляксандр Лаўрэнавіч Бурбіс|Алесь Бурбіс]], [[Іван Мікітавіч Серада|Янка Серада]], [[Язэп Якаўлевіч Варонка|Язэп Варонка]], [[Васіль Іванавіч Захарка|Васіль Захарка]]; стаяць: [[Аркадзь Антонавіч Смоліч|Аркадзь Смоліч]], [[Пётр Антонавіч Крачэўскі|Пётра Крачэўскі]], Кастусь Езавітаў, [[Антон Аўсянік]], [[Лявон Заяц]].|злева]]
19 лютага 1918 з адступленнем бальшавікоў уцёк з пад варты. [[Выканаўчы камітэт Рады Усебеларускага з’езда|Выканаўчым камітэтам Рады Усебеларускага з’езда]] прызначаны камендантам Менска і Менскага гарнізона. Актыўны ўдзельнік [[Падзеі ў Мінску 19—21 лютага 1918 года|супрацьстаяння ў Менску 19—21 лютага]]. 25 сакавіка 1918 года браў удзел у [[Трэцяя Устаўная грамата|абвяшчэнні незалежнасці]] [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]] (БНР), уваходзіў у склад [[Рада БНР|Рады БНР]]. Займаў пасаду народнага сакратара ваенных спраў у 1-м урадзе БНР, атрымаў званне палкоўніка{{Sfn|Міхнюк У.|1996|с=346}}. Браў удзел у фармаванні беларускага войска, арганізацыі беларускіх школ і настаўніцкіх курсаў. Па расколе [[Беларуская сацыялістычная грамада|Беларускай сацыялістычнай грамады]] стаў адным з заснавальнікаў [[Беларуская партыя сацыялістаў-федэралістаў|Беларускай партыі сацыялістаў-федэралістаў]]{{Sfn|Міхнюк У.|1996|с=346}}.

З 10 траўня па 25 чэрвеня 1918 года быў у камандзіроўцы ў занятым бальшавікамі Віцебску, дзе вёў выведку і агітацыю{{Sfn|Езавітаў К.|1999|с=}}.
[[Файл:Members_of_the_1st_Belarusian_Regiment_of_the_Lithuanian_Armed_Forces_in_a_balcony_decorated_with_the_coat_of_arms_of_Lithuania_(Vytis)_and_national_flags_of_Lithuania_and_Belarus_in_Gardinas,_1919.jpg|міні|злева|300пкс|Камендатура места Гродна (Горадна), 18 красавіка 1919 года. Стаяць сябры надзвычайнай літоўскай місіі ў Варшаве: Канстанцін Езавітаў (другі злева; камандзір 1-га беларускага палка), сябра [[Літоўская Тарыба|Літоўскай Тарыбы]] і кіраўнік надзвычайнай літоўскай місіі ў Варшаве [[Юргіс Шаўліс]], былы міністр абароны Літвы Міколас Велікіс, старшыня французскай вайскова-палітычнай місіі ў Коўне палкоўнік Канстанцін Рэбуль.]]
Праз наступ бальшавікоў на Менск, 7 снежня 1918 года разам з іншымі дзеячамі БНР эвакуяваўся ў [[Вільня|Вільню]]. Са снежня 1918 года ў распараджэнні [[Віленская беларуская рада|Віленскай беларускай рады]], прызначаны камісарам [[Беласток]]а, Плантава-Шчучынскага ўчастка, камандзірам [[1-ы беларускі полк|1-га Гродзенскага беларускага пяхотнага палка]] пад літоўскім камандаваннем. У сакавіку 1919 года выдаваў у Гродне газету «[[Бацькаўшчына (газета, 1919)|Бацькаўшчына]]». З лета 1919 года ў [[Коўна|Коўне]] ([[Літва]]), начальнік канцылярыі [[Міністэрства беларускіх спраў Літвы|Міністэрства беларускіх спраў]] ва ўрадзе Літвы{{Sfn|Міхнюк У.|1996|с=346}}.

У 1919—1920 гадах быў кіраўніком [[Вайскова-дыпламатычная місія БНР у Латвіі і Эстоніі|Вайскова-дыпламатычнай місіі БНР у Латвіі і Эстоніі]]. Паводле даручэння ўрада БНР наладзіў дыпламатычныя сувязі з урадамі [[Украінская Народная Рэспубліка|Украіны]], [[Літва|Літвы]], [[Латвія|Латвіі]], [[Эстонія|Эстоніі]] і [[Фінляндыя|Фінляндыі]], звяртаўся па ваенную дапамогу да ўрада [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]. Праводзіў працу па арганізацыі беларускага войска, пошуку сродкаў на яго ўзбраенне. Арганізаваў пераход на службу БНР корпуса [[Станіслаў Нікадзімавіч Булак-Балаховіч|Станіслава Булак-Балаховіча]] ([[Асобны аддзел войскаў БНР у Балтыі]]). У траўні 1920 года «''за выдатную працу на карысць Беларускай Народнай Рэспублікі, выкананую ім за граніцай''» атрымаў званне [[генерал-маёр]]а{{Sfn|Міхнюк У.|1996|с=346}}.

=== Міжваенная Латвія ===
[[Файл:Рада беларускай калоніі ў Латвіі.jpg|300px|міні|Рада беларускай калоніі ў Латвіі. Сядзяць (справа налева): консул БНР у Рызе Б. Шымковіч, намеснік старшыні Рады А. Сыдзяпура, шэф Вайскова-дыпламатычнай місіі БНР у Латвіі і Эстоніі К. Езавітаў, старшыня Рады Я. Данілюк, прадстаўнік асобага аддзелу БНР у Эстоніі [[Мінгрэльскі]]; стаяць сябры Рады: Я. Спіцын, В. Найдзёнаў, П. Цвяткоў, В. Быкаў, Р. Казячы, Д. Кадаўва, В. Дзюбанаў, А. Калмановіч. Рыга, 1920 г. (НАРБ).]]
З 1921 года жыў у [[Рыга|Рызе]] ([[Латвія]]), неўзабаве паводле дазволу ўрада БНР прыняў латвійскае грамадзянства. Займаўся грамадска-палітычнай і культурна-асветніцкай дзейнасцю сярод беларусаў. Удзельнічаў у арганізацыі [[Беларускае прэс-бюро|Беларускага прэс-бюро]]. Арганізаваў таварыства «[[Бацькаўшчына (Рыга)|Бацькаўшчына]]», намеснік старшыні таварыства ў [[Латгалія|Латгаліі]]. Выдаваў часопісы «[[На чужыне]]», «[[Беларуская школа ў Латвіі (часопіс)|Беларуская школа ў Латвіі]]», газету «[[Голас беларуса (1925)|Голас беларуса]]». Інспектар школ Беларускага аддзела пры Міністэрстве асветы Латвіі. У 1923—1924 гадах быў дырэктарам [[Люцынская дзяржаўная беларуская гімназія|Люцынскай беларускай гімназіі]]. У розныя гады быў арганізатарам і кіраўніком у Латвіі выдавецтва Таварыства беларусаў-выбаршчыкаў, Беларускага навукова-краязнаўчага таварыства{{Sfn|Міхнюк У.|1996|с=346}}.

У 1924 годзе арыштаваны латвійскімі ўладамі і абвінавачаны ва ўдзеле «ў злачынным таварыстве ў Латгаліі, якое ставіла сабе на мэту сілаю адарваць ад Латвійскай дзяржавы тэрыторыю [[Дзвінскі павет|Дзвінскага]], [[Рэжыцкі павет|Рэжыцкага]], [[Люцынскі павет|Люцынскага]] і часткова [[Ілукштанскі павет|Ілукштанскага]] паветаў і далучыць іх да Беларускай дзяржавы». Праз 11 месяцаў апраўданы і вызвалены з Дзвінскай турмы. Пазней яшчэ 3 разы арыштоўваўся (у 1930, 1933 і 1935)

Удзельнік [[Першая Усебеларуская канферэнцыя|Першай Усебеларускай канферэнцыі]] ([[Прага]], верасень 1921) і [[Другая Усебеларуская канферэнцыя|Другой Усебеларускай канферэнцый]] (Берлін, кастрычнік 1925), на апошняй падпісаў дакумент аб ліквідацыі [[Урад Беларускай Народнай Рэспублікі|Урада БНР]] на карысць [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Савецкай Беларусі]]. Удзельнік [[Акадэмічная канферэнцыя па рэформе беларускага правапісу і азбукі|Акадэмічнай канферэнцыі па рэформе беларускага правапісу і азбукі]] ў 1926 годзе ў [[Мінск|Менску]].

У 1930 годзе Езавітаў разам з [[Пятро Журкоўскі|Пятром Журкоўскім]] стаў суаўтарам праграмнага артыкула аб дзейнасці [[Таварыства беларускай моладзі ў Латвіі]] (ТБМЛ){{sfn|Грыбоўскі (Журкоўскі)|с=42}}. З 1932 года ён узначаліў новаўтворанае [[Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі]] (БНКТЛ), якое актыўна займалася зборам фальклору і этнаграфічных матэрыялаў{{sfn|Грыбоўскі (БНКТЛ)|с=55—56}}. 

Пасля дзяржаўнага перавароту [[Карліс Улманіс|Карліса Улманіса]] 15 мая 1934 года Езавітаў быў арыштаваны палітычнай паліцыяй як дзеяч [[Левыя (палітыка)|левых]] поглядаў і ўтрымліваўся ў турме да 20 жніўня 1934 года. Таксама ён быў звольнены з пасады выкладчыка [[Рыжская беларуская прыватная гімназія|Рыжскай беларускай прыватнай гімназіі]]{{sfn|Грыбоўскі|2022|с=594}}{{sfn|Грыбоўскі|2024|с=73}}. Пазбаўлены магчымасці займацца педагагічнай і грамадскай працай, Езавітаў быў вымушаны пакінуць Рыгу і 1 кастрычніка 1934 года выехаў у Лібаўскі раён, дзе пачаў займацца будовай рыбных сажалак і гадоўляй карпаў{{sfn|Грыбоўскі|2022|с=608}}. Нягледзячы на гэта, ён працягваў падтрымліваць карэспандэнцыю з беларускімі дзеячамі за мяжой (у прыватнасці, з [[Васіль Іванавіч Захарка|Васілём Захаркам]]){{sfn|Грыбоўскі|2022|с=610}}. У 1939 годзе вярнуўся ў Рыгу, дзе далучыўся да легальнага [[Таварыства беларусаў у Латвіі]]{{sfn|Грыбоўскі|2022|с=618}}. Вясной і летам 1940 года чытаў публічныя лекцыі, прысвечаныя [[Францішак Багушэвіч|Францішку Багушэвічу]] і іншым дзеячам беларускага адраджэння{{sfn|Грыбоўскі|2022|с=620}}.

=== Другая сусветная вайна ===
[[Файл:Кастусь Езавітаў і Ўладзімер Сядура (1942).jpg|міні|Кастусь Езавітаў і [[Уладзімір Сядура]]. Рыга, 1942 г.|злева]]
З пачаткам [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], пасля [[Савецкая акупацыя Латвіі|акупацыяй Латвіі]] [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|Савецкім Саюзам]], працаваў настаўнікам, загадчыкам культурна-асветнага аддзела Цэнтральнага праўлення прафсаюза работнікаў асветы [[Латвійская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Латвійскай ССР]].

У жніўні 1941 года ва ўмовах нямецкай акупацыі стварыў і ўзначаліў у Рызе Беларускі цэнтральны камітэт (у 1942 годзе пераўтвораны ў Беларускае нацыянальнае аб’яднанне), які займаўся аднаўленнем і арганізацыяй беларускіх школ у Латвіі.

У чэрвені 1944 года ў Менску на [[Другі Усебеларускі кангрэс|Другім Усебеларускім кангрэсе]] абраны ў склад пранямецкай [[Беларуская цэнтральная рада|Беларускай цэнтральнай рады]] (БЦР), дзе ўзначаліў галоўнае ваеннае ўпраўленне, быў генеральным інспектарам Беларускага вызваленчага войска, якое фарміравалася на тэрыторыі [[Трэці рэйх|Германіі]]. 1 жніўня 1944 года эвакуяваўся з Рыгі ў [[Берлін]]. Пасля рэарганізацыі БЦР у студзені 1945 года і ўтварэння Рады міністраў — міністр ваенных спраў.

26 красавіка 1945 года затрыманы [[СМЕРШ]] 1-га Украінскага фронту ў Германіі і перапраўлены ў [[Масква|Маскву]]. У лістападзе 1945 года пераведзены ў Мінск. Падчас следства ў Мінску напісаў паказанні пра сваю дзейнасць (упершыню апублікаваныя ў часопісе «[[Полацак (часопіс)|Полацак]]» 1992 № 6—10). Паводле афіцыйнай версіі, памёр у турэмнай бальніцы «''ад сухотаў пры дыстрафіі 3-й ступені''»{{Sfn|Міхнюк У.|1996|с=346}}.

== Сям’я ==
Бацька — Барыс Анупрэевіч, афіцэр [[Руская імператарская армія|Расійскай арміі]], праваслаўны, з сялян [[Полацкі павет|Полацкага павета]]. Маці — Стэфаніда Данілаўна з сям’і Брадоўскіх-Брадвінскіх, беларусаў-чыгуначнікаў з Полацкага павета{{Sfn|Езавітаў К.|1999|с=}}. Апроч Канстаціна ў было сям’і яшчэ некалькі сыноў.

Міхаіл Барысавіч памёр у 1986 годзе ў Маскве

Малодшы брат Канстанціна — Мікалай Барысавіч (6 (19) лістапада 1907, Дзвінск — пасля 1985), навуковец у ветэрынарыі. Заслужаны ветэрынарны ўрач РСФСР (1968). Скончыў [[Віцебскі ветэрынарны інстытут]] (1929). Спецыялізаваўся на інфекцыйных і паразітарных захворваннях свойскіх жывёл. Працаваць пачаў у Горацкім раёне. З 1931 года супрацоўнік Самарскай (Куйбышаўскай) абласной навукова-даследчай ветэрынарнай станцыі, цягам 15 гадоў яе дырэктар. У час Другой сусветнай вайны ў Чырвонай Арміі (ліпень 1941 — красавік 1948), маёр, потым падпалкоўнік ветэрынарнай службы, эпізаатолаг [[Асобная Прыморская армія|Асобнай Прыморскай арміі]]. Узнагароджаны ордэнамі Чырвонай Зоркі і Айчыннай вайны II ступені. У 1948 годзе абараніў кандыдацкую дысертацыю па пытаннях паразіталогіі коней. Аўтар навуковых прац па ветэрынарнай эпізааталогіі і паразіталогіі. Жыў яшчэ ў 1985 годзе, пазнейшых звестак пра яго няма&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/1659265141888923/|title=Неизвестный Езовитов|author=[[Ігар Ігаравіч Барынаў|Игорь Баринов]]|website=Запісы беларусавела|date=2026-04-26}}&lt;/ref&gt;.

== Творчасць ==
[[Файл:Езавітаў. Беларуская школа.jpg|міні|К. Езавітаў, «Беларуская школа. Першая пасля лемантара кніга для чытаньня». Рыга, 1926 г.]]
Публікаваўся пад псеўданімамі і крыптанімамі: ''Кастусёнак''; ''К-нак''; ''К. Е.''; ''К. Ез.''

Канстанцін Езавітаў напісаў шэраг кніг і артыкулаў па гісторыі нацыянальна-вызваленчага руху, беларусазнаўстве, аўтар лірычных вершаў, укладальнік школьных дапаможнікаў. Меў багаты кнігазбор, падрыхтаваў да друку невядомыя раней творы [[Максім Багдановіч|Максіма Багдановіча]]. Укладальнік біяграфічнага слоўніка дзеячаў беларускага нацыянальнага адраджэння, апекаваўся стварэннем архіва беларускага нацыянальна-вызваленчага руху{{Sfn|Міхнюк У.|1996|с=346}}.

Аўтар артыкулаў пра [[Францішак Аляхновіч|Францішка Аляхновіча]], [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлава Ластоўскага]], [[Сяргей Палуян|Сяргея Палуяна]], [[Сяргей Пятровіч Сахараў|Сяргея Сахарава]], па гісторыі беларускага тэатра, фальклоры беларусаў [[Латгалія|Латгаліі]].

Перапісваўся з вядомымі беларускімі палітычнымі і культурнымі дзеячамі: [[Мікола Абрамчык|Міколам Абрамчыкам]], [[Максім Гарэцкі|Максімам Гарэцкім]], [[Ларыса Геніюш|Ларысай Геніюш]], [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхімам Карскім]], [[Гальяш Леўчык|Гальяшам Леўчыкам]], [[Адам Станкевіч|Адамам Станкевічам]], [[Браніслаў Ігнатавіч Эпімах-Шыпіла|Браніславам Эпімахам-Шыпілам]] і інш.

У 1940 годзе Кастусь Езавітаў выступіў рэдактарам першага тома зборніка «[[Народная творчасць Латгальскіх і Ілукстэнскіх беларусаў]]», сабранага [[Сяргей Пятровіч Сахараў|Сяргеем Сахаравым]], у які ўвайшлі звыш 400 народных песень{{sfn|Грыбоўскі|2022|с=621}}.

Архіў Канстанціна Езавітава захоўваецца ў Беларускім дзяржаўным архіве.

== Публікацыі ==
* [https://archive.org/details/book-kezavitaubielaruskajaskola1913.pdf/mode/1up Беларуская школа. Першая чытанка пасля лемантара.] 3-я выданьне. — Рыга, 1943. — 160 стр.

== Памяць ==
[[Мікалай Лаўрэнцьевіч Несцярэўскі|Мікола Несцярэўскі]] стварыў рэльеф Кастуся Езавітава&lt;ref&gt;[http://spadchyna.net/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=609&amp;Itemid=491 Кастусь Езавітаў]&lt;/ref&gt;.

Выведзены ў рамане [[Генрых Вацлававіч Далідовіч|Генрыха Далідовіча]] «Свой дом» пад імем Язэп Еўзікаў&lt;ref&gt;[https://nn.by/?c=ar&amp;i=204883 18—21 лютага 1918 года — дні гістарычнага пералому]&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* ''Герасімаў В.'' Да праўды светлай, братка, йдзі! // Полымя. 1994, № 2.
* {{артыкул|аўтар= Езавітаў К.|загаловак= Кароткі жыцьцяпіс і праходжаньне службы|арыгінал= |спасылка= http://pawet.net/library/history/bel_history/_bnr/10206_2/%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D1%86%D1%8C%D1%86%D1%8F%D0%BF%D1%96%D1%81_%D1%96_%D0%BF%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%BE%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%8C%D0%BD%D0%B5_%D1%81%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B1%D1%8B.html|аўтар выдання= |выданне= Беларуская мэмуарыстыка на эміграцыі|тып= |месца= Нью-Ёрк|выдавецтва= |год= 1999|выпуск= |том= |нумар= |старонкі= 186—192|isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |мова= |ref= Езавітаў К.|archiveurl= |archivedate=}}
* ''Езовитов К. Б.'' [http://pawet.net/library/history/bel_history/_bnr/10206_1/Воспоминания.html Воспоминания] / Предисловие А. Хацкевича // Нёман. 1993. № 3. — С. 132—162.
* {{Крыніцы/ЭГБ|3|Канстанцін Барысавіч Езавітаў|[[Уладзімір Мікалаевіч Міхнюк|Міхнюк У]].|346—347|ref=Міхнюк У.}}
* ''Міхнюк У., Паўлаў Я.'' Канстанцін Езавітаў: матэрыялы да біяграфіі // Маладосць. 1995, № 1.
* ''Чэмер А.'' [Анішчык А.]. Партрэты. Вільнюс, 2001.
* {{крыніцы/БП (1992-95)||Езавітаў Канстанцін Барысавіч}}, Т. 6.
* {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|1|}}
* {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларусы Латвіі ва ўмовах аўтарытарнага рэжыму Карліса Улманіса (1934—1940 гг.) |выданне= Запісы БІНіМ |тып=часопіс |год= 2022 |нумар= 42 |старонкі= 589—621 |спасылка=https://www.academia.edu/85269122/Беларусы_Латвіі_ва_ўмовах_аўтарытарнага_рэжыму_Карліса_Улманіса_1934_1940_гг_ |ref=Грыбоўскі}}
* {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Пятро Журкоўскі – дзеяч беларускага руху ў міжваеннай Латвіі |выданне= Латыши и белорусы: вместе сквозь века |тып=часопіс |год= 2023 |выпуск= 12 |старонкі= 38—52 |спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/pyatro-zhurko-ski-dzeyach-belaruskaga-ruhu-mizhvaennay-latvii |ref=Грыбоўскі (Журкоўскі)}}
* {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі: стварэнне і дзейнасць (1932–1936) |выданне= Беларускі Гістарычны Агляд |тып=часопіс |год= 2023 |том= XXX |старонкі= 52—77 |ref=Грыбоўскі (БНКТЛ)}}
* {{артыкул|аўтар=[[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]]|загаловак=Рыжская прыватная гімназія Таварыства беларускіх настаўнікаў у Латвіі: стварэнне і дзейнасць (1929–1936)|выданне=[[Латышы і беларусы: разам праз стагоддзі]]|тып=часопіс|год=2024|выпуск=13|старонкі=58—74|спасылка=https://www.academia.edu/125464654/%D0%A0%D1%8B%D0%B6%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BF%D1%80%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%82%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%96%D1%8F_T%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%85_%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%9E%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%9E_%D1%83_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96_%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8D%D0%BD%D0%BD%D0%B5_%D1%96_%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C_1929_1936_|ref=Грыбоўскі}}

== Спасылкі ==
{{навігацыя}}

{{бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Езавітаў Канстанцін Барысавіч}}
[[Катэгорыя:Члены Рады Беларускай Народнай Рэспублікі]]
[[Катэгорыя:Члены Беларускай цэнтральнай рады]]
[[Катэгорыя:Міністры па ваенных справах БНР]]
[[Катэгорыя:Удзельнікі Першага Усебеларускага з’езда]]
[[Катэгорыя:Удзельнікі Другога Усебеларускага кангрэса]]
[[Катэгорыя:Рэдактары Беларусі]]
[[Катэгорыя:Паэты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Публіцысты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Ваенныя Беларускай Народнай Рэспублікі]]
[[Катэгорыя:Выдаўцы Беларусі]]
[[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Педагогі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі]]
[[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Расійская імперыя)]]
[[Катэгорыя:Удзельнікі Другой сусветнай вайны]]</text>
      <sha1>1nokda7ow0j4hi0nhfbc8q6uw7727s8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Грыгарыёпаль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22505</id>
    <revision>
      <id>5170814</id>
      <parentid>5056617</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T13:19:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дададзена [[Катэгорыя:Гарады на Днястры]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5170814</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3798" sha1="rotrs76j6xhedlcdnkowlc7srswliug" xml:space="preserve">{{НП
|статус            =Горад
|беларуская назва  =Грыгарыёпаль
|арыгінальная назва=Григориопол
|падначаленне =
|тэрыторыя ў табліцы      = {{НП у ПМР}}
|краінакарта              = Малдова
|герб         =
|сцяг         =
|шырыня герба =
|шырыня сцяга =
|выява        =Grigoriopol bus station.JPG
|памер        =
|подпіс       =Аўтастанцыя ў Грыгарыёпалі
|lat=47.1536
|long=29.2964
|lat_dir =N
|lat_deg =47
|lat_min =9
|lat_sec =13
|lon_dir =E
|lon_deg =29
|lon_min =17
|lon_sec =47
|CoordAddon=type:city(11000)_region:MD
|CoordScale=
|Яндэкскарта=http://maps.yandex.ru/map_search.xml?map=6&amp;lay=19&amp;id=14967
|памер карты краіны =0
|памер карты рэгіёна= 
|памер карты раёна  = 
|рэгіён             =
|рэгіён у табліцы   =
|від рэгіёна        =вобласць
|раён               =Грыгарыёпальскі раён
|раён у табліцы     =
|від раёна          =раён
|абшчына            =
|від абшчыны        =
|карта              = Малдова
|карта краіны       =
|карта рэгіёна      =
|карта раёна        =
|унутранае дзяленне =
|від главы          =
|глава              =
|заснаваны          =
|першае згадванне   =1792
|згадванне ref      =&lt;ref&gt;http://www.nr2.ru/pmr/340873.html&lt;/ref&gt;
|ранейшыя імёны     =
|статус з           =2002
|статус дата        =
|плошча             =
|від вышыні         =
|вышыня цэнтра НП   =
|клімат             =
|афіцыйная мова     =
|афіцыйная мова-ref =
|насельніцтва       =9500
|год перапісу       =2010
|шчыльнасць         =
|агламерацыя        =
|нацыянальны склад  =
|канфесійны склад   =
|этнахаронім        =
|часавы пояс        =+2
|DST                =+1
|тэлефонны код      =+373 210
|паштовы індэкс     =
|паштовыя індэксы   =
|аўтамабільны код   =В -- --
|від ідэнтыфікатара =
|лічбавы ідэнтыфікатар=
|катэгорыя ў Commons =
|сайт      =http://grigoriopol.net/
|мова сайта=
|мова сайта 2 =
|мова сайта 3 =
|мова сайта 4 =
|мова сайта 5 =
|add1n=
|add1=
|add2n=
|add2=
}}

'''Грыгарыёпаль''' ({{lang-ro|Grigoriopol}}, {{lang-ru|Григорио́поль}}, {{lang-uk|Григоріо́поль}}) — горад (з [[2002]] года) у [[Прыднястроўская Малдаўская Рэспубліка|Прыднястроўскай Малдаўскай Рэспубліцы]], адміністрацыйны цэнтр [[Грыгарыёпальскі раён|Грыгарыёпальскага раёна]]. Насельніцтва каля 9,5 тысяч чалавек ([[2010]]). Заснаваны ў [[1792]] годзе.

Знаходзіцца на левым беразе [[Днестр|Днястра]], за 45 км на паўночны захад ад [[Ціраспаль|Ціраспаля]].

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Гарады-пабрацімы ==
{{Гарады-пабрацімы}}

{{зноскі}}

{{Гарады Прыднястроўя}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Гарады Прыднястроўя]]
[[Катэгорыя:Гарады на Днястры]]</text>
      <sha1>rotrs76j6xhedlcdnkowlc7srswliug</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мікратапаніміка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22653</id>
    <revision>
      <id>5171014</id>
      <parentid>5043536</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T22:56:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slip1560</username>
        <id>46737</id>
      </contributor>
      <comment>вікіфікацыя, дапаўненне, удакладненне</comment>
      <origin>5171014</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5038" sha1="oqfoi32hvrx3yudnb1lfn14k88t1v3a" xml:space="preserve">'''Мікратапаніміка''' (ад {{lang-el|μικρός}} ''(мікрас)'' — малы, ''τόπος (топас)'' — мясціна, ''ὄνομα (онама)'' — імя) — кірунак [[Тапаніміка|тапанімікі]], які вывучае ''мікратапонімы'' — назвы малых геаграфічных аб’ектаў: [[лес|лясоў]], [[луг]]оў, палёў, урочышчаў і інш. Мікратапаніміка даследуе паходжанне гэтых назваў, іх сэнсавае значэнне, развіццё, сучасны стан, вымаўленне і напісанне.

Сукупнасць мікратапонімаў на той ці іншай [[тэрыторыя|тэрыторыі]] называецца ''мікратапанімія''. Мікратапонімы ў пэўнай ступені паўтараюць іншыя групы тапонімаў, і рэзкай мяжы, якая б аддзяляла мікратапанімію ад іншых геаграфічных назваў, няма. Таму мікратапаніміка перакрыжоўваецца з шэрагам іншых кірункаў тапанімікі: [[гідраніміка]]й (даследуе назвы [[рака|рэк]] і інш. водных аб’ектаў), урбанімікай (вывучае назвы ў [[населены пункт|населеных пунктах]]) і г. д.

Але ў мікратапонімаў існуюць і шмат адметнасцяў. Так, яны бліжэй да агульных імён, чым іншыя тапонімы, нярэдкая [[дублетнасць]] мікратапонімаў, іх [[граматыка|граматычная]] і [[лексіка|лексічная]] ўстойлівасць бываюць адноснымі. У ліку мікратапонімаў існуе вялікая колькасць складаных назваў, створаных з прычыны імкнення людзей як мага дакладна ахарактарызаваць называныя аб’екты.

Па колькасці адзінак мікратапанімія ў сотні разоў перавышае іншыя групы тапаніміі. У [[Беларусь|Беларусі]] мікратапанімія даследуецца з [[1960]]-х гг. Мікратапонімы з’яўляюцца крыніцай для вывучэння [[мова|мовы]] [[народ]]а, яго [[геаграфія|геаграфіі]], [[гісторыя|гісторыі]], [[этналогія|этнаграфіі]]. У іх захоўваюцца ўказанні на рассяленне і заняткі людзей у мінулым, пра былыя паселішчы, раслінны і жывёльны свет края.

== Літаратура ==
* Адамовіч, Я. М. Мікратапаніміка / Я. М. Адамовіч // [[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]] : у 6 т. — Мінск, 1999. — Т. 5. — С. 139.
* Маслюкоў, Т. В. [http://mowaznaustwa.ru/2009/02/18/t-maslyuko%D1%9E-belaruskiya-mikrataponimy-%D1%9E-polskamo%D1%9Enyx-dakumentax-xvii-st/ Беларускiя мiкратапонiмы ў польскамоўных дакументах XVII ст. /] Т. В. Маслюкоў // [[Беларусіка=Albaruthenica|Беларусіка = Albaruthenica]]: праблемы міжнацыян., міжрэлігійн. і міжкультур. узаемадзеяння, дыялогу і сінтэзу [матэрыялы ІІ Міжнароднага кангрэса беларусістаў]. — Мінск : [[Нацыянальны навукова-асветніцкі цэнтр імя Францыска Скарыны|ННАЦ імя Ф. Скарыны]], 1997. — [http://www.lingvo.minsk.by/mab/@book/BOOKS/Albaruthenica/AB_06/Ab_06_2.htm Кн. 6 : Беларусь паміж Усходам і Захадам. Ч. 2] / рэд. [[Уладзімір Міхайлавіч Конан|Ул. Конан]] [і інш.]. {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120508024359/http://www.lingvo.minsk.by/mab/@book/BOOKS/Albaruthenica/AB_06/Ab_06_2.htm |date=8 мая 2012}} — С. 170—171. ISBN 985-6419-04-2.
* Škofic, Jožica. [https://www.researchgate.net/publication/314168088_Microtoponyms_as_an_important_part_of_Slovenian_cultural_heritage Microtoponyms as an important part of Slovenian cultural heritage] // Acta geographica Slovenica, 57—1, 2017, 141—152. DOI:10.3986/AGS.4670.
* Tort i Donada, Joan. 2023. [https://doi.org/10.34158/ONOMA.58/2023/3 Microtoponymy as a paradigm of cultural heritage – A case study of Catalan oronyms.] Onoma 58, 37–54. DOI: 10.34158/ONOMA.58/2023/3.

{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Тапаніміка]]</text>
      <sha1>oqfoi32hvrx3yudnb1lfn14k88t1v3a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Англія</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23512</id>
    <revision>
      <id>5170914</id>
      <parentid>5133451</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T18:31:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emilia Noah</username>
        <id>155537</id>
      </contributor>
      <comment>Вікідадзеныя.</comment>
      <origin>5170914</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16342" sha1="mqkvtxktl6a1eccxtjt7esaw6rfrncr" xml:space="preserve">{{Дзяржава
 |Частка                    = [[Злучанае Каралеўства]]
 |Родны склон               = Англіі
 |Дэвіз                     = [[Dieu et mon droit]]
 |Пераклад дэвізу           = Бог і маё права
 |Назва гімна               = God Save the King
 |Аўдыё                     = Reinounido.ogg
 |Форма кіравання           = [[Парламентарная манархія]]
 |Дзяржаўная рэлігія        = [[Англіканства]]
 |Заснавана                 = [[927]]
 |Найбуйнейшыя гарады       = [[Лондан]], [[Бірмінгем]], [[Шэфілд]], [[Лідс]], [[Ліверпул]]
 |Пасады кіраўнікоў         = [[Кароль Вялікабрытаніі|Кароль]] &lt;br/&gt; [[Прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі|Прэм’ер-міністр]]
 |Кіраўнікі                 = [[Карл III (кароль Вялікабрытаніі)|Карл III]] &lt;br/&gt; [[Рышы Сунак]]
 |Плошча                    =133 396
 |Этнахаронім               = [[Англічане]]
 |Насельніцтва              = 54.786.300
 |Год ацэнкі                = 2015
 |Насельніцтва па перапісу  = 53.012.456
 |Год перапісу              = 2011
 |Шчыльнасць насельніцтва   = 420,5
 |ВУП (намінал)             = 2,68 трлн
 |ВУП (намінал) на душу насельніцтва= 50.566
 |ISO                       = GB-ENG
}}
'''А́нглія''' ({{lang-en|England}} {{IPA|[ˈɪŋɡlənd]}}) — найбуйнейшая краіна [[Злучанае Каралеўства|Злучанага Каралеўства]]. Займае паўднёва-ўсходнюю частку вострава [[востраў Вялікабрытанія|Брытанія]].

Назва паходзіць ад [[англы|англаў]] ({{lang-ang|Engla land}}, літаральна «зямля англаў») — [[германцы|германскага]] народа, якое пасяліўся тут у [[5 стагоддзе|V]] — [[6 стагоддзе|VI]] ст.

== Геаграфія ==
Англія займае дзве траціны востраву Брытанія. На поўначы мяжуе з [[Шатландыя]]й, на захадзе — з [[Уэльс]]ам.

Ландшафт Англіі складаецца ў асноўным са спадзістых пагоркаў, да поўначы мясцовасць становіцца больш гарыстай. Горная і раўнінная мясцовасць умоўна падзяляюцца па лініі, якая праходзіць паміж вусцем ракі [[рака Ціс|Ціс]] на паўночным усходзе і вусцем ракі [[Экс]] на паўднёвым захадзе. На ўсходзе размяшчаецца нізінная балоцістая мясцовасць, якая ў асноўным была асушаная для сельскагаспадарчага выкарыстання.

Шэсць найбуйнейшых гарадоў Англіі: [[Лондан]], [[Бірмінгем]], [[Лідс]], [[Шэфілд]], [[Ліверпул]] і [[Манчэстэр]]. Сярод славутасцей Англіі — знакамітыя ўніверсітэты: Кембрыджскі і Оксфардскі.

== Гісторыя ==
&lt;!--[[Файл:Alfred the great coin vikin.png|thumb|Манета з выявай Альфрэда Вялікага і анаграмай [[Лондан]]а]] спасылка не адчыняецца--&gt;
Тэрыторыя сучаснай Англіі на момант уварвання [[Цэзар|Юлія Цэзара]] ў [[55 да н.э.|55]] г. да н. э., як і праз стагоддзе, да часу захопу імператарам [[Клаўдзій|Клаўдзіем]], была населеная [[кельты|кельцкімі]] плямёнамі, якія зваліся [[Брыты|брытамі]]. У выніку захопу ўся паўднёвая частка вострава (сучасныя Англія і [[Уэльс]]) стала часткай [[Рымская імперыя|Рымскай Імперыі]] да яе распаду ў [[5 стагоддзе|V]] стагоддзі н. э.

Без дапамогі рымскіх легіёнаў [[Рымская Брытанія]] не магла доўга процістаяць варварам-германцам, якія з’явіліся ў V—VI стст., як сведчаць хронікі, па запрашэнні саміх [[брыты|брытаў]], якія з іх дапамогай разлічвалі абараніцца ад [[кельты|кельцкіх плямёнаў]] з поўначы — [[пікты|піктаў]] і [[скоты|скотаў]]. Прышэльцы ўяўлялі сабой тры групы — [[юты]], [[саксы]] і [[англы]]. Асвоіўшы тэрыторыі брытаў, гэтыя германцы сталі адціскаць іх на тэрыторыю Уэльса і Карнуола. З часам на занятымі германскімі прышэльцамі землях сфармаваліся асобныя каралеўствы, якія склалі, у прыватнасці, «Англасаксонскую гептархію» («Сем каралеўстваў»). Час ад часу адзін з сямі англа-саксонскіх каралёў, якога называлі «Брытвальда» (прыблізна азначае «Кіраўнік Брытаніі»), атрымліваў кантроль над большай часткай Англіі. Наогул, цяжка назваць момант, калі Англія была канчаткова аб’яднаная. Па некаторых апісаннях, аб’яднанне наступіла разам з нашэсцем дацкіх вікінгаў, якія захапілі ўсходнюю частку Англіі. Эгберт, кароль Уэссекса (памёр у [[839]]), часта завецца першым каралём усёй Англіі, хоць тытул «Кароль Англіі» з’явіўся толькі праз два пакаленні — у перыяд кіравання [[Альфрэд Вялікі|Альфрэда Вялікага]] ([[871]]—[[899]]).

[[Файл:King William I ('The Conqueror') from NPG.jpg|145px|thumb|Вільгельм I Заваёўнік]]
Некаторыя гісторыкі пачынаюць адлік кіраўнікоў з нарманскай заваёвы ў [[1066]] г., нумарацыя англійскіх манархаў таксама выкарыстоўвае гэтую падзею як нулявую кропку (напрыклад, [[Эдуард I]], каранаваны ў XIII стагоддзі, не быў першым каралём з такім імем — але ён быў першым Эдуардам з 1066 г.). Аднак [[Вільгельм Заваёўнік]] не заснаваў і не аб’ядноўваў краіну, а толькі захапіў уласна Англію, насадзіўшы франка-нарманскае кіраванне.

У канцы XIII стагоддзя суседняе [[княства Уэльс]] было канчаткова заваяванае Англіяй і стала часткай Англійскага каралеўства. Гісторыя Англіі як незалежнай дзяржавы ідзе праз Сярэднявечча і Адраджэнне да перыяду кіравання [[Елізавета I|Елізаветы I]], апошняй каралевы з [[Цюдары|дынастыі Цюдараў]], пасля яе валадарыў Якаў I, які раней быў каралём Шатландыі пад імем Якава VI. Звяз Англіі і Шатландыі быў дапоўнены стагоддзем пазней Актам аб звязе (1707), які канчаткова аб’яднаў Англію і Шатландыю ў Злучанае Каралеўства (United Kingdom).

== Палітычная сістэма ==
Пасля рэформ 1990-х гадоў у [[Паўночная Ірландыя|Паўночнай Ірландыі]], [[Уэльс]]е і [[Шатландыя|Шатландыі]] Англія засталася адзінай часткай [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], якая не мае ўласнага парламента і ўрада. Функцыю парламента Англіі выконвае [[парламент Вялікабрытаніі]], функцыі ўрада — [[кабінет міністраў Вялікабрытаніі]]. Выканаўчую ўладу, якая адказвае ў тым ліку за тэрыторыю Англіі, узначальвае [[Прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі|прэм’ер-міністр]] Вялікабрытаніі.

[[Файл:Theresa May (2015).jpg|міні|214x214пкс|Тэрэза Мэй]]
Ёсць рух у падтрымку стварэння самастойнага парламента і ўрада Англіі. Незадаволенасць прыхільнікаў руху выклікае тое, што рашэнні, якія дзейнічаюць у Шатландыі, прымае парламент Шатландыі (і аналагічна з [[Нацыянальная асамблея Уэльса|Нацыянальнай асамблеяй Уэльса]], [[Асамблея Паўночнай Ірландыі|Асамблеяй Паўночнай Ірландыі]]), але рашэнні, якія дзейнічаюць у Англіі, прымае агульнадзяржаўны парламент, дзе галасуюць шатландскія, валійскія і паўночнаірландскія дэпутаты.

Ідэю самастойнага парламента падтрымліваюць многія члены [[Кансерватыўная партыя (Вялікабрытанія)|Кансерватыўнай партыі]], тым часам [[Лейбарысцкая партыя (Вялікабрытанія)|Лейбарысцкая партыя]] лічыць, што стварэнне самастойных органаў кіравання прывядзе да рэзкага змяншэння ролі Шатландыі, Уэльса і Паўночнай Ірландыі, што прывядзе да распаду дзяржавы.

== Адміністрацыйнае дзяленне ==
Гістарычна найбуйнейшай адміністрацыйнай адзінкай у Англіі былі [[графствы]]. Гэтыя адзінкі паўсталі з больш старажытных, якія існавалі да аб’яднання Англіі: каралеўстваў (як Сасекс і Эсекс), герцагстваў (як Ёркшыр, Корнуал і Ланкашыр) або проста ўчасткаў зямлі, якімі ўзнагароджвалі дваран (такіх як Беркшыр). Да 1867 года яны былі падзелены на драбнейшыя адзінкі, якія зваліся сотнямі.

Самакіраванне ў межах графства пасля аб’яднання практычна адсутнічала, таму межы графстваў не былі сапраўды вызначаныя і не мелі практычна ніякай ролі. Пасля прамысловай рэвалюцыі ў выніку ўзнікнення буйных індустрыяльных цэнтраў утварыліся метрапольныя графствы, цэнтрамі якіх сталі найбуйнейшыя гарады.

У цяперашні час Англія складаецца з 39 графстваў, 6 метрапольных графстваў і Вялікага Лондана.

== Эканоміка ==
Важную ролю ў англійскай эканоміцы выконвае сельская гаспадарка, прамысловая вытворчасць, індустрыя высокіх тэхналогій і спартыўная індустрыя. У 2010 годзе спорт забяспечыў 1,9 % ВУП Англіі і ўвайшоў у лік 15 найбуйнейшых галін англійскай эканомікі, перасягнуў такія галіны, як паслугі сувязі, юрыдычныя паслугі, бухгалтарскі ўлік, выдавецкая справа, рэклама і камунальныя паслугі. У 2010 годзе са спортам звязана болей за 400 000 працоўных месцаў, то бок каля 2,3 % усёй занятасці ў Англіі. Паводле ацэнак спецыялістаў, карысць здароўю людзей, якія рэгулярна займаюцца спортам, прынесла англійскай эканоміцы каля £ 11,2 млрд. Правядзенне масавых спартыўных спаборніцтваў, такіх як марафоны, павялічвае пазнавальнасць месцаў іх правядзення і дазваляе павялічыць прыбыткі ад турызму пры мінімальных інвестыцыях у інфраструктуру.

== Вядомыя асобы ==
* [[Джон Уінстан Она Ленан|Джон Ленан]]
* [[Стывен Мерчэнт]]
* [[Мік Джагер]]
* [[Артур Хейлі]]
* [[Кейт Уінслет]]
* [[Дуглас Адамс]]
* [[Сафі Монк]]
* [[Сюзанна Кларк]]
* [[Уільям Уордсварт]]
* [[Джэйн Осцін]]
* [[Стывен Блумер]]
* [[Джордж Харысан]]
* [[Джон Фарэй]]
* [[Джозеф Кук]]
* [[Генры Спенсер Мур]]
* [[Брук Тэйлар]]
* [[Бен Уіша]]
* [[Пол Мак-Картні|Пол МакКартні]]
* [[Уільям Кэкстан]]
* [[Патрык Сцюарт]]
* [[Арланда Блум]]
* [[Артур Харыс]]
* [[Гемфры Дэві]]
* [[Нікалас Холт]]
* [[Янік Герс]]
* [[Алекс Джэймс]]
* [[Уільям Окам]]
* [[Нікалаус Ота]]
* [[Рынга Стар]]
* [[Джон Драйдэн]]
* [[Рычард Брынслі Шэрыдан]]
* [[Джозеф Банкс]]
* [[Джон Гарысан]]
* [[Бэні Хіл]]
* [[Эмі Джонсан]]
* [[Рычард Адамс]]

== Гл. таксама ==
* [[Норфалк (графства)|Графства Норфалк]]
* [[Віла Парк]]
* [[Дэрбі (Англія)|Горад Дэрбі]]
* [[Ньюкасл-эпон-Тайн|Горад Ньюкасл-апан-Тайн]]
* [[Мідлсбра|Горад Мідлсбра]]
* [[Коднарскі замак]]
* [[Замак Дафілд]]
* [[Уінчэстэр|Горад Вінчэстэр]]
* [[Уэстан-он-Трэнт|Вёска Уэстан-он-Трэнт]]
* [[Брайтан і Хоўв]]

== Спасылкі ==
{{commons|Category:England}}
* [http://www.english-heritage.org.uk/ English Heritage (national body protecting and promoting English history and heritage) {{ref-en}}]
* [http://svetlahorsk.belarda.org/index.php?mod=news&amp;id=66 Даследчыца з Кембрыджу задаволена супрацоўніцтвам з беларусамі]
{{Вонкавыя спасылкі}}
{{Злучанае Каралеўства}}

[[Катэгорыя:Англія| ]]</text>
      <sha1>mqkvtxktl6a1eccxtjt7esaw6rfrncr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5170915</id>
      <parentid>5170914</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T18:33:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emilia Noah</username>
        <id>155537</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Спасылкі */</comment>
      <origin>5170915</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16360" sha1="9pekhdnf2hpt26bi6zgyp5iz3316lpu" xml:space="preserve">{{Дзяржава
 |Частка                    = [[Злучанае Каралеўства]]
 |Родны склон               = Англіі
 |Дэвіз                     = [[Dieu et mon droit]]
 |Пераклад дэвізу           = Бог і маё права
 |Назва гімна               = God Save the King
 |Аўдыё                     = Reinounido.ogg
 |Форма кіравання           = [[Парламентарная манархія]]
 |Дзяржаўная рэлігія        = [[Англіканства]]
 |Заснавана                 = [[927]]
 |Найбуйнейшыя гарады       = [[Лондан]], [[Бірмінгем]], [[Шэфілд]], [[Лідс]], [[Ліверпул]]
 |Пасады кіраўнікоў         = [[Кароль Вялікабрытаніі|Кароль]] &lt;br/&gt; [[Прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі|Прэм’ер-міністр]]
 |Кіраўнікі                 = [[Карл III (кароль Вялікабрытаніі)|Карл III]] &lt;br/&gt; [[Рышы Сунак]]
 |Плошча                    =133 396
 |Этнахаронім               = [[Англічане]]
 |Насельніцтва              = 54.786.300
 |Год ацэнкі                = 2015
 |Насельніцтва па перапісу  = 53.012.456
 |Год перапісу              = 2011
 |Шчыльнасць насельніцтва   = 420,5
 |ВУП (намінал)             = 2,68 трлн
 |ВУП (намінал) на душу насельніцтва= 50.566
 |ISO                       = GB-ENG
}}
'''А́нглія''' ({{lang-en|England}} {{IPA|[ˈɪŋɡlənd]}}) — найбуйнейшая краіна [[Злучанае Каралеўства|Злучанага Каралеўства]]. Займае паўднёва-ўсходнюю частку вострава [[востраў Вялікабрытанія|Брытанія]].

Назва паходзіць ад [[англы|англаў]] ({{lang-ang|Engla land}}, літаральна «зямля англаў») — [[германцы|германскага]] народа, якое пасяліўся тут у [[5 стагоддзе|V]] — [[6 стагоддзе|VI]] ст.

== Геаграфія ==
Англія займае дзве траціны востраву Брытанія. На поўначы мяжуе з [[Шатландыя]]й, на захадзе — з [[Уэльс]]ам.

Ландшафт Англіі складаецца ў асноўным са спадзістых пагоркаў, да поўначы мясцовасць становіцца больш гарыстай. Горная і раўнінная мясцовасць умоўна падзяляюцца па лініі, якая праходзіць паміж вусцем ракі [[рака Ціс|Ціс]] на паўночным усходзе і вусцем ракі [[Экс]] на паўднёвым захадзе. На ўсходзе размяшчаецца нізінная балоцістая мясцовасць, якая ў асноўным была асушаная для сельскагаспадарчага выкарыстання.

Шэсць найбуйнейшых гарадоў Англіі: [[Лондан]], [[Бірмінгем]], [[Лідс]], [[Шэфілд]], [[Ліверпул]] і [[Манчэстэр]]. Сярод славутасцей Англіі — знакамітыя ўніверсітэты: Кембрыджскі і Оксфардскі.

== Гісторыя ==
&lt;!--[[Файл:Alfred the great coin vikin.png|thumb|Манета з выявай Альфрэда Вялікага і анаграмай [[Лондан]]а]] спасылка не адчыняецца--&gt;
Тэрыторыя сучаснай Англіі на момант уварвання [[Цэзар|Юлія Цэзара]] ў [[55 да н.э.|55]] г. да н. э., як і праз стагоддзе, да часу захопу імператарам [[Клаўдзій|Клаўдзіем]], была населеная [[кельты|кельцкімі]] плямёнамі, якія зваліся [[Брыты|брытамі]]. У выніку захопу ўся паўднёвая частка вострава (сучасныя Англія і [[Уэльс]]) стала часткай [[Рымская імперыя|Рымскай Імперыі]] да яе распаду ў [[5 стагоддзе|V]] стагоддзі н. э.

Без дапамогі рымскіх легіёнаў [[Рымская Брытанія]] не магла доўга процістаяць варварам-германцам, якія з’явіліся ў V—VI стст., як сведчаць хронікі, па запрашэнні саміх [[брыты|брытаў]], якія з іх дапамогай разлічвалі абараніцца ад [[кельты|кельцкіх плямёнаў]] з поўначы — [[пікты|піктаў]] і [[скоты|скотаў]]. Прышэльцы ўяўлялі сабой тры групы — [[юты]], [[саксы]] і [[англы]]. Асвоіўшы тэрыторыі брытаў, гэтыя германцы сталі адціскаць іх на тэрыторыю Уэльса і Карнуола. З часам на занятымі германскімі прышэльцамі землях сфармаваліся асобныя каралеўствы, якія склалі, у прыватнасці, «Англасаксонскую гептархію» («Сем каралеўстваў»). Час ад часу адзін з сямі англа-саксонскіх каралёў, якога называлі «Брытвальда» (прыблізна азначае «Кіраўнік Брытаніі»), атрымліваў кантроль над большай часткай Англіі. Наогул, цяжка назваць момант, калі Англія была канчаткова аб’яднаная. Па некаторых апісаннях, аб’яднанне наступіла разам з нашэсцем дацкіх вікінгаў, якія захапілі ўсходнюю частку Англіі. Эгберт, кароль Уэссекса (памёр у [[839]]), часта завецца першым каралём усёй Англіі, хоць тытул «Кароль Англіі» з’явіўся толькі праз два пакаленні — у перыяд кіравання [[Альфрэд Вялікі|Альфрэда Вялікага]] ([[871]]—[[899]]).

[[Файл:King William I ('The Conqueror') from NPG.jpg|145px|thumb|Вільгельм I Заваёўнік]]
Некаторыя гісторыкі пачынаюць адлік кіраўнікоў з нарманскай заваёвы ў [[1066]] г., нумарацыя англійскіх манархаў таксама выкарыстоўвае гэтую падзею як нулявую кропку (напрыклад, [[Эдуард I]], каранаваны ў XIII стагоддзі, не быў першым каралём з такім імем — але ён быў першым Эдуардам з 1066 г.). Аднак [[Вільгельм Заваёўнік]] не заснаваў і не аб’ядноўваў краіну, а толькі захапіў уласна Англію, насадзіўшы франка-нарманскае кіраванне.

У канцы XIII стагоддзя суседняе [[княства Уэльс]] было канчаткова заваяванае Англіяй і стала часткай Англійскага каралеўства. Гісторыя Англіі як незалежнай дзяржавы ідзе праз Сярэднявечча і Адраджэнне да перыяду кіравання [[Елізавета I|Елізаветы I]], апошняй каралевы з [[Цюдары|дынастыі Цюдараў]], пасля яе валадарыў Якаў I, які раней быў каралём Шатландыі пад імем Якава VI. Звяз Англіі і Шатландыі быў дапоўнены стагоддзем пазней Актам аб звязе (1707), які канчаткова аб’яднаў Англію і Шатландыю ў Злучанае Каралеўства (United Kingdom).

== Палітычная сістэма ==
Пасля рэформ 1990-х гадоў у [[Паўночная Ірландыя|Паўночнай Ірландыі]], [[Уэльс]]е і [[Шатландыя|Шатландыі]] Англія засталася адзінай часткай [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], якая не мае ўласнага парламента і ўрада. Функцыю парламента Англіі выконвае [[парламент Вялікабрытаніі]], функцыі ўрада — [[кабінет міністраў Вялікабрытаніі]]. Выканаўчую ўладу, якая адказвае ў тым ліку за тэрыторыю Англіі, узначальвае [[Прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі|прэм’ер-міністр]] Вялікабрытаніі.

[[Файл:Theresa May (2015).jpg|міні|214x214пкс|Тэрэза Мэй]]
Ёсць рух у падтрымку стварэння самастойнага парламента і ўрада Англіі. Незадаволенасць прыхільнікаў руху выклікае тое, што рашэнні, якія дзейнічаюць у Шатландыі, прымае парламент Шатландыі (і аналагічна з [[Нацыянальная асамблея Уэльса|Нацыянальнай асамблеяй Уэльса]], [[Асамблея Паўночнай Ірландыі|Асамблеяй Паўночнай Ірландыі]]), але рашэнні, якія дзейнічаюць у Англіі, прымае агульнадзяржаўны парламент, дзе галасуюць шатландскія, валійскія і паўночнаірландскія дэпутаты.

Ідэю самастойнага парламента падтрымліваюць многія члены [[Кансерватыўная партыя (Вялікабрытанія)|Кансерватыўнай партыі]], тым часам [[Лейбарысцкая партыя (Вялікабрытанія)|Лейбарысцкая партыя]] лічыць, што стварэнне самастойных органаў кіравання прывядзе да рэзкага змяншэння ролі Шатландыі, Уэльса і Паўночнай Ірландыі, што прывядзе да распаду дзяржавы.

== Адміністрацыйнае дзяленне ==
Гістарычна найбуйнейшай адміністрацыйнай адзінкай у Англіі былі [[графствы]]. Гэтыя адзінкі паўсталі з больш старажытных, якія існавалі да аб’яднання Англіі: каралеўстваў (як Сасекс і Эсекс), герцагстваў (як Ёркшыр, Корнуал і Ланкашыр) або проста ўчасткаў зямлі, якімі ўзнагароджвалі дваран (такіх як Беркшыр). Да 1867 года яны былі падзелены на драбнейшыя адзінкі, якія зваліся сотнямі.

Самакіраванне ў межах графства пасля аб’яднання практычна адсутнічала, таму межы графстваў не былі сапраўды вызначаныя і не мелі практычна ніякай ролі. Пасля прамысловай рэвалюцыі ў выніку ўзнікнення буйных індустрыяльных цэнтраў утварыліся метрапольныя графствы, цэнтрамі якіх сталі найбуйнейшыя гарады.

У цяперашні час Англія складаецца з 39 графстваў, 6 метрапольных графстваў і Вялікага Лондана.

== Эканоміка ==
Важную ролю ў англійскай эканоміцы выконвае сельская гаспадарка, прамысловая вытворчасць, індустрыя высокіх тэхналогій і спартыўная індустрыя. У 2010 годзе спорт забяспечыў 1,9 % ВУП Англіі і ўвайшоў у лік 15 найбуйнейшых галін англійскай эканомікі, перасягнуў такія галіны, як паслугі сувязі, юрыдычныя паслугі, бухгалтарскі ўлік, выдавецкая справа, рэклама і камунальныя паслугі. У 2010 годзе са спортам звязана болей за 400 000 працоўных месцаў, то бок каля 2,3 % усёй занятасці ў Англіі. Паводле ацэнак спецыялістаў, карысць здароўю людзей, якія рэгулярна займаюцца спортам, прынесла англійскай эканоміцы каля £ 11,2 млрд. Правядзенне масавых спартыўных спаборніцтваў, такіх як марафоны, павялічвае пазнавальнасць месцаў іх правядзення і дазваляе павялічыць прыбыткі ад турызму пры мінімальных інвестыцыях у інфраструктуру.

== Вядомыя асобы ==
* [[Джон Уінстан Она Ленан|Джон Ленан]]
* [[Стывен Мерчэнт]]
* [[Мік Джагер]]
* [[Артур Хейлі]]
* [[Кейт Уінслет]]
* [[Дуглас Адамс]]
* [[Сафі Монк]]
* [[Сюзанна Кларк]]
* [[Уільям Уордсварт]]
* [[Джэйн Осцін]]
* [[Стывен Блумер]]
* [[Джордж Харысан]]
* [[Джон Фарэй]]
* [[Джозеф Кук]]
* [[Генры Спенсер Мур]]
* [[Брук Тэйлар]]
* [[Бен Уіша]]
* [[Пол Мак-Картні|Пол МакКартні]]
* [[Уільям Кэкстан]]
* [[Патрык Сцюарт]]
* [[Арланда Блум]]
* [[Артур Харыс]]
* [[Гемфры Дэві]]
* [[Нікалас Холт]]
* [[Янік Герс]]
* [[Алекс Джэймс]]
* [[Уільям Окам]]
* [[Нікалаус Ота]]
* [[Рынга Стар]]
* [[Джон Драйдэн]]
* [[Рычард Брынслі Шэрыдан]]
* [[Джозеф Банкс]]
* [[Джон Гарысан]]
* [[Бэні Хіл]]
* [[Эмі Джонсан]]
* [[Рычард Адамс]]

== Гл. таксама ==
* [[Норфалк (графства)|Графства Норфалк]]
* [[Віла Парк]]
* [[Дэрбі (Англія)|Горад Дэрбі]]
* [[Ньюкасл-эпон-Тайн|Горад Ньюкасл-апан-Тайн]]
* [[Мідлсбра|Горад Мідлсбра]]
* [[Коднарскі замак]]
* [[Замак Дафілд]]
* [[Уінчэстэр|Горад Вінчэстэр]]
* [[Уэстан-он-Трэнт|Вёска Уэстан-он-Трэнт]]
* [[Брайтан і Хоўв]]

{{Зноскі}}}}== Спасылкі ==
{{commons|Category:England}}
* [http://www.english-heritage.org.uk/ English Heritage (national body protecting and promoting English history and heritage) {{ref-en}}]
* [http://svetlahorsk.belarda.org/index.php?mod=news&amp;id=66 Даследчыца з Кембрыджу задаволена супрацоўніцтвам з беларусамі]
{{Вонкавыя спасылкі}}
{{Злучанае Каралеўства}}

[[Катэгорыя:Англія| ]]</text>
      <sha1>9pekhdnf2hpt26bi6zgyp5iz3316lpu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5170916</id>
      <parentid>5170915</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T18:34:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emilia Noah</username>
        <id>155537</id>
      </contributor>
      <origin>5170916</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16154" sha1="7y8442nz8bexstmbhpr13fiqehmhi9z" xml:space="preserve">{{Дзяржава
 |Частка                    = [[Злучанае Каралеўства]]
 |Родны склон               = Англіі
 |Дэвіз                     = [[Dieu et mon droit]]
 |Пераклад дэвізу           = Бог і маё права
 |Назва гімна               = God Save the King
 |Аўдыё                     = Reinounido.ogg
 |Форма кіравання           = [[Парламентарная манархія]]
 |Дзяржаўная рэлігія        = [[Англіканства]]
 |Заснавана                 = [[927]]
 |Найбуйнейшыя гарады       = [[Лондан]], [[Бірмінгем]], [[Шэфілд]], [[Лідс]], [[Ліверпул]]
 |Пасады кіраўнікоў         = [[Кароль Вялікабрытаніі|Кароль]] &lt;br/&gt; [[Прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі|Прэм’ер-міністр]]
 |Кіраўнікі                 = [[Карл III (кароль Вялікабрытаніі)|Карл III]] &lt;br/&gt; [[Рышы Сунак]]
 |Плошча                    =133 396
 |Этнахаронім               = [[Англічане]]
 |Насельніцтва              = 54.786.300
 |Год ацэнкі                = 2015
 |Насельніцтва па перапісу  = 53.012.456
 |Год перапісу              = 2011
 |Шчыльнасць насельніцтва   = 420,5
 |ВУП (намінал)             = 2,68 трлн
 |ВУП (намінал) на душу насельніцтва= 50.566
 |ISO                       = GB-ENG
}}
'''А́нглія''' ({{lang-en|England}} {{IPA|[ˈɪŋɡlənd]}}) — найбуйнейшая краіна [[Злучанае Каралеўства|Злучанага Каралеўства]]. Займае паўднёва-ўсходнюю частку вострава [[востраў Вялікабрытанія|Брытанія]].

Назва паходзіць ад [[англы|англаў]] ({{lang-ang|Engla land}}, літаральна «зямля англаў») — [[германцы|германскага]] народа, якое пасяліўся тут у [[5 стагоддзе|V]] — [[6 стагоддзе|VI]] ст.

== Геаграфія ==
Англія займае дзве траціны востраву Брытанія. На поўначы мяжуе з [[Шатландыя]]й, на захадзе — з [[Уэльс]]ам.

Ландшафт Англіі складаецца ў асноўным са спадзістых пагоркаў, да поўначы мясцовасць становіцца больш гарыстай. Горная і раўнінная мясцовасць умоўна падзяляюцца па лініі, якая праходзіць паміж вусцем ракі [[рака Ціс|Ціс]] на паўночным усходзе і вусцем ракі [[Экс]] на паўднёвым захадзе. На ўсходзе размяшчаецца нізінная балоцістая мясцовасць, якая ў асноўным была асушаная для сельскагаспадарчага выкарыстання.

Шэсць найбуйнейшых гарадоў Англіі: [[Лондан]], [[Бірмінгем]], [[Лідс]], [[Шэфілд]], [[Ліверпул]] і [[Манчэстэр]]. Сярод славутасцей Англіі — знакамітыя ўніверсітэты: Кембрыджскі і Оксфардскі.

== Гісторыя ==
Тэрыторыя сучаснай Англіі на момант уварвання [[Цэзар|Юлія Цэзара]] ў [[55 да н.э.|55]] г. да н. э., як і праз стагоддзе, да часу захопу імператарам [[Клаўдзій|Клаўдзіем]], была населеная [[кельты|кельцкімі]] плямёнамі, якія зваліся [[Брыты|брытамі]]. У выніку захопу ўся паўднёвая частка вострава (сучасныя Англія і [[Уэльс]]) стала часткай [[Рымская імперыя|Рымскай Імперыі]] да яе распаду ў [[5 стагоддзе|V]] стагоддзі н. э.

Без дапамогі рымскіх легіёнаў [[Рымская Брытанія]] не магла доўга процістаяць варварам-германцам, якія з’явіліся ў V—VI стст., як сведчаць хронікі, па запрашэнні саміх [[брыты|брытаў]], якія з іх дапамогай разлічвалі абараніцца ад [[кельты|кельцкіх плямёнаў]] з поўначы — [[пікты|піктаў]] і [[скоты|скотаў]]. Прышэльцы ўяўлялі сабой тры групы — [[юты]], [[саксы]] і [[англы]]. Асвоіўшы тэрыторыі брытаў, гэтыя германцы сталі адціскаць іх на тэрыторыю Уэльса і Карнуола. З часам на занятымі германскімі прышэльцамі землях сфармаваліся асобныя каралеўствы, якія склалі, у прыватнасці, «Англасаксонскую гептархію» («Сем каралеўстваў»). Час ад часу адзін з сямі англа-саксонскіх каралёў, якога называлі «Брытвальда» (прыблізна азначае «Кіраўнік Брытаніі»), атрымліваў кантроль над большай часткай Англіі. Наогул, цяжка назваць момант, калі Англія была канчаткова аб’яднаная. Па некаторых апісаннях, аб’яднанне наступіла разам з нашэсцем дацкіх вікінгаў, якія захапілі ўсходнюю частку Англіі. Эгберт, кароль Уэссекса (памёр у [[839]]), часта завецца першым каралём усёй Англіі, хоць тытул «Кароль Англіі» з’явіўся толькі праз два пакаленні — у перыяд кіравання [[Альфрэд Вялікі|Альфрэда Вялікага]] ([[871]]—[[899]]).

[[Файл:King William I ('The Conqueror') from NPG.jpg|145px|thumb|Вільгельм I Заваёўнік]]
Некаторыя гісторыкі пачынаюць адлік кіраўнікоў з нарманскай заваёвы ў [[1066]] г., нумарацыя англійскіх манархаў таксама выкарыстоўвае гэтую падзею як нулявую кропку (напрыклад, [[Эдуард I]], каранаваны ў XIII стагоддзі, не быў першым каралём з такім імем — але ён быў першым Эдуардам з 1066 г.). Аднак [[Вільгельм Заваёўнік]] не заснаваў і не аб’ядноўваў краіну, а толькі захапіў уласна Англію, насадзіўшы франка-нарманскае кіраванне.

У канцы XIII стагоддзя суседняе [[княства Уэльс]] было канчаткова заваяванае Англіяй і стала часткай Англійскага каралеўства. Гісторыя Англіі як незалежнай дзяржавы ідзе праз Сярэднявечча і Адраджэнне да перыяду кіравання [[Елізавета I|Елізаветы I]], апошняй каралевы з [[Цюдары|дынастыі Цюдараў]], пасля яе валадарыў Якаў I, які раней быў каралём Шатландыі пад імем Якава VI. Звяз Англіі і Шатландыі быў дапоўнены стагоддзем пазней Актам аб звязе (1707), які канчаткова аб’яднаў Англію і Шатландыю ў Злучанае Каралеўства (United Kingdom).

== Палітычная сістэма ==
Пасля рэформ 1990-х гадоў у [[Паўночная Ірландыя|Паўночнай Ірландыі]], [[Уэльс]]е і [[Шатландыя|Шатландыі]] Англія засталася адзінай часткай [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], якая не мае ўласнага парламента і ўрада. Функцыю парламента Англіі выконвае [[парламент Вялікабрытаніі]], функцыі ўрада — [[кабінет міністраў Вялікабрытаніі]]. Выканаўчую ўладу, якая адказвае ў тым ліку за тэрыторыю Англіі, узначальвае [[Прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі|прэм’ер-міністр]] Вялікабрытаніі.

[[Файл:Theresa May (2015).jpg|міні|214x214пкс|Тэрэза Мэй]]
Ёсць рух у падтрымку стварэння самастойнага парламента і ўрада Англіі. Незадаволенасць прыхільнікаў руху выклікае тое, што рашэнні, якія дзейнічаюць у Шатландыі, прымае парламент Шатландыі (і аналагічна з [[Нацыянальная асамблея Уэльса|Нацыянальнай асамблеяй Уэльса]], [[Асамблея Паўночнай Ірландыі|Асамблеяй Паўночнай Ірландыі]]), але рашэнні, якія дзейнічаюць у Англіі, прымае агульнадзяржаўны парламент, дзе галасуюць шатландскія, валійскія і паўночнаірландскія дэпутаты.

Ідэю самастойнага парламента падтрымліваюць многія члены [[Кансерватыўная партыя (Вялікабрытанія)|Кансерватыўнай партыі]], тым часам [[Лейбарысцкая партыя (Вялікабрытанія)|Лейбарысцкая партыя]] лічыць, што стварэнне самастойных органаў кіравання прывядзе да рэзкага змяншэння ролі Шатландыі, Уэльса і Паўночнай Ірландыі, што прывядзе да распаду дзяржавы.

== Адміністрацыйнае дзяленне ==
Гістарычна найбуйнейшай адміністрацыйнай адзінкай у Англіі былі [[графствы]]. Гэтыя адзінкі паўсталі з больш старажытных, якія існавалі да аб’яднання Англіі: каралеўстваў (як Сасекс і Эсекс), герцагстваў (як Ёркшыр, Корнуал і Ланкашыр) або проста ўчасткаў зямлі, якімі ўзнагароджвалі дваран (такіх як Беркшыр). Да 1867 года яны былі падзелены на драбнейшыя адзінкі, якія зваліся сотнямі.

Самакіраванне ў межах графства пасля аб’яднання практычна адсутнічала, таму межы графстваў не былі сапраўды вызначаныя і не мелі практычна ніякай ролі. Пасля прамысловай рэвалюцыі ў выніку ўзнікнення буйных індустрыяльных цэнтраў утварыліся метрапольныя графствы, цэнтрамі якіх сталі найбуйнейшыя гарады.

У цяперашні час Англія складаецца з 39 графстваў, 6 метрапольных графстваў і Вялікага Лондана.

== Эканоміка ==
Важную ролю ў англійскай эканоміцы выконвае сельская гаспадарка, прамысловая вытворчасць, індустрыя высокіх тэхналогій і спартыўная індустрыя. У 2010 годзе спорт забяспечыў 1,9 % ВУП Англіі і ўвайшоў у лік 15 найбуйнейшых галін англійскай эканомікі, перасягнуў такія галіны, як паслугі сувязі, юрыдычныя паслугі, бухгалтарскі ўлік, выдавецкая справа, рэклама і камунальныя паслугі. У 2010 годзе са спортам звязана болей за 400 000 працоўных месцаў, то бок каля 2,3 % усёй занятасці ў Англіі. Паводле ацэнак спецыялістаў, карысць здароўю людзей, якія рэгулярна займаюцца спортам, прынесла англійскай эканоміцы каля £ 11,2 млрд. Правядзенне масавых спартыўных спаборніцтваў, такіх як марафоны, павялічвае пазнавальнасць месцаў іх правядзення і дазваляе павялічыць прыбыткі ад турызму пры мінімальных інвестыцыях у інфраструктуру.

== Вядомыя асобы ==
* [[Джон Уінстан Она Ленан|Джон Ленан]]
* [[Стывен Мерчэнт]]
* [[Мік Джагер]]
* [[Артур Хейлі]]
* [[Кейт Уінслет]]
* [[Дуглас Адамс]]
* [[Сафі Монк]]
* [[Сюзанна Кларк]]
* [[Уільям Уордсварт]]
* [[Джэйн Осцін]]
* [[Стывен Блумер]]
* [[Джордж Харысан]]
* [[Джон Фарэй]]
* [[Джозеф Кук]]
* [[Генры Спенсер Мур]]
* [[Брук Тэйлар]]
* [[Бен Уіша]]
* [[Пол Мак-Картні|Пол МакКартні]]
* [[Уільям Кэкстан]]
* [[Патрык Сцюарт]]
* [[Арланда Блум]]
* [[Артур Харыс]]
* [[Гемфры Дэві]]
* [[Нікалас Холт]]
* [[Янік Герс]]
* [[Алекс Джэймс]]
* [[Уільям Окам]]
* [[Нікалаус Ота]]
* [[Рынга Стар]]
* [[Джон Драйдэн]]
* [[Рычард Брынслі Шэрыдан]]
* [[Джозеф Банкс]]
* [[Джон Гарысан]]
* [[Бэні Хіл]]
* [[Эмі Джонсан]]
* [[Рычард Адамс]]

== Гл. таксама ==
* [[Норфалк (графства)|Графства Норфалк]]
* [[Віла Парк]]
* [[Дэрбі (Англія)|Горад Дэрбі]]
* [[Ньюкасл-эпон-Тайн|Горад Ньюкасл-апан-Тайн]]
* [[Мідлсбра|Горад Мідлсбра]]
* [[Коднарскі замак]]
* [[Замак Дафілд]]
* [[Уінчэстэр|Горад Вінчэстэр]]
* [[Уэстан-он-Трэнт|Вёска Уэстан-он-Трэнт]]
* [[Брайтан і Хоўв]]

{{Зноскі}}
== Спасылкі ==
{{commons|Category:England}}
* [http://www.english-heritage.org.uk/ English Heritage (national body protecting and promoting English history and heritage) {{ref-en}}]
* [http://svetlahorsk.belarda.org/index.php?mod=news&amp;id=66 Даследчыца з Кембрыджу задаволена супрацоўніцтвам з беларусамі]
{{Вонкавыя спасылкі}}
{{Злучанае Каралеўства}}

[[Катэгорыя:Англія| ]]</text>
      <sha1>7y8442nz8bexstmbhpr13fiqehmhi9z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Урадавы сенат</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23563</id>
    <revision>
      <id>5170794</id>
      <parentid>4462766</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T12:49:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <comment>шаблон</comment>
      <origin>5170794</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1521" sha1="ltmu3o4xs3niqbuhmojq0bmln22n7w8" xml:space="preserve">{{Значэнні|Спасылка=Сенат}}{{Орган судовай улады|арыгінальная назва={{lang-ru-dor|Правительствующiй Сенатъ}}|заснаваны={{сс3|22.02.1711}}|распушчаны={{сс3|22.11.1917}}}}[[Выява:Senatesynod.jpg|250px|thumb|[[Будынак Сената і Сінода]] ў Санкт-Пецярбургу]]

'''Урадавы Сенат''' ({{lang-ru|Правительствующий сенат}}) — вышэйшы дзяржаўны орган [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], падпарадкаваны Імператару. Заснаваны [[Пётр I (імператар расійскі)|Пятром Вялікім]] [[5 сакавіка|22 лютага (5 сакавіка)]] [[1711]] года як вышэйшы орган дзяржаўнай улады і заканадаўства. З пачатку XIX стагоддзя здзяйсняў даглядныя функцыі за дзейнасцю дзяржаўных ўстаноў; з [[1864]] года — вышэйшая касацыйная інстанцыя. Распушчаны пасля [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі 1917]].

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:Governing Senate}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Урадавы сенат| ]]
[[Катэгорыя:Дзяржаўны лад Расійскай імперыі]]</text>
      <sha1>ltmu3o4xs3niqbuhmojq0bmln22n7w8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5170796</id>
      <parentid>5170794</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T12:51:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+[[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1711 годзе]]; +[[Катэгорыя:Арганізацыі, закрытыя ў 1917 годзе]]; +[[Катэгорыя:Колішнія заканадаўчыя органы]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5170796</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1769" sha1="kj6bawhwhyvbexwnyfhxwx01l277cd2" xml:space="preserve">{{Значэнні|Спасылка=Сенат}}{{Орган судовай улады|арыгінальная назва={{lang-ru-dor|Правительствующiй Сенатъ}}|заснаваны={{сс3|22.02.1711}}|распушчаны={{сс3|22.11.1917}}}}[[Выява:Senatesynod.jpg|250px|thumb|[[Будынак Сената і Сінода]] ў Санкт-Пецярбургу]]

'''Урадавы Сенат''' ({{lang-ru|Правительствующий сенат}}) — вышэйшы дзяржаўны орган [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], падпарадкаваны Імператару. Заснаваны [[Пётр I (імператар расійскі)|Пятром Вялікім]] [[5 сакавіка|22 лютага (5 сакавіка)]] [[1711]] года як вышэйшы орган дзяржаўнай улады і заканадаўства. З пачатку XIX стагоддзя здзяйсняў даглядныя функцыі за дзейнасцю дзяржаўных ўстаноў; з [[1864]] года — вышэйшая касацыйная інстанцыя. Распушчаны пасля [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі 1917]].

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:Governing Senate}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Урадавы сенат| ]]
[[Катэгорыя:Дзяржаўны лад Расійскай імперыі]]
[[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1711 годзе]]
[[Катэгорыя:Арганізацыі, закрытыя ў 1917 годзе]]
[[Катэгорыя:Колішнія заканадаўчыя органы]]</text>
      <sha1>kj6bawhwhyvbexwnyfhxwx01l277cd2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цвёрды дыск</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23634</id>
    <revision>
      <id>5170837</id>
      <parentid>5125267</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T14:28:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>выдалена [[Катэгорыя:Камп'ютарная перыферыя]]; дададзена [[Катэгорыя:Цвёрдыя дыскі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5170837</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3446" sha1="qs3cv2liyv0sbehzga132m7o4jiq0fr" xml:space="preserve">[[Файл:Hard drive-en be.svg|thumb|Цвёрды дыск, схема.]]
'''Назапа́швальнік на цвё́рдых магні́тных ды́сках, цвёрды дыск, жорсткі дыск, вінчэстар''' ({{lang-en|hard (magnetic) disk drive, HDD, HMDD}}) — энерганезалежная, перазапісвальная [[камп’ютар]]ная запамінальная прылада. З’яўляецца асноўным сродкам [[Камп’ютарнае захаванне даных|захоўвання даных]] практычна ва ўсіх сучасных камп’ютарах.

[[Файл:Hard disk head crash.jpg|thumb|Цвёрды дыск, пашкоджаны ў выніку таго, што счытвальная галоўка ў рабочым рэжыме дакраналася да паверхні пласціны.]]
У адрозненне ад «гнуткага» дыску [[дыскета|(дыскеты)]], інфармацыя ў НЦМД запісваецца на цвёрдыя ([[алюміній|алюмініевыя]] або [[шкло|шкляныя]]) пласціны, пакрытыя пластом ферамагнітнага матэрыялу, часцей за ўсё двухвокісу [[хром]]у. У некаторых цвёрдых дысках выкарыстоўваецца адна пласціна, у іншых — некалькі на адной восі. Счытвальныя галоўкі ў рабочым рэжыме не дакранаюцца да паверхні пласцін, дзякуючы праслойцы струменя паветра, утваранага пры хуткім вярчэнні. Адлегласць паміж галоўкай і дыскам складае некалькі [[Метр|нанаметраў]] (у сучасных мадэлях 5—10 нм), а адсутнасць механічнага кантакту забяспечвае доўгі тэрмін службы прылады. Пры адсутнасці кручэння дыскаў, галоўкі знаходзяцца ў бяспечнай зоне, дзе выключаны іх няштатны кантакт з паверхняй дыскаў.

Цвёрды дыск складаецца з наступных асноўных вузлоў: корпус з трывалага сплава, уласна цвёрдыя дыскі (пласціны) з магнітным пакрыццём, блок галовак з прыладай пазіцыянавання, электрапрывад шпіндзеля і блок электронікі.

== Спасылкі ==
{{commons|Hard disk}}
* [http://www.smarthdd.com/rus/help.htm Энцыклапедыя цвёрдых дыскаў]
* [http://www.ixbt.com/storage/hdd50years.shtml 50 гадоў цвёрдым дыскам] iXBT
* [http://youtube.com/watch?v=vjdO8K38emk Праца цвёрдага дыска] (відэа)

{{кампаненты камп'ютара}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Запамінальныя прылады]]
[[Катэгорыя:Цвёрдыя дыскі]]
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]]
[[Катэгорыя:Вынаходніцтвы ЗША]]
[[Катэгорыя:Вынаходніцтвы XX стагоддзя]]</text>
      <sha1>qs3cv2liyv0sbehzga132m7o4jiq0fr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аўстралія (кантынент)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23645</id>
    <revision>
      <id>5171197</id>
      <parentid>4725744</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T11:12:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <comment>абнаўленне звестак</comment>
      <origin>5171197</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19384" sha1="fv8gi735b5zyd4zlrvnzj10n374xqq5" xml:space="preserve">[[Файл:Australia satellite plane.jpg|thumb|320px|Аўстралія з космасу]]
'''Аўстра́лія''' (ад {{lang-la|australis}} — «паўднёвы») — самы маленькі [[мацярык]] [[планета Зямля|Зямлі]], плошча 7,7 млн км². Увесь мацярык займае адна краіна — [[Аўстралійскі Саюз]].

== Этымалогія ==
Назва «Аўстралія» ({{lang-en|Australia}}, {{IPA|[əˈstɹæɪljə, -liə]}} у аўстралійскай англійскай мове&lt;ref&gt;Australian pronunciations: ''[[Macquarie Dictionary]], Fourth Edition'' (2005). Melbourne, The Macquarie Library Pty Ltd. ISBN 1-876429-14-3.&lt;/ref&gt; паходзіць ад {{lang-la|austrālis}} («паўднёвы»). Легенды пра Невядомую Паўднёвую зямлю ({{lang-la|Terra Australis Incognita}}) — «невядомай зямлі на поўдні» — усходзяць да часоў рымскай імперыі. Першыя два стагоддзі пасля адкрыцця новы мацярык насіў назву «Новая Галандыя». Назва ''«Australia»'' стала папулярнай пасля публікацыі ў 1814 годзе «Падарожжа ў Terra Australis» капітала [[Мэцью Фліндэрс]]а, які лічыў такую форму лагічнай, мілагучнай і дапасавальнай да астатніх мацерыкоў. У 1817 годзе [[Лаклан Макуоры]] рэкамендаваў Міністэрству па справах калоній [[Брытанская імперыя|Брытанскай імперыі]] афіцыйна прыняць назву «Аўстралія» &lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;Weekend Australian, 30—31 December 2000, p. 16.&lt;/ref&gt;. У 1824 годзе [[Брытанскае адміралцейства]] канчаткова зацвердзіла гэтую назву кантынента&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Department of Immigration and Citizenship|title=Life in Australia|publisher=Commonwealth of Australia|year=2007|page=11|isbn=978-1-921446-30-6|url=http://www.immi.gov.au/living-in-australia/values/book/english/lia_english_part1.pdf|accessdate=2010-03-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091017070336/http://www.immi.gov.au/living-in-australia/values/book/english/lia_english_part1.pdf|archivedate=17 кастрычніка 2009|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Геаграфічнае становішча ==
[[Файл:Topography of australia.jpg|thumb|320px|left|Тапаграфія Аўстраліі]]

'''Мацярык Аўстралія''' размешчаны ў цэнтры так званага акіянічнага паўшар’я Зямлі, цалкам ляжыць у Паўднёвым і ва Усходнім паўшар’ях. Паўднёвы тропік перасякае Аўстралію амаль пасярэдзіне. Гэта адасоблены мацярык, аддалены ад іншых кантынентаў. Абрысы яго простыя, берагі парэзаныя слаба, вылучаюцца залівы (Вялікі Аўстралійскі і Карпентарыя), паўвостраў Кейп-Ёрк; самы вялікі востраў — [[Востраў Тасманія|Тасманія]]. Ля паўночна-ўсходніх берагоў працягнуўся [[Вялікі Бар'ерны рыф]].

Крайняя ўсходняя кропка Аўстраліі — [[мыс Байран]]а ({{coord|28|38|15|S|153|38|14|E|region:AU-NSW_type:cape}}), заходняя — мыс [[Стып-Пойнт]] ({{coord|26|09|05|S|113|09|18|E|type:cape}}), паўночная — [[мыс Ёрк]] ({{coord|10|41|21|S|142|31|50|E|type:cape}}), паўднёвая — мыс [[мыс Саўт-Пойнт|Саўт-Пойнт]] ({{coord|39|08|20|S|146|22|26|E|type:cape}}) (калі разглядаць востраў [[Тасманія]] за частку кантынента, то мыс [[мыс Саўт-Іст-Кейп|Саўт-Іст-Кейп]] {{coord|43|38|40|S|146|49|30|E|type:cape}}).&lt;ref name=&quot;Extremities&quot;&gt;{{cite web
 |url         = http://www.ga.gov.au/education/geoscience-basics/dimensions/continental-extremities.jsp
 |title       = Continental Extremities
 |publisher   = Geoscience Australia
 |accessdate  = 19 января 2009
 |lang        = en
 |archiveurl  = https://web.archive.org/web/20081222215006/http://www.ga.gov.au/education/geoscience-basics/dimensions/continental-extremities.jsp
 |archivedate = 22 снежня 2008
 |url-status     = dead
}}&lt;/ref&gt;

== Адкрыццё і даследванні ==
[[Файл:Australia discoveries by Europeans before 1813 en.png|thumb|right|300px|Даследаванне Аўстраліі еўрапейскімі мараплаўцамі (да 1812 года)&lt;br /&gt;
{{legend|#000000|1606 — [[Вілем Янсзан]]}}
{{legend|#ff9955|1606 — [[Луіс Ваэс дэ Торэс]]}}
{{legend|#39842c|1616 — [[Дэрк Хартог]]}}
{{legend|#ffd42a|1619 — [[Фрэдэрык дэ Хаўтман]]}}
{{legend|#835b38|1644 — [[Абель Тасман]]}}
{{legend|#516778|1696 — [[Вілем дэ Вламінк]]}}
{{legend|#000080|1699 — [[Уільям Дампір]]}}
{{legend|#8000ff|1770 — [[Джэймс Кук]]}}
{{legend|#0055d4|1797—1799 — [[Джордж Бас]]}}
{{legend|#ff0000|1801—1803 — [[Мэцью Фліндэрс]]}}]]

Пасля Магеланава падарожжа вакол свету (1519—1522) асноўным аб’ектам геаграфічных пошукаў стала [[Terra Australis Incognita|Невядомая Паўднёвая зямля]], у існаванні якой усе былі перакананы. У яе пошуках ў 1606 іспанская экспедыцыя [[Педра Фернандэс дэ Кірас|Педра Кіраса]] адкрыла астравы Піткерн і Новыя Гебрыды і прайшла пралівам паміж Аўстраліяй і Новай Гвінеяй, які сёння носіць імя [[Луіс Ваэс дэ Торэс|Луіса Торэса]], капітана «Сан-Педра» — аднаго з трох караблёў экспедыцыі. Торэс другім з еўрапейцаў убачыў узбярэжжа Аўстраліі — паўвостраў, які англічане праз два стагоддзі назавуць Кейп-Йоркам.

У тым жа 1606 за два месяцы да Торэса на заходні бераг таго ж самага паўвострава, там, дзе сёння знаходзіцца невялічкі горад [[Уэйпа]], высадзіўся галандскі мараплавец [[Вілем Янсзан]]. У 1642 яшчэ адзін галандзец — [[Абел Янсзан Тасман|Абель Тасман]] — абплыў Аўстралію і адкрыў Тасманію ды Новую Зеландыю. Аднак шлях яго пралягаў далёка ад берагоў мацерыка і на карту Тасман нанёс толькі паўночна-заходні бераг падчас другога падарожжа ў 1644.

23 красавіка 1770 англійскі капітан [[Джэймс Кук]] адкрыў востраў Браш і першым з еўрапейцаў увайшоў у кантакт з аўстралійскімі абарыгенамі. Далей Кук прайшоў уздоўж усходняга ўзбярэжжа мацерыка і нанёс яго на карту, пасля павярнуў на захад і «пераадкрыў» [[Торэсаў праліў]].

== Будова паверхні ==
Аўстралія — самы плоскі з мацерыкоў, у рэльефе пераважаюць [[раўніны]]. Сярэдняя вышыня кантынента — 215 м. Найвышэйшы пункт — [[гара Касцюшка]] (2228 м) знаходзіцца ў Аўстралійскіх Альпах (паўднёвая частка [[Вялікі Водападзельны хрыбет|Вялікага Водораздельного хрыбта]]).

[[Файл:Uluru, helicopter view, cropped.jpg|thumb|left|[[Улуру]] або Айерс-Рок]]
Сучасны рэльеф Аўстраліі сфармаваўся на старажытнай Аўстралійскай платформе — частцы старажытнага мацерыка [[Гандвана|Гандваны]]. Паводле рэльефу Аўстарлійскі мацярык можна падзяліць на тры часткі. Заходняя частка платформы прыпаднятая, тут крышталічны падмурак месцамі выходзіць на паверхню, утворачы шчыты. Тэктанічныя рухі стварылі адроджаныя [[глыбовыя горы]], а доўгія працэсы выветрывання прывялі да ўтварэння мудрагелістай форм астанцоў, такіх як знакамітая чырвоная гара [[Улуру]]. Цэнтральная нізіна пакрытая тоўшчай асадкавых парод, вышыні яе не перавышаюць 100 м, а месцамі яна ляжыць ніжэй узроўня акіяна. На ўсходзе размешчаныя горы, якія далучыліся да платформы ў [[палеазойская эра|палеазоі]]. Яны былі моцна разбураныя, раздзеленыя рачнымі [[даліна]]мі, а ў эпоху альпійскай складкаватасці апынуліся прыпаднятымі і пабітымі разломамі на асобныя масівы.

Ад іншых мацерыкоў Аўстралія адрозніваецца адсутнасцю дзеючых [[вулкан]]аў, і моцныя [[землятрус]]ы тут таксама не здараюцца.

Аўстралія багатая карыснымі выкапнямі, сярод якіх рудныя пераважаюць над неруднымі. Да [[магматычныя пароды|магматычных парод]] адносяцца радовішчы [[жалезныя руды|жалезных руд]] і руд каляровых металаў ([[свінец|свінцу]], [[цынк]]у, [[Тытан (хімічны элемент)|тытану]], [[медзь|медзі]], [[Уран (хімічны элемент)|урану]] і інш.), [[золата]], [[волава]], [[плаціна (хімічны элемент)|плаціны]]. З прадуктамі выветрывання крышталічных парод звязаныя радовішчы [[баксіты|баксітаў]] і жалезных руд асадкавага паходжання. [[Асадкавыя горныя пароды|Асадкавым пародам]] абавязаныя радовішчы [[вугаль|каменнага вугалю]], [[галіт|кухоннай солі]], [[нафта|нафты]] і [[прыродны газ|прыроднага газу]].

== Клімат ==
[[Клімат]] мацерыка вызначаецца размяшчэннем Аўстраліі зблізку [[экватар]]а і паабапал [[тропік]]а, цыркуляцыяй паветраных мас, уплывам рэльефу, акіянічнымі плынямі і іншымі фактарамі. Тут пануе сухі трапічны клімат. Вялікая частка паверхні (3/4) мае недастатковае ўвільгатненне. На схілах гор усходняга ўзбярэжжа выпадаюць багатыя ападкі, якія прыносяцца паўднёва-ўсходнімі пасатамі.

Поўнач Аўстраліі размешчана ў субэкватарыяльным поясе, дзе выразна выяўленыя сухі і дажджлівы сезоны, абумоўленыя зменай паветраных мас. Вялікая частка мацерыка ляжыць у поясе панавання сухога трапічнага паветра. Поўдзень мацерыка размешчаны ў субтрапічным поясе, дзе вылучаюць тры кліматычныя вобласці, якія адрозніваюцца галоўным чынам колькасцю ападкаў і іх рэжымам. Востраў Тасманія амаль цалкам знаходзіцца ва ўмераным поясе, дзе пераважныя заходнія вятры, што прыносяць шмат ападкаў з акіяна.

== Унутраныя воды ==

Рачная сетка на мацерыку развіта вельмі слаба. Сцёку ў [[акіян]] не мае амаль 60 % тэрыторыі. Вялікая частка [[рака|рэк]] адносіцца да басейну [[Індыйскі акіян|Індыйскага акіяна]]. Кароткія, паўнаводныя, порожистые рэкі сцякаюць у [[Ціхі акіян]] з Вялікага Водораздельного хрыбта. Найбольшая рака Аўстраліі — [[Мурэй]] з прытокам [[Дарлінг]]. Для вялікай тэрыторыі характэрныя часовыя вадацёкі — крыкі. Жыўленне рэк дажджавое, а ў Аўстралійскіх Альпах — змешанае.

На мацерыку даволі шмат [[возера|азёр]], але амаль усе яны бяссцёкавыя, пакрытыя салянай скарынкай, запаўняюцца вадой толькі ў перыяд дажджоў.

Вялікія запасы падземных вод назапашаны ў 33 артэзіянскіх басейнах. Яны размешчаныя ў прагінах платформы і займаюць 1/3 тэрыторыі мацерыка. Найбуйнейшы з іх — [[Вялікі Артэзіянскі басейн]]. Вялікая частка падземных вод засоленая, што перашкаджае іх выкарыстанню ў гаспадарцы.

== Арганічны свет ==
[[Файл:Koala climbing tree.jpg|thumb|200px|Каала]]
Аўстралія адрозніваецца ад іншых мацерыкоў своеасаблівасцю арганічнага свету. Прырода стварыла тут натуральны запаведнік, у якім захаваліся віды раслін і жывёл, блізкія тым, што засялялі Зямлю ў далёкім мінулым і ўжо зніклі на іншых мацерыках. Арганічны свет развіваўся ў Аўстраліі ізалявана, бо яна даўно аддзялілася ад іншых мацерыкоў.

Сярод раслін [[эндэмікі]] складаюць 75 %. Толькі ў Аўстраліі захаваліся [[млекакормячыя]], што кладуць яйкі ([[качканос]] і [[яхідны|яхідна]]); шматлікія [[сумчатыя]] ([[кенгуру]], [[валабі]], [[вамбаты]], [[каала]], [[сумчаты крот]] і інш.); багаты свет птушак ([[эму]], [[казуар]], [[райскія птушкі]], [[какаду]], [[лірахвосты]] і інш.).

Дзікая расліннасць Аўстраліі не падарыла чалавеку ні адной расліны, якая адыграла б прыкметную ролю ў земляробстве. У перыяд каланізацыі на мацярык з іншых кантынентаў былі завезеныя шматлікія віды раслін і жывёл.

== Прыродныя зоны ==
У размяшчэнні прыродных зон на мацерыку выразна выяўлена шыротная занальнасць, якая на ўсходняй і заходняй ускраінах парушаецца з-за павелічэнні колькасці ападкаў.

Саваны і рэдкалессі адпавядаюць субэкватарыяльнаму кліматычнаму поясу. На чырвоных фералітных і чырвона-бурых глебах сярод травы растуць эўкаліпты, акацыі, казуарыны з бязлістымі ніткападобнымі галінамі, бутэлькавыя дрэвы. Ва ўсходняй частцы пояса ва ўмовах раўнамернага ўвільгатнення распаўсюджаныя вільготныя і пераменна-вільготныя трапічныя лясы, дзе сярод эўкаліптаў сустракаюцца [[пальмы]], фікусы, дрэвападобная папараць. У гэтай зоне насяляюць кенгуру, вамбаты, сумчатыя мурашкаеды; па берагах вадаёмаў шмат птушак.

Трапічныя пустыні і паўупустыні — самая вялікая паводле плошчы зона. У пустынях растуць драбналістыя травы, сустракаюцца зараснікі сухіх хмызнякоў з нізкарослых калючых акацый, эўкаліптаў. Такія зараснікі называюць скрэбами. Прасторы пустыняў, пакрытыя цвёрдай травой спініфексом і хмызнякамі, выкарыстаюць пад пашы. У пустынях жывуць рыжыя кенгуру, яхідна, шмат паўзуноў.

На паўднёвым усходзе і паўднёвым захадзе мацерыка растуць субтрапічныя лясы, у якіх пераважаюць эўкаліпты, вечназялёны бук і інш.

{{зноскі}}

== Гл. таксама ==
* [[Аўстралія: гісторыя адкрыцця]]
* [[Вулканы Аўстраліі]]

{{Кантыненты}}
{{Рэгіёны}}
{{Геаграфія Аўстраліі}}
{{Акіянія па тэмах|Геаграфія}}
{{Аўстралія ў тэмах}}

{{DEFAULTSORT:Аўстралія мацярык}}
[[Катэгорыя:Геаграфія Аўстраліі|*]]
[[Катэгорыя:Кантыненты]]
[[Катэгорыя:Аўстралія і Акіянія]]</text>
      <sha1>fv8gi735b5zyd4zlrvnzj10n374xqq5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Францішак Умястоўскі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23858</id>
    <revision>
      <id>5170986</id>
      <parentid>4999161</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T20:57:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дададзена [[Катэгорыя:Ваенныя Беларускай Народнай Рэспублікі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5170986</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13663" sha1="7y5345yeytdanjwwqrvbz2lg9i1x7mp" xml:space="preserve">{{Пісьменнік
| Імя                = 
| Арыгінал імя       = 
| Фота               = 
| Шырыня             = 
| Подпіс             = 
| Герб               =Herb Roch III.svg
| Шырыня герба       =
| Подпіс герба       =[[Рох III (герб)|герб «Рох III»]]
| Імя пры нараджэнні = 
| Псеўданімы         = ''Дзядзька Пранук''
| Месца смерці = 
| Грамадзянства = 
| Род =[[Род Умястоўскіх|Умястоўскія]]
| Бацька = Ян Ануфрыевіч Умястоўскі
| Маці =  
| Жонка = Гелена [[Род Дунін-Марцінкевічаў|Дунін-Марцінкевіч]]
| Муж =
| Дзеці =
| Род дзейнасці =
| Гады актыўнасці = [[1903]]—[[1928]]
| Кірунак =
| Жанр =
| Дэбют = верш «''Вецер''» ([[Санкт-Пецярбург]], [[1903]])
| Мова твораў =
| Прэміі =
| Узнагароды =
| Сайт =
| Вікітэка =Аўтар:Францішак_Умястоўскі
}}
'''Францішак Янавіч Умястоўскі''' ({{ДН|10|2|1882|29|1}}, [[Вільня]], [[Расійская імперыя]] — [[кастрычнік]] {{ДН|||1940}}, мясцовасць [[Катынь (сяло)|Катынь]] [[Смаленская вобласць|Смаленскай вобласці]], [[Расія]]) — беларускі [[празаік]], [[паэт]], [[публіцыст]], [[грамадскі дзеяч]]. Карыстаўся літаратурным псеўданімам ''«Дзядзька Пранук»''.

== Біяграфія ==

=== Паходжанне і сям’я ===
[[File:Alakhnovich1.jpg|thumb|Вяселле Францішка Умястоўскага. Першы справа стаіць [[Францішак Аляхновіч]].]]
Належаў да [[кальвінізм|кальвінісцкага]] сярэднезаможнага [[Шляхта|шляхецкага]] [[Род Умястоўскіх|роду Умястоўскіх]] гербу «Рох III», прадстаўнікі якога ў [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзі]] займалі розныя земскія пасады ў [[Ашмянскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Ашмянскім павеце]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і [[Ашмянскі павет (Расійская імперыя)|Ашмянскім павеце]] [[Віленская губерня|Віленскай губерні]] [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] ў першай палове [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзя]].

Нарадзіўся ў дваранскай сям’і Яна Ануфрыевіча Умястоўскага і Ганны Аляхновіч. Дзед Францішка — Ануфрый Умястоўскі — быў удзельнікам [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|Лістападаўскага паўстання (1830—1831)]] і таму расійскай уладай быў пазбаўлены маёнтка. Сям’я Францішка была беднай, не мела маёнтка, таму, хоць і мела шыкоўны радавод, ужо адносіла не да катэгорыі маянткоўцаў, а катэгорыі малазаможнай дваранскай інтэлігенцыі. Ажаніўся з Геленай [[род Дунін-Марцінкевічаў|Дунін-Марцінкевіч]], якая паходзіла з каталіцкага дваранскага роду.

Стрыечным братам Францішка Умястоўскага быў [[Францішак Аляхновіч]].

=== Адукацыя ===
[[File:Photo of Francishak (Franciszak) Umiastouski as a student.jpg|thumb|Францішак Умястоўскі падчас вучобы. Здымак з фондаў сучаснага Віленскага Беларускага Музея імя Івана Луцкевіча.]]Вучыўся ў [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны тэхналагічны інстытут|Санкт-Пецярбургскім тэхналагічным інстытуце]]. Падчас вучобы ў [[1902]]—[[1904]] гадах уваходзіў у падпольную арганізацыю студэнцкай моладзі «Круг беларускай народнай прасветы і культуры».

=== Літаратурная і грамадская дзейнасць ===
Першы твор (верш «Вецер») апублікаваў на [[беларуская мова|беларускай мове]] ў «Каляднай пісанцы на 1904 год» (Санкт-Пецярбург, 1903). У [[1906]] годзе браў удзел у выданні газеты «[[Наша доля]]». У [[1908]] годзе жыў у вёсцы [[Існаўда (вёска)|Існаўда]] Віцебскай губерні. На працягу [[1908]]—[[1914]] гадоў друкаваў апавяданні ў газеце «[[Наша ніва (1906)|Наша ніва]]». Апавяданні «Страх», «У лесе», «Доктар ад [[каўтун]]а», «Не мужыцкі розум» напісаны пад відавочным уплывам беларускага фальклору. Перакладаў творы [[Оскар Уайльд|Оскара Уайльда]] і [[Мікалай Гогаль|Мікалая Гогаля]]. Уваходзіў у кола тых дзеячаў беларускага нацыянальна-дэмакратычнага руху, якія ўключыліся ў склад [[краёўцы|ліберальна-дэмакратычнай плыні руху краёўцаў]]&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;''Смалянчук, А.Ф.'' Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй... С. 342.&lt;/ref&gt;. Друкаваў свае артыкулы ў газеце [[Kurier Litewski (1905)|«Kurier Litewski»]], якая была галоўнай трыбунай [[краёўцы|«краёвасці»]]&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;.

Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] быў мабілізаваны ў расійскую армію.

З [[1919]] года быў сярод галоўных стваральнікаў беларускіх ваенных фарміраванняў і быў прадстаўніком [[Цэнтральная беларуская школьная рада|Цэнтральнай беларускай школьнай рады]] ў [[Вільнюс|Вільні]]. У [[верасень|верасні]] [[1920]] года ўзначаліў [[Беларуская вайсковая камісія|Беларускую вайсковую камісію]], якая займалася арганізацыяй беларускага войска. Планавалася, што разам з польскімі арміямі беларускае войска будзе змагацца ў ходзе [[польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] з [[бальшавікі|бальшавікамі]] для ажыццяўлення праекту польска-беларускай федэрацыі, дэклараванай [[Юзаф Пілсудскі|
Пілсудскім]]. Пасля жыў у Вільні.

У [[1919]] годзе напісаў артыкул пра гісторыю выдання газеты «Наша доля». На матэрыялах вайны напісаў апавяданне «Стася» (1921). Выступаў пераважна як публіцыст. У [[1927]]—[[1928]] гадах выдаваў паланафільскую газету «[[Беларускі дзень]]» і часопіс «[[Беларуская культура (1927)|Беларуская культура]]». У [[1928]] годзе адышоў ад грамадскай і культурна-асветніцкай дзейнасці.
[[File:Helena Dunin-Marcinkiewicz and Franciszak Umiastowski.jpg|thumb|Гелена Дунін-Марцынкевіч і Францішак Умястоўскі (1910-я). Здымак з фондаў сучаснага Віленскага Беларускага Музея імя Івана Луцкевіча.]]

=== Гібель ===
З пачаткам [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] быў мабілізаваны як паручнік запасу ў [[1939]] годзе ў польскую армію. [[18 верасня]] [[1939]] года трапіў у савецкі палон. Інтэрнаваны ў лагер у [[Казельск]]у. Загінуў у [[Катынь (сяло)|Катыні]].

== Творы ==
* Стася: Апавяданне. Вільня, 1921.
* Аб «Нашай долі» (1906) // Беларусь. 1919, 17-18 снеж.
* Зборнік «Беларускіх ведамасцей». № 1. Вільня, 1921.
* Беларускія ведамасці. 1921, 23 вер.
* У кн.: Анталогія беларускага апавядання: У 2 т. Мн., 1967. Т. 1.
{{зноскі}}
== Літаратура ==
* {{крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|2|}} [http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-ii?id=19843] C. 285—286.
* [[Р. Зямкевіч|Зямкевіч Р.]] Воўчы білет самазванцу рэдактару-выдаўцу «Нашай долі» (1906) — яснавяльможнаму «пану графу» Францішку Умястоўскаму // Думка працы. 1928, 28 студз.
* {{крыніцы/БП (1992-95)||Францішак Умястоўскі}} Т. 6.
* ЭГБ. T. 6. Ч 1.
* [[Аляксандр Фёдаравіч Смалянчук|''Смалянчук, А. Ф.'']] Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях. 1864 — люты 1917 г. / А. Ф. Смалянчук. — СПб. : Неўскі прасцяг, 2004. 406 с.
* ''Горны А.'' [https://www.academia.edu/9248974/%D0%94%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C_%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%84%D1%96%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%B3%D1%80%D1%83%D0%BF%D1%8B_%D0%A4._%D0%A3%D0%BC%D1%8F%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D1%96_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D1%80%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%8B%D1%96_%D1%9E_%D0%97%D0%B0%D1%85%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%B9_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96_1927_1928_%D0%B3%D0%B3._ Дзейнасць паланафільскай групы Ф. Умястоўскага і Беларускай радыкальнай народнай партыі ў Заходняй Беларусі (1927—1928 гг.)] // Гістарычныя шляхі, узаемадзеянне і ўзаемаўплывы беларускага народа і суседзяў: Зборнік навуковых артыкулаў. — Гомель: ГДУ імя Ф. Скарыны, 2014. С. 111—115.
* [http://pawet.net/library/history/bel_history/_bnr/00192/%D0%90%D0%B1_'%D0%9D%D0%B0%D1%88%D0%B0%D0%B9_%D0%94%D0%BE%D0%BB%D1%96'.html Умястоўскі Францішак. Аб &quot;Нашай Долі&quot; // Беларускія ведамасці. 1921. №3.; Умястоўскі Ф. Праўда аб рэдагаваньні &quot;Нашае Долі&quot;. (Адказ на пісьмо С. Барывоя) // Беларускі дзень. № 40, 24 сьнежня 1927.] // на [[pawet.net]]

== Спасылкі ==
* [http://www.genealogia.okiem.pl/umiastowski.htm Радавод Умястоўскіх] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150324144403/http://www.genealogia.okiem.pl/umiastowski.htm |date=24 сакавіка 2015 }} // genealogia.okiem.pl

{{Продкі}}
{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Умястоўскі Францішак}}
[[Катэгорыя:Асобы]]
[[Катэгорыя:Публіцысты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Публіцысты паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Пісьменнікі паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]]
[[Катэгорыя:Паэты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Паэты паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Краёўцы]]
[[Катэгорыя:Умястоўскія|Францішак]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Санкт-Пецярбургскага тэхналагічнага інстытута]]
[[Катэгорыя:Члены Беларускай вайсковай камісіі]]
[[Катэгорыя:Ваенныя Беларускай Народнай Рэспублікі]]</text>
      <sha1>7y5345yeytdanjwwqrvbz2lg9i1x7mp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Юрый Іосіфавіч Хашчавацкі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23962</id>
    <revision>
      <id>5170881</id>
      <parentid>5170580</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T16:31:08Z</timestamp>
      <contributor deleted="deleted" />
      <minor />
      <comment deleted="deleted" />
      <origin>5170881</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12199" sha1="gjk07e9k00w8wvfowrsvnk3gemwfi4z" xml:space="preserve">{{Нядаўна памерлы}}
{{Кінематаграфіст}}
'''Юрый Іосіфавіч Хашчавацкі''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі {{кінарэжысёр|СССР|XXI стагоддзя|XX стагоддзя|Беларусі}}, {{кінасцэнарыст|Беларусі|XXI стагоддзя|XX стагоддзя|СССР}} грамадскі дзеяч, палітык. Член Міжнароднай і Еўразійскай акадэмій тэлебачання і радыё. Лаўрэат міжнародных кінафестываляў у [[Нью-Ёрк]]у, [[Сан-Францыска]], Жэневе, [[Берлін]]е, [[Мюнхен]]е, [[Лейпцыг]]у, [[Бялград]]зе, Кіеве, Санкт-Пецярбургу.

== Біяграфія ==
Нарадзіўся 18 кастрычніка 1947 года ў [[Адэса|Адэсе]].

Скончыў [[Адэскі тэхналагічны інстытут]]. Пасля размеркавання ў [[Мінск]] супрацоўнічаў як пазаштатны аўтар з [[Беларускае тэлебачанне|Беларускім тэлебачаннем]], пазней — [[рэжысёр]].

У 1981 годзе скончыў [[Ленінградскі дзяржаўны інстытут тэатру, музыкі і кінематаграфіі]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://tip.by/jurij-hashhevatskij-ponjatno-chto-jeta-sistema-ruhnet/ |title=Архіўная копія |access-date=25 лютага 2019 |archive-date=26 студзеня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250126212935/https://tip.by/jurij-hashhevatskij-ponjatno-chto-jeta-sistema-ruhnet/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Памёр 23 ліпеня 2026 года ў [[Мінск]]у.

== Творчасць ==
Аўтар больш як трыццаці кінафільмаў, многія адзначаныя прызамі міжнародных фестываляў: «Гэта ціхае жыццё ў Глыбокім» (1985), «Тут быў Крылоў» (1987), «Сустрэчны пазоў» (1989), «Усё добра» (1991), «Рускае шчасце» (1992), «Аазіс» (1996), «Час Чжоў Энлая» (1998), «Богі сярпа і молата» (2000), «Дажыць да кахання» (2002), «Каўказскія нявольнікі» (2002), «У пошуках ідышу» (у сааўтарстве з А. Гарадніцкім і інш., 2008).

Найбольш вядомая стужка — «[[Звычайны прэзідэнт]]» (54 мін., 1996)&lt;ref&gt;https://www.kinopoisk.ru/film/obyknovennyy-prezident-1996-224616/&lt;/ref&gt;, знятая ў жанры палітычнага [[памфлет]]у. Праца ўзнагароджаная Прэміяй міру на Берлінскім кінафестывалі, Гран-пры «Human Rights Watch» у Нью-Ёрку, прызам «Залатая брама» ў Сан-Францыска. Аўтар сцэнару стужкі — [[Леанід Міндлін]], у якасці прадзюсара выступіў [[Пётр Паўлавіч Марцаў|Пётр Марцаў]]. У стужцы зняўся экс-міністр МУС Беларусі [[Юрый Мікалаевіч Захаранка|Юрый Захаранка]], які ў 1999 годзе будзе выкрадзены недалёка ад свайго дому.

Розгалас мела і стужка «[[Плошча (фільм)|Плошча]]», знятая ў жанры дакументальнай хронікі, прысвечанай [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2006)|прэзідэнцкай кампаніі 2006 года]] і абаронцам палатачнага лагера на [[Кастрычніцкая плошча (Мінск)|Кастрычніцкай плошчы]] Мінска.

== Грамадская дзейнасць ==
Стаяў ля вытокаў Мінскага аб’яднання яўрэйскай культуры ў 1988 годзе&lt;ref&gt;https://belisrael.info/?p=14600&lt;/ref&gt;, увайшоў у праўленне гэтай грамадскай арганізацыі&lt;ref&gt;https://belisrael.info/?p=1613&lt;/ref&gt;, аднак неўзабаве пакінуў яго з-за нязгоды з метадамі кіраўніцтва&lt;ref&gt;https://belisrael.info/?p=14880&lt;/ref&gt;. У канцы 1990-х гадоў уваходзіў у Савет дырэктароў Сусветнай асацыяцыі беларускіх яўрэяў&lt;ref&gt;http://www.jewukr.org/observer/jo07_26/p1101_r.html&lt;/ref&gt;.

== У палітыцы ==
Сябра [[Аб’яднаная грамадзянская партыя|Аб’яднанай грамадзянскай партыі]]. Адзначаў, што з’яўляецца паслядоўным апанентам рэжыму Лукашэнкі. Перад [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2001)|прэзідэнцкімі выбарамі 2001 года]] быў членам штаба [[Сямён Мікалаевіч Домаш|Сямёна Домаша]]. Удзельнічаў у [[Парламенцкія выбары ў Беларусі (2016)|парламенцкіх выбарах 2016 года]] па Свіслацкай выбарчай акрузе № 94. На гэтых выбарах Юрыю Хашчавацкаму налічылі 0,4 % галасоў выбаршчыкаў. У акрузе балатавалася 7 кандыдатаў, а перамогу атрымаў кандыдат ад прэзідэнцкай «вертыкалі» [[Валерый Іосіфавіч Варанецкі|Валерый Варанецкі]] з 40,7 % галасоў.

== Фільмаграфія ==
* 1985 — Гэтае ціхае жыццё ў Глыбокім (дакументальны)
* 1986 — Вяртанне ў Хатынь (фільм-спектакль)
* 1986 — Паглядзі на свой дом (дакументальны)
* 1987 — Упарты чалавек (дакументальны)
* 1987 — Тут быў Крылоў (дакументальны)
* 1987 — Прызыўнікі (мастацкі, тэлевізійны)&lt;ref&gt;[https://pinsk.eu/news/485/ Гісторыя кіно і Пінск]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.kino-teatr.ru/kino/movie/sov/10569/annot/ Старонка стужкі Прызыўнікі на сайце kino-teatr.ru]&lt;/ref&gt;
* 1988 — Вандроўцы (дакументальны)
* 1988 — Майстры і чаляднікі (дакументальны)
* 1988 — Формула паскарэння (дакументальны)
* 1989 — Сустрэчны пазоў (дакументальны)
* 1989 — У неба на коле (дакументальны)
* 1989 — Хто сёння адсутнічае
* 1990 — Прамежкавы чалавек
* 1990 — Магістраль (дакументальны)
* 1991 — Аранжавыя жылеты (дакументальны)
* 1991 — Усё харашо (дакументальны)
* 1992 — Рускае шчасце (дакументальны)
* 1993 — Жарсці аб Марыянне (дакументальны)
* 1994 — Хлеб Ізраіля (дакументальны)
* 1996 — Аазіс (дакументальны)
* 1996 — [[Звычайны прэзідэнт]] (дакументальны)
* 1997 — Рэха маўчання (дакументальны)
* 1998 — Час Чжоў Эньлая (дакументальны)
* 2000 — Богі Сярпа і Молата (дакументальны)
* 2002 — Дажыць да кахання (дакументальны)
* 2002 — Каўказскія нявольнікі (дакументальны)
* 2003 — Святы доктар
* 2003 — Сонечны клоўн (дакументальны)
* 2007 — [[Плошча (фільм)|Плошча]] (дакументальны)
* 2007 — Уперад, у мінулае
* 2008 — [[У пошуках ідышу]] (дакументальны, супольна з Аляксандрам Гарадніцкім)
* 2010 — [[лабатамія (фільм)|Лабатамія]]
* 2011 — Звычайныя выбары (дакументальны)

=== Кінаўзнагароды ===
* За фільм «Гэтае ціхае жыццё ў Глыбокім»:
** Гран-пры Ўсесаюзнага фестываля тэлевізійных фільмаў у [[Кіеў|Кіеве]] (1985)
* За фільм «Тут быў Крылоў»:
** Гран-пры Ўсесаюзнага фестываля тэлевізійных фільмаў у [[Мінск]]у (1987)
* За фільм «Прызыўнікі»:
** Гран-пры фестываля беларускага кіно (Мінск, 1987)
* За фільм «Сустрэчны пазоў»:
** Гран-пры «Залаты кентаўр» [[Міжнародны кінафестываль «Пасланне да Чалавека»|Міжнароднага кінафестывалю «Пасланне да Чалавека»]] ([[Санкт-Пецярбург]], 1989)
* За фільм «Рускае шчасце»:
** прыз «Астанкіна» за лепшы тэлефільм і прэмія на міжнародным кінафестывалі ў [[Екацярынбург]]у
** «Golden Gate Award» ([[Сан-Францыска]], 1998)
* За фильм «Аазіс»:
** Прыз жюры міжнароднага кінафестывалю экалагічных фільмаў ([[Фрайбург]], 1996)
* За фільм «[[Звычайны прэзідэнт]]»:
** Прэмія імя Сахарава расіїскага саюза пісьменнікаў «Апрель» ([[Масква]], 1997)
** «Кінапрэмія Міру» [[Берлінскі кінафестываль|Берлінскага міжнароднага кінафестывалю]] (форум) у 1997 г.
** Гран-пры [[Human Rights Watch]] ([[Нью-Ёрк]], 1998)
** «Golden Gate Award» (Сан-Францыска, 1998)
* За фільм «Каўказскія нявольнікі»:
** Гран-пры Сусветнай арганізацыі супраць катаванняў — міжнародны кінафестываль дакументальных фільмаў у [[Жэнева|Жэневе]] (2004)
** Залатая ўзнагарода міжнароднага кінафестывалю ў [[Бялград]]зе (2004)

== Узнагароды ==
* [[Медаль да стагоддзя БНР]] [[Рада БНР|Рады Беларускай Народнай Рэспублікі]]&lt;ref&gt;[https://www.svaboda.org/a/29838254.html Алексіевіч, Пазьняк, Вольскі, Эрыксан, Белавус. Хто яшчэ ўзнагароджаны мэдалём у гонар БНР-100]&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
*{{Афіцыйны сайт}}
* [http://seance.ru/category/names/haschevatskiy-yuriy/ Юрый Хашчавацкі на сайце часопіса «Сеанс»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080804053638/http://seance.ru/category/names/haschevatskiy-yuriy/ |date=4 жніўня 2008 }}
* [http://kinote.info/articles/2153-lobotomiya-po-yuriyu-khashchevatskomu «Лабатамія» па Юрыю Хашчавацкаму. — Інтэрв’ю 20.04.2010]
* [http://www.interatr.org/people/index.php?ELEMENT_ID=674 Ю. Хашчавацкі — МА ТБ і Радыё] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120316022038/http://www.interatr.org/people/index.php?ELEMENT_ID=674 |date=16 сакавіка 2012 }}
*{{Imdb імя|4235030}}

{{Вонкавыя спасылкі}}

{{DEFAULTSORT:Хашчавацкі Юрый Іосіфавіч}}
[[Катэгорыя:Постаці Беларусьфільма]]</text>
      <sha1>gjk07e9k00w8wvfowrsvnk3gemwfi4z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5170882</id>
      <parentid>5170881</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T16:33:01Z</timestamp>
      <contributor deleted="deleted" />
      <minor />
      <comment deleted="deleted" />
      <origin>5170882</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12288" sha1="ssid55aasbkzz5v0bqrl3xk8b2tgdfu" xml:space="preserve">{{Нядаўна памерлы}}
{{Кінематаграфіст}}
'''Юрый Іосіфавіч Хашчавацкі''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі {{кінарэжысёр|СССР|XXI стагоддзя|XX стагоддзя|Беларусі}}, {{кінасцэнарыст|Беларусі|XXI стагоддзя|XX стагоддзя|СССР}} грамадскі дзеяч, палітык. Член Міжнароднай і Еўразійскай акадэмій тэлебачання і радыё. Лаўрэат міжнародных кінафестываляў у [[Нью-Ёрк]]у, [[Сан-Францыска]], Жэневе, [[Берлін]]е, [[Мюнхен]]е, [[Лейпцыг]]у, [[Бялград]]зе, Кіеве, Санкт-Пецярбургу.

== Біяграфія ==
Нарадзіўся 18 кастрычніка 1947 года ў [[Адэса|Адэсе]].

Скончыў [[Адэскі тэхналагічны інстытут]]. Пасля размеркавання ў [[Мінск]] супрацоўнічаў як пазаштатны аўтар з [[Беларускае тэлебачанне|Беларускім тэлебачаннем]], пазней — [[рэжысёр]].

У 1981 годзе скончыў [[Ленінградскі дзяржаўны інстытут тэатру, музыкі і кінематаграфіі]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://tip.by/jurij-hashhevatskij-ponjatno-chto-jeta-sistema-ruhnet/ |title=Архіўная копія |access-date=25 лютага 2019 |archive-date=26 студзеня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250126212935/https://tip.by/jurij-hashhevatskij-ponjatno-chto-jeta-sistema-ruhnet/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Памёр 23 ліпеня 2026 года ў [[Мінск]]у.

== Творчасць ==
Аўтар больш як трыццаці кінафільмаў, многія адзначаныя прызамі міжнародных фестываляў: «Гэта ціхае жыццё ў Глыбокім» (1985), «Тут быў Крылоў» (1987), «Сустрэчны пазоў» (1989), «Усё добра» (1991), «Рускае шчасце» (1992), «Аазіс» (1996), «Час Чжоў Энлая» (1998), «Богі сярпа і молата» (2000), «Дажыць да кахання» (2002), «Каўказскія нявольнікі» (2002), «У пошуках ідышу» (у сааўтарстве з А. Гарадніцкім і інш., 2008).

Найбольш вядомая стужка — «[[Звычайны прэзідэнт]]» (54 мін., 1996)&lt;ref&gt;https://www.kinopoisk.ru/film/obyknovennyy-prezident-1996-224616/&lt;/ref&gt;, знятая ў жанры палітычнага [[памфлет]]у. Праца ўзнагароджаная Прэміяй міру на Берлінскім кінафестывалі, Гран-пры «Human Rights Watch» у Нью-Ёрку, прызам «Залатая брама» ў Сан-Францыска. Аўтар сцэнару стужкі — [[Леанід Міндлін]], у якасці прадзюсара выступіў [[Пётр Паўлавіч Марцаў|Пётр Марцаў]]. У стужцы зняўся экс-міністр МУС Беларусі [[Юрый Мікалаевіч Захаранка|Юрый Захаранка]], які ў 1999 годзе будзе выкрадзены недалёка ад свайго дому.

Розгалас мела і стужка «[[Плошча (фільм)|Плошча]]», знятая ў жанры дакументальнай хронікі, прысвечанай [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2006)|прэзідэнцкай кампаніі 2006 года]] і абаронцам палатачнага лагера на [[Кастрычніцкая плошча (Мінск)|Кастрычніцкай плошчы]] Мінска.

== Грамадская дзейнасць ==
Стаяў ля вытокаў Мінскага аб’яднання яўрэйскай культуры ў 1988 годзе&lt;ref&gt;https://belisrael.info/?p=14600&lt;/ref&gt;, увайшоў у праўленне гэтай грамадскай арганізацыі&lt;ref&gt;https://belisrael.info/?p=1613&lt;/ref&gt;, аднак неўзабаве пакінуў яго з-за нязгоды з метадамі кіраўніцтва&lt;ref&gt;https://belisrael.info/?p=14880&lt;/ref&gt;. У канцы 1990-х гадоў уваходзіў у Савет дырэктароў Сусветнай асацыяцыі беларускіх яўрэяў&lt;ref&gt;http://www.jewukr.org/observer/jo07_26/p1101_r.html&lt;/ref&gt;.

== У палітыцы ==
Сябра [[Аб’яднаная грамадзянская партыя|Аб’яднанай грамадзянскай партыі]]. Адзначаў, што з’яўляецца паслядоўным апанентам рэжыму Лукашэнкі. Перад [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2001)|прэзідэнцкімі выбарамі 2001 года]] быў членам штаба [[Сямён Мікалаевіч Домаш|Сямёна Домаша]]. Удзельнічаў у [[Парламенцкія выбары ў Беларусі (2016)|парламенцкіх выбарах 2016 года]] па Свіслацкай выбарчай акрузе № 94. На гэтых выбарах Юрыю Хашчавацкаму налічылі 0,4 % галасоў выбаршчыкаў. У акрузе балатавалася 7 кандыдатаў, а перамогу атрымаў кандыдат ад прэзідэнцкай «вертыкалі» [[Валерый Іосіфавіч Варанецкі|Валерый Варанецкі]] з 40,7 % галасоў.

== Фільмаграфія ==
* 1985 — Гэтае ціхае жыццё ў Глыбокім (дакументальны)
* 1986 — Вяртанне ў Хатынь (фільм-спектакль)
* 1986 — Паглядзі на свой дом (дакументальны)
* 1987 — Упарты чалавек (дакументальны)
* 1987 — Тут быў Крылоў (дакументальны)
* 1987 — Прызыўнікі (мастацкі, тэлевізійны)&lt;ref&gt;[https://pinsk.eu/news/485/ Гісторыя кіно і Пінск]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.kino-teatr.ru/kino/movie/sov/10569/annot/ Старонка стужкі Прызыўнікі на сайце kino-teatr.ru]&lt;/ref&gt;
* 1988 — Вандроўцы (дакументальны)
* 1988 — Майстры і чаляднікі (дакументальны)
* 1988 — Формула паскарэння (дакументальны)
* 1989 — Сустрэчны пазоў (дакументальны)
* 1989 — У неба на коле (дакументальны)
* 1989 — Хто сёння адсутнічае
* 1990 — Прамежкавы чалавек
* 1990 — Магістраль (дакументальны)
* 1991 — Аранжавыя жылеты (дакументальны)
* 1991 — Усё харашо (дакументальны)
* 1992 — Рускае шчасце (дакументальны)
* 1993 — Жарсці аб Марыянне (дакументальны)
* 1994 — Хлеб Ізраіля (дакументальны)
* 1996 — Аазіс (дакументальны)
* 1996 — [[Звычайны прэзідэнт]] (дакументальны)
* 1997 — Рэха маўчання (дакументальны)
* 1998 — Час Чжоў Эньлая (дакументальны)
* 2000 — Богі Сярпа і Молата (дакументальны)
* 2002 — Дажыць да кахання (дакументальны)
* 2002 — Каўказскія нявольнікі (дакументальны)
* 2003 — Святы доктар
* 2003 — Сонечны клоўн (дакументальны)
* 2007 — [[Плошча (фільм)|Плошча]] (дакументальны)
* 2007 — Уперад, у мінулае
* 2008 — {{Не перакладзена 5|У пошуках ідышу|У пошуках ідышу|ru|В поисках идиша}} (дакументальны, супольна з Аляксандрам Гарадніцкім)
* 2010 — [[лабатамія (фільм)|Лабатамія]]
* 2011 — Звычайныя выбары (дакументальны)

=== Кінаўзнагароды ===
* За фільм «Гэтае ціхае жыццё ў Глыбокім»:
** Гран-пры Ўсесаюзнага фестываля тэлевізійных фільмаў у [[Кіеў|Кіеве]] (1985)
* За фільм «Тут быў Крылоў»:
** Гран-пры Ўсесаюзнага фестываля тэлевізійных фільмаў у [[Мінск]]у (1987)
* За фільм «Прызыўнікі»:
** Гран-пры фестываля беларускага кіно (Мінск, 1987)
* За фільм «Сустрэчны пазоў»:
** Гран-пры «Залаты кентаўр» [[Міжнародны кінафестываль «Пасланне да Чалавека»|Міжнароднага кінафестывалю «Пасланне да Чалавека»]] ([[Санкт-Пецярбург]], 1989)
* За фільм «Рускае шчасце»:
** прыз «Астанкіна» за лепшы тэлефільм і прэмія на міжнародным кінафестывалі ў [[Екацярынбург]]у
** «Golden Gate Award» ([[Сан-Францыска]], 1998)
* За фильм «Аазіс»:
** Прыз жюры міжнароднага кінафестывалю экалагічных фільмаў ([[Фрайбург]], 1996)
* За фільм «[[Звычайны прэзідэнт]]»:
** Прэмія імя Сахарава расіїскага саюза пісьменнікаў «Апрель» ([[Масква]], 1997)
** «Кінапрэмія Міру» [[Берлінскі кінафестываль|Берлінскага міжнароднага кінафестывалю]] (форум) у 1997 г.
** Гран-пры [[Human Rights Watch]] ([[Нью-Ёрк]], 1998)
** «Golden Gate Award» (Сан-Францыска, 1998)
* За фільм «Каўказскія нявольнікі»:
** Гран-пры Сусветнай арганізацыі супраць катаванняў — міжнародны кінафестываль дакументальных фільмаў у [[Жэнева|Жэневе]] (2004)
** Залатая ўзнагарода міжнароднага кінафестывалю ў [[Бялград]]зе (2004)

== Узнагароды ==
* [[Медаль да стагоддзя БНР]] [[Рада БНР|Рады Беларускай Народнай Рэспублікі]]&lt;ref&gt;[https://www.svaboda.org/a/29838254.html Алексіевіч, Пазьняк, Вольскі, Эрыксан, Белавус. Хто яшчэ ўзнагароджаны мэдалём у гонар БНР-100]&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Афіцыйны сайт}}
*[http://seance.ru/category/names/haschevatskiy-yuriy/ Юрый Хашчавацкі на сайце часопіса «Сеанс»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080804053638/http://seance.ru/category/names/haschevatskiy-yuriy/ |date=4 жніўня 2008 }}
*[http://kinote.info/articles/2153-lobotomiya-po-yuriyu-khashchevatskomu «Лабатамія» па Юрыю Хашчавацкаму. — Інтэрв’ю 20.04.2010]
*[http://www.interatr.org/people/index.php?ELEMENT_ID=674 Ю. Хашчавацкі — МА ТБ і Радыё] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120316022038/http://www.interatr.org/people/index.php?ELEMENT_ID=674 |date=16 сакавіка 2012 }}
*{{Imdb імя|4235030}}

{{Вонкавыя спасылкі}}

{{DEFAULTSORT:Хашчавацкі Юрый Іосіфавіч}}
[[Катэгорыя:Постаці Беларусьфільма]]</text>
      <sha1>ssid55aasbkzz5v0bqrl3xk8b2tgdfu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24974</id>
    <revision>
      <id>5171103</id>
      <parentid>5015908</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T06:18:49Z</timestamp>
      <contributor deleted="deleted" />
      <comment deleted="deleted" />
      <origin>5171103</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37377" sha1="hz2wsxwejaqaumqp615xr98h27s0uss" xml:space="preserve">{{перанакіраванне|Пуцін}}
{{Дзяржаўны дзеяч
|імя = Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін
|арыгінал імя = {{lang-ru|Владимир Владимирович Путин}}
|выява = 
|апісанне выявы = 
|шырыня = 
| пасада = [[Прэзідэнт Расійскай Федэрацыі]]
| парадак = 2-гі і 4
| сцяг = Standard of the President of the Russian Federation.svg
| сцяг2 = Emblem of the President of Russia.svg
| перыядпачатак = [[7 мая]] [[2012]]
| перыядканец = 
| прэм'ер = [[Віктар Аляксеевіч Зубкоў]] (в. а.)&lt;br /&gt;[[Дзмітрый Анатольевіч Мядзведзеў]]
| папярэднік = [[Дзмітрый Анатольевіч Мядзведзеў]] 
| пераемнік = 
| перыядпачатак_2 = [[7 мая]] [[2000]]
| перыядканец_2 = [[7 мая]] [[2008]] &lt;br /&gt;&lt;small&gt;(в. аб. з [[31 снежня]] [[1999]])&lt;/small&gt;
| прэм’ер_2 = [[Міхаіл Міхайлавіч Касьянаў]]&lt;br /&gt;[[Віктар Барысавіч Хрысценка]] (в. а.)&lt;br /&gt;[[Міхаіл Яфімавіч Фрадкоў]]&lt;br /&gt;[[Віктар Аляксеевіч Зубкоў]]
| папярэднік_2 = [[Барыс Мікалаевіч Ельцын]]
| пераемнік_2 = [[Дзмітрый Анатольевіч Мядзведзеў]] 
| пасада_3 = [[Старшыня Урада Расійскай Федэрацыі]]
| парадак_3 = 
| сцяг_3 = Government.ru logo.svg
| сцяг2_3 = Flag of Russia.svg
| перыядпачатак_3 = [[8 мая]] [[2008]]
| перыядканец_3 = [[7 мая]] [[2012]]
| прэзідэнт_3 = [[Дзмітрый Анатольевіч Мядзведзеў]]
| папярэднік_3 = [[Віктар Аляксеевіч Зубкоў]]
| пераемнік_3 = [[Віктар Аляксеевіч Зубкоў]] (в. аб.)&lt;br /&gt;[[Дзмітрый Анатольевіч Мядзведзеў]]
| сцяг_4 = Flag of Russia.svg
| перыядпачатак_4 = [[16 жніўня]] [[1999]]
| перыядканец_4 = [[7 мая]] [[2000]] &lt;br /&gt;&lt;small&gt;(в. аб. з [[9 жніўня]] [[1999]])&lt;/small&gt;
| прэзідэнт_4 = [[Барыс Мікалаевіч Ельцын]] (да [[31 снежня]] [[1999]])
| папярэднік_4 = [[Сяргей Вадзімавіч Сцяпашын]] 
| пераемнік_4 = [[Міхаіл Міхайлавіч Касьянаў]]
| пасада_5 = [[Савет бяспекі Расійскай ФедэрацыЯк мі|Сакратар Савета бяспекі Расійскай Федэрацыі]]
| сцяг_5 = Emblem Security Council of Russia.svg|30px
| перыядпачатак_5 = [[29 сакавіка]] 
| перыядканец_5 = [[9 жніўня]] [[1999]]
| прэзідэнт_5 = [[Барыс Мікалаевіч Ельцын]]
| папярэднік_5 = [[Мікалай Мікалаевіч Бардзюжа]]
| пераемнік_5 = [[Сяргей Барысавіч Іваноў]]
| пасада_6 = Старшыня Савета міністраў [[Саюзная дзяржава|Саюзнай дзяржавы]]
| сцяг_6 = Coat of Arms of the Russian Federation.svg
| сцяг2_6 = Coat of arms of Belarus (2020–present).svg
| перыядпачатак_6 = [[27 мая]] [[2008]]
| перыядканец_6 = [[18 ліпеня]] [[2012]]
| папярэднік_6 = пасада заснавана
| пераемнік_6 = [[Дзмітрый Анатольевіч Мядзведзеў]]
| пасада_7 = [[Федэральная служба бяспекі Расійскай Федэрацыі|Дырэктар ФСБ Расіі]]
| сцяг_7 = Emblem of Federal security service.svg
| перыядпачатак_7 = [[25 ліпеня]] [[1998]]
| перыядканец_7 = [[9 жніўня]] [[1999]]
| прэзідэнт_7 = [[Барыс Мікалаевіч Ельцын]]
| папярэднік_7 = [[Мікалай Дзмітрыевіч Кавалёў]]
| пераемнік_7 = [[Мікалай Платонавіч Патрушаў]]
 |дата нараджэння      = 
 |месца нараджэння     = 
 |грамадзянства = {{USSR}} →&lt;br /&gt;{{RUS}}
 |бацька               = Уладзімір Спірыдонавіч Пуцін
 |маці               = Марыя Іванаўна Шэламава
 |жонка            = [[Людміла Аляксандраўна Пуціна|Людміла Аляксандраўна Пуціна (Шкрэбнева)]] (з 1983 да 2013)&lt;ref name=autogenerated8&gt;[http://runews24.ru/politics/divorce-putin-family.html Уладзімір і Людміла Пуціны афіцыйна паведамілі пра развод]&lt;/ref&gt;
 |дзеці               = Кацярына і Марыя
 |званне             = [[палкоўнік]]
 |гады службы        = [[1975]]—[[1991]]
 |прыналежнасць     = 
 |род войскаў          = [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі СССР|КДБ СССР]]
 |партыя             = Да жніўня 1991 года член [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|КПСС]], у 1995 годзе кіраўнік рэгіянальнага аддзялення «[[Наш дом — Расія|НДР]]», з 2008 па 2012 старшыня «[[Адзіная Расія|Адзінай Расіі]]», пры гэтым не з’яўляўся членам партыі.
 |адукацыя        =  [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Ленінградскі дзяржаўны ўніверсітэт імя А. А. Жданава]]
 |навуковая ступень     = {{Навуковая ступень|кандыдат|эканамічных навук}}
 |прафесія          = [[юрыст]]
 |дзейнасць       = [[прэзідэнт Расійскай Федэрацыі]]
 |веравызнанне    = [[праваслаўе]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.aif.ru/dossier/1369|title=Досье: Путин Владимир Владимирович - Общество - Аргументы и Факты|access-date=2013-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20131204223010/http://www.aif.ru/dossier/1369|archive-date=4 снежня 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
 |узнагароды         = 
 |сайт               = 
 |аўтограф           = 
}}
'''Уладзі́мір Уладзі́міравіч Пу́цін''' ({{lang-ru|Влади́мир Влади́мирович Пу́тин}}; нар. {{ДН|7|10|1952}}, [[Санкт-Пецярбург|Ленінград]]) — прэзідэнт [[Расійская Федэрацыя|Расійскай Федэрацыі]] ([[2000]]—[[2008]] і з [[2012]]), прэм’ер-міністр Расійскай Федэрацыі ([[1999]]—[[2000]] і 2008—2012).

17 сакавіка 2023 года Другая палата папярэдняга разбору [[Міжнародны крымінальны суд|Міжнароднага крымінальнага суда]] (Нідэрланды), удзел у якім бралі 123 дзяржавы, выдала загад на [[арышт]] Уладзіміра Пуціна і расійскай упаўнаважанай у правах дзіцяці [[Марыя Аляксееўна Львова-Бялова|Марыі Львовай-Бяловай]]. На падставе разгляду заявы [[Пракуратура|пракуратуры]] ад 22 лютага [[Суддзя|суддзі]] палічылі абодвух падазраванымі ў [[Дэпартацыя|высылцы]] ўкраінскіх дзяцей з [[Акупацыя|захопленых]] земляў Украіны ў Расію, што складала [[ваеннае злачынства]]&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=[[Пётр Гофманскі]]|загаловак=Становішча ва Украіне: суддзі МКС выдалі загады на арышт Уладзіміра Уладзіміравіча Пуціна і Марыі Аляксееўны Львовай-Бяловай|спасылка=https://www.icc-cpi.int/news/situation-ukraine-icc-judges-issue-arrest-warrants-against-vladimir-vladimirovich-putin-and|выдавец=[[Міжнародны крымінальны суд]]|мова=en|дата публікацыі=17 сакавіка 2023|дата доступу=17 сакавіка 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Навіна|загаловак=Міжнародны крымінальны суд у Гаазе выдаў ордэр на арышт Уладзіміра Пуціна|спасылка=https://euroradio.by/mizhnarodny-kryminalny-sud-u-gaaze-vydau-order-na-arysht-uladzimira-pucina|выдавец=«[[Еўрапейскае радыё для Беларусі]]»|дата публікацыі=17 сакавіка 2023|дата доступу=17 сакавіка 2023|access-date=11 жніўня 2023|archive-date=25 верасня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230925031112/https://euroradio.by/mizhnarodny-kryminalny-sud-u-gaaze-vydau-order-na-arysht-uladzimira-pucina|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Біяграфія ==
Нарадзіўся ў [[Ленінград]]зе (цяпер [[Санкт-Пецярбург]]). Згодна з уласным адказам падчас перапісу насельніцтва, [[Рускія|рускі]] паводле нацыянальнай прыналежнасці.

Бацька — [[Уладзімір Спірыдонавіч Пуцін]] (23.02.1911 — 02.08.1999), служыў на падводным флоце, удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], пасля вайны працаваў на заводзе. Маці — [[Марыя Іванаўна Пуціна]] (народжаная Шаломава) (17.10.1911 — 06.07.1998), паходзіла з вёскі Зарэчча, дзе і пазнаёмілася з Уладзімірам Спірыдонавічам. Дзед Уладзіміра Пуціна — [[Спірыдон Іванавіч Пуцін|Спірыдон Іванавіч]] (19.12.1879—8.03.1965), працаваў кухарам [[Уладзімір Ільіч Ленін|Леніна]] і [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Сталіна]]. Прадзед па бацькоўскай лініі — [[Іван Пятровіч Пуцін]], ураджэнец вёскі Памінава [[Цвярская вобласць|Цвярской вобласці]].
[[Файл:Vladimir Putin as a child.jpg|злева|thumb|262x262пкс|Уладзімір Пуцін у дзяцінстве]]
Продкі У. У. Пуціна па бацькаўскай і мацярынскай лініі (Пуціны, Шаломавы, Чурсанавы, Буянавы, Фаміны і іншыя) на працягу па меншай меры 300 гадоў былі сялянамі Цвярскога павета. Найбольш ранні вядомы продак У. У. Пуціна згаданы ў 1627—1628 гадах у Пісцовай кнізе Цвярскога павета. Гэта Якаў Нікіцін — [[бабыль]] вёскі Барадзіно прыходу вёскі Тургінава, вотчыны баярына Івана Нікіціча Раманава, дзядзькі цара [[Міхаіл Фёдаравіч|Міхаіла Фёдаравіча]].

У кнізе «От первого лица» («''Ад першай асобы''»), біяграфіі Пуціна паводле яго інтэрв’ю ў расійскай прэсе, распавядаецца пра бедныя гады дзяцінства будучага прэзідэнта, праведзеныя ў камунальнай кватэры.

У 1975 годзе скончыў юрыдычны факультэт [[Ленінградскі дзяржаўны ўніверсітэт|Ленінградскага дзяржаўнага ўніверсітэта]] і паступіў на службу ў [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі СССР]], з 1985 па 1990 год працаваў агентам савецкай разведкі ў [[ГДР]] (Усходняй [[Германія|Германіі]]). Пад прыкрыццём займання пасады кіраўніка Дома савецка-германскага сяброўства ў [[Дрэздэн]]е загадваў у КДБ сачэннем за савецкімі студэнтамі ў ГДР&lt;ref&gt;{{Артыкул|аўтар=Глеб Лабадзенка.|загаловак=150 тысяч людзей на вуліцах — і ніводнай пабітай вітрыны|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=48623|выданне=[[Звязда]]|тып=[[Газета]]|год=4 снежня 2009|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/?idate=2009-12-04 230 (6588)]|старонкі=[http://old.zvпапярэднік2ttachments/48628/4sne-4.indd.pdf 4]|issn=1990-763x}}{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;.

У 1990 годзе вярнуўся ў Расію, працаваў памочнікам рэктара Ленінградскага дзяржаўнага ўніверсітэта па міжнародных пытаннях, потым — дарадцам старшыні Ленінградскага Савета (гарадскі заканадаўчы сход) вядомага расійскага дэмакрата [[Анатоль Сабчак|Анатоля Сабчака]].

У чэрвені 1991 года Пуцін быў прызначаны старшынёй Камітэта па Знешніх Сувязях мэрыі (бурмістарства) Санкт-Пецярбурга. На гэтай пасадзе ён займаўся прыцягненнем у горад замежных інвестыцый, адкрыцця сумесных прадпрыемстваў. Пуцін быў куратарам стварэння ў Пецярбургу валютнай біржы, пры яго судзеянні (як кажуць, з дапамогай яго кантактаў у былым савецкім КГБ і ўсходнегерманскай [[Міністэрства дзяржаўнай бяспекі ГДР|Stasi]]) было адчынена прадстаўніцтва BNP-[[Dresdner Bank]]. Адначасова з 1994 года Пуцін быў першым намеснікам старшыні ўрада Санкт-Пецярбурга.

У жніўні 1996 года пачалася «маскоўская» кар’ера Уладзіміра Пуціна — ён быў прызначаны намеснікам упраўляючага справамі прэзідэнта Расіі. У сакавіку 1997 года Пуцін прызначаны намеснікам кіраўніка адміністрацыі прэзідэнта, начальнікам галоўнага кантрольнага ўпраўлення прэзідэнта РФ. З мая 1998 года Пуцін — першы намеснік кіраўніка адміністрацыі прэзідэнта Расіі.

Наступным моцным узлётам пецярбурскага палітыка было прызначэнне яго дырэктарам [[Федэральная служба бяспекі Расіі|ФСБ]] — расійскай спецслужбы. З сакавіка 1999 года Пуцін стаў сакратаром Савета Бяспекі Расіі.

== Першае прэм’ер-міністарства ==
У жніўні 1999 года прэзідэнт Расіі [[Барыс Ельцын]] прызначыў Уладзіміра Пуціна прэм’ер-міністрам Расіі. 31 снежня 1999 года Ельцын сышоў у адстаўку і Пуцін стаў выканаўцам абавязкаў прэзідэнта да наступных выбараў.

== Першы прэзідэнцкі тэрмін ==
26 сакавіка 2000 года былі праведзеныя прэзідэнцкія выбары, у якіх Пуцін перамог у першым туры.

Уладзімір Пуцін з самога пачатку дасягнуў шалёнай папулярнасці ў расійскім грамадстве дзякуючы свайму іміджу маладога, энергічнага прэзідэнта-спартсмена на фоне старога і хворага Барыса Ельцына. З пункту гледжання сваёй палітычнай платформы Пуцін здолеў аб’яднаць вакол сябе прыхільнікаў часам дыяметральна супрацьлеглых ідэй. Для дэмакратаў ён быў колішнім сябрам і паплечнікам Анатолія Сабчака і, мяркуючы па прамовах маладога прэзідэнта, прыхільнікам далейшых і больш радыкальных дэмакратычных і рынкавых рэформ. Для кансерватараў і нацыяналістаў Пуцін быў сімвалам адраджэння «Вялікай Расіі», новым «правадыром».

Аб’яднанне расійскіх эліт вакол кандыдатуры У. Пуціна напярэдадні прэзідэнцкіх выбараў беларускі публіцыст [[Аляксандр Лукашук]] ацаніў як пачатак «''кансалідацыі дзяржаўнасьці Расеі паводле аўтарытарнага ўзору, якая будзе суправаджацца ўсталяваньнем больш шчыльнага і бязьлітаснага кантролю над зонай расійскіх інтарэсаў — былымі савецкімі рэспублікамі''»&lt;ref&gt;[https://www.svaboda.org/a/30395338.html svaboda.org]&lt;/ref&gt;.

Адным з першых рашэнняў Пуціна было прыняцце новага [[Гімн Расіі|гімна]] на музыку гімна [[СССР]] і зацверджанне чырвонай савецкай харугвы для расійскага войска. У 2004 годзе Пуцін назваў распад Савецкага Саюза «найбуйнейшай геапалітычнай катастрофай стагоддзя».

Прадстаўнікі палітычнай эліты ельцынскай эпохі паступова выціскаліся з улады. За махінацыі пачалося пераследаванне буйных бізнесменаў-алігархаў [[Барыс Беразоўскі|Барыса Беразоўскага]] і Уладзіміра Гусінскага. 24 лютага 2004 года, менш чым за месяц да парламенцкіх выбараў, Пуцін звольніў з пасады прэм’ер-міністра [[Міхаіл Міхайлавіч Касьянаў|Міхаіла Касьянава]], прадстаўніка эліты ельцынскага часу, і прызначыў на яго пазіцыю дыпламата [[Міхаіл Фрадкоў|Міхаіла Фрадкова]].

У 2003 годзе быў сарваны гешэфт па зліцці нафтавых кампаній «ЮКОС» і «Сибнефть», у выніку якога меў бы з’явіцца найбуйнейшы ў свеце нафтавы канцэрн. Быў арыштаваны кіраўнік «ЮКОС» [[Міхаіл Хадаркоўскі]], пачаўся працэс знішчэння гэтай некалі найбуйнейшай і найбольш паспяховай расійскай карпарацыі.

У сферы знешняй палітыкі Пуцін узяў курс на ўзмацненне адносін з краінамі [[СНД]] з мэтай стварэння процівагі пашыраючымся [[NATO|НАТА]] і [[ЕС]], да якіх далучыліся многія краіны цэнтральнай і ўсходняй [[Еўропа|Еўропы]] і пачалі далучацца краіны былога СССР. Разам з лідарамі Еўрапейскага Саюза Пуцін асудзіў амерыканскую кампанію ў [[Ірак]]у. Увогуле, прэзідэнт падтрымлівае добрыя, «сяброўскія» адносіны з прэзідэнтам [[ЗША]] [[Джордж Уокер Буш|Джорджам Бушам]], нямецкім канцлерам [[Герхард Шродэр|Герхардам Шродэрам]], італьянскім прэм’ерам [[Сільвіа Берлусконі]].

Ва ўнутранай палітыцы Пуцін усталяваў рэжым асабістай улады шляхам кантролю за электроннымі сродкамі масавай інфармацыі і паступовага выціскання дэмакратычнай апазіцыі з органаў дзяржаўнай улады. Былі зачыненыя ці падпарадкаваныя Крамлю незалежныя тэлеканалы [[НТБ|НТВ]], [[ТВ6]] і [[ТВС]], на парламенцкіх выбарах у 2003 годзе створаная ўладай партыя «[[Адзіная Расія]]» атрымала больш за палову месцаў у [[Дзяржаўная Дума Расійскай Федэрацыі|Дзяржаўнай Думе Расіі]] дзякуючы манаполіі на тэлевізійны эфір і іншыя буйныя прэферэнцыі падчас перадвыбарчай кампаніі. Адначасова ў парламент упершыню за гісторыю новай Расіі не прайшлі дэмакратычныя партыі «[[СПС]]» і «[[Яблака (партыя)|Яблака]]».

За Пуцінам працягнулася і ўзмацнілася расійская актыўнасць у [[Чачня|Чачні]]. Міжнародныя праваабарончыя арганізацыі сведчаць пра ўзмацненне парушэнняў правоў чалавека ў паўночна-каўказскай рэспубліцы.

== Другі прэзідэнцкі тэрмін ==
14 сакавіка 2004 года Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін 71 % выбаршчыкаў быў у першым туры абраны на другі тэрмін прэзідэнцтва. Як і на парламенцкіх выбарах некалькі месяцаў да гэтага, зноў па Расіі ішла актыўная кампанія на карысць Пуціна. Расійская канстытуцыя не дазваляе адной асобе займаць пасаду прэзідэнта больш, чым два тэрміны запар, таму Пуцін не мае права балатавацца на выбарах у 2008 годзе.

13 верасня 2004 года, з нагоды крызы з закладнікамі ў [[Беслан]]е і тэрарыстычных актаў у Маскве, Пуцін пачаў рэформу дзяржаўнага кіравання, у ходзе якой былі адмененыя выбары губернатараў расійскіх рэгіёнаў. Гэты крок быў многімі раскрытыкаваны, у тым ліку [[Міхаіл Гарбачоў|Міхаілам Гарбачовым]] як адступ ад прынцыпаў дэмакратыі і вяртанне да цэнтралізацыі ўлады, як за савецкім часам. Разам з гэтым былі ўскладненыя ўмовы праходу незалежных дэпутатаў у Дзяржаўную Думу.

Падчас прэзідэнцкіх выбараў ва [[Украіна|Украіне]] ў канцы 2004 года Пуцін двойчы наведваў Украіну з мэтай падтрымаць кандыдата ад улады [[Віктар Януковіч|Віктара Януковіча]] і адзіны разам з прэзідэнтам [[Беларусь|Беларусі]] [[Аляксандр Лукашэнка|Аляксандрам Лукашэнкам]] павіншаваў Януковіча з перамогай у выбарах.

29 лістапада 2006 года падтрымаў дактрыну «[[Рускі свет|рускага свету]]».

== Другое прэм’ер-міністарства ==
[[8 мая]] [[2008]] года пасля заканчэння прэзідэнцкіх паўнамоцтваў зноў стаў прэм’ер-міністрам Расіі&lt;ref&gt;{{Навіна|загаловак=Пуцін стаў прэм’ер-міністрам Расіі|спасылка=https://charter97.org/be/news/2008/5/8/6418/|выдавец=[[Хартыя’97]]|дата публікацыі=8 мая 2008|дата доступу=8 мая 2008}}&lt;/ref&gt;.

== Трэці прэзідэнцкі тэрмін ==
Атрымаў перамогу на [[Прэзідэнцкія выбары ў Расіі (2012)|прэзідэнцкіх выбарах 2012 года]] і ў трэці раз заступіў на пасаду Прэзідэнта Расіі&lt;ref&gt;{{Навіна|загаловак=Новы стары прэзідэнт Расіі: крамольнае відэа пра Пуціна|спасылка=https://westki.info/.pureftpd-rename.4257.4889adff/.pureftpd-rename.4257.4889adff/.pureftpd-rename.4257.4889adff/.pureftpd-rename.4257.4889adff/artykuly/12881/novy-stary-prezident-rasii-padborka-kramolnych-videa-pra-pucina|выдавец=Весткі.info|дата публікацыі=4 сакавіка 2012|дата доступу=4 сакавіка 2012}}{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;.

== Чацвёрты прэзідэнцкі тэрмін ==
[[Файл:Putin_-_DNR,_LNR_(2022-02-21)_02.jpg|міні|Уладзімір Пуцін падпісвае ўказы аб прызнанні ДНР і ЛНР і дагаворы аб дружбе, супрацоўніцтве і ўзаемадапамозе, 21 лютага 2022 года.]]
Перамог на [[Прэзідэнцкія выбары ў Расіі (2018)|прэзідэнцкіх выбарах 18 сакавіка 2018 года]], атрымаўшы 76,69 % галасоў выбаршчыкаў&lt;ref&gt;{{Навіна|загаловак=Уладзімір Пуцін абраны прэзідэнтам Расіі|спасылка=http://zviazda.by/be/news/20180319/1521436694-uladzimir-pucin-abrany-prezidentam-rasii|выдавец=[[Звязда]]|дата публікацыі=19 сакавіка 2018|дата доступу=19 сакавіка 2018|access-date=12 лістапада 2018|archive-date=1 красавіка 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180401100237/http://zviazda.by/be/news/20180319/1521436694-uladzimir-pucin-abrany-prezidentam-rasii|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

Падтрымаў [[рэжым Лукашэнкі]] ў [[Беларусь|Беларусі]], калі той учыняў [[Спіс загінулых падчас акцый пратэсту ў Беларусі (2020)|забойствы]] і масавыя катаванні беларусаў падчас здушэння [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў супраць фальсіфікацыі выбараў у 2020—2021 гадах]]. 26 мая 2021 года [[Аляксандр Лукашэнка]] заявіў, што Пуцін тэлефанаваў і прасіў у яго прабачэння за тое, што без дазволу абмяркоўваў Беларусь з прэзідэнтам [[ЗША]] [[Джо Байдэн]]ам&lt;ref&gt;[https://www.svaboda.org/a/31274855.html Лукашэнка: Пуцін прасіў прабачэньня, што без дазволу абмяркоўваў Беларусь], [[Радыё Свабода]], 26 мая 2021 г.&lt;/ref&gt;.

4 чэрвеня 2021 года заявіў, што не ведае, хто такі [[Раман Дзмітрыевіч Пратасевіч|Раман Пратасевіч]], але не супраць, каб той і далей змагаўся з рэжымам Лукашэнкі&lt;ref&gt;[https://nn.by/?c=ar&amp;i=274047 Пуцін аб Пратасевічу: «Не ведаю яго і ведаць не хачу. Няхай робіць, што хоча»], [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]], 4 чэрвеня 2021 г.&lt;/ref&gt;:
{{Цытата|
Нейкі Раман Пратасевіч, я ведаць яго не ведаю і ведаць не хачу. Няхай ён робіць, што хоча — змагаецца з рэжымам Лукашэнкі
{{арыгінал|ru|Какой-то Роман Протасевич! Я знать его не знаю. И знать не хочу. Пускай он делает, что хочет, борется с режимом Лукашенко}}
}}

У кастрычніку 2021 года вядоўца тэлеканала [[СТБ]] Яўген Пуставы заявіў, што Лукашэнка «''адзіны прэзідэнт, які не хаваўся ад народа па бункерах, а ад міністраў і журналістаў з дапамогай тэлеканферэнцый''». Таксама, паводле яго слоў, у Беларусі «''абышлося без лакдаўнаў, без бяздумнага каранціну''». У яшчэ адной рэпліцы пра Лукашэнку Пуставы адзначыў, што ў беларускага аўтарытарнага лідара «''бяссонныя ночы і перажыванні адбіваліся на твары. [[Ботакс]]ам не карыстаецца''». Гэтыя рэплікі падобныя на простую адсылку да Уладзіміра Пуціна, хоць сам Пуставы неўзабаве заявіў, што не меў Пуціна на ўвазе, лічыць яго «красунчыкам» і выступае за саюз з Расіяй&lt;ref&gt;[https://www.svaboda.org/a/31527241.html На беларускім ТБ Лукашэнку проціпаставілі тым лідарам, хто падчас пандэміі «схаваўся ў бункеры»], [[Радыё Свабода]], 24 кастрычніка 2021 г.&lt;/ref&gt;.

21 лютага 2022 года ўхваліў законапраект аб афіцыйным прызнанні самаабвешчаных [[Данецкая Народная Рэспубліка|Данецкай Народнай Рэспублікі]] і [[Луганская Народная Рэспубліка|Луганскай Народнай Рэспублікі]] на ўсходзе [[Украіна|Украіны]] незалежнымі дзяржавамі&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.xinhuanet.com/english/europe/20220215/ab6821835bf8414189ae114cf188b1b1/c.html|title=Russian parliament passes bill on recognition of self-proclaimed Donbass &quot;republics&quot;-Xinhua|website=www.xinhuanet.com}}&lt;/ref&gt; і падпісаў указы аб прызнанні ДНР і ЛНР, а таксама падпісаў дагаворы аб дружбе, супрацоўніцтве і дапамозе з рэспублікамі&lt;ref name=&quot;TASS|”&quot;&gt;{{Cite web|title=Путин подписал указы о признании ЛНР и ДНР.|url=https://tass.ru/politika/13792297|website=TASS}}&lt;/ref&gt;.

24 лютага 2022 года абвясціў пра пачатак [[Уварванне Расіі ва Украіну (2022)|уварвання ва Украіну]].

== Рознае ==
З маладосці займаўся [[дзюдо]]. Пуцін з’яўляецца кандыдатам эканамічных навук, свабодна валодае [[Нямецкая мова|нямецкай]] і [[англійская мова|англійскай]] мовамі. Да 2013 году быў жанаты з Людмілай Пуцінай, у мінулым настаўніцай нямецкай мовы. Мае дзвюх дачок — Кацярыну (нар. 1985) і Марыю (нар. у 1986).

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
{{Навігацыя}}

{{Паслядоўнасць людзей
|спіс       = 4-ы [[ФСБ|Дырэктар ФСБ]]
|гады       = [[25 ліпеня]] [[1998]] года — [[9 жніўня]] [[1999]] года
|папярэднік = [[Мікалай Дзмітрыевіч Кавалёў]]
|пераемнік  = [[Мікалай Платонавіч Патрушаў]]
}}

{{Прэм'ер-міністры Расіі}}
{{Прэзідэнты Расіі}}
{{Лідары краін СНД}}
{{Сакратары СБ РФ}}
{{Савет бяспекі Расійскай Федэрацыі}}
{{Кандыдаты ў прэзідэнты Расіі, 2000}}
{{Кандыдаты ў прэзідэнты Расіі, 2012}}
{{Time Persons of the Year 2001-2025|краіна=Расія}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Пуцін Уладзімір Уладзіміравіч}}
[[Катэгорыя:Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін| ]]
[[Катэгорыя:Прэзідэнты Расіі]]
[[Катэгорыя:Першыя намеснікі Старшыні Урада Расійскай Федэрацыі]]
[[Катэгорыя:Спіс спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб]]
[[Катэгорыя:Старшыні Урада РФ]]
[[Катэгорыя:Сакратары Савета бяспекі Расіі]]
[[Катэгорыя:Супрацоўнікі адміністрацыі прэзідэнта Расіі]]
[[Катэгорыя:Дырэктары федэральных службаў РФ]]
[[Катэгорыя:Супрацоўнікі КДБ СССР]]
[[Катэгорыя:Кіраўнікі органаў бяспекі Расіі]]
[[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Каштоўнага жазла]]
[[Катэгорыя:Кандыдаты ў прэзідэнты Расіі (2012)]]
[[Катэгорыя:Разведчыкі СССР]]
[[Катэгорыя:Юрысты СССР]]
[[Катэгорыя:Юрысты Расіі]]
[[Катэгорыя:Палітыкі XX стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Палітыкі XXI стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Санкт-Пецярбурга]]
[[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Казані]]
[[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Астрахані]]
[[Катэгорыя:Узнагароджаныя імянной зброяй (Расія)]]
[[Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём А. М. Гарчакова]]
[[Катэгорыя:Ганаровыя дактары Ерэванскага ўніверсітэта]]
[[Катэгорыя:Філатэлісты Расіі]]
[[Катэгорыя:Філатэлісты СССР]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі юрыдычнага факультэта Санкт-Пецярбургскага дзяржаўнага ўніверсітэта]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Чырванасцяжнага інстытута КДБ]]
[[Катэгорыя:Кандыдаты эканамічных навук]]
[[Катэгорыя:Члены КПСС]]
[[Катэгорыя:Члены НДР]]
[[Катэгорыя:Адзіная Расія]]
[[Катэгорыя:Эканамісты Расіі]]
[[Катэгорыя:Эканамісты паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Самбісты паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Самбісты СССР]]
[[Катэгорыя:Дзюдаісты паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Дзюдаісты СССР]]
[[Катэгорыя:Дзеючыя кіраўнікі дзяржаў]]</text>
      <sha1>hz2wsxwejaqaumqp615xr98h27s0uss</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Узброеныя сілы Прыднястроўя</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25773</id>
    <revision>
      <id>5170903</id>
      <parentid>4737568</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T17:45:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5170903</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13107" sha1="t8dx5rdroo705j8jij4evdm2mwho6lv" xml:space="preserve">{{Ваеннае падраздзяленне
|назва               = Узброеныя сілы Прыднястроўскай Малдаўскай Рэспублікі&lt;br&gt;УС ПМР
|выява               = [[Выява:Emblem of the armed forces of Transnistria.svg|200px]]
|подпіс              = Нарукаўныя знак Узброеных сіл ПМР
|гады                = з [[1991]] года па цяперашні час
|краіна              = {{Сцягафікацыя|Прыднястроўе}}
|падначаленне        = [[Міністэрства абароны Прыднястроўскай Малдаўскай Рэспублікі]]
|у складзе           = 
|тып                 = [[Узброеныя сілы]]
|роля                =
|памер               = 5500 (рэзерв — каля 20 000)
|камандная_структура =
|размяшчэнне         =
|мянушкі             =
|заступнік           =
|дэвіз               =
|колеры              =
|марш                =
|талісман            =
|рыштунак            =
|бітвы               = 
[[Прыднястроўскі канфлікт]]
|знакі_адрозненні    =
|цяперашні_камандзір =  генерал-маёр Алег Абручкоў
|вядомыя_камандзіры  = генерал-палкоўнік [[Станіслаў Галімавіч Хажэеў|Станіслаў Хажэеў]]
}}
{{Палітыка Прыднястроўя}}
[[Выява:Pridnestrovie's defense force.jpg|thumb|right|200px|Вайскоўцы УС ПМР.]]
'''Узброеныя сілы Прыднястроўя''' — створаны [[6 верасня]] [[1991]] года, калі Вярхоўны Савет ПМР прыняў Пастанову «Аб мерах па абароне суверэнітэта і незалежнасці рэспублікі», згодна з якой у [[Прыднястроўе|Прыднястроўі]] стваралася Гвардыя ПМР. Яна прымала актыўны ўдзел ў [[Прыднястроўскі канфлікт|Прыднястроўскіі канфлікце]]. Створана ў [[1991]] годзе на аснове ПАСМ — працоўных атрадаў садзейнічання міліцыі. Гвардыя ПМР падзялялася на тэрытарыяльныя [[батальён]]ы (1-ы [[Ціраспаль]]скі і 2-і [[Бендэры|Бендэрскі]] па 250 байцоў), [[рота|роты]] і [[Узвод|ўзводы]].

== Гісторыя ==
[[6 верасня]] [[1991]] года [[Вярхоўны савет Прыднястроўскай Малдаўскай Рэспублікі|Вярхоўны Савет ПМР]] прыняў пастанову «Аб мерах па абароне суверэнітэту і незалежнасці рэспублікі», згодна з якой пачалося фарміраванне Узброеных сілаў. Першым створаным фарміраваннем была [[Гвардыя ПМР|Рэспубліканская гвардыя]]. У першым баі гвардыя ПМР ўдзельнічала [[13 снежня]] [[1991]] г. пры адбіцці атакі [[Узброеныя сілы Малдавіі|малдаўскіх войскаў]] на горад [[Дубэсар]]. Да канца 1991 года арганізацыйнае фарміраванне прыднястроўскіх узброеных сіл было амаль завершана.

Неўзабаве пасля пачатку [[Прыднястроўскі канфлікт|шырокамаштабнага канфлікту]], [[17 сакавіка]] [[1992]] года была створана Народнае апалчэнне (існуе і цяпер).

Пасля ўзброенага канфлікту з [[Малдова]]й, [[3 верасня]] 1992 года была зацверджана Канцэпцыя будаўніцтва Узброеных Сіл Прыднястроўя, у адпаведнасці з якой да канца 1992 года былі сфарміраваны асноўныя структуры міністэрства абароны, новая арганізацыйна-штатная структура, злучэнні, часці і падраздзяленні, распрацаваны план баявой і мабілізацыйнай гатоўнасці.

[[14 сакавіка]] [[1993]] года асабовы склад Узброеных Сіл прыняў ваенную прысягу.

== Сучасны стан ==
Узброеныя сілы Прыднястроўя складаюцца з мотастралковых, авіяцыйных, артылерыйскіх, супрацьпаветраных злучэнняў і частак, войскі спецыяльнага і тылавога забеспячэння, у якасці рэзерву — структура Народнага апалчэння.

У ПМР дзейнічае ўсеагульны вайсковы абавязак, тэрмін тэрміновай службы складае 1 год. Мінулыя тэрміновую службу ўтвараюць рэзерв. Акрамя таго, частка вайскоўцаў служыць па кантракце. Агульная колькасць нд ПМР складае 5,5 тысяч чалавек. У выпадку пачатку баявых дзеянняў колькасць можа быць хутка павялічана да 20 тысяч чалавек&lt;ref name=&quot;pridnestrovie.net&quot;&gt;Pridnestrovie.net, [https://web.archive.org/web/20091104073203/http://pridnestrovie.net/armedforces.html Law enforcement and armed forces of Pridnestrovie]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://president.pmr-gov.org/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=315&amp;Itemid=62// О министерстве обороны на сайте президента ПМР]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;.

=== Узбраенне і тэхніка ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|- style=&quot;background: #eee;&quot;
! align=&quot;center&quot; colspan=&quot;8&quot; | На ўзбраенні знаходзяцца 
|-
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Назва
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Выява
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Вытворца
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Тып
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Колькасць
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|
Заўвагі
|-
! style=&quot;align: center; background: lavender;&quot; colspan=&quot;7&quot; |Бранятэхніка
|-
|[[Т-64БВ]]
|[[Файл:T-64BV (2010).jpg|150px]]
|{{USSR}}
|[[Асноўны баявы танк]]
|~18
|
|-
|[[БРДМ-2]]
|[[Файл:BRDM_2_TBiU_24_2.jpg|150px]]
|{{USSR}}
|[[Баявая разведвальная машына]]
|н.д.
|
|-
|[[БМП-1]]
|[[Файл:BMP-1 (2010).jpg|150px]]
|{{USSR}}
|[[Баявая машына пяхоты]]
|~30
|
|-
|[[БТР-70]]
|[[Файл:BTR-70 APCs, Tiraspol 2015.JPG|150px]]
|{{USSR}}
|[[Бронетранспарцёр]]
|~75
|
|-
|[[БТР-60]]
|[[Файл:BTR-60PB_DA-ST-89-06597.jpg|150px]]
|{{USSR}}
|[[Бронетранспарцёр]]
|больша за 40
|
|-
|[[9П138]]
|[[Файл:Pribor-1 (2010).jpg|150px]]
|{{Сцяг ПМР}} ПМР
|[[Рэактыўная сістэма залпавага агню]]
|~77
|
|-
|}
* 122 артылерыйскія сістэмы (з іх каля 77 [[БМ-21|установак «Град»]])
* 30 гаўбіц і гармат [[Д-44]], [[МТ-12]], (у тым ліку зенітных) [[З-60]], [[ЗП-23-2]], [[ЗПУ-4]], [[КС-19]]
У складзе прыднястроўскай авіяцыі 15 лятальных апаратаў&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.milaviapress.com/orbat/transnistria/index.php |title=Order of Battle — Transnistria |accessdate=2012-09-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171017213100/http://www.milaviapress.com/orbat/transnistria/index.php |archivedate=2017-10-17 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;:
* верталёты [[Мі-8]] і [[Мі-2]], [[Мі-24]].
самалёты [[Ан-2]], [[Ан-26]] і [[Як-18]].
У распараджэнні прыднястроўскіх УС маюцца:
* [[Ігла (пераносны зенітны ракетны комплекс)|ПЗРК «Ігла»]],
* гранатамёты [[РПГ-7]], [[РПГ-18]], [[РПГ-22]], [[РПГ-26]] і [[РПГ-27]]
* станковыя супрацьтанкавыя гранатамёты СПГ-9,
СТУР [[Малютка (СТРК)|«Малютка»]], [[Фагот (СТРК)|«Фагот»]], [[Конкурс (СТРК)|«Конкурс»]].

== Кіраўніцтва ==
* Міністр абароны — Генерал-маёр Алег Абручкоў
* Начальнік Галоўнага штаба Узброеных сіл — Генерал-маёр Сяргей Герасюценка

== Структура ==
Самым буйным фарміраваннем у УС ПМР з’яўляецца брыгада, самым маленькім — аддзяленне. У склад аддзялення ўваходзіць 10 чалавек. Тры аддзяленні ўваходзяць у склад узвода. Ва ўзводзе 32 чалавекі. Тры ўзвода ўваходзяць у склад роты. 4 роты, мінамётных батарэя і асобныя падраздзялення (узводы) уваходзяць у склад батальёна.

У УС ПМР налічваецца 4 мотастралковыя брыгады, размешчаныя ў гарадах [[Ціраспаль]], [[Бендэры]], [[Дубэсар]] і [[Рыбніца]]), з іх адна гвардзейская (дыслакаваных у раёне Бендэры). Чатыры батальёна спецыяльнага прызначэння&lt;ref&gt;[http://izvestiya.odessa.ua/ru/2013/12/14/vooruzhennye-sily-pridnestrovya-uzhe-so-svoim-oruzhiem Вооружённые силы Приднестровья: уже со своим оружием | Одесские Известия] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141129033506/http://izvestiya.odessa.ua/ru/2013/12/14/vooruzhennye-sily-pridnestrovya-uzhe-so-svoim-oruzhiem |date=29 лістапада 2014 }}&lt;/ref&gt;.

== Адукацыя ==
Папаўненне афіцэрскага складу Узброеных сіл Прыднястроўскай Малдаўскай Рэспублікі адбываецца за кошт падрыхтоўкі ў Вайсковым інстытуце міністэрства абароны. Таксама працуюць Курсы Падрыхтоўкі Ваенных мпецыялістаў, якія рыхтуюць прапаршчыкаў і старшын. Вялікі ўклад у развіццё і станаўленне ваеннай адукацыі Прыднястроўя быў закладзены заснавальнікам і кіраўніком Ваеннай кафедры пры ПДУ ім. Т. Р. Шаўчэнкі, пасля будучы першым начальнікам Ваеннага інстытута Міністэрства абароны ПМР палкоўнікам Мамрукавым Мікалаем Пятровічам. Ён распрацаваў асноўныя Палажэнні і  дакументы для ваенна-навучальных устаноў ПМР. Пад яго кіраўніцтвам ў 2002 створана навукова-даследчая лабараторыя «ПОШУК», калектывы якой займалася пытаннямі бяспекі дзяржавы. Ліквідаваная ў 2018 годзе міністрам абароны ПМР генерал-маёрам Абручкавым.

{{Зноскі}}

== Спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20080515211748/http://www.km.ru/magazin/view.asp?id=B5A90475FA6B4800A679D5F28F31C354 Приднестровье показало мускулы]
* [https://web.archive.org/web/20120908001316/http://www.olvia.idknet.com/ol109-08-06.htm Станислав Хажеев: «Вооружённые силы ПМР способны отстоять рубежи своего государства»]
* [https://web.archive.org/web/20080820171951/http://president.pmr-gov.org/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=315&amp;Itemid=62 О министерстве обороны ПМР]
{{Вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:Прыднястроўе]]
[[Катэгорыя:Узброеныя сілы паводле краін|Прыднястроўе]]</text>
      <sha1>t8dx5rdroo705j8jij4evdm2mwho6lv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гасан Канапацкі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26577</id>
    <revision>
      <id>5170978</id>
      <parentid>4793075</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T20:56:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дададзена [[Катэгорыя:Ваенныя Беларускай Народнай Рэспублікі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5170978</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18896" sha1="mhlxc825eiqlaocdxne181t1mhufq66" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Канапацкі}}
{{Ваенны дзеяч}}
'''Гасан (Хасан) Канапацкі''' ({{lang-pl|Hassan Konopacki}}; {{ДН|25|2|1878}}, {{МН|Мінск||}} — {{ДС|11|5|1953}}, {{МС|Быдгашч||}}) — беларускі ваенны і нацыянальны дзеяч, палкоўнік, камандзір беларускіх ваенных часцей ў польскім войску (1919—1921).

== Біяграфія ==

=== Раннія гады ===
Паходзіў з шляхецкага роду татарскага паходжання, сын калежскага асэсара Амурата Канапацкага.

=== Афіцэр расійскай арміі ===
У 1896 годзе скончыў [[Полацкі кадэцкі корпус]], у 1898 — Пецярбургскую артылерыйскую школу імя велікага князя Канстанціна Паўлавіча. Быў выпушчаны падпаручнікам у 30-ю артбрыгаду, якая стаяла ў Мінску, дзе адразу пасля прыбыцця прыняў пад камандаванне ўзвод у 8-й батарэі. Неўзабаве акуратнага і выканаўчага афіцэра прызначылі справаводам сваёй батарэі, а праз год ён стаў скарбнікам брыгады, працягваючы службу малодшым афіцэрам 3-й батарэі. Адразу ж пасля пачатку [[Руска-японская вайна|вайны з Японіяй]] батарэя Канапацкага высунулася на [[Далёкі Усход]], дзе ў сакавіку 1904 года ў раёне [[Чыта|Чыты]] ўдзельнічала ў фарміраванні 1-й Сібірскай артбрыгады. Праз адсутнасць старшага афіцэра 1-й батарэі яго абавязкі стаў выконваць 26-гадовы паручнік Канапацкі. Малады афіцэр удзельнічаў ва ўсіх трох галоўных сухапутных бітвах вайны — пры Ляояне, рацэ Шахэ і Мукдэне, прычым у першым выпадку, разам са старэйшымі камандзірамі, удзельнічаў у камісіі па абароне, а ў другім выпадку быў цяжка паранены шрапнэллю ў сцягно. Хоць Канапацкі параўнальна хутка вярнуўся ў строй, з-за ранення ў снежні 1904 года быў залічаны ў артзапас маньчжурскай арміі, дзе заставаўся да канца кампаніі. Пасля вайны застаўся з брыгадай на Далёкім Усходзе — спачатку ў [[Хабараўск]]у, а затым у [[Благавешчанск]]у, дзе працягваў службу старшым афіцэрам у чыне штабс-капітана (з 1909 — капітана)&lt;ref&gt;Некаторыя біяграфічныя дадзеныя былі ўдакладнены расійскім гісторыкам Ігарам Барынавым на аснове службовай справы Гасана Канапацкага ў 69-й артылерыйскай брыгадзе (РГВИА). https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/permalink/656606048821509/&lt;/ref&gt;.

У 1912 годзе па ўласнай просьбе быў пераведзены ў 3-ю брыгаду палявой артылерыі ў [[Калуга|Калугу]].

Ад пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ўзначальваў 5-ю батарэю 57-й артбрыгады на паўночна-заходнім кірунку, дзе ў жніўні 1916 года быў кантужаны і атручаны газамі. З лістапада 1916 года ўзначальваў 6-ю батарэю 69-й артбрыгады. Да трох ордэнаў за руска-японскую вайну (Св. Ганны 4-й і 3-й ст., Св. Станіслава 3-й ст.) дадаліся ордэны Св. Ганны 2-й ст., Св. Станіслава 2-й ст. і Св. Уладзіміра 4-й ст. Такім чынам, Канапацкі стаў уладальнікам ўсіх асноўных обер-афіцэрскіх ордэнаў таго часу. Лячыўся і служыў у [[Мінск]]у ў эвакуацыйным пункце ([[май]]-[[кастрычнік]] [[1917]]). 6 лістапада 1917 года атрымаў званне палкоўніка.

10 мая 1918 года пасля расфарміравання 69-й артылерыйскай брыгады, здаў грошы і дакументы Маскоўскаму абласному камісару ваенных спраў і вярнуўся ў Мінск.

=== Удзел у стварэнні беларускага войска ===
[[Файл:Дзяды ў Быдгашчы 1.jpg|міні|злева|Быдгашч. Памятная таблічка на доме дзе жыў Гасан Канапацкі]]
У 1919 годзе палонафільскі кірунак беларускага руху робіць спробы па арганізацыі беларускіх узброеных сілаў пад эгідай польскай арміі. У канцы верасня 1919 года Гасан Канапацкі кіраваў вайсковым аддзелам [[Беларуская вайсковая камісія|Беларускай вайсковай камісіі]], якую ўзначальваў [[Павел Паўлавіч Аляксюк|Павел Аляксюк]]. На мяжы верасня і кастрычніка структура БВК была значна зменена, былі створаны тры камісіі: кваліфікацыйная, статутная і арганізацыйная. Канапацкі ўзначаліў арганізацыйную камісію.

У сярэдзіне кастрычніка [[Цэнтральная беларуская рада Віленшчыны і Гродзеншчыны]] накіравала ў [[Варшава|Варшаву]] дэлегацыю (у склад уваходзілі П. Аляксюк і Г. Канапацкі), якая прапанавала польскім уладам план стварэння беларускай дывізіі. [[22 кастрычніка]] [[1919]] года [[Юзаф Пілсудскі]] падпісаў доўгачаканы дэкрэт пра арганізацыю беларускага войска, быў аддадзены загад фармаваць беларускія часці ў складзе двух батальёнаў пад каманадаваннем Г. Канапацкага. Месцам фармавання гэтых часцей быў вызначаны [[Слонім]]. Акрама таго быў зацверджаны склад БВК, месцам яе знаходжання быў вызначаны Мінск&lt;ref&gt;Латышонак Алег. ''Жаўнеры БНР''. Смаленск: Інбелкульт, 2014. — С. 108—127.&lt;/ref&gt;.

На пачатку лістапада 1919 года ў гутарцы для газеты «Беларускае жыццё», якую выдаваў [[Францішак Аляхновіч]], Канапацкі прадставіў свае планы па стварэнні беларускага войска:&lt;blockquote&gt;Пачатак будаваньня арміі — глаўным чынам будзе падгатоўка кадраў, як афіцэрскіх, так і падафіцэрскіх. Дзеля гэтага цяпер-жа ўсе афіцэры арганізацый Гародненскай і Віленскай, а таксама і зарэгістрываныя ў Менску, па разгляду іх дакументаў кваліфікацыйнай падкамісыей, будуць залічаны ў падрэзэрву і павінны праслухаць паўтарыцельныя афіцэрскія курсы і курсы беларусазнаўства, а асабліва беларускую мову і перэтлумачаную камандную і вайсковую тэрміналёгію. Праслухаўшы курсы, кожны з іх атрымае адпаведнае становішча ў фармаваным войску…

Вайсковая Камісыя мае дзьве найважнейшыя мэты: вэрбоўку жаўнера ахвотніка і нацыянальнае гадаваньне войска… Самая шырокая агітацыя вайсковай справы на нашай вёсцы, навадненьне яе брашурамі, адозвамі і іншым друкаваным матар’ялам — будзе таксама нашым важным заданьнем. Армія беларуская — і ні воднага слова ў камандзе з першага мамэнту яе жыцьця не будзе ў чужацкай мове. Усё беларускае: каманда, статуты, дзелаводства&lt;ref&gt;Цытуецца паводле: Helena Głogowska. Pułkownik Hassan Konopacki — dowódca oddziałów białoruskich w Wojsku Polskim (1919—1920) // ''Rocznik Centrum Studiów Białoruskich''. No. 7 . Warszawa, 2021. — S. 117—141.&lt;/ref&gt;.&lt;/blockquote&gt;На мяжы лістапада і снежня 1919 года БВК разам з вайскоўцамі, прынятымі ў беларускія шэрагі, пераехала з Вільні ў Мінск, дзе размясцілася ў гатэлі «Гарні». Але пры ўсіх прапагандысцкіх намаганнях арганізацыйная праца шла марудна.

У студзені 1920 года дэлегацыя БВК (П. Аляксюк, Г. Канапацкі, [[Аляксандр Прушынскі]]) адправілася на перамовы ў Варшаву, здолелі дамовіцца, што цэнтрам фарміраванння войска замест Слоніма будуць [[Баранавічы]], а ў сакавіку будуць адкрыты 9-месячныя курсы ў Школе падхаружых у Варшаве і 3-месячныя ў Школе падафіцэрскай ў [[Остраў Велькапольскі|Остраве]] для 100—120 беларусаў.

17 сакавіка 1920 года вярбоўка і адбор добраахвотнікаў былі вылучаны з кампетэнцыі БВК і перададзеныя польскай мясцовай адміністрацыі (Генеральнаму камісарыяту ўсходніх земляў), БВК фактычна адводзілася роля канцылярыі, палкоўнік Канапацкі быў падпарадкаваны генеральнаму штабу польскай арміі. У гэтым час пачынаюцца разнагалоссі яго з рэштай БВК. 17 красавіка 1920 года Канапацкі, тлумачачы рашэнне благім станам здароўя, праінфармаваў польскія ўлады і БВК пра адыход з пасады кіраўніка Беларускай вайсковай камісіі. ІІ Аддзел камандавання этаповай акругі Мінск прыняў адстаўку Канапацкага, аднак назваў гэты факт фатальным, бо годнай кандыдатуры камандуючага, які б быў пріхальны Польшчы, не знайшлося. Як варыянт вырашэння сітуацыі прапаноўвалася прызначыць Канапацкаму ад’ютанта — афіцэра польскіх войскаў, задачай якога было б улагоджванне супярэчнасцяў паміж камандуючым і БВК. Іначай Канапацкага ацэньваў Аддзел IV Арміі, ён быў абвінавачваны ў супрацоўніцтве з рускімі, у няведанні беларускай мовы і браку арганізацыйных здольнасцяў&lt;ref&gt;Гамулка Крысціна. ''Паміж Польшчай і Расіяй. Беларусь у канцэпцыях польскіх палітычных фармаванняў, 1918-22.'' — Вільня: 2008. — С. 129—132.&lt;/ref&gt;.

Пасля размовы з прадстаўнікамі ІІ Аддзела камандавання этаповай акругі Мінск Канапацкі пачаў дзейнічаць па адкліканні сваёй адстаўкі і выключэнні са складу БВК Алексюка, Аўсяніка і Якубоўскага. Канапацкі атрымаў згоду на адстаўку да 21 мая, бо ў гэты дзень камандуючым беларускіх атрадаў быў прызначаны маёр Ян Завісляк. Канапацкі быў пераведзены ў т.зв. віленскую рэзэрву БВК.

=== Дзейнасць у беларускіх арганізацыях ===
Неяснымі застаюцца абставіны жыцця Канапацкага з мая 1920 да сакавіка 1921 года. Пакуль няма пэўнага пацверджання версіі, што ён браў удзел у [[Слуцкае паўстанне|Слуцкім паўстанні]] ў лістападзе 1920 года. Таксама памылкова яго атаясняюць з адным з кіраўнікоў антысавецкага руху на Ігуменшчыне Аляксандрам Канапацкім.

З 1921 года асядае ў Вільні.

Браў актыўны ўдзел у беларускім руху: быў намеснікам старшыні Рады старэйшых [[Беларускі музычна-драматычны гурток|Беларускага музычна-драматычнага гуртку]] і сакратаром [[Беларускае грамадзянскае сабранне|Беларускага грамадзянскага сабрання]] (БГС), пасля расколу ў БГС [[21 верасня]] [[1924]] — намеснікам старшыні ва ўтворанай [[Часовая беларуская рада|Часовай беларускай радзе]] (да [[красавік]]а [[1925]]), якая супрацоўнічала з польскімі ўладамі, супрацстаяла [[Беларускі пасольскі клуб|Беларускаму пасольскаму клубу]]. У гэты час зблізіўся з [[Францішак Аляхновіч|Францішкам Аляхновічам]], [[Арсень Паўлюкевіч|Арсенем Паўлюкевічам]], [[Макар Краўцоў|Макарам Касцевічам (Краўцовым)]] і быў сябрам таварыства «Беларуская хатка» у Вільні.

На з’ездзе [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] [[26 чэрвеня|26]]—[[28 чэрвеня]] [[1926]] года, скліканым Часовай беларускай радай, удзельнічаў як прадстаўнік таварыства «[[Прасвета]]». [[21 лістапада]] [[1927]] — [[2 красавіка]] [[1928]] года—кіраўнік рэдакцыі часопіса «[[Беларускі радны (1927)|Беларускі радны]]». У 1928 годзе падчас выбарчай каміі ў Сейм і Сенат узначальваў Цэнтральны агульнабеларускі народны выбарчы камітэт, які аб’ядноўваў палонафільскія арганізацыі. Камітэт вылучыў сваіх кандыдатаў у Наваградку і Лідзе, але безпаспяхова.

З 1937 года працаваў у бухгалтэрыі Земскага банка. У 1941—1943 гадах быў старшынёй бацькоўскага камітэта [[Віленская беларуская гімназія|Віленскай беларускай гімназіі]], дзе вучыўся яго сын Мацей, пісаў фельетоны ў «[[Беларускі голас]]».

У [[чэрвень|чэрвені]] [[1946]] года разам з сям’ёй (жонкай Аленай, дачкой Тамарай і сынам Мацеем) выехаў у [[Польшча|Польшчу]] ў горад [[Быдгашч]], дзе і памёр.

== Сям’я ==
У 1910 годзе ажаніўся ў Мінску з Аленай Іванаўнай Ільясевіч, праваслаўнай, дачкой падпалкоўніка Івана Мацвеевіча Ільясевіча і Лізаветы Ахматовіч. Аляксандр Мацвеевіч Ільясевіч, палкоўнік 27-й артбрыгады ў Вільні і георгіеўскі кавалер, даводзіўся ёй дзядзькам. Сын, Мацей Канапапцкі, працаваў у беларускім штотыднёвіку «Ніва» (Беласток), і як літаратуразнавец займаўся вывучэннем беларускай літаратуры ХІХ-ХХ стагоддзяў.

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
* [http://elib.bspu.by/bitstream/doc/13806/1/Канапацкая%204.pdf Палкоўнік Гасан Канапацкі — камандуючы беларускім войскам]

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Канапацкі Гасан}}
[[Катэгорыя:Члены Беларускай вайсковай камісіі]]
[[Катэгорыя:Ваенныя Беларускай Народнай Рэспублікі]]</text>
      <sha1>mhlxc825eiqlaocdxne181t1mhufq66</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вінчэнца Беліні</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29082</id>
    <revision>
      <id>5171130</id>
      <parentid>3877952</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T08:32:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <comment>Згодна з абмеркаваннем</comment>
      <origin>5171130</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6220" sha1="0adrvxkp3zgxypkube37wmxm294igrx" xml:space="preserve">{{Цёзкі2|Беліні}}
{{Музыкант
 |Імя              = Вінчэнца Беліні
 |Подпіс          = Vincenzo Bellini
 |Фота             = Vincenzo bellini.jpg
 |Апісанне_фота    = 
 |Фон              = 
 |Імя_пры_нараджэнні = 
 |Поўнае_імя       = Вінчэнца Сальватору Кармела Франчэска Беліні
 |Дата_нараджэнні    = 
 |Месца_нараджэнні   = 
 |Дата смерці      = 
 |Месца смерці     = 
 |Гады             = 
 |Краіна           = {{ITA}}
 |Прафесіі        = 
 |Пеўчы_голас  = 
 |Прылады      = 
 |Жанры            = 
 |Псеўданімы       = 
 |Калектывы       = 
 |Супрацоўніцтва   = 
 |Лэйблы           = 
 |Узнагароды          = 
 |Сайт             = 
}}
'''Вінчэнца Беліні''' ({{lang-it|Vincenzo Bellini}}; {{ДН|3|11|1801}}, [[Катанія]] — {{ДС|23|9|1835}}) — [[Італія|італьянскі]] [[Опера|оперны]] кампазітар, адзін з самых значных у 19 ст. Працаваў у стылі [[бельканта]].

== Біяграфія ==
Вучылі яго бацька і дзед, абодва арганісты, а вучобу ў кансерваторыі ў [[Неапаль|Неапалі]] яго спансіравала сіцыліянская арыстакратыя. Сваю першую оперу ён напісаў у [[1825]] годзе, у супрацоўніцтве з Даменіка Барбайа, найбольш значнага імпрэсарыа ў [[Італія|Італіі]], які вельмі спрыяў хуткай кар’еры Беліні.

У [[1825]]—[[1826|26]] Беліні напісаў твор «Bianca e Fernando» у Неапалі разам з Барбайа, які прыслаў яму камісію з [[Мілан|міланскага]] [[La Scala|«Ла Скала»]] у наступным годзе. У выніку, яго «Il Pirata» прынесла яму сенсацыю і Белліні стаў сусветна вядомым артыстам. Першая [[опера]] стала вялікай пасля першай прэзентацыі за такі ж бліскучы вакальны стыль, як і ў [[Джаакіна Расіні|Расіні]], новы лірызм і прастату, што стварыла яму ўласны стыль. Нягледзячы на ваганні, ён умацоўваў гэты стыль на працягу васьмі наступных опер. «I Capuleti e i Montecchi» ([[Венецыя]], [[1830]]), вольна заснаваная на творы [[Уільям Шэкспір|Уільяма Шэкспіра]] «Рамэа і Джульета» выклікала поспех, дзякуючы сапрана Гуідыты Паста, жанчыны, якая грала ролю Рамэа ў мужчынскім адзенні. Разам з «La Sonnambula» ([[Мілан]], [[1831]]), Беліні стварыў галоўныя партыі для найбольш папулярных спявакоў за ўсю дэкаду. Опера «Norma» ([[Мілан]], [[1831]]), хоць першапачаткова і не прынесла поспеху, але з’яўляецца найбольш выдатным творам драматычнага сапрана. Яго апошняя опера «I puritani» у Італьянскім Тэатры Парыжу ([[1835]]), магчыма заслугоўвае найбольш высокай адзнакі як класічны твор оперы. З таго часу, Беліні быў адным з ідалаў [[Парыж]]а. Ім захапляліся прыхільнікі і крытыкі, як вядучым музыкай і артыстам. Але на гэтай вышыні, не дажыўшы 34 гадоў, Беліні нечакана захварэў і памёр. Ён быў пахаваны на [[Парыж]]скіх могілках.

Хоць ён так і не стаўся арганістам альбо аркестратарам, Беліні быў майстрам тонкасці вакалу і прыгажосці мелодыі. Яго оперы працягваюць хваляваць і праз шмат гадоў ува ўсім свеце.

== Оперы ==
* ''«Адэльсон і Сальвіні» ([[:it:Adelson e Salvini|«Adelson e Salvini»]]),'' [[1825]]
* ''«Б’янка і Джэрнанда» ([[:it:Bianca e Gernando|«Bianca e Gernando»]]),'' [[1826]]. Пад назвай ''«Б’янка і Фернанда» ([[:it:Bianca e Fernando|«Bianca e Fernando»]])'' [[1828]]
* ''«[[Пірат, опера|Пірат]]» ([[:it:Il pirata|«Il pirata»]]),'' [[1827]]
* ''«Чужаніца» ([[:it:La straniera|«La straniera»]]),'' [[1829]]
* ''«Заіра» ([[:it:Zaira|«Zaira»]]),'' [[1829]]
* ''«Эрнані» (не скончана),'' [[1830]]
* ''«Капулеці і Мантэкі» ([[:it:I Capuleti e i Montecchi|«I Capuleti e i Montecchi»]]),'' [[1830]]
* ''[[Самнамбула, опера|«Самнамбула»]] ([[:it:La sonnambula|«La sonnambula»]]),'' [[1831]]
* ''[[Норма, опера|«Норма»]] ([[:it:INorma (opera)|«Norma»]]),'' [[1831]]
* ''«[[Беатрычэ дзі Тэнда]]» ([[:it:Beatrice di Tenda|«Beatrice di Tenda»]]),'' [[1833]]
* ''«[[Пурытане, опера|Пурытане]]» ([[:it:I puritani|«I puritani»]]),'' [[1835]]

{{зноскі}}

== Літаратура ==
{{Commons|Vincenzo Bellini}}
* Einstein, Alfred, Music in the Romantic Era (1947);
* Grout, Donald J., A Short History of Opera, 3d ed. (1987);
* Orrey, Leslie, Bellini (1978);
* Weinstock, Herbert, Vincenzo Bellini (1971)

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Беліні Вінчэнца}}
[[Катэгорыя:Кампазітары Італіі]]
[[Катэгорыя:Музыканты Італіі]]</text>
      <sha1>0adrvxkp3zgxypkube37wmxm294igrx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Джузэпэ Вердзі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29083</id>
    <revision>
      <id>5171129</id>
      <parentid>4828194</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T08:32:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <comment>Згодна з абмеркаваннем</comment>
      <origin>5171129</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37703" sha1="tkpjywz44pwf1pjy2rsv121langtv8z" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Вердзі}}
{{Музыкант
| Імя            = Джузэпэ Вердзі
| Подпіс        = {{lang-it|Giuseppe Verdi}}
| Фота           = Giuseppe Verdi by Giovanni Boldini.jpg
| Апісанне_фота  = [[Джавані Балдзіні]]. ''Джузэпэ Вердзі''. [[1886]].
| Сучаснасць_імя  = Джузэпэ Фартуніна Франчэска Вердзі
| Дата нараджэння  = 
| Месца нараджэння = 
| Дата смерці    =
| Месца смерці   =
| Гады           = XIX стагоддзе
| Краіна         = {{ITA}}
| Прафесіі      = 
| Інструменты    = Аркестр, фартэпіяна
| Сайт           = http://www.giuseppeverdi.it/
}}
'''Джузэ́пэ Фартуні́на Франчэ́ска Ве́рдзі''' ({{lang-it|Giuseppe Fortunino Francesco Verdi}}, [[10 кастрычніка]] [[1813]], [[Ранколе]], каля горада [[Бусета]], [[Італія]] — {{ДС|27|1|1901}}, {{МС|Мілан||}}) — італьянскі кампазітар, творчасць якога з’яўляецца адным з найбуйнейшых дасягненняў сусветнага опернага мастацтва і кульмінацыяй развіцця італьянскай оперы XIX стагоддзя. Кампазітарам створаны 26 опер і рэквіем, шэраг камерных твораў. Сярод лепшых і найбольш вядомых опер кампазітара: «[[Баль-маскарад (опера)|Баль-маскарад]]», «[[Рыгалета]]», «[[Трубадур (опера)|Трубадур]]», «[[Травіята]]». Вяршыня творчасці — апошнія оперы: «[[Аіда]]», «[[Атэла (опера Вердзі)|Атэла]]», «[[Фальстаф (опера)|Фальстаф]]».

У мінулым часта грэбліва згадваныя крытыкамі за «патуранне густам простых людзей», «спрошчаную паліфанію» і «бессаромнае меладраматызаванне», шэдэўры Вердзі з’яўляюцца асновай звычайнага опернага рэпертуара праз паўтара стагоддзя пасля іх напісання.

== Жыццё і творчасць ==
=== Раннія гады ===
Джузэпэ Вердзі, першы кампазітар [[Італія|італьянскай]] рамантычнай оперы, нарадзіўся ў вёсцы Ранколе каля [[Парма|Пармы]] 10 кастрычніка [[1813]] г. і быў сынам шынкара Карла Вердзі і праллі Луіджы Уціні. Сям’я была беднай, пра што Вердзі ніколі не забываў, насычаючы свае оперныя творы народнымі мелодыямі. Бацькі Вердзі вельмі любілі музыку, хаця ў родзе не было ніводнага музыкі. Сямігадовым хлопцам Джузэпэ знайшоў на гарышчы сваёй хаты стары хатні клавесін — спінет. Неўзабаве Карла Вердзі стаў адпраўляць свайго сына да ранкольскага касцёльнага арганіста П’етра Байстрокі, які звярнуў увагу на малога Джузэпэ і стаў прыцягваць яго да ігры на аргане падчас імшы, навучаў чытанню і пісьму. У дзесяць год Джузэпэ ўжо граў на аргане самастойна ў час святочных службаў.

Бацька Вердзі з увагай паставіўся да захаплення сына музыкай і звярнуўся па параду да свайго гандлёвага партнёра з суседняга горада Бусэта Антоніа Барэцы, які пазней узяў апеку над Джузэпэ. Антоніа Барэцы, гандляр і аматар музыкі меў сваю краму ў Бусэта, куды пераехаў Вердзі. У гэтым горадзе Вердзі вучыўся ў школе ў езуітаў, а таксама атрымаў сваю першую музычную адукацыю ў арганіста Фернанда Правезі, кіраўніка Філарманічнага таварыства г. Бусета. Ф. Правезі перадаў Вердзі не толькі асноўныя музычныя веды, але і любоў да літаратуры і мастацтва. На выходныя і святы Джузэпэ басанож, «каб зберагчы боты», як ён пазней згадваў, хадзіў пяць кіламетраў у родную вёску, каб паіграць на аргане. З 17 год Вердзі жыў у Бусета ў доме Антоніа Барэцы, які дапамагаў яму грашыма і дачка якога, раўналетка Джузэпэ, Маргарыта, потым стала яго першай жонкай.

У [[1832]] Вердзі зрабіў няўдалую спробу паступіць у Кансерваторыю [[Мілан]]а (сёння яна мае імя Вердзі): камісія палічыла яго слабым, на фартэпіяна Вердзі граў толькі на пачатковым узроўні. Застаўшыся ў [[Мілан]]е, Вердзі пачаў наведваць оперныя спектаклі, канцэрты. Ён пачаў атрымліваць прыватныя ўрокі кампазіцыі ў [[Мілан]]е ў лепшага ў горадзе педагога Вінчэнца Лавіння, дырыжора [[La Scala|«Ла Скала»]]. Побыт у Мілане ўмацаваў Джузэпэ ў жаданні стаць тэатральным кампазітарам. Антоніа Барэцы падараваў будучаму зяцю фартэпіяна, рэгулярна купляў яму квіткі ў [[La Scala|«Ла Скала»]] да [[1835]] г., калі ён вярнуўся ў Бусета, дзе заняў пасаду арганіста.

Вярнуўшыся ў Бусета ў [[1836]] годзе, узяў шлюб з каханай Маргарытай Барэцы, праз два гады яны пераехалі ў [[Мілан]], дзе Вердзі пачаў пісаць, і ўжо ў [[1839]] яго чакала радасць ад паспяховай прэм’еры першай оперы «[[Аберта, граф Баніфачча]]». Аднак серыя асабістых трагедый на некаторы час перарвалі кар’еру Вердзі. На працягу двух гадоў ад неўстаноўленай паміраюць першынцы Вердзі і Маргарыты — дачка Вірджынія, народжаная ў [[1837]], і сын Ічыліа, народжаны ў [[1838]]. У хутім часе, ва ўзросце 26 гадоў, ад энцэфаліту памірае жонка Маргарыта. Вердзі перажывае гады роспачы, найгоршы перыяд свайго жыцця.

=== Першыя творчыя поспехі ===
У 1839 годзе, пасля чатырох гадоў працы, адбылася прэм’ера першай оперы Вердзі «[[Аберта (граф Баніфачча)|Аберта]]» (''Oberto'') паводле арыгінальнага лібрэта Антоніа П’яца, істотна адрэдагаванага Тэмістокле Салера. Опера ў значнай ступені была вытрымана ў духу [[Гаэтана Даніцэці]], але некаторыя асаблівасці оперы парадавалі грамадскасць так, што опера мела вялікі поспех і чатырнаццаць водгукаў. Імпрэсарыа [[La Scala|«Ла Скала»]] Барталамеа Мерэлі замовіў Вердзі дзве наступныя оперы. Імі стануць пастаўленая ў [[1840]] годзе «[[Дзень каралявання]]» (''Un giorno di regno'') і пастаўленая ў [[1842]] «[[Набука]]» (''Nabucco''). «[[Набука]]» зробіць Вердзі знакамітым. Оперу адразу ж паставяць у Вене, потым у Лондане і Парыжы. Паводле ўласных пазнейшых прызнанняў кампазітара, словы вядомага хору паняволеных яўрэеў Va Pensiero, яго вялікая народная папулярнасць, тое, што хор стаў гімнам для італьянцаў, сімвалам барацьбы з аўстрыйскай акупацыяй, натхнілі Вердзі пісаць музыку зноў і зноў. Вялікая колькасць опер — 14 — з’явілася ў дзесяцігоддзе пасля «[[Набука]]».

Гэта быў перыяд «працы на галерах», як вызначаў яго сам Вердзі. У [[1843]] былі створаны «[[Ламбардцы ў першым крыжовым паходзе|Ламбардцы]]» (''Lombardi''), у [[1844]] — «[[Эрнані]]» (''Ernani''). Найбольш значнай операй 1840-х стала для Вердзі опера «[[Макбет (опера)|Макбет]]» (''Macbeth''), першая з опер Вердзі на сюжэт [[Уільям Шэкспір|Шэкспіра]], опера, у якой ён упершыню адыйшоў ад патрабавання да наўянасці любоўнай гісторыі, чым парушыў асноўную традыцыю тагачаснай італьянскай оперы. У 1847 годзе опера «[[Ламбардцы ў першым крыжовым паходзе|Ламбардцы]]», якая была перапісана для французскай пастаноўкі і перайменавана ў «[[Іерусалім (опера)|Іерусалім]]» (''Jérusalem''), была пастаўлена ў Парыжскай оперы. Яна стала першай операй Вердзі, створанай у жанры т.зв. вялікай оперы (''Grand opéra'') — вялікага па памерах і задуме твора, з працяглымі балетнымі ўстаўкамі. Практычны Вердзі нарэшце стаў жыць у дастатку, не траціў грошы празмерна, аддаваў старыя даўгі, перш за ўсё разлічыўшыся з Барэцы.

=== Сталыя гады і росквіт таленту ===
Дзесьці ў сярэдзіне 1840-х гадоў, пасля смерці Маргарыты, у Вердзі пачаўся раман са спявачкай Джузэпінай Стрэпоні (сапрана). Джузэпіна мусіла з-за цяжарнасці завяршыць кар’еру ва ўзросце 31 года ў [[1846]] годзе, нарадзіўшы двух дзяцей ад аднаго тэнара, пасля чаго яна пазнаёмілася з Вердзі. Дванаццаць год сужыцця ў многіх месцах, дзе канкубінат жыў разам, лічыліся скандальнымі. Пара жыла то ў Парыжы, то ў Італіі. На малой радзіме Вердзі Джузэпінай пагарджалі, бо лічылі яе каханкай. Пара пабралася шлюбам толькі ў [[1859]] годзе. Жывучы ў родным Бусета з Джузэпінай, Вердзі купіў маёнтак у двух мілях ад горада ў [[1848]] годзе. Першапачаткова яго бацькі жылі там, але пасля смерці маці ў 1851 годзе, ён стаў жыць на Віле Вердзі ў Сант’Агаце ў [[Віланова-сул’Арда]] і жыў там да самай смерці. Вердзі не меў з Джузэпінай уласных дзяцей і ў 1866 яны ўдачкавалі Філамену, унучку аднаго з дзядзькоў Вердзі, круглую сірату, і гадавалі яе ў любові, як уласную дачку.

Пасля таго, як Джузэпіна закончыла кар’еру, Вердзі хацеў зрабіць тое ж у знак салідарнасці з ёй і з [[Джаакіна Расіні]]. Лічыцца, што зноў пісаць оперы Вердзі пераканала Джузэпіна. У 1850-я гады адзін за адным паўстаюць шэдэўры Вердзі, перш за ўсё т.зв. «народная трылогія» — оперы «[[Рыгалета]]» (''Rigoletto''), «[[Травіята]]» (''La traviata'') і «[[Трубадур]]» (''Il trovatore'').

Прэм’ера «[[Рыгалета]]» адбылася ў [[Венецыя|Венецыі]] ў 1851 годзе. Опера была напісана паводле п’есы [[Віктор Гюго|Віктора Гюго]] «Кароль забаўляецца»(''Le Roi s’amuse''). Наватарская ў драматычным і музычным планах опера імгненна набыла вялікую вядомасць. Вердзі стварыў арыгінальную музычную драму — кактэйль з разнастайных элементаў, якія адлюстроўваюць сацыяльную і культурную складанасць, элементы камедыі і трагедыі. Упершыню ў цэнтры гісторыі стаяў сацыяльны маргінал (прыдворны блазан) — неадназначны персанаж з простымі чалавечымі патрэбамі, якому ў выніку суперажываеш. Фрагментам «[[Рыгалета]]», такім як квартэт ''Bella figlia dell’amore'' наканавана было стаць вельмі знакамітымі, а некаторыя сталі ў XX стагоддзі часткай папулярнай культуры (''La donna è mobile'').

Цуд фенаменальнага поспеху паўтарыўся з операй «[[Трубадур]]» (''Il trovatore''), прэм’ера якога адбылася ў 1853 годзе ў Рыме. Заблытаная, поўная непраўдападобных здарэнняў гісторыя, якую часта крытыкуюць, мае аднак выключныя музычныя характарыстыкі, перш за ўсё багаты меладызм, што робіць яе ўлюбёнай операй мільёнаў людзей да нашых дзён. Шырокую вядомасць набылі такія фрагменты оперы, як песня Азучэны ''Stride la vampa!'', ''Miserere'', стрэта Манрыка ''Di quella pira'' стала выпрабаванням для ўсіх тэнароў і візітоўнай карткай многіх з іх.

Вяршыняй творчасці Вердзі гэтага перыяду стала «[[Травіята]]» (''La traviata''), упершыню пастаўленая ў Венецыі ў 1853 годзе.
Лібрэта оперы заснавана на творы [[Аляксандр Дзюма (сын)|Аляксандра Дзюма-сына]] «Дама з камеліямі». Гісторыя пра каханне парыжскай куртызанкі да маладога мужчыны з прыстойнай сям’і, «[[Травіята]]», стала самай папулярнай і самай рэпертуарнай операй у свеце. Многія фрагменты оперы сталі хітамі, некаторыя атрымалі самастойнае жыццё: покліч Віялеты ''Amami, Alfredo'', знакаміты тост ''Libiamo ne' lieti calici'', арыя Альфрэда ''De' miei bollenti spiriti'', кабалета Віялеты ''Sempre libera degg’io'', арыя Жэрмона ''Di Provenza il mar'', фінал другога акта, арыя Віялеты ''Addio, del passato'' і дуэт ''Parigi, o cara''.

=== Позняя творчасць ===
Паміж [[1855]] і [[1867]] паўстаюць такія вялікія оперы, якім наканавана было стаць хітамі рэпертуару як «[[Баль-маскарад]]» (''Un ballo in maschera'', 1859), «[[Моц наканавання]]» (''La forza del destino'', па заказе імператарскага тэатра Санкт-Пецярбурга, [[1861]], пастаўлена ў [[1862]]), перагледжаны варыянт «[[Макбет (опера)|Макбета]]» ([[1865]]). Крыху меншую папулярнасць у час свайго з’яўлення атрымалі «[[Сіцылійская ўсяночная]]» (''Les vêpres siciliennes'', 1855) і «[[Дон Карлас]]» (''Don Carlo'', 1867), якія былі створаны па-французску на замову Парыжскай оперы. Сёння гэтыя дзве оперы выконваюцца вельмі часта і звычайна ў больш позніх, італьянскіх, версіях, створаных самім аўтарам. У [[1857]] годзе быў напісаны «[[Сімон Баканегра]]» (''Simon Boccanegra'').

У гэты перыяд Вердзі актыўна ўключаецца ў палітычную дзейнасць. Оперы Вердзі стала ўзбуджалі ў італьянцах патрыятычныя пачуцці. У [[1859]] Вердзі стаў дэпутатам новага парламента [[Парма|Пармы]] і [[Модэна|Модэны]], а ў [[1861]] — першага італьянскага парламента, аднак у парламенце яго бачылі рэдка, Вердзі аддаваўся творчасці. Пасля прэм’еры «[[Балю-маскарада]]» імя Вердзі стала сімвалам новйа Італіі. На сценах і мурах можна было прачытаць надпіс ''VIVA V.E.R.D.I.!'' — скарочаны палітычны лозунг ''Viva Vittorio Emanuele Re d’Italia''(Няхай жыве Віктар Эмануіл, кароль Італіі).

Адна з апошніх вялікіх опер Вердзі, «[[Аіда]]», была яму замоўлена ўрадам Егіпта, каб адзначыць адкрыццё Суэцкага канала. Спачатку Вердзі адмовіўся. Будучы ў Парыжы, ён атрымаў паўторнае прапанову праз дзю Локля. На гэты раз Вердзі пазнаёміўся са сцэнарам оперы, які яму спадабаўся, і пагадзіўся напісаць оперу.

Вердзі і Вагнер, кожны — лідар сваёй нацыянальнай опернай школы, — заўсёды недалюблівалі адзін аднаго. За ўсё жыццё яны ні разу не сустрэліся. Каментарыі Вердзі абі Вагнер і яго музыцы, якія захаваліся, малалікія і нядобразычлівых («Ён заўсёды выбірае, цалкам дарма, няхожаную сцежку, спрабуючы ляцець там, дзе нармальны чалавек проста пойдзе пешшу, дасягаючы значна лепшых вынікаў»). Тым не менш, даведаўшыся, што Вагнер памёр, Вердзі сказаў: «Як сумна! Гэтае імя пакінула велізарны след у гісторыі мастацтва». Вядома толькі адно выказванне Вагнера, якое адносіцца да музыкі Вердзі. Праслухаўшы Рэквіем, вялікі немец, заўсёды красамоўны, заўсёды шчодры на (непахвальныя) каментары па адносінах да многіх іншых кампазітарам, сказаў: «Лепш нічога не казаць».

Манументальная опера «[[Аіда]]» (Aida) была замоўлена кампазітару да адкрыцця [[Суэцкі канал|Суэцкага канала]] і з вялікім поспехам упершыню была прастаўлена ў [[Каір]]ы ў [[1871]].

Вялікім сябрам кампазітара быў паэт [[Алесандра Мандзоні]] ([[1785]]—[[1873]]), у гадавіну смерці якога Вердзі прадставіў у міланскай кафедры свой ''[[Requiem]]''. Гэты твор мае вялікае значэнне ў творчасці Вердзі як адзіны буйны рэлігійны твор, аднак Касцёлам ён быў ацэнены як «залішне тэатральны» і доўгі час не выконваўся ў храмах.

=== Апошнія шэдэўры ===
Пасля «[[Аіды]]» і «[[Рэквіема]]» Вердзі чарговы раз вырашае скончыць сваю оперную кар’еру, задавальняючы сабе выпраўленнем больш ранніх опер. Але просьбы публікі, а таксама маладога кампазітара і лібрэтыста [[Арыга Бойта]], вымусілі Вердзі зноў прыняцца за справу. У [[1881]] Вердзі выпраўляе «[[Сімон Баканегра|Сімона Баканегру]]», а потым нараджае «[[Атэла (опера Вердзі)|Атэла]]» (''Otello'', 1887), а затым «[[Фальстаф]]а» (''Falstaff'', 1893).

Гэтыя дзве оперы, напісаныя паводле твораў [[Уільям Шэкспір|Шэкспіра]], адна трагічная, другая камічная, з’яўляюцца вяршыняй творчасці Вердзі. Оперу «[[Атэла (опера Вердзі)|Атэла]]» чакаў найвялікшы ў жыцці кампазітара поспех. Пасля прэм’еры ў 1887 годзе ў Мілане, оперныя фанаты разпрэглі коней у павозцы Вердзі і самі адвезлі яго да гатэля. Опера «[[Фальстаф]]» — светлы роздум сталага чалавека пра пражытыя гады, стала апошняй операй кампазітара.

=== Апошнія гады і смерць ===
У 1897 годзе ва ўзросце 82 гадоў памірае каханая жонка Джузэпіна, што робіць Вердзі прыгнечаным. Блізкім сябрам кампазітара да самай смерці была спявачка-сапрана Тэрэза Штольц. У свае 82 гады Вердзі заснаваў у Мілане т.зв. Дом Вердзі (''Casa di Riposo per Musicisti'') — дом састарэлых, які, паводле слоў Вердзі прызначаўся для «грамадзян Італіі, якія прафесійна служылі музыцы па жыцці, маюць 65 год і знаходзяцца ў беднасці».

Апошняя опера Вердзі, «Фальстаф» (Falstaff), лібрэта якой Арыга Бойта, лібрэтыст і кампазітар, напісаў па п’есе Шэкспіра «Віндзарскія гарэзы» (Merry Wives of Windsor) у перакладзе яе на французскую мову, зробленым Вікторам Гюго, развівала манеру «скразнога развіцця». Бліскуча напісаная партытура гэтай камедыі, такім чынам, значна бліжэй да Вагнераўскіх «Мейстэрзінгерам», чым да камічнымх опер Расіні і Моцарта. Няпэўнасць і бліскучасць мелодый дазваляе не затрымліваць развіццё сюжэту і стварае непаўторны эфект бязладнасці, гэтак блізкі духу гэтай шэкспіраўскай камедыі. Опера сканчаецца сямігалоснай фугай, у якой Вердзі ў поўнай меры дэманструе сваё бліскучае валоданне кантрапунктам.

21 студеня 1901 года ў Вердзі здарыўся інсульт, шэсць дзён ён змагаўся за жыццё і памёр у [[Мілан]]е, 27 студзеня, [[1901]] г. Вердзі пажадаў, каб яго пахаванне было сціплым і без музыкі. Палова Мілана стаяла ў маўчанні над яго труной, калі раптам з глыбіні натоўпу пачалі спяваць ''Va, pensiero''. Спачатку Вердзі быў пахаваны на міланскіх могілках Cimitero Monumentale di Milano, а ўжо праз месяц яго перанеслі ў Дом Вердзі, у капліцу да жонкі Джузэпіны. Ва ўрачыстасцях перапахавання 26 лютага 1901 года ўзялі ўдзел члены каралеўскай сям’і, паслы еўрапейскіх дзяржаў, [[Артура Тасканіні]] прадырыжыраваў ''Va, pensiero'', які выканаў зводны хор з 900 харыстаў.

Ён быў агностыку. Яго другая жонка, Джузэпіна Стрэпоні, ахарактарызавала яго як «чалавека, які мала веруе»&lt;ref&gt;Tintori, p. 232.&lt;/ref&gt;.

== Стыль ==
Папярэднікі Вердзі, якія паўплывалі на яго творчасць — [[Джаакіна Расіні]], [[Вінчэнца Беліні]], [[Джакама Меербер]] і, самы важны — [[Гаэтана Даніцэці]]. У дзвюх апошніх операх, «[[Атэла (опера Вердзі)|Атэла]]» і «[[Фальстаф]]», прыкметны ўплыў [[Рыхард Вагнер|Рыхарда Вагнера]]. Паважаючы [[Шарль Гуно|Шарля Гуно]], якога сучаснікі лічылі найвялікшым кампазітарам эпохі, Вердзі тым не менш не запазычыў нічога ў вялікага француза. Некаторыя пасажы ў «[[Аіда (опера)|Аідзе]]» паказваюць на знаёмства кампазітара з творамі [[Міхаіл Глінка|Міхаіла Глінкі]], якога [[Ферэнц Ліст]] папулярызаваў у [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропе]], вярнуўшыся з турнэ па [[Расія|Расіі]].

На працягу ўсёй кар’еры Вердзі адмаўляўся выкарыстоўваць высокае «[[до]]» у тэнаравых партыях, спасылаючыся на тое, што магчымасць праспяваць менавіта гэту ноту перад поўнай залай адцягвае ўвагу выканаўцаў і да, і пасля, і падчас выканання ноты.

Нягледзячы на тое, што часам аркестроўка ў Вердзі ёсць майстэрскай, кампазітар разлічваў у асноўным на свой [[мелодыя|меладычны]] дар для выражэння эмоцый герояў і драматызму дзеяння. На самай справе, вельмі часта ў операх Вердзі, асабліва падчас сольных вакальных нумароў, гармонія наўмысна аскетычная, і ўвесь аркестр гучыць, як адзіны акампануючы інструмент. Менавіта Вердзі прыпісваюцца словы: «Аркестр — вялікая гітара!»&lt;ref&gt;Giacomo Puccini: [http://www.lebedev.com/MusicPhone/Review/trk/puccini/ «Messa di Gloria»]&lt;/ref&gt;. Некаторыя крытыкі сцвярджаюць, што Вердзі надаваў тэхнічнаму аспекту партытуры недастаткова ўвагі, паколькі яму не хапала школы і вытанчанасці. Сам Вердзі казаў, што «з усіх кампазітараў я — самы маладасведчаны». Але паспяшаўся дадаць: «я гэта сур’ёзна кажу, але пад „ведамі“ я маю на ўвазе зусім не веданне музыкі».

Тым не менш, было б няслушным сцвярджаць, што Вердзі недаацэньваў выразную сілу аркестра і не ўмеў выкарыстоўваць яе да канца, калі яму гэта было трэба. Больш за тое, аркестравае і кантрапунктавае наватарства, як струнныя, што ўзляталі па храматычнай гаме ў сцэне Мантэроне ў «[[Рыгалета]]», каб падкрэсліць драматычнасць сітуацыі, ці, таксама ў «Рыгалета», хор, мыкаючы блізкастаячыя ноты за кулісамі, адлюстроўваючы, вельмі эфектна, надыходзячую буру, характэрна для творчасці Вердзі, і характэрна настолькі, што іншыя кампазітары не асмеліліся запазычыць у яго некаторыя смелыя прыёмы з-за іхняй імгненнай пазнавальнасці.

Вердзі быў першым кампазітарам, які адмыслова займаўся пошукам такога сюжэта для [[лібрэта]], які б лепш за ўсё адказваў асаблівасцям яго кампазітарскіх здольнасцей. Працуючы ў цесным супрацоўніцтве з лібрэтыстамі і ведаючы, што менавіта драматычная экспрэсія з’яўляецца галоўнай сілай яго таленту, ён дамагаўся ліквідацыі з сюжэту «непатрэбных» дэталяў і «лішніх» герояў, пакідаючы толькі персанажы, у якіх кіпяць страсці, і багатыя драматызмам сцэны.

== Творы ==
Оперы і даты іх прэм’ер
* ''[[Аберта, граф Сан-Баніфача]]'' (Oberto, Conte di San Bonifacio), 17 лістапада 1839
* ''[[Дзень каралявання]]'' (Un giorno di regno), 5 верасня 1840
* ''[[Набука]]'' (Nabucco), 9 сакавіка 1842
* ''[[Ламбардцы ў першым крыжовым паходзе]]'' (I Lombardi alla prima crociata), 11 лютага 1843
* ''[[Эрнані]]'' (Ernani), 9 сакавіка 1844
* ''[[Два Фаскары]]'' (I due Foscari), 3 лістапада 1844
* ''[[Жанна д’Арк (опера)|Жанна д’Арк]]'' (Giovanna d’Arco), 15 лютага 1845
* ''[[Альзіра]]'' (Alzira), 12 жніўня 1845
* ''[[Аціла (опера)|Аціла]]'' (Attila), 17 сакавіка 1846
* ''[[Макбет (опера)|Макбет]]'' (Macbeth), 14 сакавіка 1847
* ''[[Разбойнікі (опера)|Разбойнікі]]'' (I masnadieri), 22 ліпеня 1847
* ''[[Іерусалім (опера)|Іерусалім]]'' (Jérusalem) (перапрацоўка і пераклад ''I Lombardi alla prima crociata''), 26 лістапада 1847
* ''[[Карсар]]'' (Il corsaro), 25 кастрычніка 1848
* ''[[Бітва пры Леньяна (опера)|Бітва пры Леньяна]]'' (La battaglia di Legnano), 27 студзеня 1849
* ''[[Луіза Мілер]]'' (Luisa Miller), 8 снежня 1849
* ''[[Стыфеліо]]'' (Stiffelio), 16 лістапада 1850
* ''[[Рыгалета]]'' (Rigoletto), 11 сакавіка 1851
* ''[[Трубадур]]'' (Il trovatore), 19 студзеня 1853
* ''[[Травіята]]'' (La traviata), 6 сакавіка 1853
* ''[[Сіцылійская ўсяночная]]'' (Les vêpres siciliennes), 13 чэрвеня 1855
* ''[[Сімон Баканегра]]'' (Simon Boccanegra), (арыгінальная версія), 12 сакавіка 1857
* ''[[Арольда]]'' (Aroldo)(перапрацоўка ''Stiffelio''), 16 жніўня 1857
* ''[[Баль-маскарад]]'' (Un ballo in maschera), 17 лютага 1859
* ''[[Моц наканавання]]'' (La forza del destino), 10 лістапада 1862
* ''[[Дон Карлас]]'' (Don Carlos), 11 сакавіка 1867
* ''[[Аіда]]'' (Aida), 24 снежня 1871
* ''[[Сімон Баканегра]]'' (Simon Boccanegra), (перапрацаваная версія), 24 сакавіка 1881
* ''[[Атэла (опера)|Атэла]]'' (Otello), 5 лютага 1887
* ''[[Фальстаф (опера)|Фальстаф]]'' (Falstaff), 9 лютага 1893

== Ушанаванне памяці ==
У гонар Джузэпэ Вердзі названы кратар на [[планета Меркурый|Меркурыі]].

== Музычныя фрагменты ==
''Увага! Музычныя фрагменты ў фармаце [[Ogg Vorbis]]''
* {{Audio|La Donna E Mobile Rigoletto.ogg|«Сэрца прыгажуні схільна да здрады», з оперы «[[Рыгалета]]»}} (гл. [[La donna e mobile]])

== Цікавыя факты ==
* Мастацкі фільм «[[Дваццатае стагоддзе (фільм)|Дваццатае стагоддзе]]» (рэж. [[Бернарда Берталучы]]) пачынаецца ў дзень смерці Джузэпэ Вердзі, калі нараджаюцца два галоўных героя.

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:Giuseppe Verdi}}
* [http://www.radiovaticana.org/rus/Articolo.asp?c=442841 Вердзі і яго Рэквіем (з фрагментамі запісу)]{{Недаступная спасылка}}
* {{IMSLP|id=Verdi%2C_Giuseppe|cname=Джузэпэ Вердзі}}
* [http://www.giuseppeverdi.it/ Афіцыйная старонка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20041101090732/http://www.giuseppeverdi.it/ |date=1 лістапада 2004 }} {{ref-it}}
* [http://www.classicistranieri.com/mp3/lirica.htm Оперы Вердзі ў mp3] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20061026123355/http://www.classicistranieri.com/mp3/lirica.htm |date=26 кастрычніка 2006 }} {{ref-it}}

{{Оперы Вердзі}}
{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Вердзі Джузэпэ}}
[[Катэгорыя:Асобы]]
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]]
[[Катэгорыя:Кампазітары Італіі]]
[[Катэгорыя:Оперныя кампазітары]]
[[Катэгорыя:Акадэмічныя музыканты Італіі]]
[[Катэгорыя:Кампазітары — аўтары рэквіемаў]]
[[Катэгорыя:Кампазітары паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Асобы на марках]]
[[Катэгорыя:Рамантычныя кампазітары]]
[[Катэгорыя:Людзі, у гонар якіх названы кратар на Меркурыі]]
[[Катэгорыя:Джузэпэ Вердзі|*]]</text>
      <sha1>tkpjywz44pwf1pjy2rsv121langtv8z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кіпрыян Антонавіч Кандратовіч</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29203</id>
    <revision>
      <id>5170981</id>
      <parentid>5113158</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T20:56:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дададзена [[Катэгорыя:Ваенныя Беларускай Народнай Рэспублікі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5170981</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56803" sha1="7jkwiph946d47sghee55zwyxli7j1vx" xml:space="preserve">{{Цёзкі2|Кандратовіч}}
{{Ваенны дзеяч
 |поўнае імя       = Кіпрыян Антонавіч Кандратовіч
 |арыгінал імя     = 
 |дата нараджэння  = 
 |месца нараджэння = 
 |дата смерці      = 
 |месца смерці     = 
 |партрэт          = Kandratovic kipryjan 1906.jpg
 |подпіс           = 
 |width            = 250px
 |псеўданім        = 
 |прыналежнасць    = [[Расійская імперыя]], [[БНР]]
 |гады службы      = 1878-1921
 |званне           = [[генерал ад інфантэрыі]]
 |род войскаў      = пяхота
 |камандаваў       =
* 1904 — 9-я Усх-Сіб.стралковая дывізія
* 1907 — [[2-гі армейскі корпус, Расія|2-гі армейскі корпус]]
* 1910 — [[1-ы Каўказскі армейскі корпус]]
* 1913 — [[23-ці армейскі корпус, Расія|23-ці армейскі корпус]]
* 1917 — [[75-я пяхотная дывізія, Расія|75-я пяхотная дывізія]]
* 1918 — Міністр абароны [[БНР]]
* 1919 — Віцэ-міністр абароны Літвы
 |частка           = 
 |бітвы            = [[Руска-турэцкая вайна]], [[Паўстанне баксёраў]], [[Руска-японская вайна]], [[Першая сусветная вайна]]
 |Commons          = 
 |сувязі           = 
 |у адстаўцы       = 
 |роспіс           = 
}}
'''Кіпрыян Антонавіч Кандрато́віч''' або '''Цыпрыян Кандрато́віч''' ({{ДН|5|5|1859|23|4}}&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://rusneb.ru/|title=Список генералам по старшинству ... по 1 сентября 1901 года. -- С. 1133.|website=rusneb.ru - Национальная электронная библиотека|access-date=2024-07-30}}&lt;/ref&gt;, [[Зіновічы (Лідскі раён)|в. Зіновічы]] каля [[Ваверка|Ваверкі]] ў [[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскім павеце]] — {{ДС|31|10|1932}}, маёнтак Гародна Лідскі павет), расійскі ваенны дзеяч, [[генерал ад інфантэрыі]], член [[Народны сакратарыят БНР|Народнага сакратарыяту БНР]], Галоўнакамандуючы беларускай народнай арміі ў часы [[1СВ|Першай сусветнай вайны]].

[[Бенкарт|Незаконнанароджаны]] сын графа Юрыя Трубяцкога, павятовага суддзі. Маці — Зінаіда Залеская — дачка памешчыка, меўшага маёнтак Місевічы каля Зіневіч (зараз Воранаўскі раён), выйшла замуж на шляхціца Кандратовіча, чыё прозвішча і імя па бацьку Кіпрыян і атрымаў. Трубяцкія дапамагалі выхоўваць малога Кіпрыяна, далі магчымасць атрымаць адукацыю і пачаць ваенную кар’еру. Вучыўся ў Лідскай павятовай дваранскай школе. Ваенную службу пачаў 7.5.1875 годзе ў [[Вільнюс|Вільні]].

== Пачатак кар’еры ==
Удзельнічаў у [[Расійска-турэцкая вайна (1877—1878)|руска-турэцкай вайне 1877-78 гг.]] у шэрагах грэнадзёрскага корпуса, верагодна — добраахвотнікам. Праз некалькі год пасля вайны, падчас навучання ў акадэміі, Кандратовіч, напісаў кнігу «Плеўна і грэнадзёры 28 лістапада 1877 г.»&lt;ref&gt;ПЛЕВНА И ГРЕНАДЕРЫ, 28 НОЯБРЯ 1877 г. / сост.: Кондратович К. А., Сокол И. Я. ; под ред. Маныкина-Невструева А. И. М.: Унив. тип., 1887. X, 223, 61 с., [12] л. ил. Содерж. части: Очерк действий гренадер под Плевною в 1877 году; Плевненский памятник&lt;/ref&gt;. Кніга атрымала шырокі розгалас і добра вядома гісторыкам руска-турэцкай вайны 1877-78 гг.

У 1884 г. Кандратовіч К. А. скончыў Мікалаеўскую акадэмію генеральнага Штаба па 1-му разраду (г.з. — быў сярод лепшых). Выпуск 1884 г. — 20 афіцэраў. Пасля акадэміі К. А. Кандратовіч у 1884—1900 гг., працягваючы службу ў войску, супрацоўнічаў у газеце «Московские ведомости» у якасці ваеннага аглядальніка.

3 25.03.1884 г. штабс-капітан гвардыі, затым пераведзены ў капітаны Генеральнага Штаба. Служыў пры штабе [[Маскоўская ваенная акруга|Маскоўскай Ваеннай акругі]]. З 24.04.1888 г. — [[падпалкоўнік]], а з 28.03.1893 г. — [[палкоўнік]].

15.11.1897-02.02.1901 гг. начальнік штаба [[2-я грэнадзёрская дывізія, Расія|2-й грэнадзёрскай дывізіі]] ў [[Масква|Маскве]]. Камандзір 2-й брыгады [[36-я пяхотная дывізія, Расія|36-й пяхотнай дывізіі]] (07.02.1901-11.07.1902).

Удзельнічаў у кітайскай кампаніі 1900 г., ў падаўленні [[Паўстанне баксёраў|паўстання «баксёраў»]]. У 1900 г. з фармулёўкай «за баявыя адзнакі», раней тэрміну, Кандратовічу прысвоена званне [[генерал-маёр]]. Удзельнік тых падзей, журналіст Зміцер Янчавецкі пісаў:

&lt;blockquote&gt;«''23 верасня выйшаў з Мукдэна лятучы атрад пад начальствам Генеральнага Штаба генерала Кандратовіча начальніка ваенных шляхоў, у складзе пяхоты і артылерыі … і сапёраў. Мэтай гэтага атрада было ўсталяваць зносіны па рацэ Ляохэ і яе прытоку Хунхэ, які праходзіць побач Мукдэна, для таго, каб дастаўляць транспарты вадою …''&lt;/blockquote&gt;

&lt;blockquote&gt;''Генерал Кандратовіч прайшоў увесь прызначаны шлях, меў у шматлікіх месцах перастрэлку з кітайскімі войскамі і „баксёрамі“ і ўпершыню ўсталяваў сувязь па рацэ Ляохэ паміж Мукдэнам і Інкоў. На генерала Кандратовіча ў кампанію 1900 года была ўскладзенае вельмі цяжкая, складаная і адказная справа: забеспячэнне ваенных шляхоў зносін і арганізацыіі тылу на вялізнай вобласці — ад Пекіна да Мукдэна.''&lt;/blockquote&gt;

&lt;blockquote&gt;''Дзякуючы яго старанням, неўзабаве пасля ўзяцця Пекіна і Мукдэна быў праведзены нашымі сапёрамі рускі ваенны тэлеграф паміж Порт-Артурам і гэтымі гарадамі. Таксама дзякуючы настойлівасці генерала Кандратовіча хутка быў адноўлены кітайскі тэлеграф, разбураны ў Манчжурыі „баксёрамі“. 3 дапамогай гэтага тэлеграфа былі ўсталяваны прамыя тэлеграфныя зносіны паміж Порт-Артурам і Сібір’ю, дзякуючы чаму Пецярбург атрымаў магчымасць мець сувязь непасрэдна з Манчжурыяй і Квантунам па рускім тэлеграфе, не звяртаючыся да замежных кабеляў. Пасля генерал Кандратовіч быў начальнікам атрадаў, якія пасылаліся ў глыб Манчжурыі для ўціхамірвання краіны … цяжкія і працяглыя экспедыцыі генералаў Кандратовіча, Цярпіцкага і Каўльбарса ў горы Манчжурыі … раскідалі гнёзды „баксёраў …''“&lt;/blockquote&gt;

== Руска-японская вайна (1905) ==
3 11.07.1902 г. па 24.12.1903 г. генерал Кандратовіч знаходзіўся ў распараджэнні камандуючага войскамі Квантунскай вобласці. У прадчуванні вайны з Японіяй яму даручана сфарміраваць у Паўднёвай Манчжурыі 9-ю Усходне-Сібірскую брыгаду з 4-х палкоў 3-х батальённага складу. 18 лютага 1904 г. Кандратовіч завяршыў фарміраванне сваіх войскаў. Да лета 1904 г. 9-я брыгада папаўняецца новымі батальёнамі і становіцца 9-й Усходне-Сібірскай дывізіяй. Камандзірам 9-й Усходне-Сібірскай дывізіі прызначаецца генерал К. А. Кандратовіч.

Руска — японская вайна пачалася 27 студзеня 1904 г. У кнігах па гісторыі руска-японскай вайны, імя Кандратовіча ўспамінаецца шматкроць. 20.08.1904 г. „за баявыя адзнакі“ (зноў датэрмінова) прысвоена званне [[генерал-лейтэнант]]а.

13 студзеня 1905 г., падчас наступу расійскага [[1-ы Сібірскі армейскі корпус|1-га Сібірскага корпуса]] генерала Штакельберга, Кандратовіч быў паранены на камандным пункце. Гэты момант адлюстраваны ў мемуарах А. А. Ігнаццева:

&lt;blockquote&gt;„''Бой разгараўся з кожнай хвілінай. Загрукатала артылерыя. Хэгаўтай (кітайская вёска) пакрыўся разрывамі снарадаў. Спачатку яны ляцелі толькі з усходу, потым аднекуль з поўдня, дзе разгортвалася наша 9-я дывізія Кандратовіча …''&lt;/blockquote&gt;

&lt;blockquote&gt;''- Аляксей Аляксеевіч (Ігнаццеў А. А.), я паранены, — нечакана сказаў мне генерал Кандратовіч, які стаяў побач са мной, павіснуўшы на маёй руцэ. Кандратовіч меў рацыю, бо, паглядзеўшы на яго плечы, я заўважыў у яго шынялі выхадую адтуліну кулі. Падбеглі санітары, і Штакельберг … сказаў:''&lt;/blockquote&gt;

&lt;blockquote&gt;''- Здайце камандаванне, генерал, жадаю вам хуткага выздараўлення.''“&lt;/blockquote&gt;

Аб раненні камандзіра дывізіі паведамляла газета „Рускі інвалід“&lt;ref&gt;„Рускі інвалід“ 18.01.1905 г., № 13, С. 3.&lt;/ref&gt;

17 ліпеня 1906 г. узнагароджаны ордэнам Св. Георгія 4-й ст. „''За вызначэнне ў справах супраць японцаў''“. У загадзе аб узнагароджанні было напісана:

&lt;blockquote&gt;„''Затое, што, будучы 16-га і 18-га жніўня 1904 г. начальнікам баявога ўчастка на перадавых Ляалянскіх пазіцыях ля вёскі Фанцзятунь, ён, дзякуючы добраму кіраванню, асабістай мужнасці і ўмеламу выдаткоўванню сіл свайго малога атрада, адбіў шматлікія шалёныя атакі праціўніка, які пераўзыходзіў у шмат раз у ліку наш слабы атрад; 18-га жніўня, калі з прычыны велічэзнага змяншэння людзей у дывізіі, становішча атрада стала крытычным і прарыў пазіцыі супраціўнікам зрабіўся непазбежным, генерал-лейтэнант Кандратовіч, па асабістай сваёй ініцыятыве і насуперак загаду камандзіра корпуса, зрушыў бліжэйшыя да пазіцыі часткі карпуснога рэзерву (2 батальёны 18-га Усходне — Сібірскага стралковага палка), асабіста накіраваў іх на больш пагражальныя ўчасткі пазіцыі, чым абараніў пазіцыю і выратаваў ад непазбежнай згубы рэшткі сваёй дывізіі.''“&lt;/blockquote&gt;

Ордэн Св. Георгія з’яўляўся вышэйшай афіцэрскай узнагародай за асабістую мужнасць.

== Міжваенны час (1905—1914) ==
З 02.01.1907 г. па 25.01.1907 г. — камандзір [[2-гі армейскі корпус, Расія|2-га ваеннага корпуса]]. Штаб корпуса знаходзіўся ў [[Гродна|Гародні]]. 3 25.01.1907 г. па 01.01.1910 г. памочнік Туркестанскага генерал-губернатара і камандуючага войскамі [[Туркестанская ваенная акруга|Туркестанскай акругі]], генерала Самсонава. Адначасова начальнік штаба Сямірэчанскага казачага войска ў г. Ташкент Камандуючым войскамі акругі быў аднагодак Кандратовіча і аднакашнік па Акадэміі генеральнага штаба (таксама выпуск 1884 г.) — генерал Самсонаў А. В. Пасада Кандратовіча ў Сярэдняй Азіі — пасада адміністратара. Напрыклад, у адміністрацыйнай кнізе Туркестанскага губернатара подпісы генерала з візай „Зацвярджаю“, намеснік генерал-губернатара генерал-лейтэнант Кандратовіч», стаяць на паперах аб атрыманні крэдыту на насенне 294 кіргізам …, якія пакутавалі ад неўраджаю. (15 мая 1909 г.) ці «аб выдачы крэдыту ў памеры 2465 р. на насенне для 58 арандатараў, з якіх 57 туземцаў і 1 рускі» (23 мая 1909 г.). Ці аб абкладанні падаткамі жыхароў Бухары.

06.12.1910 г. Кандратовічу нададзена годнасць генерала ад інфантэрыі (поўны генерал), найвышэйшае вайсковае званне Расійскай імперыі ў мірны час.

Генерал ад інфантэрыі — гэта прыблізна [[генерал-палкоўнік]] у сучасным войску. Вышэйшае званне ў расійскай арміі — фельдмаршал, але на той час, амаль што 50 гадоў, гэтае званне не прысвойвалася і, фактычна, годнасць генерала ад інфантэріі ([[генерал ад артылерыі|ад артылерыі]], [[генерал ад кавалерыі|ад кавалерыі]] — «поўныя генералы») была найвышэйшай у войску. Поўныя генералы насілі генеральскія [[пагон]]ы без зорак з кантам колеру, залежным ад роду войскаў, у генералаў ад інфантэрыі — з чырвоным кантам. У 1913 г. у расійскай арміі было 177 поўных генералаў, пры гэтым толькі трохі больш за палову з іх мела вышэйшаю адукацыю, пры сярэднім узросце — 66,5 гадоў. Самым маладым з іх, нават праз 3 гады пасля атрымання звання, быў генерал ад інфантэрыі Кандратовіч. Вось такая, рэдкая і бліскучая кар’ера чалавека з нізоў, для якой патрэбны праца, розум, талент сапраўднага вайскоўца i проста жыццёвы поспех.

І нездарма 18 лютага 1910 г. у газеце «Новое время» адзін з найбольш уплывовых ваенных аглядальнікаў таго часу «патрыятычнага» напрамку Меншыкаў М. А. у артыкуле «Ці можа Расія ваяваць», ацэньваючы перспектывы будучай Сусветнай вайны, пісаў:

&lt;blockquote&gt;«У нашых заходніх суседзяў толькі нешматлікія камандзіры карпусоў нюхалі порах, у нас жа 10 000 начальнікаў розных ступеняў ваявалі. Генералы: … Самсонаў, …, Кандратовіч …, складаюць цэлую плеяду. Усё яны дасведчаныя ільвы ў мундзірах.»&lt;/blockquote&gt;

З 01.01.1910 г. па 15.08.1913 г. — камандзір [[1-ы Каўказскі армейскі корпус|1-га Каўказскага армейскага корпуса]]. Адначасова — памочнік генерал-губернатара ў [[Тыфліс]]е.

Каля 1910 г. Кіпрыян Антонавіч пабраўся шлюбам з Адай фон Рыхтар (1879(?) — 1954). Ада фон Рыхтар (Ada von RICHTER) — дачка расійскага генерала фон Рыхтара, нарадзілася ў Рызе, выпускніца Смольнага інстытута ў Санкт-Пецярбургу. У 1912 г., калі Кіпрыяну Антонавічу было 53 гады, у Тыфлісе нарадзілася Вера, адзіная дачка.

3 15.08.1913 г. камандзір [[23-ці армейскі корпус, Расія|23-га армейскага корпуса]], [[2-я армія (Расійская імперыя)|2-й арміі]], камандуючым якой за тры тыдні да пачатку вайны прызначылі генерала ад кавалерыі Самсонава.

== 1-ая Сусветная вайна ==
1 жніўня 1914 г. у 17.00 Германія аб’явіла вайну Расіі. 23-ці корпус Кандратовіча, пасля заканчэння мабілізаціі, быў адразу разабраны на часткі. [[3-я гвардзейская дывізія, Расійская імперыя|3-я гвардзейская дывізія]] (генерал-лейтэнанта Сірэліўса) была адпраўлена ў [[Саколка|Саколку]], у рэзерв [[Паўночна-Заходні фронт (Першая сусветная вайна)|Паўночна-заходняга фронту]], штаб якога ў гэты час знаходзіўся ў Лідзе. [[2-я пяхотная дывізія, Расійская імперыя|2-я пяхотная дывізія]] (генерал-лейтэнанта Мінгіна) засталася ў крэпасці Новагеоргіеўск (зараз [[Модлін]]) і была падпарадкавана каменданту крэпасці. Кавалерыя корпуса (гвардзейская кавалерыйская брыгада) адпраўлена на [[Паўднёва-Заходні фронт (Першая сусветная вайна)|Паўднёва — заходні фронт]] супраць аўстрыйцаў, мартырны дывізіён передадзены ў 2-гі армейскі корпус, сапёрны батальён — у крэпасць Гродна. Потым дывізію Мінгіна зноў перадалі Кандратовічу, і яна даганяла карпусы, якія наступалі. У камандзіра застаўся толькі штаб корпуса. Аднак у загадах і дырэктывах корпус лічыўся так, як быцам бы ён дзейнічаў у поўным складзе.

14 жніўня ў [[Беласток]]у Кандратовіч выдае загад па войсках корпуса № 7: «''Вярнуўшыся з камандзіроўкі 13 жніўня, прыступіў да камандавання корпусам … 18 жніўня да 6 гадзін вечара корпусу сканцэнтравацца каля Новагеоргіеўска …''».

Аднак тэлеграма Галоўнакамандуючага фронтам ад 14 жніўня № 3 загадвала 3-й гвардзейскай дывізіі заставацца ў Саколцы. 16 жніўня дывізія была перасунута ў Беласток, а 17 жніўня дывізіі загадана рухацца ў бок фронту, на Дэмбрава. Ад такога кіравання штабам акругі дывізіямі корпуса Кандратовіча, войскі пераблыталіся і генерал, прыкладна да 27 жніўня збіраў свае дывізіі.

17 жніўня 2-я армія, у якую ўваходзіў 23-ці армейскі корпус пачала высоўвацца да дзяржаўнай мяжы. Ад пачатку наступлення ў баях удзельнічала толькі 2-я пяхотная дывізія, наступаючы паміж 1-м і 15-м карпусамі. 24 жніўня гэтая дывізія была падпарадкавана камандзіру 15-га корпуса. 3-я гвардзейская дывізія, даганяючы войскі, падыходзіла ў гэты дзень да Млавы, 1-я стралковая брыгада была яшчэ ў Новагеоргіеўску. Такім чынам, пры выхадзе 23-га корпуса на лінію наступлення 2-й арміі, 2-я пяхотная дывізія была ў 15-м корпусе, 3-я гвардзейская дывізія ўваходзіла ў бой часткамі, пры чым яе Кексгольмскі полк быў перададзены 2-й дывізіі19.

Амаль што да канца жніўня, 2-я армія наступала без значных сутыкненняў з супраціўнікам і прайшла палову адлегласці ад расійскай мяжы да Балтыкі. Войскі смяротна стаміліся, адсутнічалі палявыя пякарні, сілкаваліся толькі сухарамі і тым, што адбіралі ў нямецкага насельніцтва. Штаб арміі не меў сувязі са штабамі карпусоў, штабы карпусоў — з дывізіямі. Ужывалася радыёсувязь, але ж да пачатку вайны штабы не распрацавалі нават кодаў, і загады войскам ішлі адкрытым тэкстам20.

Выкарыстоўваючы шчыльную сетку чыгунак, нямецкія войскі былі перавезены на левы і правы флангі арміі Самсонава. У гэты час, раскіданыя па фронце на адлегласці ў 120 вёрст, войскі генерала Самсонава ішлі насустрач свайму лёсу, нічога не ведаючы аб супраціўніку. Дадаўшы да сваіх сіл на ўсходзе два пяхотныя карпусы з французскага фронту, 26 жніўня немцы выцялі ў флангі, адразаючы расійцаў ад сваіх баз. У гэты дзень, у 7:25 Кандратовіч дасылае Самсонаву тэлеграму: « … немцы перайшлі ў энергічны наступ супраць 1-га корпуса з захаду. … жадана супраць … наступаючых высунуць … 2-ю пяхотную дывізію … загадаў адной брыгадзе 6-й кав. дывізіі перасунуцца на правы фланг …».

27 жніўня 2-ая пяхотная дывізія з корпуса Кандратовіча, падпарадкаваная штабу 15-га корпуса, была разгромлена каля Грос-Гардзіена. Самсонаў абедаў разам з англійскім ваенным аташэ Ноксам, недалёка ад фронту ў Найдэнбургу, калі салдаты разбітай 2-й дывізіі з’явіліся на вуліцах горада. Люді былі «жахліва стомленыя, тры дні не бачылі хлеба, на працягу двух дзён салдаты не атрымлівалі аніякай ежы, ніводзін з абозаў не падышоў…» — апавядаў Ноксу адзін з палкавых камандзіраў. Раніцай 27 жніўня Кандратовіч знаходзіўся ў Млаве, калі атрымаў загад прыбыць у Найдэнбург, каб кіраваць 2-й дывізіяй. Каля 8-мі гадзін раніцы генерал разам са штабам на 3-х аўтамабілях выехаў з Млавы. На дарозе ён затрымаў адступаўшыя часткі 2-й артылерыйскай брыгады і загадаў ім заняць абарону. Да аддзелаў 2-й дывізіі Кандратовіч прыбыў каля 3-х гадзін дня. Камандзір 2-й дывізіі генерал Мінгін далажыў аб вялікіх стратах і цяжкім стане 2-й дывізіі. Увечары Кандратовіч разам са сваім штабам накіраваўся ў Найдэнбург да Самсонава. У асабістай размове Самсонаў выказаў незадаволенасць Мінгіным, і даў пісьмовы загад прыняць агульнае кіраванне над тым, што засталося ад 2-й дывізіі, каб абараніць Найдэнбург і Франкенаў.

З дакладу ўрадавай камісіі, якая даследвала гэту катастрофу19, вядома, пахвілінна распісана, што рабіў Кандратовіч у дзень разгрому расійскага войска 28 жніўня:

&lt;blockquote&gt;«''Тым часам конніца немцаў пачала прасоўвацца на поўдзень, у кірунку на Найдэнбург. … Генерал Кандратовіч выправіўся ў Найдэнбург, каб хутка з’арганізаваць там абарону. Прыбыўшы ў Найдэнбург, ён знайшоў там толькі 1 000 чалавек эстляндцаў, сабраных камандуючым дзеля адпачынку. Эстляндцам, пры якіх было 2 [[штаб-афіцэры]], было загадана заняць вышыні на захад ад горада, … пасля чаго генерал Кандратовіч зноў выехаў з Найдэнбурга на поўнач, да астатніх частак свайго корпуса. Аднак, праехаўшы 2-3 вярсты, даведаўся, аб адыходе эстляндцаў … зноў вярнуўся,… і асабіста, разам з чынамі штабу, давёў частку эстляндцаў да тых вышынь, якія яны павінны былі ўтрымліваць… Устанавіўшы на пазіцыі эстляндцаў, генерал Кандратовіч зноў выправіўся да аддзелаў Мінгіна на крайні правы фланг.''»&lt;/blockquote&gt;

Вечары, каля 19-й гадзіны, пасля гарачай размовы з генералам Мінгіным, пад час якой Мінгін практычна адмовіўся падпарадковацца (не вядома як складаліся адносіны гэтых генералаў), Кандратовіч пакінуў аддзелы Мінгіна. Менавіта ў гэты дзень здарыўся выпадак, апісаны ў кнізе афіцэра — эмігранта Багдановіча П. Н.. Ен цытуе ўспаміны камандзіра нямецкага корпуса генерала Франсуа, аб тым, што каля 15 гадзін дня, каля яго штаба праехаў аўтамабіль з незнаёмымі афіцэрамі. Франсуа лічыў, што гэта быў камандзір 23-га корпуса. Аўтамабіль немцы нават не абстралялі! Вось так, у дзень пагрому расійскага войска, Кандратовіч перамяшчаючыся сярод сваіх напалову акружаных войскаў, ледзь сам не трапіў у палон

Як прайшла ноч, невядома, але ж назаўтра ўсё было скончана, наступіла [[агонія]]. У ноч з 28 на 29 жніўня Самсонаў аддае загад аб агульным адступленні войскаў 2-й арміі. Два дні з месца разгрому не было ніякай інфармацыі.

30 жніўня Кандратовіч дасылае тэлеграму ў штаб акругі, у якой дае інфармацыю аб стане войскаў і знікненні камандуючага арміяй. У той жа дзень штаб фронту загадвае: «''ген. Кандратовічу сабраць усе … сілы каля Харжэле, адтуль дзейнічаць па абставінах …''».

Па вынікам баёў усе камандзіры карпусоў расійскай арміі, у тым ліку і Кандратовіч, былі адхілены ад сваіх пасад. Гэта было крушэнне кар’еры вайскоўца.

Неабходна зазначыць, што прыкладна да сярэдзіны 1915 г., змяніліся ўсе вышэйшыя генералы Расійскага войска. Да кіравання прыйшлі саракагадовыя энергічныя генералы новай фармацыі. І ў такіх варунках, Кандратовіч не меў вялікіх шансаў застацца на камандных пасадах. А адстаўка на пачатку вайны дала магчымасць прааналізаваць сваё жыццё і пачаць пошук іншых шляхоў.

Генерал Кандратовіч К. А. у «Спісе Генеральнага Штаба 1916 г.» значыцца сярод вызначаных на службу з запасу і адстаўкі. У гэты час ён знаходзіўся ў рэзерве чыноў пры штабе Мінскай Ваеннай акругі (з 25.11.1915 г.) і такім чынам жыў у Беларусі. Верагодна, менавіта ў гэты час генерал зблізіўся з беларускай інтэлігенцыяй і дзеячамі беларускага адраджэння. Гэта дазволіла па новаму зірнуць на сваю радзіму і яе будучыню, вызначыцца з кірункамі далейшай дзейнасці. Тое, што гэты выбар сапраўдным кажа тое, што па ўспамінам, у апошні перыяд свайго жыцця, ў 20-х — пачатку 30-х гадоў, генерал нараўне з іншымі мовамі карыстаўся і беларускай.

08 мая 1917 г. Кандратовіч прыняў пасаду камандзіра 75-й пяхотнай дывізіяй. Вядома, што з пачаткам вайны, ў 1914 г. гэтая дывізія была створаная на базе 38-й і ўваходзіла ў склад Варшаўскай ваеннай акругі. Яна прымала ўдзел у бітве пад Варшавай на першым этапе вайны а ў 1917 г. гэтая дывізія дыслакавалася ў Беларусі. Май 1917 г. — не лепшы час для таго, каб генералу ад інфантэрыі ва ўзросце 59 гадоў аднаўляць сваю ваенную кар’еру. Таму, верагодна, вяртанне Кандратовіча было выклікана перспектывай беларусізацыі войска і ўдзелам у гэтым генерала.

Заканчваючы тэму службы генерала ў расійскім войску, трэба адзначыць, што за 42 гады службы К. Кандратовіч быў узнагароджаны амаль усімі выйшымі ордэнамі імперыі:

* Св. Станіслава 3-й ст. (1885);
* Св. Ганны 3-й ст. (1891);
* Св. Станіслава 2-й ст.(1896);
* Св. Ганны 2-й ст. (1899);
* Св. Уладзіміра 3-й ст. з мячамі(1902);
* Св. Станіслава 1-й ст. з мячамі(1904);
* Св. Ганны 1-й ст. з мячамі(1905);
* Залатая зброя (1906);
* Св. Георгія 4-й ст.(17.07.1906);
* Св. Уладзіміра 2-й ст. (04.06.1909; 03.07.1909);
* Белага Арла (06.12.1912) 26.

== Беларускі нацыянальны рух ==
У 1917 г. на з’ездзе воінаў-беларусаў Заходняга фронту генерал ад інфантэрыіі Кіпрыян Кандратовіч быў абраны ў [[Цэнтральная беларуская вайсковая рада|Цэнтральную Беларускую Вайсковую Раду]] (ЦБВР). Ён узначаліў бюро па арганізацыі беларускага войска. Памочнікамі былі генерал-маёр [[Іосіф Фаміч Пажарскі|Пажарскі]], палкоўнік Камароўскі і паручнік [[К. Езавітаў]]. Генерал узяў на сябе працу па фарміраванні беларускіх палкоў на Заходнім фронце і па перамовах са Стаўкай расійскага войска. У канцы кастрычніка 1917 г. дэлегацыя воінаў-беларусаў Заходняга фронту ў складзе старшыні выканкаму ЦБВР [[С. Рак-Міхайлоўскі|С. Рак-Міхайлоўскага]], К. Кандратовіча, [[М. Ярушэвіч]]а і [[І. Шчэрба|І. Шчэрбы]] выехала ў Стаўку ВГК дзеля перамоў з Вярхоўным галоўнакамандуючым генералам [[Мікалай Мікалаевіч Духонін|М. Духоніным]] аб арганізацыі беларускіх ваенных фарміраванняў. Генерал М. Духонін першапачаткова нічога канкрэтнага не адказаў, але праз некалькі дзён прыслаў тэлеграму, якая дазваляла фарміраванне беларускіх адзелаў праз папаўненне беларусамі выбраных адзінак расійскага войска. К. Кандратовіч распрацаваў адпаведны план і атрымаў дазвол на стварэнне беларускага палка ў Мінску, а ў наступным і беларускага корпуса на Заходнім фронце. Але рэвалюцыя 7 лістапада перакрэсліла магчымасць легальнага стварэння беларускага войска.

Генерал К. Кандратовіч, выконваючы прысягу, чакаў распараджэнняў ад вышэйшага кіраўніцтва. Пазіцыя старога ваякі складалася ў тым, што патрэбна палітычнае рашэнне, пасля якога прафесійныя ваенныя выканаюць свой абавязак. Але Часовага ўрада, ад імя якога Духонін дазволіў стварэння беларускага войска ўжо не было, а да прыняцця палітычнай дэкларацыі аб суверынітэце Беларусі заставалася яшчэ 3 месяцы, па мерках рэвалюцыйнага часу — цэлая эпоха.

== Войска БНР ==
Пасля 25 сакавіка 1918 г. стварэнне Беларускага войска было працягнута.

На пачатку красавіка немцы забаранілі дзейнасць [[Народны сакратарыят БНР|Народнага Сакратарыяту БНР]]. Шукаючы выйсця са склаўшагася становішча, [[Рада БНР]] прыняла ў свой склад кіраўнікоў беларускіх правых з, утворанага ў лютым 1918 г., Мінскага [[Беларускае народнае прадстаўніцтва|Беларускага Народнага Прадстаўніцтва]]. Вядучымі палітыкамі правых былі [[Р. Скірмунт]], [[П. Аляксюк]], генерал К. Кандратовіч, кс. [[В. Гадлеўскі]], ген. [[А. Багдановіч]], протаіерэй [[Стэфан Кульчыцкі|С. Кульчыцкі]], [[А. Уласаў]], [[В. Чавусаў]]. Дзякуючы сваёй кампетэнтнасці, дзеячы Мінскага Беларускага Народнага Прадстаўніцтва мелі большую павагу ў немцаў, чым сацыялісты ў складзе Рады БНР.

25 красавіка Рада БНР, па ініцыятыве Р. Скірмунта, паслала тэлеграму з падзякай нямецкаму кайзеру Вільгельму II і прасіла аб дзяржаўнай незалежнасці ў звязе з немцамі. Тэлеграму падпісалі: кіраўнік Рады БНР [[І. Серада]], кіраўнік Народнага Сакратарыяту [[Я. Варонка]], [[Р. Скірмунт]] і іншыя. Кандратовіча сярод іх не было. Гэтая тэлеграма выклікала востры крызіс у беларускім руху. Распаўся Народны Сакратарыят, з якога ў знак пратэсту выйшлі некалькі міністраў. На пачатку мая на яго месцы была створана Рада міністраў пад кіраўніцтвам Р. Скірмунта. Міністрам ваенных спраў у гэтай радзе быў прызначаны генерал К. Кандратовіч, замежных спраў — [[П. Аляксюк]], сельскай гаспадаркі — [[Р. Астроўскі]].

Галоўныя праблемы якія прыходзілася вырашаць міністру абароны — гэта грошы і кадры, бо прафесійнае і баяздольнае войска на энтузіязме не ствараецца. Таму толькі 9 лістапада беларускі ўрад выдаў яшчэ адну пастанову аб фарміраванні войска. 11 лістапада генералу К. Кандратовічу, палкоўніку [[К. Езавітаў|К. Езавітаву]] даручана стварэнне штаба 1-га Беларускага палка. К. Кандратовіч, як сябар Рады БНР, прапанаваў праект арганізацыі 200-тысячнага войска і паведаміў, што віленскія банкіры і грамадзяне ў падтрымку гэтай ідэі гатовы выдаткаваць значныя фінансавыя сродкі. Адзінай перашкодай, паводле генерала К. Кандратовіча, была неабходнасць згоды немцаў і пастаўка праз іх зброі.

Пад канец нямецкай акупацыі Беларусі кіраўніцтва OBER-OSTU (у Коўне) выказала згоду на фарміраванне агульнай для ўсіх нацыянальнасцей міліцыі пад кіраўніцтвам генерала К. Кандратовіча, з чым аднак не былі згодныя палякі, якія ўтваралі Аддзелы Самаабароны Зямлі Мінскай, Лідскай і інш. Таму, у часе сустрэчы ген. К. Кандратовіча з польскім камандуючым генералам Уладзіславам Вейкам, было вырашана, што кожная народнасць будзе мець уласныя аддзелы самааховы на прынцыпах аўтаноміі і толькі ў выпадку агульнай пагрозы будзе падпарадкоўвацца агульнаму кіраўніцтву. У хуткім часе ў Мінску адбылася супольная нарада, на якой генерал К. Кандратовіч прапанаваў месца начальніка штабу паляку, палкоўніку Фабіяну Кабардо. Аднак да ўтварэння агульнага фронту супраць бальшавікоў не дайшло, і абодва бакі стваралі асобныя ваенныя сілы.

У сувязі з магчымай акупацыяй Мінска на пачатку снежня 1918 г. частка беларускіх дзеячаў з [[А. Луцкевіч]]ам на чале падалася ўслед за адыходзячымі нямецкімі войскамі ў [[Вільня|Вільню]]. Разам з А. Луцкевічам былі генерал К. Кандратовіч і палкоўнік К. Езавітаў з групай афіцэраў добраахвотнікаў.

10 снежня бальшавікі занялі Мінск і рушылі далей на захад.

Звяртае ўвагу невялікая лічба прафесійных афіцэраў у беларускім ваенным руху, гэта было вынікам апалітычнасці кадравых афіцэраў і стомленасці. І, нават, тыя нямногія вышэйшыя афіцэры, якія, як К. Кандратовіч, добраахвотна вызначыліся на беларускім баку, часта сустракалі абвінавачванні ў кан’юнктурызме і клопаце выключна пра асабістую выгаду. Так, напрыклад, левыя папракалі Кандратовіча ў наяўнасці маёнтка Гародна Лідскага павета.

Пры канцы 1918 г. у Гародні Кандратовіч сфарміраваў штаб — Беларускую камендатуру і [[Першы беларускі полк|1-ы беларускі полк]]. Ад пачатку снежня 1918 г. да канца красавіка 1919 года полк размяшчаўся ў Александраўскіх казармах і складаўся з пяці ротаў і аднаго эскадрона.

На пачатку 1919 г. генерал Кандратовіч разам з дэпутатам Дзяржаўнай думы Расіі [[Азнабішын]]ым выязджае ў Парыж. У маі гэтага ж года яны ўручылі старшыні канферэнцыі мемарандум ураду БНР і атрымалі дазвол на прыезд беларускай дэлегацыі ў Парыж. Пасля прыбыцця дэлегацыі, ён працаваў у яе складзе.

Немцы яшчэ раней, ў Вільні паведамілі генералу К. Кандратовічу, што не могуць дапусціць стварэнне літоўска-беларускага войска, аднак пасля паразы ў 1-й Сусветнай вайне іх рэальны ўплыў на сітуацыю скончыўся. На пачатку студзеня 1919 г. генерал К. Кандратовіч і [[Я. Варонка]] атрымалі паведамленне аб тым, што [[Антанта]] прыняла пастанову аб дапамозе літоўцам і беларусам грашыма і зброяй у арганізацыі войска для барацьбы з бальшавікамі.

Генерал К. Кандратовіч, згодна з дамовай паміж урадамі БНР і Літвы ад 11 лістапада 1918 г. камандаваў беларускім войскам, адступіўшым з Беларусі ў Літву. Лістападаўскія пагадненні мелі на ўвазе таксама ўтварэнне беларускіх вайсковых адзінак, падначаленых літоўскаму галоўнаму кіраўніцтву. Войска літоўскае ў тым часе знаходзілася ў зародкавым стане. Першы полк гэтага войска налічваў каля 30 афіцэраў і каля 200 салдат, а другі толькі некалькі афіцэраў і некалькі салдат. Такім чынам утварэнне беларускіх адзінак магло быць для літоўскага войска важным узмацненнем. Літоўскаму войску бракавала кадравых афіцэраў. З гэтай прычыны генерал Кіпрыян Кандратовіч на кароткі тэрмін быў прызначаны віца-міністрам народнай абароны ва Урадзе Літвы, але фактычным кіраўніком ваеннага міністэрства быў прэм’ер [[Аўгусцінас Вальдэмарас]].

Будучы на гэтай пасадзе, арганізоўваў літоўскае войска на Ковеншчыне. Маёр беларускага войска [[Аляксандр Ружанцоў]] пісаў у сваіх мемуарах: «''… віца-міністрам быў вельмі непапулярны сярод літоўцаў генерал расійскай службы К. А. Кандратовіч … у хуткім часе генерал Кандратовіч падаўся ў дымісію (адстаўку)''».

== У адстаўцы ==
На момант адстаўкі, неаднаразова паранены ў баях беларускі генерал меў 61 год узросту. Больш за тры гады, ад самага пачатку ў 1917 г. і практычна да канца, Кандратовіч працаваў над стварэннем беларускага войска — стрыжнем будучай дзяржавы. Калі не прыйсці да высновы, што беларуская ідэя стала яму сваёй, не магчыма адказаць на пытанне, чаму ён быў з беларускім рухам амаль што да апошняй рысы.

Перад 2-й Сусветнай вайной, пасля пераводу ў Варшаўскую акругу, сям’я генерала купіла маёнтак [[Пагародна|Гародна]] ў Лідскім павеце: 500 га зямлі і лесу, дзе генерал пасяліўся разам з дачкой Верай і жонкай Адай.

Апошнія гады Кандратовіч правёў у інвалідным крэсле, хварэючы стратай каардынацыі руху. Ён не мог хадзіць, і жонка наняла сталую прыслугу. Памёр генерал Кандратовіч 31 кастрычніка 1932 г. і быў пахаваны ў тым самым мундзіры, у якім быў паранены ў 1905 г. Пахаванне адбылося на Лідскіх праваслаўных могілках.

17 верасня 1939 г. Ада Кандратовіч вымушана была з’ехаць праз Літву да дачкі ў Англію. У жніўні 1998 г. яе ўнук прыязджаў на Беларусь і перазахаваў труну генерала на новых могілках у [[Воранава|г.п. Воранава]]. А урну з часткай праху сваёй маці, якая пражыла лепшыя гады маладосці ў маёнтку [[Пагародна|Гародна]], пахаваў у прыгожым кутку парку, каля былой альтанкі, на крыжы было напісана «Вера Киприяновна Рейни (Кондратович) 1912—1988». У маі 2000 г. труна з рэшткамі генерала была перазахавана каля царквы ў Воранаве.

{{зноскі}}

== Літаратура ==
** Военная энциклопедия издания Сытина. Т. 13. C.105. СПб., 1914
** Лаўрэш Л. «Міністр Беларускай Народнай Рэспублікі генерал ад інфантэрыі Кіпрыян Кандратовіч». Біяграфічны нарыс — Ліда, 2007.
** Лаўрэш Л. Л. [http://pawet.net/library/history/city_district/data_people/military/kandratovich/01/%D0%93%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BB,_%D1%8F%D0%BA%D1%96_%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%88%D0%BE%D1%9E_%D0%B4%D0%B0_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96._%D0%96%D1%8B%D1%86%D1%86%D1%8F%D0%BF%D1%96%D1%81_%D0%9A%D1%96%D0%BF%D1%80%D1%8B%D1%8F%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%96%D1%87%D0%B0.html Генерал, які дайшоў да Беларусі. Жыццяпіс Кіпрыяна Кандратовіча] / Л. Л. Лаўрэш — Гродна : ЮрСаПрынт, 2018. — 154 с.
** Список старшим войсковым начальникам, начальникам штабов: округов, корпусов и дивизий и командирам отдельных строевых частей. С.-Петербург. Военная Типография. 1913.
** Список Генерального штаба. Исправлен на 01.01.1916. Петроград, 1916
** «Наша Слова» № 40 (828) 2007 г.
** «Наша слова», № 9 (596), № 10 (597), № 11 (598), 2003 г.
** «Наша слова» № 10(645), 2004 г.
** Лідскі летапісец. № 4(32), 2005 г. С.12-26.
** Спадчына. № 1, 2002, С. 161—166.
** [http://pawet.net/library/history/bel_history/_rwar/0068/%D0%9F%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%B8_%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%8B_28_%D0%BD%D0%BE%D1%8F%D0%B1%D1%80%D1%8F_1877_%D0%B3..html Плевна и гренадеры, 28 ноября 1877 г. / сост.: Кондратович К. А., Сокол И. Я.; под ред. Маныкина-Невструева А. И. М.: Унив. тип., 1887. X, 223, 61 с., &amp;#91;12&amp;#93; л. ил.]

== Спасылкі ==
* [http://pawet.net/book/kondratovicz/index3/kondratovich.jpg Партрэт К. А. Кандратовіча (А. Крывенка. Алей. 2004 г.)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304113847/http://pawet.net/book/kondratovicz/index3/kondratovich.jpg |date=4 сакавіка 2016 }} — Эл. рэсурс [http://pawet.net/ pawet.net]
* [http://adradjency.narod.ru/nashaniusky/kandratovich.html КАНДРАТОВІЧ Купрыян (Цыпрыян) Антонавіч]
* [http://www.grwar.ru/persons/persons.html?id=53 Біяграфія на сайце Руская армія ў Вялікай вайне] — рус.
{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Кандратовіч Кіпрыян Антонавіч}}
[[Катэгорыя:Генералы Расійскай імперыі]]
[[Катэгорыя:Удзельнікі руска-японскай вайны]]
[[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Расійская імперыя)]]
[[Катэгорыя:Члены Рады Беларускай Народнай Рэспублікі]]
[[Катэгорыя:Міністры па ваенных справах БНР]]
[[Катэгорыя:Ваенныя Беларускай Народнай Рэспублікі]]</text>
      <sha1>7jkwiph946d47sghee55zwyxli7j1vx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уладзімір Аляксеевіч Арлоў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30049</id>
    <revision>
      <id>5171007</id>
      <parentid>5165995</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T22:25:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5171007</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18061" sha1="cvsq7nerh4vt0jc7mmqmnlq71h9tm8y" xml:space="preserve">{{Пісьменнік
| Імя                = Уладзімір Аляксеевіч Арлоў
| Арыгінал імя       = 
| Фота               = Arlou Uladzimer.JPG
| Шырыня             = 
| Подпіс             = 
| Герб               =
| Шырыня герба       =
| Подпіс герба       =
| Імя пры нараджэнні = Уладзімір Аляксеевіч Арлоў
| Псеўданімы         = 
| Дата нараджэння    = 
| Месца нараджэння   = 
| Дата смерці        = 
| Месца смерці       = 
| Грамадзянства      = 
| Род                =
| Бацька             =
| Маці               =
| Жонка              =
| Муж                =
| Дзеці              =
| Род дзейнасці      = 
| Гады актыўнасці    = 
| Кірунак            = 
| Жанр               = 
| Дэбют              = 
| Мова твораў        = [[беларуская мова|беларуская]]
| Прэміі             = 
| Узнагароды         = 
| Сайт               = http://arlou.by 
| Вікікрыніцы        =
}}
{{Цёзкі2|Арлоў}}
'''Уладзі́мір Аляксе́евіч Арло́ў''' ({{lang-be-latin|Uładzimier Arłoŭ}}&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/27049100.html|title=Арлоў апублікаваў кнігу беларускай лацінкай|first=|last=|website=Радыё Свабода|date=2015-06-02|access-date=2025-12-08}}&lt;/ref&gt;; нар. {{ДН|25|8|1953}}, {{МН|Полацк||}}) — беларускі {{празаік|Беларусі|СССР}}, {{паэт|Беларусі|СССР}}, [[гісторык]].

== Біяграфія ==
Скончыў [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычны факультэт]] [[БДУ]] (1975). Працаваў у [[Наваполацк]]у настаўнікам гісторыі (1975—1976), карэспандэнтам, загадчыкам аддзела, намеснікам рэдактара гарадской газеты «Хімік» (1976—1986), пасля пераезду ў Мінск — рэдактарам [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|выдавецтва «Мастацкая літаратура»]] (1988—1997). Сябра [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза беларускіх пісьменнікаў]] і [[Беларускі ПЭН-цэнтр|Беларускага ПЭН-цэнтра]]. З 1988 года ў [[Беларускі народны фронт «Адраджэньне»|БНФ]] «Адраджэньне», двойчы выбіраўся ў Сойм БНФ. Цяпер беспартыйны. Грэка-каталік. Жыве ў [[Мінск]]у.

== Творчасць ==
Дэбютаваў вершамі ў студэнцкім самвыдавецкім часопісе «[[Блакітны ліхтар]]» (Наваполацк, 1973). Падчас навучання ў БДУ стаў адным з ініцыятараў выпуску ў Мінску самвыдавецкага літаратурнага альманаха «[[Мілавіца (альманах)|Мілавіца]]» (1974—1976), за што выклікаўся ў КДБ, для «прафілактычных гутарак». Разам з [[Вінцэсь Мудроў|Вінцэсем Мудровым]] у 1970—1980-х гадах узяў удзел у памнажэнні і пашырэнні шэрагу забароненых на той час беларускіх выданняў, сярод якіх быў «[[Падручны расійска-крыўскі (беларускі) слоўнік|Расейска-беларускі (крыўскі) слоўнік]]» [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлава Ластоўскага]].

Вядомасць прынесла проза, творы гістарычнай тэматыкі, затым звярнуў на сябе ўвагу як арыгінальны эсэіст і паэт.

Аўтар шматлікіх кніг прозы, паэзіі, гістарычных нарысаў і эсэ.

Творы Уладзіміра Арлова перакладаліся на шмат якія мовы, у тым ліку на англійскую, нямецкую, польскую, шведскую, чэшскую, украінскую, венгерскую, французскую, румынскую, рускую, эстонскую, літоўскую, латышскую, славацкую, грузінскую ды іншыя. Больш чым на 25 моваў перакладзенае напісанае ў 1990 годзе эсэ «[[Незалежнасць — гэта…]]».

Аўтар сцэнарыяў навукова-дакументальных фільмаў «Еўфрасіння Полацкая», «Полацкія лабірынты», «Сімяон Полацкі» ды інш.

Пераклаў з рускай мовы на беларускую кнігу Мікалая Улашчыка «Была такая вёска» (1989), з украінскай мовы на беларускую кнігі Валерыя Шаўчука «Забойства Пятра Невядомага» (1993), Аляксандра Ірванца «Роўна / Ровно» (2007).

''«Уладзімір Арлоў — майстар гістарычнай прозы, іранічны эсэіст. Філіграннае валоданне стылем і сакавіта-грубаваты гумар зрабілі яго адным з самых папулярных пісьменнікаў краіны''». (Часопіс «ARCHE»).

== Бібліяграфія ==
* Добры дзень, мая Шыпшына. Апавяданні, аповесць. — Мн., 1986
* Дзень, калі ўпала страла. Аповесці і апавяданні. — Мн., 1988
* Асветніца з роду Усяслава. Ефрасіння Полацкая. — Мн., 1989
* Пока не погасла свеча. Повести и рассказы. — М., 1990
* Там, за дзвярыма. Вершы ў прозе. — Мн., 1991
* Рандэву на манеўрах. Аповесць. Апавяданні. — Мн., 1992
* Еўфрасіння Полацкая. Евфросиния Полоцкая. — Мн., 1992
* Прысуд выканаў невядомы. Ігнат Грынявіцкі. — Мн., 1992
* «Совершенно секретно», альбо Адзін у трох іпастасях. Літаратурна-публіцыстычныя артыкулы. Эсэ. — Мн., 1992
* Міласць князя Гераніма. Аповесці. Апавяданні. — Мн., 1992
* Мой радавод да пятага калена. Эсэ. — Мн., 1993
* Пяць мужчын у леснічоўцы. Аповесці. Апавяданні. — Мн., 1994
* Таямніцы полацкай гісторыі. Гістарычныя эсэ. — Мн., 1994, 2000, 2002, 2008
* Фаўна сноў. Вершы. — Мн., 1995
* Тайны полоцкой истории. Исторические эссе. — Мн., 1995, 2012
* Адкуль наш род. Апавяданні. — Мн., 1996; Вільня, 2000, 2003
* Рэквіем для бензапілы. Аповесці. Апавяданні. — Мн., 1998
* Божая кароўка зь Пятай авэню. Эсэ. — Мн., 1998
* Жыватворны сімвал Бацькаўшчыны. Гісторыя Крыжа святой Еўфрасінні Полацкай. Животворный символ Отчизны. История креста святой Евфросинии Полоцкой. — Мн., 1998
* Дзесяць вякоў беларускай гісторыі. (У суаўтарстве з Генадзем Сагановічам). 862—1918. Падзеі. Даты. Ілюстрацыі. — Вільня, 1999, 2000, 2002
* Еўфрасіння Полацкая. Жыццяпіс і даследаванне спадчыны асветніцы. — Мн., 2000
* Requiem dla piły motorowej. Proza. — Białystok, 2000
* Десять веков белорусской истории. 862—1918. События. Даты. Иллюстрации. (В соавторстве с Генадзем Сагановичем). — Вильня, 2001 
* Сны імператара. Апавяданні. Аповесці. Эсэ. — Мн., 2001
* Краіна Беларусь. Ілюстраваная гісторыя. Мастак Зміцер Герасімовіч. — Марцін (Славакія), 2003, Браціслава, 2012, 2013
* Ордэн Белай Мышы. Аповесці. Апавяданні. — Мн., 2003, 2013
* Адкусі галаву вароне. Эсэ. — Мн., 2003
* Каханак яе вялікасці. Гістарычныя апавяданні. Эсэ. — Мн., 2004
* Час чумы. Гістарычныя аповесці. Апавяданні. — Мн., 2005
* Реквієм для бензопилки. Оповідання та повість. — Київ, 2005
* Сланы Ганібала. Выбраныя эсэ. — Мн., 2005
* Ад Полацка пачаўся свет. Гістарычныя эсэ. — Мн., 2005
* Kochanek jej wysokości. Proza. — Wrocław. 2006
* Паром празь Ля-Манш. Вершы. — Мн., 2006
* Час чумы. Аўдыёкніга. — Мн., 2006
* Імёны Свабоды. — Радыё Свабодная Эўропа/Радыё Свабода, 2007, 2009, 2015, 2020
* Адкуль наш род. Аўдыёкніга. — Мн., 2007
* Таямніцы полацкай гісторыі. Аўдыёкніга. — Мн., 2008
* Сны імператара. Аўдыёкніга. — Мн., 2008
* Паўстанцы. Аўдыёкніга. — Мн., 2008
* Паром празь Ля-Манш. Аўдыёкніга. — Мн., 2008
* Ордэн Белай Мышы. Аўдыёкніга. — Мн., 2008
* Prom przez kanał La Manche. Wiersze. — Gdańsk, 2009
* Усё па-ранейшаму толькі імёны зьмяніліся. Вершы. — Мн., 2009
* Ля Дзікага Поля. Гістарычныя апавяданні. Аповесць. Эсэ. — Мн., 2010
* Імёны Свабоды. Аўдыёкніга. — Радыё Свабодная Эўропа/Радыё Свабода, 2011
* Пакуль ляціць страла. 100 пытаньняў пісьменьніку. — Радыё Свабодная Эўропа/Радыё Свабода, 2012
* Сьвецяцца вокны ды нікога за імі. Вершы. — Мн., 2012
* Краіна Беларусь: Вялікае Княства Літоўскае. Ілюстраваная гісторыя. Мастак Зміцер Герасімовіч. — Браціслава, 2012, 2013
* Страна Беларусь. Иллюстрированная история. Художник Змицер Герасимович. — Братислава, 2013 
* This country called Belarus. An Illustrated History. — Bratislava, 2013 
* Ад Полацка пачаўся свет. My Polacak, the Cradle of the World. — Мн., 2014
* Patria aeterna: apaviadańni. — Miensk, 2015
* Айчына: маляўнічая гісторыя. Ад Рагнеды да Касцюшкі. Мастак Павел Татарнікаў. — Мн., 2016, 2017, 2019
* Танцы над горадам. Тры аповесці. — Мн., 2017
* Краіна Ур. Вершы. — Мн., 2018
* Я марыў стаць шпіёнам. Выбраная проза. — Мн., 2018
* Вустрыцы а пятай раніцы. Выбраныя эсэ. — Мн., 2018
* Архіварыус Война. Гістарычная проза. — Мн., 2018
* Танцы над горадам. Проза апошніх гадоў. — Мн., 2018
* Belarus. The epoch of the Grand Duchy of Lithuania. An illustrated history. — Vilnius, 2018
* Faszination Belarus. Illustrierte Geschichte. Eines unbekannten landes. — Vilnius, 2018
* Паручнік Пятровіч і прапаршчык Здань. Балады. — Мн., 2018
* Porucznik Piatrowicz i chorąży Duch. Ballady. — Lublin, 2021
* Все як раніше лише імена змінилися. Вірші. — Київ, 2021
* Краєвид з ментоловим ароматом. Коротка проза. — Львів, 2021

== Узнагароды ==
* 1986 — [[Прэмія Ленінскага камсамола Беларусі]] за кнігу «Добры дзень, мая Шыпшына».
* 1990 — [[Медаль Францыска Скарыны|Медаль Францішка Скарыны]] «''за ўклад у распрацоўку тэмы гістарычнага мінулага Беларусі ў літаратуры''».
* 1993 — Выдавецкая [[Прэмія імя Уладзіміра Караткевіча|прэмія імя Уладзіміра Караткевіча]] за кнігі «Еўфрасіння Полацкая» і «Рандэву на манеўрах».
* 1996 — [[Прэмія імя Францішка Багушэвіча|Літаратурная прэмія імя Францішка Багушэвіча]] Беларускага ПЭН-цэнтра за кнігу «Таямніцы полацкай гісторыі».
* 1998 — Прэмія [[Таварыства вольных літаратараў]] «[[Гліняны Вялес]]» за кнігу «Божая кароўка зь Пятай авеню».
* 2004 — [[Прэмія імя Барыса Кіта]] (Нямеччына).
* 2006 — Прэмія «[[Залатая літара]]» за кнігу вершаў «Паром праз Ла-Манш».
* 2010 — Міжнародная прэмія «[[Еўрапейскі паэт свабоды]]» (Польшча) за кнігу «Паром празь Ля-Манш».
* 2015 — Прэмія часопіса «[[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]» [[Залаты апостраф|«Залаты апостраф»]] за аповесць «Танцы над горадам».
* 2015 — Срэбны медаль «Zasłużony Kulturze Gloria Artis» (Польшча).
* 2016 — Міжнародная літаратурная прэмія «Алеко» (Балгарыя).
* 2016 — Літаратурная [[прэмія імя Алеся Адамовіча]] Беларускага ПЭН-цэнтра за кнігу «Імёны Свабоды».
* 2017 — [[Прэмія Цёткі]] за кнігу «Айчына: маляўнічая гісторыя. Ад Рагнеды да Касцюшкі»&lt;ref&gt;{{cite web|author=|date=21 снежня 2017|url=http://novychas.by/kultura/adkryta-padacza-zajavak-na-premiju-cjotki-dlja-pis|title=Адкрыта падача заявак на Прэмію Цёткі для пісьменнікаў і ілюстратараў|publisher=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]|accessdate=10 лютага 2018}}&lt;/ref&gt;.
* 2018 — [[Літаратурная прэмія імя Ежы Гедройца]] за кнігу «Танцы над горадам»&lt;ref&gt;[https://nashaniva.by/?c=ar&amp;i=217455 Уладзімір Арлоў здабыў прэмію Гедройца, Бахарэвіч ізноў другі АНЛАЙН]&lt;/ref&gt;.
* 2019 — [[Медаль 100 гадоў БНР]] [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Рады Беларускай Народнай Рэспублікі]]&lt;ref&gt;[https://www.svaboda.org/a/29838254.html Алексіевіч, Пазьняк, Вольскі, Эрыксан, Белавус. Хто яшчэ ўзнагароджаны мэдалём у гонар БНР-100]&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|1|Арлоў Уладзімір Аляксеевіч|[[Янка Саламевіч|Саламевіч І. У.]]|484}}
* {{Крыніцы/ЭГБ|1|Арлоў Уладзімір Аляксеевіч|Чарняўскі І. М.|151—152}}

== Спасылкі ==
{{Вікіцытатнік|Уладзімір Аляксеевіч Арлоў|Уладзіміра Аляксеевіча Арлова}}
* [https://arlou.by Афіцыйны сайт Уладзіміра Арлова] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200317194749/https://arlou.by/ |date=17 сакавіка 2020 }}
* [http://slounik.org/80803.html Біяграфія на Slounik.org]
* [http://knihi.com/Uladzimir_Arlou/ Творы на «Беларускай Палічцы»]
* [http://litradio.by/fanateka/452-uladzimer-arlo.html Чытае вершы на Літаратурным радыё] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111113184702/http://litradio.by/fanateka/452-uladzimer-arlo.html|date=13 лістапада 2011}}
* [https://www.youtube.com/watch?v=bDS7R99jj4k Тэлеперадача «Сёння з вамi…»: Уладзiмiр Арлоў (1998 г.)]

{{Прэмія Гліняны Вялес}}
{{Лаўрэаты прэміі імя Францішка Багушэвіча}}
{{Лаўрэаты прэміі імя Ежы Гедройця}}
{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Арлоў Уладзімір Аляксеевіч}}
[[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]]
[[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залаты апостраф»]]</text>
      <sha1>cvsq7nerh4vt0jc7mmqmnlq71h9tm8y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Павел Вент</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30218</id>
    <revision>
      <id>5170982</id>
      <parentid>4357950</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T20:56:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>выдалена [[Катэгорыя:Беларуская Народная Рэспубліка]]; дададзена [[Катэгорыя:Ваенныя Беларускай Народнай Рэспублікі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5170982</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21939" sha1="e0ybelzhswsr6vcssv3iw7xzh8qbdah" xml:space="preserve">{{Ваенны дзеяч
 |поўнае імя       = Павел Вент
 |арыгінал імя     = Павел Фёдаравіч Вент
 |дата нараджэння  = 
 |месца нараджэння = 
 |дата смерці      = 
 |месца смерці     =  
 |выява            = 
 |подпіс           = 
 |мянушка          = 
 |псеўданім        = 
 |прыналежнасць    = 
 |гады службы      = 
 |званне           = 
 |род войскаў      = 
 |камандаваў       = 
 |частка           = 
 |бітвы            = 
 |Commons          = 
 |Rodovid          =
 |сувязі           = 
 |у адстаўцы       = 
 |роспіс           = 
}}
'''Павел Вент''', або '''Павал Вэнт''', поўнае імя '''Павел Фёдаравіч Вент''' ({{Lang-ru|Павел Фёдорович Вендт}}; {{ДН|17|6|1880}}, фальварак [[Крыніца (Ракаўскі сельсавет)|Крыніца]], [[Мінская губерня]], [[Расійская імперыя]] — да 1971, [[Прага]]{{Sfn|Кныревич|2019}}, [[Чэхаславакія]]) — расійскі, беларускі і чэхаславацкі ваенны{{Sfn|Кныревич|2019}}.

== Біяграфія ==
Нарадзіўся ў шляхецкай сям’і паручніка {{нп5|Фёдар Хрысціянавіч Вент|Фёдара Вента|ru|Вендт, Фёдор Христианович}}&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;РГВИА. Фонд 409, п/с 339—771 (1903); 8-202 (1906); 14-389 (б.г.); 1-346 (1913).&lt;/ref&gt;, з абруселага нямецкага роду. У анкеце 1942 года паведамляў, што нарадзіўся 17.6.1880 года ў Крыніцы Мінскага павета{{Sfn|РС|2020|loc=01:50}}. Паводле паслужных спісаў, нарадзіўся 17.6.1883 года ў {{нп5|Церская вобласць|Церскай вобласці|ru|Терская область}}&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;. Скончыў Маскоўскі 3-ці кадэцкі корпус (1901)&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;. У 1901 годзе добраахвотнікам удзельнічаў у задушэнні [[Іхэтуаньскае паўстанне|Іхэтуаньскага (баксёрскага) паўстання]] ў Кітаі. Скончыў Міхайлаўскае артылерыйскае вучылішча (1903, па 1-м разрадзе), {{нп5|Афіцэрская электратэхнічная школа|ваенную электратэхнічную школу|ru|Офицерская электротехническая школа}} пры Пецярбургскім гарматным заводзе (1907, з адзнакай «добра»), ваенную аўтамабільную школу, Акадэмію Генеральнага штаба (1912, па 2-м разрадзе)&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;.

Паводле паслужных спісаў, паступіў у службу 31.8.1901 года, з 17.5.1902 года — унтэр-афіцэр, з 26.6.1903 — партупей-юнкер, 10.8.1903 ({{нп5|Старшынство ў чыне ваенных Расійскай імперыі|ст.|ru|Старшинство в чине военных Российской империи}} 10.8.1902) — падпаручнік артылерыі, 1.9.1906 (ст. 10.8.1906) — паручнік; з 1912 (ст. 10.8.1910) — штабс-капітан&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;, паводле ЗАФ ад 7.10.1917 (ст. 10.8.1914) — капітан&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

З вучылішча выпушчаны ў 2-гі асадны артылерыйскі полк, 11.10.1903-15.5.1904 года загадваў палкавой вучэбнай камандай. Камандзіраваны ва Усходне-Сібірскі асадны артылерыйскі полк (10.10.1904), адтуль адпраўлены ў Харбін (9.12.1904), куды прыбыў 20.1.1905 года. Напярэдадні [[Руска-японская вайна|руска-японскай вайны]], 4.2.1905 года прыбыў на перадавыя пазіцыі каля станцыі Суятунь, 19.2.1905 года зняты з пазіцый і адпраўлены ў [[Мукдэн]] (гл. {{нп5|бітва пад Мукдэнам||ru|Мукденское сражение}}), адтуль 1.7.1905 года ў {{нп5|Мікалаеўская крэпасць (Чнырах)|Мікалаеўскую крэпасць|ru|Николаевская (Чныррах) крепость}}, быў ад’ютантам упраўлення і загадчыкам гаспадаркі. З Мікалаеўскай крэпасці 16.9.1906 года накіраваны ў электратэхнічную школу ў Санкт-Пецярбург, прыбыў туды 16.10.1906 года. Падчас вучобы камандзіроўваўся ў Мікалаеўскую крэпасную артылерыю (16.4.1907), потым у Кранштацкую крэпасную артылерыю (5.6.1907). Па сканчэнні школы залічаны ў Лібаўскую крэпасную артылерыю (30.10.1907), памочнік загадчыка, затым загадчык каманды дапаможных тэхнічных сіл. Па сканчэнні Акадэміі Генеральнага штаба пераведзены ў Ковенскую крэпасную артылерыю (20.5.1912).&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;

Станам на 1.1.1909 — паручнік Лібаўскай крэпасной артылерыі (1-ы і 2-і Лібаўскія крэпасныя артылерыйскія батальёны)&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. У ліпені 1915 года — штабс-капітан Ковенскай крэпасной артылерыі&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;, каменданцкі ад’ютант штаба {{нп5|Ковенская крэпасць|Ковенскай крэпасці|ru|Ковенская крепость}}&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;. Пасля здачы Ковенскай крэпасці (8-18.8.1915), станам на кастрычнік 1915 года — капітан штаба 38-га армейскага корпуса&lt;ref&gt;https://gwar.mil.ru/heroes/chelovek_gospital2068521/&lt;/ref&gt;. Станам на 7.10.1917 года лічыўся ў Ковенскай крэпасной артылерыі, прыкамандзіраваным да {{нп5|Чугуеўскае ваеннае вучылішча|Чугуеўскага ваеннага вучылішча|ru|Чугуевское военное училище}}&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;Приказ Армии и Флоту о чинах военных от 7 октября 1917 г. // Армия и Флот Свободной России. № 241. 20 октября 1917 г.&lt;/ref&gt;, пры тым Ковенская крэпасная артылерыя расфарміравана да лістапада 1916 года&lt;ref&gt;https://gwar.mil.ru/heroes/chelovek_nagrazhdenie50020131/&lt;/ref&gt;. У ноч 15/16.12.1917 года вучылішча пацярпела цяжкія страты пры абароне Чугуева ад бальшавікоў, па выніках перамоў з імі афіцэры і юнкеры склаўшы зброю маглі раз’ехацца па дамах.

[[Урад Беларускай Народнай Рэспублікі|Урад БНР]] А. Луцкевіча 20.11.1918 года паслаў Паўла Вента як начальніка штаба арміі БНР ва [[Украінская дзяржава|Украіну]], каб азнаёміць яе вайсковае кіраўніцтва з ваеннай сітуацыяй у Беларусі{{Sfn|Латышонак|2014|с=229}}{{Sfn|РС|2020|loc=04:05-04:10}}. Паводле [[У. Ляхоўскі|У. Ляхоўскага]], Вент таксама меў мандат урада на арганізацыю вайсковых фарміраванняў БНР у Адэсе{{Sfn|РС|2020|loc=04:45-04:55}}. З ведама ўкраінскага ўрада 20.12.1918 года выехаў у Адэсу.

Пасля 20.2.1919 года консул БНР у Адэсе [[Сцяпан Некрашэвіч]] звярнуўся да галоўнакамундуючага сіламі саюзнікаў на Балканах і Поўдні Расіі, французскага генерала [[Анры Бертло]], у справе стварэння беларускіх ўзброенных фарміраванняў. Бертло прыняў Некрашэвіча і палкоўніка(так) Вента, яны асвятлілі галоўнакамандуючаму беларускае пытанне і падарылі карту Беларусі, за што той быў удзячны і, нягледзячы на нязгоду Дзянікіна, дазволіў фарміраваць беларускую дывізію. Галоўным інспектарам фарміравання быў прызначаны генерал {{нп5|Віктар Мікалаевіч Сакіра-Яхантаў|Сакіра-Яхантаў|ru|Сокира-Яхонтов, Виктор Николаевич}}, непасрэдна фарміраваннем займаўся Павел Вент, ён 11.3.1919 года атрымаў званне генерал-маёра (паводле яго анкеты 1921{{Sfn|Кныревич|2019}}).{{sfn|Архівы БНР|1998|loc=Т. 1, кн. 1., с. 552}} Адначасова Вент быў прадстаўніком БНР пры штабе войскаў саюзнікаў{{Крыніца?}}.

Да канца сакавіка 1919 годзе фарміраваная Вентам дывізія налічвала каля 1000 чалавек. З канца сакавіка 1919 года сілы саюзнікаў адступалі перад бальшавікамі і 4-6 красавіка 1919 года саюзныя войскі эвакуіраваліся з Адэсы. Вент застаўся ў Адэсе, з дапамогай [[Беларуская камуністычная арганізацыя|беларускіх камуністаў]] перайшоў на бок бальшавікоў і працягваў фарміраванне ўжо [[1-я беларуская брыгада|1-й беларускай брыгады]]. Паводле С. Некрашэвіча, Вент перастаў лічыцца з беларусамі і супрацоўнічаў менавіта з бальшавікамі. Неўзабаве брыгада вырасла ў значную сілу, нацыянальна арыентаваныя афіцэры думалі пра перадыслакацыю ў Беларусь, каб выбіць бальшавікоў, але гэта не здзейснілася. Тым жа часам Павел Вент застраліў чырвонаармейца і прыгавораны трыбуналам да адпраўкі на фронт. Аднак, 7-9 мая 1919 года пачалося {{нп5|Грыгор’еўскае паўстанне|антыбальшывіцкае паўстанне|ru|Григорьевское восстание}} {{нп5|Нікіфар Аляксандравіч Грыгор’еў|Н. Грыгор’ева|ru|Григорьев, Никифор Александрович}} да якога Вент з 1-й беларускай брыгадай далучыўся. Паўстанне ў асноўным задушана бальшавікамі да канца мая 1919 года, Вент знік, рэшткі брыгады перафарміраваны, перайменаваны ў брыгаду імя Леніна і 2.6.1919 года{{Sfn|Антонов-Овсеенко|1933|с=314}} адпраўлены на іншы фронт.{{sfn|Архівы БНР|1998|loc=Т. 1, кн. 1., с. 552-553}}

Пасля 8.8.1919 года Павел Вент з’яўвіўся ў акупаваным ужо палякамі Менску{{Sfn|РС|2020|loc=07:35-07:45}}. Потым па запрашэнні [[Яўген Ладноў|Яўгена Ладнова]]{{Sfn|РС|2020|loc=08:35-08:45}}, знаёмага па дзейнасці ў Адэсе, быў саветнікам місіі БНР у Парыжы{{Sfn|РС|2020|loc=08:45-08:50}}. Да 25.2.1920 года прыехаў у Берлін{{sfn|Архівы БНР|1998|loc=Т. 1, кн. 1., с. 687}}. У 1920 годзе саветнік Генеральнага штаба літоўскай арміі, удзельнічаў у распрацоўцы аператыўных планаў для беларускіх часцей{{Sfn|Кныревич|2019}}. Адначасова ваенны саветнік [[Вайскова-дыпламатычная місія БНР у Латвіі і Эстоніі|вайскова-дыпламатычнай місіі БНР у Эстоніі і Латвіі]], на пачатку 1920 года ад яе імя перапісваўся з камандзірам [[Асобны атрад БНР у Эстоніі|асобнага атрада БНР у Эстоніі]] — [[С. Булак-Балаховіч]]ам{{Sfn|Латышонак|2014|с=134}}{{Sfn|Латышонак|2014|с=244}}.  У канцы красавіка 1920 года планавалася, што генерал-маёр Павел Вент як радца ўвойдзе ў дэлегацыю БНР на перамовах па заключэнні мірнага дагавора з Савецкай Расіяй{{sfn|Архівы БНР|1998|loc=Т. 1, кн. 1., № 2011, с. 724}}. Адзін з упаўнаважаных 25.6.1920 года [[Рада народных міністраў БНР|Радай БНР]] весці перамовы з урадам Эстоніі пра прызнанне БНР і пасрэдніцтва Эстоніі ў прызнанні БНР урадам Савецкай Расіі{{sfn|Архівы БНР|1998|loc=Т. 1, кн. 1., № 2219-2221, с. 795-798.}}. 

Да ліпеня 1921 года падаў прашэнне ў Міністэрства абароны Чэхаславацкай Рэспублікі пра залічэнне на службу, 1.7.1921 года ўхваленае прэзідэнтам. У верасні 1921 года капітан, т.б. залічаны ў званні роўным апошняму ў былой Рускай імператарскай арміі, з 1923 — маёр, потым маёр Генеральнага штаба, з 1927 — падпалкоўнік Генеральнага штаба чэхаславацкай арміі. Служыў у 12-м ([[Ужгарад]]), 11-м ([[Кошыцы]]), 53-м (Ліпнік), 305-м ([[Чэске-Будзеёвіцы]]), 110-м ([[Нітра (горад)|Нітра]]) артылерыйскіх палках; кароткачасова камандаваў 302-м артылерыйскім палком ([[Оламаўц]]).{{Sfn|Кныревич|2019}}

Прыкладна з 1935 года на пенсіі, жыў у славацкай Нітры. Удзельнічаў у падрыхтоўцы мясцовых скаўтаў і ў Авіяцыйнай лізе. Чытаў лекцыі па тактыцы Чырвонай Арміі ў грамадзянскай вайне для чэхаславацкіх афіцэраў. У 1939 годзе, пасля нямецкай акупацыі Чэхіі і ўтварэння асобнай Славакіі, пераехаў у Прагу. З 1942 года сябра [[Беларускі камітэт самапомачы|Беларускага камітэта самапомачы]] ў Празе.{{Sfn|Кныревич|2019}}{{Sfn|РС|2020|loc=11:00-11:45}}

Двойчы жанаты. Паводле паслужных спісаў, у першым шлюбе (з 1904) меў сына Фёдара (нар. 1905)&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;{{Sfn|РС|2020|loc=12:18-12:35}}. У другім шлюбе з Уландзінай Нікласавай, ужо у Чэхаславакіі, дзяцей не было{{Sfn|РС|2020|loc=12:40-12:45}}. Сваяцтва з вядомай у Чэхіі сям’ёй надала Паўлу Венту пэўны статус і, магчыма, абараніла ад прэтэнзій з савецкага боку ў пасляваенны час{{Sfn|РС|2020|loc=12:45-12:55}}.

Пахаваны ў 1971 годзе{{Sfn|РС|2020|loc=13:45-13:52}} на [[Вышаградскія могілкі|Вышаградскіх могілках]] (сектар IX, месца 82){{Sfn|Кныревич|2019}}.

== Узнагароды ==
* {{нп5|Медаль «За паход у Кітай»||ru|Медаль «За поход в Китай»}}{{Sfn|Кныревич|2019}} (1901)
* [[Ордэн Святой Ганны]] 4-й ступені з надпісам «За храбрасць»{{Sfn|Кныревич|2019}} (15.5.1905&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;)
* [[Ордэн Святога Станіслава]] 3-й ступені{{Sfn|Кныревич|2019}} (7.11.1905&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;)
* {{нп5|Медаль «У памяць руска-японскай вайны»||ru|Медаль «В память русско-японской войны»}}{{Sfn|Кныревич|2019}} (1906)
* Знак вышэйшай ваеннай школы (1912){{Sfn|Кныревич|2019}}
* Ордэн Святой Ганны 3-й ступені{{Sfn|Кныревич|2019}} (20.4.1915&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;https://gwar.mil.ru/heroes/chelovek_nagrazhdenie50084830/&lt;/ref&gt;)
* Ордэн Святога Станіслава 2-й ступені{{Sfn|Кныревич|2019}} (12.7.1915&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;https://gwar.mil.ru/heroes/chelovek_nagrazhdenie57591732/&lt;/ref&gt;)
* Ордэн Святой Ганны 2-й ступені{{Sfn|Кныревич|2019}}
* [[Ордэн Святога Уладзіміра]] 4-й ступені{{Sfn|Кныревич|2019}}
* [[Ордэн Святога Георгія]] 4-й ступені{{Sfn|Кныревич|2019}}
* {{нп5|Медаль «За паслугі ў выдатным здзяйсненні ўсеагульнай мабілізацыі 1914»||ru|Медаль «За труды по отличному выполнению всеобщей мобилизации 1914»}}{{Sfn|Кныревич|2019}} (1915)
* {{нп5|Залатая зброя «За храбрасць»|Залатая георгіеўская шабля «За храбрасць»|ru|Золотое оружие «За храбрость»}} (1915){{Sfn|Кныревич|2019}}
* Ордэн Святога Уладзіміра 3-й ступені (1916){{Sfn|Кныревич|2019}}

{{зноскі|2}}

== Літаратура ==
* {{Кніга|ref=Антонов-Овсеенко|год=1933|аўтар=Антонов-Овсеенко В. А.|загаловак=Записки о гражданской войне: в 4 т.|том=4|месца=М.-Л.|выдавецтва=Госвоениздат|старонак=343|тыраж=5000}}
* {{Кніга|ref=Архівы БНР|год=1998|загаловак=Архівы Беларускай Народнай Рэспублікі: У 2-х кн.|адказны=Склад. [[Сяргей Шупа|С. Шупа]]|месца=Вільня — Нью-Ёрк — Менск — Прага|выдавецтва=Беларускі інстытут навукі і мастацтва. Таварыства беларускага пісьменства|старонак=1721}}
* ''Вендт П. Ф.'' Памятка военному шоферу / Сост. шт.-кап. Вендт. — [Ковно]: тип. Штаба Ковен. крепости, 1914. — 47 с.; 16 см.
* {{Кніга|ref=Латышонак|год=2014|аўтар=Латышонак А.|загаловак=Жаўнеры БНР|выдавецтва=Інбелкульт|старонак=373|выданне=выд. 3-е, перапрацаванае|isbn=978-5-00076-003-1|месца=Смаленск}}

== Спасылкі ==
* {{Артыкул|ref=Кныревич|аўтар=Кныревич С.|год=2019|спасылка=https://www.facebook.com/groups/belarusians/permalink/2431427256902708/|загаловак=Забытый генерал БНР Павел Вент|выданне=Беларусы Чэхii / Bělorusové v ČR / Belarusians in the Czech Republic|тып=Эл. рэсурс}}
* {{Артыкул|загаловак={{YouTube|uqe6ZoptZqs|Павел Вэнт, генэрал няўзброенай рэспублікі|logo=1}}|год=2020|ref=РС|выданне=Радыё Свабода — svaboda.org|тып=Эл. рэсурс}}

{{DEFAULTSORT:Вент Павел Фёдаравіч}}
[[Катэгорыя:Ваенныя Беларускай Народнай Рэспублікі]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі кадэцкіх карпусоў]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Міхайлаўскага артылерыйскага вучылішча]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Мікалаеўскай ваеннай акадэміі]]
[[Катэгорыя:Удзельнікі Грамадзянскай вайны ў Расіі]]
[[Катэгорыя:Ваенныя Беларусі]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Валожынскім раёне]]</text>
      <sha1>e0ybelzhswsr6vcssv3iw7xzh8qbdah</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Арыга Бойта</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31282</id>
    <revision>
      <id>5171127</id>
      <parentid>4075584</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T08:31:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <comment>Згодна з абмеркаваннем</comment>
      <origin>5171127</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2423" sha1="8fj58bjxv2rk7vmrlexo47vxdnbyo4s" xml:space="preserve">{{Музыкант
| Імя            = Арыга Бойта
| Подпіс        = Arrigo Boito
| Фота           = Arrigo Boito.jpg
| Апісанне_фота  = 
| Поўнае_імя     = 
| Дата нараджэння  = 
| Месца нараджэння = 
| Дата смерці    = 
| Месца смерці   = 
| Гады           = 
| Краіна         = Італія
| Прафесіі      = 
| Інструменты    = 
| Сайт           = 
}}
'''Арыга Бойта''' ({{lang-it|Arrigo Boito}}; [[24 лютага]] [[1842]] — [[10 чэрвеня]] [[1918]]) — [[Італія|італьянскі]] [[паэт]] і [[кампазітар]], добра вядомы дзякуючы сваёй оперы ''Мефістофель'' і лібрэта на оперу [[Джузэпэ Вердзі|Вердзі]] ''Атэла і Фальстаф''.

''Мефістофель'' разам з лібрэта кампазітара былі ўпершыню прэзентаваны ў [[La Scala|«Ла Скала»]] ў [[1868]] годзе, а пазней былі правераны і адрэдактаваны творцам і сталі стандартнай версіяй для рэпертуару. Пазней, А. Бойта пачаў іншую оперу, але не скончыў яе. Таксама ён пісаў лібрэта для твора Панк’елі ''La Giaconda'', яго лібрэта да ''Атэла і Фальстаф'', якія сталі вышынёй яго музычнага майстэрства. А. Бойта таксама рабіў хвалебныя трансляцыі для некаторых операў [[Рыхард Вагнер|Р. Вагнера]].

== Бібліяграфія ==
''Morelli G.'' Arrigo Boito. — Venice, 1994.

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
[http://opera.stanford.edu/Boito/main.html Тэксты лібрэта, напісаных Бойта]
{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Бойта Арыга}}
[[Катэгорыя:Кампазітары XX стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Кампазітары паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Кампазітары Італіі]]
[[Катэгорыя:Оперныя кампазітары]]
[[Катэгорыя:Паэты Італіі]]
[[Катэгорыя:Лібрэтысты]]</text>
      <sha1>8fj58bjxv2rk7vmrlexo47vxdnbyo4s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Антон Андрэевіч Сокал-Кутылоўскі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32404</id>
    <revision>
      <id>5170975</id>
      <parentid>4757920</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T20:55:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дададзена [[Катэгорыя:Ваенныя Беларускай Народнай Рэспублікі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5170975</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5742" sha1="c6v9xd5e2i7gvq8em0w8gk3gkvahotw" xml:space="preserve">{{ваенны дзеяч}}
[[Выява:Grave of Anton Sokał-Kutyłoŭski in Szczecin.jpeg|thumb|250px|Магіла Антона Сокала-Кутылоўскага]]

'''Антон Андрэевіч Сокал-Кутылоўскі''' ({{ДН|7|2|1892}}, хутар [[Чырвоная Горка]] Пінскага павета [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], цяпер [[Лунінецкі раён]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобл.]] — {{ДС|7|3|1983}}, [[Шчэцін]], [[Польшча]]) — грамадскі і ваенны дзеяч, мемуарыст.

== Біяграфія ==
У 1910 годзе скончыў Панявежскую настаўніцкую семінарыю. Настаўнічаў у школах [[Літва|Літвы]]. У 1913—1915 гадах вучыўся на Петраградскіх політэхнічных курсах. З 1915 года ў арміі. Скончыў Казанскае ваеннае вучылішча. Накіраваны прапаршчыкам на фронт. Ваяваў у [[Галіцыя|Галіцыі]] і пад [[Вільня]]й. Капітан.

З 1917 года жыў на сваім хутары. У жніўні 1918 года выехаў у [[Растоў-на-Доне]]; уступіў у армію генерала Дзянікіна. Потым вярнуўся дадому, быў прызваны ў Чырвоную Армію, адкуль уцёк і перайшоў у армію генерала Юдзеніча, якая дзейнічала ў [[Эстонія|Эстоніі]]. Летам 1920 года вярнуўся ў [[Беларусь]], на тэрыторыю акупаваную палякамі. У снежні 1920 года ўзначаліў Слуцкую брыгаду. Пасля падаўлення [[Слуцкае паўстанне|Слуцкага паўстання]] разам з брыгадай перайшоў савецка-польскую мяжу і да мая 1921 года быў інтэрнаваны.

У 1921—1939 гадах быў праваслаўным святаром, настаўнічаў. Да 1931 года захоўваў [[Сцяг Першага Слуцкага палка стральцоў БНР|cцяг Першага Слуцкага палка стральцоў БНР]].&lt;ref&gt;Слуцкі збройны чын 1920 г. у дакумэнтах і ўспамінах. — Мінск : — «Медысонт», 2006. — 188 с. — ISBN 985-6530-37-7&lt;/ref&gt;

Арыштаваны 19.6.1941 года ў [[Баранавічы|Баранавічах]]. Здолеў вызваліцца пасля пачатку вайны. З кастрычніка 1941 да ліпеня 1944 года працаваў школьным інспектарам у [[Ганцавічы|Ганцавічах]], удзельнік нацыянальнага падполля. Падпалкоўнік [[Беларуская краёвая абарона|Беларускай краёвай абароны]]. Сябра [[Беларуская незалежніцкая партыя|Беларускай незалежніцкай партыі]].&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://jivebelarus.net/history/new-history/return-of-bnp.html?page=14|title = Вяртаньне БНП. Асобы і дакумэнты Беларускай Незалежніцкай Партыі|author = [[Сяргей Ёрш]]|archive-url = https://web.archive.org/web/20190725160120/http://jivebelarus.net/history/new-history/return-of-bnp.html?page=14|archive-date = 25 ліпеня 2019|url-status = live}}&lt;/ref&gt;

Арыштаваны 30 красавіка 1945 года. Да лістапада 1947 года знаходзіўся ў Паўночнапячэрскім лагеры. 20.4.1948 года Ваенным трыбуналам войск МУС БВА асуджаны на 25 гадоў турмы. Вызвалены ў лістападзе 1957 года па амністыі.

Апошнія гады жыў у Шчэціне. Напісаў успаміны пра Слуцкае паўстанне 1920 года.

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* ''Грынь А., Міхнюк У.'' Следству вядома…: (Па старонках справы А. Сокал-Кутылоўскага з архіва КДБ) // Полымя. 1994, № 11.
* Як судзілі Антона Сокал-Кутылоўскага: Жыцьцярыс… Берасьце, 2000.
* {{Крыніцы/ЭГБ|6-1}}

== Спасылкі ==
* [http://pakutniki.narod.ru/ Пакутнікі Беларусі]
* [http://adradjency.narod.ru/nashaniusky/sokal.html СОКАЛ-КУТЫЛОЎСКІ Антон Андрэевіч]

{{DEFAULTSORT:Сокал-Кутылоўскі Антон Андрэевіч}}
[[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны]]
[[Катэгорыя:Беларуская вайсковая камісія]]
[[Катэгорыя:Удзельнікі Слуцкага паўстання]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў Шчэціне]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Лунінецкім раёне]]
[[Катэгорыя:Постаці Ганцавічаў]]
[[Катэгорыя:Члены Беларускай краёвай абароны]]
[[Катэгорыя:Члены Беларускай незалежніцкай партыі]]
[[Катэгорыя:Імігравалі ў Польшчу з Беларусі]]
[[Катэгорыя:Ваенныя Беларускай Народнай Рэспублікі]]</text>
      <sha1>c6v9xd5e2i7gvq8em0w8gk3gkvahotw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Яўген Міхайлавіч Ладноў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32443</id>
    <revision>
      <id>5170993</id>
      <parentid>5154718</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T20:57:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дададзена [[Катэгорыя:Ваенныя Беларускай Народнай Рэспублікі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5170993</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7800" sha1="13cw0d0omfjqtkzh3gzezgcqrcxh6u4" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Ладноў}}
{{ДД}}

'''Яўген Міхайлавіч Ладноў''' ({{ДН|7|7|1880}}, [[Дзвінск]] — пасля [[1932]]) — беларускі грамадска-палітычны дзеяч.

== Біяграфія ==
[[Файл:BNR, Berlin. БНР, Берлін (1919).jpg|thumb|Кіраўнікі беларускіх прадстаўніцтваў i місій у еўрапейскіх краінах. Сядзяць (злева направа): Яўген Ладноў, [[Васіль Захарка]], [[Пётр Антонавіч Крачэўскі|Пётра Крачэўскі]], [[Леанард Заяц]]; стаяць: [[Лявон Вітан-Дубейкаўскі]], [[Янка Чарапук]], [[Яўхім Бялевіч]]. Кастрычнік [[1919]] г. ([[БДАМЛіМ]]).]]
Нарадзіўся ў Віцебскай губерні. У 1905 годзе член ваеннай арганізацыі [[эсэры|эсэраў]] у [[Адэса|Адэсе]], удзельнік [[Рэвалюцыя 1905—1907 у Расіі|рэвалюцыі 1905—1907 гадоў]] у [[Расійская імперыя|Расіі]]. У гады [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] на фронце. Удзельнічаў у [[Дзяржаўная нарада, 1917|Дзяржаўнай нарадзе]] ў [[Масква|Маскве]], якая адбылася 12—15 жніўня 1917 года. Прысутнічаў на [[Першы Усебеларускі з’езд|Першым Усебеларускім кангрэсе]], быў абраны ў склад яго выканкама. Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычнiцкай рэвалюцыі]] за антысавецкую дзейнасць звольнены з вайсковай службы. У 1918 годзе ваенны міністр ва ўрадзе [[БНР]], са снежня 1919 — міністр замежных спраў. У лютым 1919 года прызначаны ўрадам БНР членам, пазней старшынёй беларускай дэлегацыі на [[Парыжская мірная канферэнцыя|Парыжскую мірную канферэнцыю]].

У 1921 годзе Ладноў увайшоў у склад [[Беларускі камітэт (Варшава)|Беларускага камітэта ў Варшаве]] (віцэ-старшыня). Выкарыстаўшы ад’езд старшыні камітэта [[Л. Дубейкаўскі|Л. Дубейкаўскага]] на жыхарства ў [[Вільня|Вільню]] і палітычны разрыў апошняга з [[А. Луцкевіч]]ам, Я. Ладноў фактычна прысвоіў кіраўніцтва ў камітэце і пры падтрымцы часткі членаў разгарнуў дзейнасць арганізацыі ў паланафільным кірунку. Публічна выступаў «за саюз усіх славян праз Варшаву, Прагу, Бялград і Сафію». У 1923—1924 гадах Ладноў склаў некалькі адозваў, у якіх абвінаваціў членаў [[Беларускі пасольскі клуб|Беларускага пасольскага клуба]] і большасць віленскіх беларускіх арганізацый у сувязях з сусветным масонствам і бальшавіцкай Масквой. 10 мая 1923 года [[Беларускае прэс-бюро]] распаўсюдзіла інфармацыю пра тое, што Ладноў — [[правакатар]] і раіла ўсім беларускім арганізацыям і дзеячам «пазбягаць блізкага знаёмства з ім».

Пазней жыў у [[Берлін]]е. Сабраў вялікую колькасць матэрыялаў аб [[масонства|масонстве]], звязваў яго дзейнасць з сусветным [[сіянізм]]ам. Частка матэрыялаў адлюстроўвала палітычную дзейнасць расійскага масонства ў перыяд Лютаўскай і Кастрычніцкай рэвалюцый, грамадзянскай вайны і эміграцыі. У 1932 годзе падрыхтаваў на імя [[прэзідэнт Германіі|прэзідэнта Германіі]] [[Паўль фон Гіндэнбург|Гіндэнбурга]] шэраг дакументаў пра падрыўную дзейнасць масонскіх лож у Еўропе. Імаверна, частка сабраных матэрыялаў увайшла ў яго кнігу «Агнём і мячом, голадам і хваробамі» (Варшава, 1922). Некаторыя матэрыялы Ладнова (дзённік, запісныя кніжкі, артыкулы, перапіска) захоўваюцца ў [[Дзяржаўны архіў Расійскай Федэрацыі|Дзяржаўным архіве Расійскай Федэрацыі]].

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* ''Чарнякевіч, А. М.'' [http://pawet.net/library/history/bel_history/charnikievich/130/%D0%9C%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%81%D1%82%D1%80_%D0%91%D0%9D%D0%A0:_%D0%B4%D0%B7%D1%96%D1%9E%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%88%D0%BB%D1%8F%D1%85%D1%96_%D0%AF%D1%9E%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0.html Міністр БНР: дзіўныя шляхі Яўгена Ладнова] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170917224734/http://pawet.net/library/history/bel_history/charnikievich/130/%D0%9C%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%81%D1%82%D1%80_%D0%91%D0%9D%D0%A0%3A_%D0%B4%D0%B7%D1%96%D1%9E%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%88%D0%BB%D1%8F%D1%85%D1%96_%D0%AF%D1%9E%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0.html |date=17 верасня 2017 }} / А. М. Чарнякевіч // Личность в истории: героическое и трагическое: сборник материалов Пятой междунар. науч.-практ. конф., посвящ. 20-летию историч. ф-та, Брест, 23-24 ноября 2011 г. / БрГУ им. А. С. Пушкина: редкол.: М. Э. Чесновский (гл. ред.) [и др.]. — Брест: БрГУ, 2012. — С. 243—249.
* {{Артыкул|спасылка=https://slavicalmanac.ru/index.php/slavicalmanac/article/view/255|аўтар=Игорь Игоревич Баринов, Елена Валерьевна Коровченко|загаловак=«Никому не желаю зла!»: Евгений Ладнов и его жизненные траектории|год=2024-06-27|мова=ru|выданне=Славянский альманах|выпуск=1-2|старонкі=103–119|issn=2782-4411|doi=10.31168/2073-5731.2024.1-2.05}}

== Спасылкі ==
{{навігацыя}}

{{Міністры замежных спраў Беларусі}}
{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Ладноў Яўген Міхайлавіч}}
[[Катэгорыя:Міністры па ваенных справах БНР]]
[[Катэгорыя:Міністры замежных спраў БНР]]
[[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Расійская імперыя)]]
[[Катэгорыя:Ваенныя Беларускай Народнай Рэспублікі]]</text>
      <sha1>13cw0d0omfjqtkzh3gzezgcqrcxh6u4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аруба</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33362</id>
    <revision>
      <id>5170929</id>
      <parentid>5156196</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T19:36:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emilia Noah</username>
        <id>155537</id>
      </contributor>
      <comment>Вікідадзеныя.</comment>
      <origin>5170929</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20005" sha1="jarayfjq9m4q0rhklwsqhf91noyfiks" xml:space="preserve">{{Дзяржава
 |Родны склон       =
 |Назва гімна          = Aruba Dushi Tera
 |Аўдыё                   = Aruba Dushi Tera instrumental.ogg
 |Форма кіравання         = [[Канстытуцыйная манархія]]
 ||lat_dir = N|lat_deg = 12|lat_min = 30|lat_sec = 21
  |lon_dir = W|lon_deg =69 |lon_min =58 |lon_sec = 17
  |region                 = AW
  |CoordScale             = 200000
 |Заснавана/Заснавана       =[[10 кастрычніка]] [[2010]]
 |Дата незалежнасці      = 1 студзеня 1986
 |Незалежнасць ад        = [[Нідэрландскія Антыльскія астравы]]
 |Найбуйнейшыя гарады       = [[Араньестад (Аруба)|горад Араньестад]] 
|Пасады кіраўнікоў = [[Нідэрландская манархія|Каралева]]&lt;br /&gt;Генерал-губернатар&lt;br /&gt;Прэм'ер-міністр
 |Кіраўнікі            = [[Каралева Нідэрландаў Беатрыкс|Беатрыкс]]&lt;br /&gt;Фрэдыс Рэфуньёл&lt;br /&gt;Майк Эмам
 |Тэрыторыя              = 178,91
  |Насельніцтва              = 101484   
  |Год перапісу           = 2010
  |Шчыльнасць насельніцтва    = 567
 |ВУП                     = 2400 млн
 |Год разліку ВУП         = 2007
}}
'''Аруба''' ({{lang2|nl|pap|Aruba}}) — краіна на аднайменным востраве ў [[Карыбскае мора|Карыбскім моры]]. З’яўляецца адной са складовых частак [[Нідэрландская манархія|Каралеўства Нідэрланды]], мае агульнае з [[Нідэрланды|Нідэрландамі]] грамадзянства. Плошча — 178,91 км². Насельніцтва (2010) — {{Num|101484}} чалавек. Сталіца — [[Араньестад (Аруба)|горад Араньестад]].

== Гісторыя ==
Першымі насельнікамі Арубы былі [[індзейцы]]-[[аравакі]] з племені ''какетыя'', якія прыбылі з тэрыторыі сучаснай [[Венесуэла|Венесуэлы]] ў канцы 1 тысячагоддзя н. э. Яны жылі малымі [[сям'я|сямейнымі]] групамі на ўзбярэжжы, займаліся ловам [[рыбы]], вырошчвалі [[кукуруза|кукурузу]] і [[клубень|клубневыя]] культуры. На [[мова|мове]] аравакаў ''orubo'' значыла «добра размешчаны»&lt;ref&gt;[http://www.visitaruba.com/about-aruba/general-aruba-facts/history/ History]&lt;/ref&gt;.

У [[1499]] г. востраў был адкрыты [[Іспанія|іспанскай]] экспедыцыяй на чале з [[Алонса дэ Ахеда]]. У [[1513]] г. іспанцы гвалтоўна перасялілі мясцовых індзейцаў на [[Востраў Гаіці|Эспаньёлу]] для працы на рудніках, але ў [[1515]] г. па каралеўскаму загаду ўцалелыя ''какетыя'' вярнуліся на радзіму, дзе заняліся развядзеннем буйной рагатай жывёлы. Яшчэ ў [[19 стагоддзе|XIX]] ст. індзейцы складалі прыкладна траціну ад усіх жыхароў Арубы&lt;ref&gt;[http://www.aruba.com/explorearuba/history.aspx Our History]&lt;/ref&gt;.

У [[1636]] г. востраў быў захоплены [[Нідэрланды|галандскай]] Ост-Індскай кампаніяй, якая валодала ім да [[Вялікабрытанія|брытанскай]] акупацыі [[1805]]—[[1816]] гг. У 1816 г. востраў быў перададзены [[Нідэрландская манархія|нідэрландскай манархіі]]. Галандцы і брытанцы амаль не клапаціліся пра Арубу, тут не існавала плантацыйных гаспадарак і сталых еўрапейскіх паселішчаў. Востраў часта наведвалі [[пірацтва|піраты]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.thunting.com/smf/legendary_treasures/the_pirate_priest_treasure_of_aruba-t7464.0.html;wap2 |title=The Pirate Priest Treasure of Aruba |access-date=5 кастрычніка 2012 |archive-date=22 красавіка 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140422105440/http://www.thunting.com/smf/legendary_treasures/the_pirate_priest_treasure_of_aruba-t7464.0.html;wap2 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Сітуацыя рэзка змянілася ў [[1826]] г., калі на Арубе было знойдзена [[золата]]. Здабыча золата і [[гуана]] прыцягвала перасяленцаў з іншых [[Антыльскія астравы|Антыльскіх астравоў]] і [[Еўропа|Еўропы]]. У выніку неміласэрнай эксплуатацыі абмежаваных прыродных рэсурсаў на востраве зніклі [[лес|лясы]], вычарпаліся многія крыніцы пітной [[вада|вады]]. Але запасы каштоўных выкапняў аказаліся малымі і да [[1916]] г. былі практычна вычарпаны.

У [[1928]]—[[1929]] гг. на Арубе быў пабудаваны [[нафта]]перапрацоўчы завод. На ім працавала каля 8000 чал. Да 1970-х гг. завод заставаўся адным з найбуйнейшых у свеце. Дзякуючы наяўнасці [[Прамысловасць|прамысловасці]] астравіцяне мелі высокі ўзровень жыцця адносна іншых краін [[Карыбскае мора|Карыбскага мора]]. Ужо ў сярэдзіне [[20 стагоддзе|XX]] ст. амаль не засталося непісьменных. У пасляваенны перыяд пачаў развівацца [[турызм]], які ў нашы дні складае аснову мясцовай [[эканоміка|эканомікі]].

У [[1956]] г. Аруба ўвайшла ў склад [[Нідэрландскія Антыльскія астравы|Нідэрландскіх Антыльскіх астравоў]]. Але ў [[1971]] г. на востраве разгарнуўся рух за незалежнасць. [[1 студзеня]] [[1986]] г. Аруба выйшла са складу Нідэрландскіх Антылаў і набыла асобны аўтаномны статус. Меркавалася, што ў [[1996]] г. будзе абвешчана незалежнасць. Аднак на сходзе ў [[Гаага|Гаазе]] ў [[1994]] г. пераход да поўнай самастойнасці быў адкладзены на няпэўны тэрмін&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/country_profiles/3978467.stm Timeline: Aruba]&lt;/ref&gt;.

== Геаграфія і прырода ==
[[Файл:Аруба.png|thumb|left|Карта Арубы]]
Аруба ўваходзіць у групу Паўднёвых Падветраных [[Малыя Антыльскія астравы|Малых Антыльскіх астравоў]]. Знаходзіцца ў 27 км на поўнач ад узбярэжжа [[Венесуэла|Венесуэлы]]. Выцягнута ў даўжыню на прыкладна 30 км, у шырыню — на 8 км&lt;ref&gt;[http://www.visitaruba.com/about-aruba/general-aruba-facts/geography/ Geography of Aruba] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130516030730/http://www.visitaruba.com/about-aruba/general-aruba-facts/geography/ |date=16 мая 2013 }}&lt;/ref&gt;. Утворана каля 90 — 95 млн гадоў таму ў выніку [[вулкан]]ічнай актыўнасці. Частка паверхні сфарміравана пазнейшымі асадкавымі пародамі, пераважна [[вапняк]]амі&lt;ref&gt;[http://www.pollsoundstore.com/.Trashes/501/m2results/websites/icm_aruba/email_03/aruba_geo.pdf Geological Origins of Aruba]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;. Найвышэйшы пункт — узгорак Джаманота (188 м). Узбярэжная зона славіцца сваімі [[пляж]]амі з белым пяском і спакойнай вадой. Частку ўзбярэжжа атачае [[карал]]авы [[рыф]], за якім месціцца Іспанская [[лагуна]]. На заходнім узбярэжжы — 3 глыбакаводныя [[заліў|залівы]], што выкарыстоўваюцца як марскія [[порт|парты]].

[[Клімат]] марскі трапічны. Сярэдняя тэмпература вагаецца ад 27 °C да 29 °C на працягу года. Сезон дажджоў цягнецца з кастрычніка па снежань, аднак агульная колькасць ападкаў вельмі малая, каля 200 мм у год. На востраве ўвесь час не хапае пітной вады. Для забеспячэння ёю насельніцтва выкарыстоўваюцца апрасняльныя ўстаноўкі&lt;ref&gt;The World Geographical Encyclopedia / John F. McCoy, Project Editor. — Thompson Gale, 2003. P. 30.&lt;/ref&gt;.

[[Флора]] паўпустынная, шмат [[кактусы|кактусаў]], [[акацыі|акацый]], а таксама {{bt-bellat||Malpighia emarginata}}, {{bt-bellat||Coccoloba swartzii}} і інш. [[Фаўна]] прадстаўлена шматлікімі [[птушкі|птушкамі]], [[марскія чарапахі|чарапахамі]] і амаль знішчаным мясцовым відам грымучых [[Змеі|змей]] {{bt-bellat||Crotalus unicolor}}&lt;ref&gt;[http://www.wildlifeextra.com/go/world/aruba.html#cr Rebecca Elliott, Birds, flora and fauna of Aruba]&lt;/ref&gt;.

== Палітыка ==
Аруба з’яўляецца часткай [[Нідэрландская манархія|Каралеўства Нідэрландаў]], аднак пры гэтым разглядаецца як самастойная [[дзяржава]], якая захоўвае [[Федэрацыя|федэратыўную]] сувязь з [[Нідэрланды|Нідэрландамі]] і агульнае з імі [[Грамадзянін|грамадзянства]]. Абарона вострава і знешнія сувязі фактычна кантралююцца Нідэрландамі.

Главой выканаўчай улады з’яўляецца [[Каралева Нідэрландаў Беатрыкс]], прадстаўленая на Арубе генерал-губернатарам (прызначаецца на шасцігадовы тэрмін па рэкамендацыі Кабінета Міністраў), і прэм’ер-міністр, які ўзначальвае Кабінет Міністраў (ад 7 да 9 міністраў, паўнамоцны міністр прадстаўляе інтарэсы Арубы ў [[Гаага|Гаазе]]).

Заканадаўчая ўлада прастаўлена аднапалатным паламентам (''Staten''). У яго склад уваходзіць 21 прадстаўнік, выбраны тэрмінам на 4 гады. Грамадзяне карыстаюцца выбарчым правам з 18 гадоў. На выбарах 2009 г. амаль палову галасоў выбаршчыкаў атрымала Арубская Народная Партыя (''Arubaanse Volkspartij'').

Вярхоўным органам судовай улады з’яўляецца Сумесны Вярхоўны Суд, які прызначаецца [[манарх]]ам&lt;ref&gt;[http://www.arubaforeignaffairs.com/afa/readBlob.do?id=694 POLITICAL STABILITY] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120325025240/http://www.arubaforeignaffairs.com/afa/readBlob.do?id=694 |date=25 сакавіка 2012 }}&lt;/ref&gt;.

Дзейнічае Канстытуцыя [[1985]] г.

== Культура ==
[[Файл:CarlosnCharlies Oranjestad, Aruba downtown.jpg|thumb|Архітэктура Аран’естада]]
Насельнікі Арубы адносяць сябе да некалькіх дзясяткаў [[этнас|этнічных супольнасцяў]], што вызначае значную стракатасць мясцовай [[культура|культуры]]. Гэта выяўляецца ў святкаванні памятных дат, характэрных для [[Нідэрланды|Нідэрландаў]], [[Карыбскае мора|Карыбскіх]] краін, [[Лацінская Амерыка|Лацінскай Амерыкі]] і [[ЗША]]. Асабліва яркім мясцовым святам з’яўляецца зімовы [[карнавал]], які суправаджаецца адначасова карыбскай, лацінаамерыканскай і галандскай музыкай і скончваецца маляўнічым нядзельным гранд-парадам. У мінулым карнавалы прымяркоўваліся да заканчэння вялікага посту. Спаленне пудзіла ''мома'' сімвалізавала завяршэнне зімовага святочнага цыкла. Гэты звычай падтрымліваецца і ў нашы дні&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://myarubanhome.com/?id=blog&amp;news=5303 |title=Experiencing the Carnival of Aruba |access-date=4 кастрычніка 2012 |archive-date=22 лютага 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110222150631/http://myarubanhome.com/?id=blog&amp;news=5303 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

З [[2009]] г. на Арубе праводзіцца міжнародны фестываль [[кіно]]&lt;ref&gt;[http://www.arubainternationalfilmfestival.com arubainternationalfilmfestival.com] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210508212038/http://arubainternationalfilmfestival.com/ |date=8 мая 2021 }}&lt;/ref&gt;, які набывае ўсё большы прэстыж.

Традыцыйная кулінарыя складаецца са страў з [[кукуруза|кукурузы]] і [[Бабовыя|бабовых]], якія звычайна тушацца ў печы і падаюцца з [[мяса]]м ([[ялавічына]], казляціна) або [[рыба]]й. Дзякуючы запазычванню іншаземных традыцый і зменам у ладзе жыцця большасць сучасных жыхароў Арубы аддае перавагу [[імпарт]]ным прадуктам: [[рыс]]у, кураціне, [[гародніна|гародніне]]. Пераважаюць [[Італія|італьянскія]] і [[кітай]]скія закусачныя. Аднак у [[кавярня]]х таксама можна пакаштаваць традыцыйныя пірагі ''пастэчы'' з [[сыр]]ам ці мясам і чорныя (па колеру) салодкія выпечкі&lt;ref&gt;[http://www.everyculture.com/A-Bo/Aruba.html#b Countries and Their Cultures:Aruba]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.aruba.com/explorearuba/culture/chefs_corner.aspx Culinary tips from top Aruban chefs]&lt;/ref&gt;.

Звычайна кожны насельнік Арубы з дзяцінства ведае некалькі [[мова|моў]]. Адной з афіцыйных моў з’яўляецца [[галандская мова|галандская]]. Шырока распаўсюджаныя [[англійская мова|англійская]] і [[іспанская мова|іспанская]] мовы. Многія размаўляюць на [[партугальская мова|партугальскай]], [[французская мова|французскай]], [[кітайская мова|кітайскай]] і інш. Французская мова выкладаецца ў школах і карыстаецца папулярнасцю з-за магчымасці працягваць адукацыю ва ўплывовых універсітэтах [[Францыя|Францыі]] і [[Бельгія|Бельгіі]]. Аднак галоўнай мовай лічыцца мясцовая крэольская мова [[пап'ямента]]. Яна выкладаецца ў школах і выкарыстоўваецца на дзяржаўным узроўні. З пашырэннем іміграцыі і ўплыву іншаземных культур, перш за ўсё амерыканскай, карыстанне пап’ямента набыло важнае значэнне для вылучэння культурных асаблівасцяў менавіта тубыльцаў самой Арубы&lt;ref&gt;[http://romanitas.uprrp.edu/portugues/volumen4/carroll.html The role of Papiamento in Aruban nationalism] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120710035338/http://romanitas.uprrp.edu/portugues/volumen4/carroll.html |date=10 ліпеня 2012 }}&lt;/ref&gt;.

Сістэма адукацыі ў агульных рысах нагадвае галандскую. На Арубе дзейнічае 68 школ, якія даюць пачатковую адукацыю, 12 школ — сярэднюю, 5 устаноў — вышэйшую адукацыю. Аднак да вышэйшай адукацыі адносяць таксама атрыманне прафесійных ведаў. Універсітэт Арубы рыхтуе спецыялістаў са званнямі бакалаўраў і магістраў у галінах права, фінансаў, эканомікі, а таксама кіравання турыстычнымі прадпрыемствамі&lt;ref&gt;[http://www.ua.aw/ua/home.do University of Aruba] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110511183939/http://www.ua.aw/ua/home.do |date=11 мая 2011 }}&lt;/ref&gt;. Акрамя таго, працуюць 2 медыцынскія школы, якія забяспечваюць выпускнікоў універсітэцкімі дыпломамі&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.aureusuniversity.com/aruba/ |title=Аureus University Aruba |access-date=4 кастрычніка 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120930055024/http://www.aureusuniversity.com/aruba/ |archivedate=30 верасня 2012 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://edu.xusom.nl/ Xavier University School of Medicine Foundatio]&lt;/ref&gt;.

Установы адукацыі фінансуюцца дзяржавай, а іх якасць лічыцца адной з найвышэйшых у Карыбскім рэгіёне.

== Зноскі ==
{{reflist|2}}

{{Уладанні Нідэрландаў у Карыбскім моры}}
{{Паўночная Амерыка}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Аруба| ]]
[[Катэгорыя:Канстытуцыйныя манархіі]]
[[Катэгорыя:Карлікавыя дзяржавы]]
[[Катэгорыя:Астравы Карыбскага мора]]</text>
      <sha1>jarayfjq9m4q0rhklwsqhf91noyfiks</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Станіслаў Нікадзімавіч Булак-Балаховіч</title>
    <ns>0</ns>
    <id>42451</id>
    <revision>
      <id>5170983</id>
      <parentid>5169298</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T20:56:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дададзена [[Катэгорыя:Ваенныя Беларускай Народнай Рэспублікі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5170983</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="81280" sha1="g49ofavcigfvulvnrqyn9l7ni73r4cj" xml:space="preserve">{{Ваенны дзеяч
 |поўнае імя       = Станіслаў-Мар'ян Нікадзімавіч Булак-Балаховіч
 |арыгінал імя     = {{lang-ru|Станислав Никодимович Булак-Балахович}}&lt;br/&gt; {{lang-pl|Stanisław Bułak-Bałachowicz}}
 |месца нараджэння = 
 |месца смерці     = 
 |выява          = Bałachowicz.JPG
 |подпіс           = Балаховіч у польскай форме
 |мянушка          = Бацька
 |псеўданім        = 
 |прыналежнасць    = [[Расійская імперыя]] (1914—1917)&lt;br /&gt;[[Расійская рэспубліка]] (1917)&lt;br /&gt;[[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|РСФСР]] (1918)&lt;br /&gt;[[Белы рух]] (1918—1919)&lt;br /&gt;[[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]] (1919—1920)&lt;br /&gt;[[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшча]] (1920—1940)
 |гады службы      = [[1914]]—[[1940]]
 |званне           = [[Генерал-лейтэнант]]
 |род войскаў      = 
 |камандаваў       = 
 |частка           = 
 |бітвы            = [[Першая сусветная вайна]]&lt;br /&gt;[[Вайна за незалежнасць Эстоніі]]&lt;br /&gt;[[Польска-савецкая вайна]]&lt;br /&gt;[[Варшаўская бітва (1920)|Варшаўская бітва, 1920]]&lt;br /&gt;[[Грамадзянская вайна ў Іспаніі]]&lt;br /&gt;[[Другая сусветная вайна]]&lt;br /&gt;[[Абарона Варшавы (1939)|Абарона Варшавы, 1939]]
 |узнагароды       = {{{!}} style=&quot;background:transparent&quot;
{{!}} {{Ордэн Святога Уладзіміра 4 ступені}}{{!!}} {{Ордэн Святой Ганны 3 ступені}} {{!!}} {{Ордэн Святой Ганны 4 ступені}} {{!!}} {{Ордэн Святога Станіслава 3 ступені}} {{!!}} 
{{!}}-
{{!}}{{Ордэн Святога Станіслава 2 ступені}}{{!!}}[[Файл:Krzyż Waleczności Armii Bułak-Bałachowicza BAR.svg|60px|«Крыж храбрых» Булак-Балаховіча]]{{!!}}{{Георгіеўскі крыж 2 ступені}}{{!!}}{{Георгіеўскі крыж 3 ступені}}
{{!}}-
{{!}} {{Георгіеўскі крыж 4 ступені}} {{!!}} [[Файл:CroixdeGuerreFR-BronzePalm.png|60px|Ваенны крыж (Францыя) з пальмавай галіной]]
{{!}}}
 |Commons        = Stanisłaŭ Bułak-Bałachowič
 |Rodovid        =
 |сувязі         = брат [[Язэп Булак-Балаховіч|Язэпа Булак-Балаховіча]]
 |у адстаўцы     = 
 |роспіс         = [[Файл:Stanisław Bułak-Bałachowicz - podpis.jpg|220пкс]]
}}
'''Станісла́ў Нікадзі́мавіч Була́к-Балахо́віч''' ({{lang-ru|Станислав Никодимович Булак-Балахович}}, {{lang-pl|Stanisław Bułak-Bałachowicz}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Беларусь|беларускі]], [[Польшча|польскі]] і [[Расія|расійскі]] вайсковы дзеяч. [[Афіцэр]] [[Кавалерыя|кавалерыі]] [[Руская імператарская армія|Рускай імператарскай арміі]], [[генерал-маёр]] [[Белы рух|Белай арміі]], [[генерал]] [[Асобны аддзел войск БНР у Балтыі|Асобнага атрада БНР]], камандзір добраахвотніцкіх атрадаў польскай арміі ў [[1920]] г., удзельнік [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі|грамадзянскай вайны ў Іспаніі]] на баку генерала [[Франсіска Франка|Франка]]. Таксама вядомы як ''Бацька Булак-Балаховіч''.

== Раннія гады ==

=== Дзяцінства. Паходжанне ===
Нарадзіўся [[22 лютага]] (па старым стылі — 10 лютага) [[1883]] года ў [[Мейшты|Мейштах]] [[Браслаўскі павет (Расійская імперыя)|Новааляксандраўскага павета]], [[Ковенская губерня|Ковенскай губерні]] [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] ў сялянскай каталіцкай сям’і&lt;ref name=&quot;Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 234&quot;&gt;Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 234.&lt;/ref&gt;. Бацька — Нікадзім Міхал Балаховіч, [[беларусы|беларус]], быў кухарам Мейштовічаў з Мейштаў. Маці — Юзэфа з дому Шафранаў, [[палякі|полька]], была пакаёўкай Малгажаты Мейштовічавай (з дому Корвін-Мілеўскай) і дачкой кухара Корвін-Мілеўскіх&lt;ref&gt;Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 243.&lt;/ref&gt;. Пасля жаніцьбы, разам з братам Людвікам, пры дапамозе ўзятай у Мейштовічаў пазыкі, Нікадзім купіў маёнтак Юдуцыны пад [[Шаркаўшчына|Шаркоўшчынай]], а ў [[1887]] годзе прадаў гэты маёнтак графу Лапацінскаму, падзяліўшы з братам інвентар. Пасля продажу маёнтка бацька ўзяў у доўгатэрміновую арэнду ад Мейштовічаў маёнтак Стакапіёва Новааляксандраўскага павета&lt;ref name=&quot;dva&quot;&gt;Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 235.&lt;/ref&gt;.

Нікадзім і Юзэфа Балаховічы мелі 9 дзяцей: трох сыноў і шэсць дачок. Найстарэйшай была дачка Марыя, наступны — Станіслаў&lt;ref name=&quot;adzin&quot;&gt;Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 241.&lt;/ref&gt;. Яго браты былі намнога малодшыя за яго: [[Язэп Булак-Балаховіч|Язэп]] нарадзіўся ў 1894, Мечыслаў — у 1899. Малодшых сясцёр звалі: Паўліна, Людміла, Вераніка, Ганна і Стэфанія&lt;ref name=&quot;adzin&quot;/&gt;. Бацька Балаховіча быў свядомым беларусам. Маці варожа ставілася да беларускага пытання. Дома Балаховічы гаварылі [[беларуская мова|па-беларуску]]. Станіслаў ведаў таксама [[руская мова|рускую]], [[польская мова|польскую]] (даволі дрэнна), [[літоўская мова|літоўскую]] і [[нямецкая мова|нямецкую]] мовы&lt;ref name=&quot;Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 234&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 242.&lt;/ref&gt;.

Паводле мужчынскай і жаночай лініі сваякамі Балаховічаў з’яўляліся сем’і Карловічаў, Лапінскіх, Ясінскіх, Лаўрыновічаў, Рабельчышаў, Эйсмантаў, Рудзінскіх і Балаховічаў. Усе яны жылі ў Новааляксандраўскім і Свянцянскім паветах&lt;ref name=&quot;adzin&quot;/&gt;.

Сваё імя Станіслаў, першы сын Балаховічаў, атрымаў па хросным бацьку Станіславе Незабытоўскім. Хроснаю маці была Марыя Мейштовічыха&lt;ref name=&quot;adzin&quot;/&gt;.

«Булак» — уласнабеларускае слова, якое азначае «воблака». Праўдападобна, гэта мянушка аднаго з шматлікіх адгалінаванняў Балаховічаў&lt;ref&gt;Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 255.&lt;/ref&gt;.

=== Адукацыя ===
Хатнім настаўнікам, які даў першую навуку, быў стрыечны брат Юліюш Ясінскі. Пачатковую адукацыю атрымаў у павятовай школе ў [[Зарасай|Новааляксандраўску]] Ковенскай губерні&lt;ref name=&quot;dva&quot;/&gt;. Пасля вучыўся ў чатырохгадовай прыватнай польскай гімназіі св. Станіслава ў [[Санкт-Пецярбург|Пецярбургу]], пад апекай кс. Ксаверыя Ясінскага, яго дзядзькі па маці, у якога і жыў&lt;ref name=&quot;Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 236&quot;&gt;Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 236.&lt;/ref&gt;.

Пажаданнем сям’і было, каб Станіслаў паступіў у духоўную семінарыю. Паколькі яму было тады толькі 16 гадоў, то ён адбыў дзеля гэтага гадавую практыку ў маёнтку Міхала Мейштовіча, пасля чаго адмовіўся ад духоўнай кар’еры і прайшоў 4-гадовыя практычна-агранамічныя курсы ў маёнтку Броэль—Плятэраў у Бяльмонтах&lt;ref name=&quot;Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 236&quot;/&gt;.

=== Праца ===
З [[1902]] года пачаў самастойна зарабляць на сябе. У 1903 годзе працаваў як бухгалтар пры пабудове чыгункі ў [[Навагрудскі павет (Расійская імперыя)|Наваградскім павеце]]. Зіму правёў на Каўказе ў свайго швагра, загадчыка чыгуначных складоў. З сакавіка 1904 года да пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] займаў пасаду ўпаўнаважанага адміністратара маёнтка Гарадзец-Лужкі ў Дзісенскім павеце, які належаў графам Зіберк-Плятэрам. У маёнтку і мястэчку Балаховіч арганізаваў добраахвотную пажарную каманду, якую ўзначальваў да вайны&lt;ref name=&quot;adzin&quot;/&gt;.

== Вайсковая служба ==

=== Пачатак Першай сусветнай вайны. Імператарская армія ===
[[Файл:Stanisłaŭ Bułak-Bałachovič11.jpg|міні|Як жаўнер аддзела Пуніна]]
З пачаткам [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]], [[20 жніўня]] [[1914]] года з групай добраахвотнікаў з Дзісеншчыны і братам Язэпам на ўласных конях, экіпіраваны і ўзброены, адправіўся добраахвотнікам на фронт&lt;ref name=&quot;Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 237&quot;&gt;Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 237.&lt;/ref&gt;. Паводле яго слоў, зрабіў гэта пасля адозвы вялікага князя [[Мікалай Мікалаевіч Малодшы|Мікалая Мікалаевіча]] да [[палякі|палякаў]] ад [[1 жніўня]]&lt;ref name=&quot;Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 237&quot;/&gt;, у якой той заявіў «Хай сатруцца граніцы, якія разадралі на часткі рускі народ. Хай уз’яднаецца ён разам пад скіпетрам рускага цара. Пад скіпетрам гэтым адродзіцца Польшча, вольная ў сваёй веры, мове і самакіраванні»&lt;ref&gt;{{cite web| url = http://www.e-reading.me/chapter.php/1004336/18/Shirokorad_Aleksandr_-_Uteryannye_zemli_Rossii._Ot_Petra_I_do_Grazhdanskoy_voyny.html| archive-url = https://archive.today/20160114132517/http://www.e-reading.club/chapter.php/1004336/18/Shirokorad_Aleksandr_-_Uteryannye_zemli_Rossii._Ot_Petra_I_do_Grazhdanskoy_voyny.html| archive-date = 14 студзеня 2016| title = Детище мировой войны| access-date = 20 студзеня 2016| language = ru| url-status = live}}&lt;/ref&gt;. Быў накіраваны на перападрыхтоўку ў 53 батальён у [[Полацк]]у.

[[20 жніўня]] [[1914]] года прыбыў і залічаны ў спісы 2-га Лейб-уланскага Курляндскага палка (на 1910 полк быў размешчаны ў горадзе [[Кальварыя (горад)|Кальварыя]]). Службу адбываў у 5-м эскадроне, 3-м звязе&lt;ref name=&quot;Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 237&quot;/&gt;. Паказаў сябе на службе добра, атрымаў медаль Св. Георгія 4-й, 3-й і 2-й ступені, два срэбныя і адзін залаты. Быў паранены ў баі пад Ваўрам&lt;ref name=&quot;Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 237&quot;/&gt;. [[9 чэрвеня]] [[1915]] быў паранены ў плячо ў часе бою ля вёскі Сярдыкі пад [[Каўнас|Коўнам]]&lt;ref name=&quot;Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 238&quot;&gt;Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 238.&lt;/ref&gt;. Быў акружаны выведвальным атрадам немцаў, аднак прарваўся і своечасова паведаміў рэзерву пра напад, які рыхтаваўся. Паранены, браў удзел у адбіцці начной атакі і быў за мужнасць прадстаўлены да афіцэрскага чыну.

[[9 ліпеня]] [[1915]] года атрымаў першы афіцэрскі чын за мужнасць, са старшынствам з 9 чэрвеня&lt;ref name=&quot;Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 238&quot;/&gt;. За захоп нямецкага абозу [[17 ліпеня]] атрымаў першую афіцэрскую ўзнагароду, стужку Св. Ганны за адвагу і падвышэнне да камандзіра 3-га звяза 5-га эскадрона. 30 жніўня у часе контратакі на вёску Лепалаты ў [[Ковенская губерня|Ковенскай губерні]] быў кантужаны цяжкім снарадам і лекаваўся ў [[Кедайней|Кейданах]]&lt;ref name=&quot;Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 238&quot;/&gt;.

2-я кавалерыйская дывізія была перакінутая на Дынабургскі фронт. Балаховіч вызначыўся ў часе адступлення, камандуючы ўзводам каля [[Яўн’елгава|Фрыдрыхштата]] і [[Екабпілс|Якабштата]], яму атрымалася 2 тыдні абараняць гэтую пазіцыю&lt;ref name=&quot;Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 238&quot;/&gt;.

У [[лістапад]]зе [[1915]] года быў камандзіраваны ў партызанскі атрад асаблівай важнасці пры штабе Паўночнага фронту ў якасці камандзіра эскадрона. Пад камандаваннем [[Леанід Мікалаевіч Пунін|Леаніда Пуніна]] гэты атрад дзейнічаў супраць немцаў у раёне [[Рыга|Рыгі]]&lt;ref name=&quot;rovs&quot;&gt;{{cite web | url = http://rovs.atropos.spb.ru/index.php?view=person&amp;mode=text&amp;id=42| archive-url = https://web.archive.org/web/20160120151212/http://rovs.atropos.spb.ru/index.php?view=person&amp;mode=text&amp;id=42| archive-date = 20 студзеня 2016| title = Станислав Булак-Балахович| work = Русский обще-воинский союз| publisher =rovs.atropos.spb.ru| access-date = 20 студзеня 2016 | language = ru}}&lt;/ref&gt;. За сталыя дзёрзкія вылазкі ў тыл немцаў пунінскія партызаны былі празваныя «рыцарамі смерці»&lt;ref name=&quot;rovs&quot;/&gt;. [[23 студзеня]] [[1916]] года ў часе бітвы пад [[Тукумс|Тукумам]] быў паранены карабіннай куляй у левае плячо&lt;ref name=&quot;Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 239&quot;&gt;Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 239.&lt;/ref&gt;. Быў эвакуяваны ў [[Санкт-Пецярбург|Петраград]] у Англійскі шпіталь, у красавіку вярнуўся на фронт і атрымаў Крыж Св. Станіслава II ступені і прызначэнне камандзірам эскадрона&lt;ref name=&quot;Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 239&quot;/&gt;. Пазней быў прызначаны камандзірам 2-га эскадрона Пуніна і прадстаўлены на атрыманне чыну паручніка. У жніўні 1916 года быў адкамандзіраваны з 2-м эскадронам са 120 людзьмі ў 6-ы сібірскі корпус у распараджэнне начальніка штаба генерала Ярашэвіча. Тут дабіўся поспеху і атрымаў намінацыю на памочніка камандзіра атрада Пуніна і прадстаўлены да чыну ротмістра, а таксама атрымаў падзяку корпусу і XII арміі ў загадзе. 25 снежня 1917 года ў часе наступлення быў цяжка паранены куляй у сківіцу і галаву. Паранены давёў атаку да канца&lt;ref&gt;Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 240.&lt;/ref&gt;.

У чэрвені [[1917]] года быў абраны салдацкім камітэтам камандзірам эскадрона і ў сувязі з гэтым пераведзены ў паручнікі ваенным камісарам [[Часовы ўрад Расіі|Часовага ўрада]]. Пасля знаходзіўся на лячэнні ў Петраградзе&lt;ref name=&quot;backa&quot;/&gt;. На момант [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] знаходзіўся ў [[Луга (Расія)|Лузе]] ([[Санкт-Пецярбургская губерня]]), дзе меў атрад і кантраляваў ваколіцы&lt;ref name=&quot;backa&quot;&gt;{{cite web | author = Корявцев П. М.| url = http://antisys.ru/bb.html| archive-url = https://web.archive.org/web/20160120151548/http://antisys.ru/bb.html | archive-date = 20 студзеня 2016| title = «Батька»: история одного предателя| access-date = 20 студзеня 2016 | language = ru}}&lt;/ref&gt;.

=== Служба ў Чырвонай арміі ===
Бальшавікі, не маючы рэальных сіл у раёне дыслакацыі атрада Балаховіча, вырашылі легалізаваць яго&lt;ref name=&quot;backa&quot;/&gt;. У лютым 1918 прызначаны камандзірам I Лужскага партызанскага кавалерыйскага палка IV Петраградскай дывізіі [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміі]], які пазней быў перайменаваны ў 3-і Петраградскі кавалерыйскі полк&lt;ref name=&quot;backa&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 249&quot;&gt;Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 249.&lt;/ref&gt;. Загадам [[Леў Давідавіч Троцкі|Льва Троцкага]] частка не падлягала кантролю ваеннага камісара. Балаховіч выкарыстаў гэта, не дапускаючы набору камуністамі і запаўняючы шэрагі беларусамі, палякамі ды рускімі&lt;ref name=&quot;Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 249&quot;/&gt;.

У ліпені [[1918]] года партызанскі атрад займаўся задушэннем сялянскіх антыбальшавіцкіх паўстанняў у Лужскім павеце і ў Стругах Белых, якія былі выкліканыя дзеяннямі прадатрадаў&lt;ref name=&quot;rovs&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;backa&quot;/&gt;. Пазней старшыня Пскоўскага губвыканкама дакладваў пра задушэнні на з’ездзе наступнае: «Атрад вёў відавочна правакацыйную работу ў вёсцы. На яго зверскія „рэквізіцыі“ і наогул яго манеру ад сялян увесь час даводзілася чуць скаргі. Калі з прычыны гэтага паднімалася сялянскае паўстанне, Балаховіч ехаў і ўціхамірваў яго са страшнай жорсткасцю…»&lt;ref name=&quot;backa&quot;/&gt;.

На [[25 кастрычніка]] [[1918]] года колькасць палка складала 1 121 чалавек (38 — камандны склад, 883 — у страі і 200 па-за строем)&lt;ref name=&quot;rovs&quot;/&gt;.

З узмацненнем [[Белы рух|белага руху]] і адначасовым ростам рэпрэсій з боку органаў [[Усерасійская надзвычайная камісія па барацьбе з контррэвалюцыяй і сабатажам|ЧК]] Булак-Балаховіч прыйшоў да высновы пра неабходнасць перайсці на бок белых&lt;ref name=&quot;backa&quot;/&gt;. У сярэдзіне кастрычніка 1918 года ў [[Пскоў|Пскове]], які заставаўся ў руках немцаў, з’явіліся два афіцэры-балахоўцы, якія ўсталявалі кантакт з штабам белага Добраахвотніцкага корпуса, які фармаваўся ў гэтым горадзе&lt;ref name=&quot;Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 249&quot;/&gt;. 17 кастрычніка было распрацавана пагадненне паміж Балаховічам і начальнікам выведкі Пскоўскага корпуса. Згодна з ім, Балаховіч меўся перайсці на бок белых у пачатку лістапада. Але яго I эскадрон пад камандаваннем пад’есаула Пярмікіна перайшоў да белых ужо [[26 кастрычніка]], праз што Балаховіч апынуўся ў складанай сітуацыі&lt;ref name=&quot;Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 249&quot;/&gt;. Намеснік камісара Паўночнай камуны Багацін выклікаў Балаховіча да сябе, пагражаючы ў выпадку няяўкі Рэвалюцыйным трыбуналам&lt;ref name=&quot;Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 249&quot;/&gt;.

У Петраград паехаў пераапрануты ў Балаховіча яго ардынарац, [[татары]]н Куба Хасяневіч, які перад канцом падарожжа пераапрануўся і збег&lt;ref name=&quot;Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 249&quot;/&gt;. Балаховіч у гэты час пераканаў вайсковага камісара Гдоўска-Тарошынскага раёна [[Ян Фрынавіч Фабрыцыус|Яна Фабрыцыуса]] ў сваёй адданасці савецкай уладзе і паабяцаў адпомсціць Пярмікіну&lt;ref name=&quot;Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 249&quot;/&gt;. Пасля гэтага сфабрыкаваў загад ваеннага Рэўкама, паводле якога яму прадпісвалася наступаць на Пскоў, ды пачаў збіраць свае падраздзяленні ў раёне станцыі Белыя Стругі. Тут як «атаман сялянскіх партызанскіх атрадаў» ён выдаў адозву да сялянства з заклікам змагацца з бальшавікамі ды пачаў прасоўвацца ў бок Тарошына&lt;ref name=&quot;Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 250&quot;&gt;Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 250.&lt;/ref&gt;.

У Пскоў Булак-Балаховіч са сваімі паплечнікамі (каля 800 шабель) прыбыў [[2 лістапада]] 1918 года. Атраду была абвешчана амністыя, афіцэрам былі захаваныя іх ранейшыя чыны, а Булак-Балаховічу — нададзенае званне [[ротмістр]]а&lt;ref name=&quot;rovs&quot;/&gt;.

=== У Белай арміі ===
[[Файл:Bułak-Bałachowicz real photo.jpg|міні|300пкс|Візіт найвышэйшага камандавання эстонскай арміі ў Пскоў 31 мая 1919 г. Генерал С. Булак-Балаховіч (злева) размаўляе з камандуючым эстонскай арміяй Ёханэсам Лайданерам]]
У сярэдзіне лістапада Булак Балаховіч і яго афіцэры дабіліся адхілення генерал-маёра [[Аляксей Яфімавіч Вандам|Аляксея Вандама]] ад камандавання і паспрабавалі правесці на пасаду самога Балаховіча, аднак камандаванне корпусам прыняў Г. Нэф&lt;ref name=&quot;rovs&quot;/&gt;.

[[25 снежня]] [[1918]] года часткі Паўночнай арміі падпарадкаваліся ўладзе незалежнай [[Эстонія|Эстоніі]]. Армія была пераўтвораная ў Паўночна-Заходні корпус, які быў падзелены на дзве групы ў аператыўных адносінах. Адна група дзейнічала ў раёне [[Нарва|Нарвы]], другая — на [[пскоў]]скім кірунку&lt;ref name=&quot;hryck&quot;&gt;{{cite web | author = [[Анатоль Пятровіч Грыцкевіч|Анатоль Грыцкевіч]]| url = http://www.jivebelarus.net/history/faces/stanislaw-bulak-balachowicz.html| archive-url = https://web.archive.org/web/20160120151715/http://www.jivebelarus.net/history/faces/stanislaw-bulak-balachowicz.html| archive-date = 20 студзеня 2016| title = Станіслаў Булак-Балаховіч (1883—1940)| publisher = jivebelarus.net| access-date = 20 студзеня 2016 }}&lt;/ref&gt;.

У студзені [[1919]] года за паспяховае адступленне ад Пскова быў прызначаны падпалкоўнікам&lt;ref name=&quot;rovs&quot;/&gt;. У лютым атрад увайшоў у склад Паўночнага корпуса генерала Радзянкі&lt;ref name=&quot;Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 250&quot;/&gt;.

У канцы лютага Булак-Балаховіч прапанаваў камандаванню зрабіць набег на бальшавікоў. Балаховіч павінен быў з вострава Парысара зайсці ў тыл, выставіўшы заслону для прыкрыцця левага фланга атрада палкоўніка Вятрэнкі&lt;ref name=&quot;rovs&quot;/&gt;. Наступленне павінна было пачацца а 4-й гадзіне раніцы, але а 1-й гадзіне ночы Балаховіч папрасіў адкласці набег да наступнага дня. Гэтую просьбу ён матываваў з’яўленнем трэшчын на лёдзе [[Чудское возера|Чудскога возера]], па якім меўся ісці партызанскі атрад. Адмяніць прыказ Радзянка ўжо не мог, бо іншыя часткі выступілі ўжо ўвечары мінулага дня і сувязі з імі не было. У выніку атрад Вятрэнкі атрымаў неапраўданыя страты&lt;ref name=&quot;rovs&quot;/&gt;. Пасля гэтага няўдалага набегу, з мэтай пераўтварэння партызанскага атрада ў страявую частку, камандаванне скасавала штаб атрада Булак-Балаховіча як залішні, а сам конны атрад быў пераназваны ў Конны полк Булак-Балаховіча&lt;ref name=&quot;rovs&quot;/&gt;.

Вясной полк дзейнічаў на беразе Чудскога возера ў раёне вёскі Мехікарм і вострава [[Востраў Пійрысар|Пійрысар]], адкуль рабіў пірацкія напады ў тыл частак Чырвонай Арміі, у тым ліку на [[Талабскія астравы]]&lt;ref name=&quot;Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 250&quot;/&gt;. 5 красавіка Балаховіч заняў [[Гдоў]], дзе яму ўдалося захапіць казначэйства, кулямёты і вялікую колькасць рыштунку&lt;ref name=&quot;rovs&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 250&quot;/&gt;.

Да [[Вялікдзень|Вялікадня]] 1919 года Булак-Балаховіч атрымаў званне палкоўніка і, паводле хадайніцтва генерала А. Радзянкі, прызначаны інспектарам кавалерыі корпуса. Паводле слоў Радзянкі, зрабіў ён гэта з мэтай «адцягнуць яго ад партызан яго атрада і гэтым спыніць у корпусе імкненне да партызаншчыны»&lt;ref name=&quot;rovs&quot;/&gt;. У гэты час ён знаходзіўся ў [[Нарва|Нарве]]&lt;ref name=&quot;Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 250&quot;/&gt;. Камандаванне палком атрымаў [[Язэп Булак-Балаховіч|Язэп Балаховіч]]&lt;ref name=&quot;Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 250&quot;/&gt;.

Не пазней за красавік 1919 года палкоўнік літоўскай арміі Мікас Гядгаўдас прапанаваў Станіславу Булак-Балаховічу перайсці са сваім атрадам у склад літоўскай арміі, на што той пагадзіўся. У лісце прадстаўніку [[Літва|Літвы]] Балаховіч выказаўся, што ён «здаўна выношваў мару прыбыць на чале добра ўзброенага атрада для абароны граніц на сваю Радзіму»&lt;ref&gt;Балахоўцы… С. 74.&lt;/ref&gt;. Ён сказаў, што гатовы стварыць у Эстоніі атрад у некалькі соцень жаўнераў літоўскай арміі, але для гэтага «неабходна некаторая маральная і матэрыяльная падтрымка з боку Літвы». [[10 мая]] прадстаўнік атрада Балаховіча жаўнер Галкін перадаў літоўскім прадстаўнікам пісьмовае прашэнне аб залічэнні ў літоўскае войска «Балаховіча з літоўцамі». [[15 мая]] літоўскі міністр загадвае маёру Аляксандрасу Шумскасу выехаць у Эстонію і арганізаваць перапраўку атрада Балаховіча ў Літву, на што літоўскім урадам было выдзелена 10 000 [[аўксін]]аў. Балаховіч, прыняўшы літоўскія грошы, адкладвае высылку жаўнераў на пазнейшы час&lt;ref&gt;Балахоўцы… С. 75.&lt;/ref&gt;. У лісце ад [[15 чэрвеня]] Балаховіч абавязваецца ў хуткім часе ажыццявіць ускладзеныя на яго задачы, але адзначае пра складанасць збору літоўцаў. 14 чэрвеня на літоўскі фронт быў высланы невялікі атрад пад камандаваннем Паўлоўскага. Аднак неўзабаве, пасля некалькіх баёў на баку літоўцаў, праз небаяздольнасць і харчовае ды фінансавае пытанне атрад быў высланы назад. [[27 ліпеня]] камандуючы літоўскай арміяй Сільвестрас Жукаўскас загадаў перадаць прадстаўніку Балаховіча наступнае: «Паведаміце, што мы яго не чакаем і што хай атрымлівае забеспячэнне ад латвійскага насельніцтва…»&lt;ref&gt;Балахоўцы… С. 77.&lt;/ref&gt;.

У канцы красавіка, у часе падрыхтоўкі да наступлення, Станіслаў атрымаў назад камандаванне зыходнай групай&lt;ref name=&quot;Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 251&quot;&gt;Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 251.&lt;/ref&gt;. [[15 мая]] яго атрад пераправіўся на караблях праз Чудское возера і заняў Гдоў. Гэты манеўр [[Вайна за незалежнасць Эстоніі|дапамог эстонцам]] заняць [[25 мая]] [[Пскоў]]. За гэтыя дзеянні Балаховіч падвышаны да палкоўніка&lt;ref name=&quot;Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 251&quot;/&gt;.

[[29 мая]] часткі Балаховіча ўступілі ў [[Пскоў]], ужо заняты на той час часткамі 2-й эстонскай дывізіі&lt;ref name=&quot;backa&quot;/&gt;. Тут Балаховіч гаспадарыць як вайсковы камендант Пскоўска-Гдоўскага раёна. З часам гаспадарання Балаховіча звязаныя публічныя павешанні на ліхтарах, якія праходзілі днём. Пакаранні праходзілі амаль штодзённа ў прысутнасці самога Балаховіча&lt;ref name=&quot;rovs&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;hryck&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 251&quot;/&gt;. У ліпені, пасля пратэсту прадстаўнікоў саюзнікаў, пакаранні смерцю ў цэнтры горада былі спыненыя&lt;ref name=&quot;rovs&quot;/&gt;. Балаховіч таксама прымяняў смяротныя пакаранні ў дачыненні да прадаўцоў нюхацельнага [[какаін]]у, таксама за некаторыя злоўжыванні расстраляў некалькі байцоў сваёй сотні&lt;ref name=&quot;rovs&quot;/&gt;. За 10 месяцаў было павешана агулам каля 120 чалавек&lt;ref name=&quot;Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 251&quot;/&gt;. Таксама Балаховічам практыкаваўся прымусовы збор з «заможных элементаў» (у асноўным [[Яўрэі|жыдоў]]) на ўтрыманне частак Белай арміі&lt;ref name=&quot;rovs&quot;/&gt;.

У ліпені 1919 года на бок Булак-Балаховіча перайшоў пяхотны полк Чырвонай Арміі&lt;ref name=&quot;hryck&quot;/&gt;.

У кіраўніцтве белай арміі наспяваў канфлікт паміж белымі генераламі [[Мікалай Мікалаевіч Юдзеніч|Мікалаем Юдзенічам]] і [[Аляксандар Паўлавіч Радзянка|Аляксандрам Радзянкам]], [[манархізм|манархістамі]], якія складалі бальшыню ў палітычным і вайсковым кіраўніцтве Паўночна-Заходняй арміі, і рэвалюцыйна-дэмакратычнай групай на чале з Булак-Балаховічам, які быў на левым, [[Партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў|эсэраўскім]], крыле гэтай групы&lt;ref name=&quot;hryck&quot;/&gt;.

У жніўні, паводле просьбы генерала Арсеннева, Балаховіч быў прызначаны генерал-маёрам. Падставай для падвышэння стаў пераход частак Балаховіча і эстонцаў у контарнаступленне супраць бальшавікоў, якія блізка падышлі да Пскова&lt;ref name=&quot;rovs&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;hryck&quot;/&gt;. Прыкладна ў той жа час Балаховіч быў абвінавачаны ў друкаванні фальшывых грошай, так званых [[Керанкі|керанак]]. Паводле патрабаванняў Балаховіча Тэшнер вырабіў [[клішэ]] для 40-рублёвых керанак, якія друкаваліся ў доме Камерцыйнага банка пад памяшканнем раённай камендатуры&lt;ref name=&quot;rovs&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;backa&quot;/&gt;.

У Пскове Балаховіч актыўна кантактаваў з прадстаўнікамі [[Антанта|Антанты]] і эстонскага войска, у выніку чаго прадстаўнікі саюзнікаў [[19 жніўня]] 1919 года адхілілі генерала Арсеннева з пасады камандзіра 2-га корпуса і прызначылі на яго месца Балаховіча&lt;ref name=&quot;backa&quot;/&gt;.

[[22 жніўня]] 1919 года галоўнакамандуючы Мікалай Юдзеніч аддаў загад палкоўніку Б. Перамыкіну заняць Пскоў, арыштаваць Булак-Балаховіча і аддаць яго пад ваенны суд за беззаконныя дзеянні&lt;ref name=&quot;hryck&quot;/&gt;. [[23 жніўня]] Булак-Балаховіч быў зняты з пасады камандуючага корпусам&lt;ref name=&quot;hryck&quot;/&gt;. Булак-Балаховічу з дваццаццю коннікамі з яго асабістай сотні ўдалося ўцячы ў Гдоў, дзе ён падпарадкаваўся Юдзенічу&lt;ref name=&quot;hryck&quot;/&gt;. Балаховіч фармальна здаў камандаванне, але яго атрад прыняў брат Язэп Балаховіч&lt;ref name=&quot;Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 253&quot;&gt;Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 253.&lt;/ref&gt;. [[26 жніўня]] праз пагаршэнне стасункаў між эстонцамі і Паўночнай-Заходняй арміяй з прычыны арышту Балаховіча эстонцы пакінулі Пскоў, у выніку чаго той быў заняты бальшавікамі&lt;ref name=&quot;Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 253&quot;/&gt;. Юдзеніч не пераймаўся стратай Пскова, яго галоўнай мэтай было наступленне на Петраград&lt;ref name=&quot;Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 253&quot;/&gt;.

У хуткім часе Балаховіч уцёк з-пад хатняга арышту. [[25 жніўня]] Балаховіч з невялікім атрадам сышоў у кірунку станцыі Могліна, дзе прыняў удзел у баі з бальшавікамі&lt;ref name=&quot;rovs&quot;/&gt;. Працягваў партызанскую барацьбу пры эстонскай падтрымцы ў раёне Пскова&lt;ref name=&quot;rovs&quot;/&gt;.

Пасля паражэння Паўночна-Заходняй арміі пад Петраградам у лістападзе 1919 года сярод яе камандавання ўзмацніліся рознагалоссі. Яны абвастрыліся пасля адыходу Паўночна-Заходняй арміі на тэрыторыю Эстоніі і пачатку мірных перамоваў паміж Савецкай Расіяй і Эстоніяй. Расійская Паўночна-Заходняя армія павінна была быць інтэрнавана і падлягала ліквідацыі&lt;ref name=&quot;hryck&quot;/&gt;.

=== На баку БНР ===
{{Асноўны артыкул|Асобны аддзел войскаў БНР у Балтыі}}
[[Файл:Stanisłaŭ Bułak-Bałachovič3.png|міні|Станіслаў Булак-Балаховіч са сваім сабакам Райтам, кастрычнік-лістапад 1919 года]]
[[Файл:Stanisłaŭ Bułak-Bałachovič5.jpg|міні|злева| Станіслаў Булак-Балаховіч са сваім штабам, кастрычнік-лістапад 1919]]
[[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Рада БНР]] звярнула ўвагу на Булак-Балаховіча яшчэ восенню 1918 года, адразу пасля яго пераходу на бок белых. Усталяванне кантакту было немагчымым праз адсутнасць беларускага прадстаўніцтва ў Эстоніі. Акрамя гэтага, нямецкія акупацыйныя ўлады не пагаджаліся на арганізацыю беларускага войска&lt;ref name=&quot;Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 132&quot;&gt;Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 132.&lt;/ref&gt;. Праз год, [[18 кастрычніка]] [[1919]] года, шэф [[Вайскова-дыпламатычная місія БНР у Латвіі і Эстоніі|Беларускай вайскова-дыпламатычнай місіі ў Латвіі і Эстоніі]] палкоўнік [[Канстанцін Барысавіч Езавітаў|Кастусь Езавітаў]] устанавіў кантакт з Балаховічам. «Бачыўся з прадстаўнікамі Атрада Ген. Балаховіча. Балаховіч цяперака зусім вольны чалавек… Хацеў бы быць бліжэ да Бацькаўшчыны (Вільня). Лічыў адзін раз сябе літвіном{{#tag:ref|Пад літвінамі тут маюцца на ўвазе літоўцы. У пачатку XX ст. у беларускамоўнай літаратуры і прэсе такі назоў быў найбольш распаўсюджаны для абазначэння балтамоўнага насельніцтва сучаснай Літвы.|group=&quot;A&quot;}}, але цяпер даведаўся аб беларусах і сам ня ведае хто ён. Трэба, кажэ, добра пазнаёміцца з картай, рухам і гісторыяй», — так адзначыў першую завочную сустрэчу [[Канстанцін Барысавіч Езавітаў|Кастусь Езавітаў]]. Далей Езавітаў зазначыў: «Я прапанаваў запытаць яго: Ці ведае ён беларускую (простую) мову; ці ведае мову літоўскую; ці ведае што фамілія его зусім беларуская; па літоўску была б Балаховічунас; як ён адносіцца да нацыянальных пытанняў і ці прызнае ён незалежнасць Беларускай Народнай Рэспублікі»&lt;ref name=&quot;Балахоўцы. С. 19&quot;&gt;Балахоўцы… С. 19.&lt;/ref&gt;. Праз некалькі дзён прадстаўнікі генерала ізноў сустрэліся з Езавітавым. «Яны прыйшлі да мяне і паведамілі, што Балаховіч беларускую мову ведае і Беларускую Народную Рэспубліку прызнае і гатоў бараніць». Для свайго пераходу Балаховіч запрасіў 400 тысяч марак, якія была патрэбныя на ўтрыманне атраду&lt;ref name=&quot;Балахоўцы. С. 19&quot;/&gt;.

[[14 лістапада]] [[1919]] года Балаховіч падаў афіцыйную дэкларацыю аб беларускім грамадзянстве і прыняцці яго на беларускую службу&lt;ref name=&quot;Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 132&quot;/&gt;. Атрад атрымаў афіцыйную назву «Асобны аддзел войскаў БНР у Балтыі». Не пазней за [[24 лістапада]] Балаховіч атрымаў ад [[Клаўдзій Сцяпанавіч Дуж-Душэўскі|Клаўдзія Дуж-Душэўскага]] і [[Канстанцін Барысавіч Езавітаў|Кастуся Езавітава]] беларускую форму, пячаткі і штамп Асобнага атраду&lt;ref&gt;Балахоўцы… С. 105&lt;/ref&gt;.

[[26 лістапада]] — «Асобны аддзел», паводле дамовы беларускіх дыпламатаў [[Клаўдзій Сцяпанавіч Дуж-Душэўскі|Клаўдзія Дуж-Душэўскага]] і Езавітава з урадам Эстоніі, прыняты на часовае ўтрыманне Эстоніі, фінансавыя выдаткі залічаныя ў якасці дзяржаўнай пазыкі БНР&lt;ref name=&quot;Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 132&quot;/&gt;. Не ўдалося дабіцца згоды эстонцаў на павелічэнне атрада шляхам мабілізацыі беларусаў, якія знаходзіліся на тэрыторыі Эстоніі, а таксама атрымаць дапамогу з боку дзяржаў Антанты. Амерыканская місія перадала балахоўцам палявы шпіталь і медыкаменты&lt;ref name=&quot;Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 133&quot;&gt;Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 133.&lt;/ref&gt;.

У лістападзе—снежні [[1919]] «Асобны аддзел» займаў частку антыбальшавіцкага фронту каля [[Ізборск]]а, паміж эстонскай і латышскай арміямі&lt;ref name=&quot;Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 132&quot;/&gt;. З прычыны эстонска-савецкіх перамоў Езавітаў зрабіў у [[Рыга|Рызе]] прапанову прыняць атрад Балаховіча пад латышскае камандаванне, на што атрымаў адмову. Магчыма, адной з прычын адмовы сталі беларускія прэтэнзіі на [[Даўгаўпілс|Дзвінск]]&lt;ref name=&quot;Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 133&quot;/&gt;.

У пачатку студзеня [[1920]] года [[Латвія]] выказала згоду прыняць частку атраду на сваёй тэрыторыі, у населеным пункце [[Алукснэ|Марыенбург]], аднак адмовілася прыняць яго пад сваё камандаванне&lt;ref name=&quot;Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 133&quot;/&gt;.

[[22 студзеня]] [[1920]] «Асобны аддзел» юрыдычна ўключаны Радай БНР (урад [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Антона Луцкевіча]]) у склад беларускага войска&lt;ref name=&quot;Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 134&quot;&gt;Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 134.&lt;/ref&gt;.

У ноч на з [[27 студзеня|27]] на [[28 студзеня]] [[1920]] Балаховіч арыштаваў галоўнакамандуючага Паўночна-Заходняй арміі [[Мікалай Мікалаевіч Юдзеніч|Мікалая Юдзеніча]]. Арышт Юдзеніча быў здзейснены Булак-Балаховічам нібыта для «разлікаў» на ўтрыманне рэшткаў Паўночна-заходняга войска. Юдзеніч быў вызвалены эстонскімі ўладамі&lt;ref name=&quot;Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 134&quot;/&gt;.

[[8 лютага]] 1920 Езавітаў звярнуўся з лістом да [[Юзаф Пілсудскі|Юзафа Пілсудскага]], у якім, спасылаючыся на яго дэкрэт аб фармаванні беларускага войска, прасіў выдзеліць атраду генерала Булак-Балаховіча ўчастак фронту на левым флангу польскіх войскаў. Гэты ліст прадстаўніку Польскай рэспублікі ў Рызе, Б. Боўфалу ўручыў сакратар беларускай місіі [[Янка Чарапук]]. Боўфал адмовіўся рабіць нейкія крокі ў гэтай справе, сцвярджаючы што Езавітава і Душэўскага адклікаў іх ўласны ўрад, якога Польшча не прызнае&lt;ref name=&quot;Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 134&quot;/&gt;.

=== Пад польскім камандаваннем. Польска-савецкая вайна ===
[[Файл:Stanisłaŭ Bułak-Bałachovič6.jpg|міні|300пкс|Станіслаў Булак-Балаховіч і польскія афіцэры. Брэст, 1920 г.]]
[[Файл:Stanisłaŭ Bułak-Bałachovič8.jpg|міні|300пкс|Генерал-маёр Станіслаў Булак-Балаховіч з чынамі штабу яго атраду. [[Вёска Чаромха|Чаромха]], [[1920]] г.]]
[[Файл:Stanisłaŭ Bułak-Bałachovič7.jpg|міні|злева|300пкс|Штаб групы Булак-Балаховіча. [[Брэст]], 1920 г.]]
[[Файл:Bulak-Balachowicz and his men, 1920.jpg|міні|300пкс|Балаховіч з атрадам, 14 сакавіка 1920 г.]]
Палякамі былі распачатыя сакрэтныя перамовы з Балаховічам пры пасярэдніцтве яго брата Язэпа ў канцы студзеня 1920 года.

[[17 лютага]] 1920 года Балаховіч выказаў згоду на пераход пад польскае камандаванне (у дзень прыняцця ў склад беларускага войска ўрадам Антона Луцкевіча), адпаведнае пагадненне было падпісанае ў Рызе [[23 лютага]]&lt;ref name=&quot;Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 135&quot;&gt;Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 135.&lt;/ref&gt;. Паводле ўспамінаў [[Зінаіда Мікалаеўна Гіпіус|Зінаіды Гіпіус]], сам Булак-Балаховіч у канцы сакавіка 1920 года так тлумачыў абставіны пераходу свайго атраду з Эстоніі ў Польшчу&lt;ref&gt;Балахоўцы… С. 149&lt;/ref&gt;:

{{Цытата|Эстонія выпусціла толькі адзін мой атрад узброеным. Мае людзі ў гэтым атрадзе адмовіліся раззброіцца. У красавіку я павінен з імі ізноў ісці супраць бальшавікоў [...] Палякі прымуць мяне. Мой атрад ужо у Брэст-Літоўску. Я сустрэнуся з Пілсудскім і пакіну яго неадкладна, каб уз'яднацца з атрадам [...] Я беларус і каталік, але я змагаўся за Расію і буду падтрымліваць расійскую справу.}}

[[26 лютага]] атрад (налічваў каля 800 байцоў) пераведзены ў [[Брэст]] (у [[Брэсцкая крэпасць|Брэсцкую крэпасць]]) для падмацавання і перафармавання&lt;ref name=&quot;Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 135&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Балахоўцы… С. 22.&lt;/ref&gt;. Адзіным папаўненнем атраду былі няпоўныя 200 жаўнераў, дастаўленыя з Эстоніі і Латвіі [[21 чэрвеня]] 1920 года&lt;ref name=&quot;Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 135&quot;/&gt;. Толькі кожны пяты жаўнер быў беларусам&lt;ref name=&quot;Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 135&quot;/&gt;.

Атрад генерала Булак-Балаховіча быў адасланы на фронт у ваколіцы [[Кіеў|Кіева]] 9 чэрвеня 1920. 10 чэрвеня польскія войскі пачалі адступленне з глыбіні польскіх пазіцый ва Украіне, выкліканае прарывам арміі [[Сямён Міхайлавіч Будзённы|Сямёна Будзённага]]. У сярэдзіне ліпеня часткі Балаховіча абараняюць лінію [[Стыр]] і выхады з палескіх абшараў. У канцы ліпеня атрад адступіў на [[Стаход]]. У хуткім часе атрад, падмацаваны арэнбургскімі казакамі, правёў паспяховы бой за [[Любэшыў|Любяшоў]], аднак для прыкрыцця пяхоты адступіў да [[Камень-Кашырскі|Камень-Кашырскага]]. [[3 жніўня]] генерал пакінуў і Камень-Кашырскі. Праз некалькі дзён Балаховіч перайшоў [[Заходні Буг|Буг]] і перайшоў у [[Людвінаў]]. На гэты час яго атрад складаў не больш за 700 чалавек&lt;ref&gt;Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 137.&lt;/ref&gt;.

У сярэдзіне жніўня, у пераломны момант [[Варшаўская бітва (1920)|Варшаўскай бітвы]], у складзе 3-й арміі прыкрываў манеўр польскіх войскаў з-над Вяпра. 15 жніўня аддаў прыказ сканцэнтраваць свае сілы ў [[Лэнчна]]й, які выкананы на наступны дзень. У гэты дзень атрад налічваў 1000 штыхоў і 400 шабляў. Пасля камбінаванай паспяховай атакі на [[Пухачаў]] рушыў у кірунку [[Уладава|Уладавы]] (17 жніўня)&lt;ref&gt;Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 138.&lt;/ref&gt;.

У верасні польскія войскі пачалі наступленне на фронце ад мяжы з Румыніяй да Брэста. 13 верасня група генерала Балаховіча ўзяла [[Камень-Кашырскі]]. [[26 верасня]] Балаховічам узяты [[Пінск]], гэтым рассек 4-ю савецкую армію. Аперацыя па захопе самога Пінска сталася адной з самых удалых вайсковых аперацый групы Балаховіча за час ваенных дзеянняў на бальшавіцкім фронце. 30 верасня група генерала Булак-Балаховіча была замененая 18-й ПД, завяршыўшы свой удзел у [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайне]]&lt;ref&gt;Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 139.&lt;/ref&gt;.

=== Палескі паход ===

==== Перадумовы ====
У той час, калі вяліся перамовы пра перавод Балаховіча на польскі бок, Пілсудскі шукаў хаўруснікаў з боку Расіі. Пілсудскі знайшоў паплечніка ў асобе [[Барыс Віктаравіч Савінкаў|Барыса Савінкава]]. [[16 студзеня]] ён пагадзіўся на правядзенне плебісцыту на тэрыторыі [[Літва|Літвы]] і Беларусі. Савінкаў атрымаў ад Пілсудскага дазвол на стварэнне расійскага вайсковага фармавання на тэрыторыі Польшчы&lt;ref&gt;Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 141.&lt;/ref&gt;. [[27 жніўня]] 1920 года паміж Савінкавым і Булак-Балаховічам была складзеная дамова, паводле якой Савінкаў абавязваўся правесці кандыдатуру генерала на пост галоўнакамандуючага расійскімі ўзброенымі сіламі на тэрыторыі Польшчы, а Булак-Балаховіч згаджаўся прызнаць палітычнае кіраўніцтва Савінкава і яго Расійскага палітычнага камітэта (РПК)&lt;ref name=&quot;rovs&quot; /&gt;. Булак-Балаховіч назваў сваю групу Рускай народнай добраахвотніцкай арміяй, а над яго штабам у [[Пінск]]у лунаў [[Сцяг Расіі|расійскі сцяг]]&lt;ref&gt;Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 142.&lt;/ref&gt;.

Восенню 1920 з’явіўся [[Беларускі палітычны камітэт]]. Паводле гісторыка [[Алег Юр’евіч Латышонак|Алега Латышонка]], камітэт быў патрэбны, каб стварыць палітычную шыльду для далейшага беларускага паходу&lt;ref name=&quot;Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 144&quot;&gt;Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 144.&lt;/ref&gt;. У пачатку кастрычніка Пілсудскі прымае рашэнне пра паход [[Люцыян Жалігоўскі|Люцыяна Жалігоўскага]] на [[Вільнюс|Вільню]], у выніку якога пазней была створаная марыянеткавая дзяржава [[Сярэдняя Літва]]. На думку Алега Латышонка, паход Балаховіча павінен быў быць працягам паходу Жалігоўскага.

[[12 кастрычніка]] 1920 года ў Рызе падпісаная папярэдняя польска-савецкая мірная дамова. Гэтая дамова абавязвала польскі бок выдаліць са сваёй тэрыторыі або раззброіць антысавецкія ўзброеныя фармаванні да 2 лістапада. Польскае камандаванне прапанавала Балаховічу далей весці барацьбу самастойна або пакінуць тэрыторыю Польшчы са зброяй у руках, у выніку чаго той вырашыў перайсці польска-савецкую мяжу&lt;ref name=&quot;Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 144&quot;/&gt;. 12 кастрычніка Балаховіч падпісаў пагадненне з Беларускім палітычным камітэтам. БПК абавязваўся дапамагаць генералу ў арганізацыі беларускай арміі, а Балаховіч павінен быў перадаць уладу на занятай ім тэрыторыі&lt;ref&gt;Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 145.&lt;/ref&gt;.

==== Баявыя дзеянні ====
Армія генерала Булак-Балаховіча ў пачатку лістапада 1920 года налічвала каля 20 тысяч чалавек. Яна складалася з 1, 2 і 3-й ПД, Пешай сялянскай брыгады, 1-й кавалерыйскай дывізіі (КД), палка данскіх казакоў, Тубыльскага кавалерыйскага палка (КП), асабістых сотняў братоў Балаховічаў, палка цяжкай артылерыі, чыгуначнага палка, самалётнай эскадрыллі, а таксама штабных і тылавых частак. На баявыя часткі прыпадала каля 15 тыс. У баях не бралі ўдзел некаторыя часткі, якія не паспелі прыбыць альбо былі інтэрнаваныя польскім бокам (полк цяжкай артылерыі). Полк данскіх казакоў ухіліўся ад баявых дзеянняў. У бой уступілі каля 11 тыс. жаўнераў&lt;ref&gt;Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 153—154.&lt;/ref&gt;.

План прадугледжваў заняцце лініі [[Оўруч]]—[[Мазыр]]—[[Жлобін]], а затым удар на поўнач, на [[Бабруйск]] і [[Барысаў]], і вызваленне Беларусі. Верагодна, план быў распрацаваны самім Пілсудскім&lt;ref&gt;Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 152.&lt;/ref&gt;. План быў разлічаны на заняцце Менска польскімі войскамі, што і адбылося 15 кастрычніка. Аднак Балаховіч прамарудзіў з ударам, а польскія войскі вымушаныя былі пакінуць Менск [[17 кастрычніка]], выконваючы пагадненне аб замірэнні.

Балаховіч аддаў загад аб наступленні ад [[Тураў|Турава]] на Мазыр [[5 лістапада]] 1920. [[8 лістапада]] войскі Булак-Балаховіча занялі [[Петрыкаў]], [[9 лістапада]] — мястэчка [[Скрыгалаў]] і вёску [[Скрыгалаўская Слабада]]. [[10 лістапада]] ў другой палове дня часткі палкоўніка Мацвеева (1-я КД) узялі Мазыр&lt;ref&gt;Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 155.&lt;/ref&gt;. Апоўдні [[12 лістапада]] ў Мазыр прыбыў генерал Булак-Балаховіч. З гэтай нагоды былі вывешаныя [[Бел-чырвона-белы сцяг|беларускія сцягі]]. 16 лістапада Балаховіч заявіў, што не прызнае ўрадаў Луцкевіча і Ластоўскага, а БПК ператварыўся ва ўрад БНР. Гэты ўрад прысвоіў Балаховічу тытул Начальніка Беларускай Дзяржавы&lt;ref&gt;Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 156.&lt;/ref&gt;.

Ноччу з [[17 лістапада|17]] на [[18 лістапада]] пасля бальшавіцкага наступлення, войска Балаховіча пакінула горад Мазыр. У выніку адступлення [[29 лістапада]] Балаховіч адступіў у нейтральную зону, створаную раней між Польшчай і СССР. [[30 лістапада]] ён перайшоў граніцу і на наступны дзень накіраваўся ў Варшаву з дзеячамі БПК&lt;ref&gt;Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 160.&lt;/ref&gt;. Атрад пазней быў раззброены польскімі войскамі.

==== Яўрэйскія пагромы ====
Фармаванні Булак-Балаховіча на Гомельшчыне здзяйснялі пагромы, яўрэйскае насельніцтва, якое абвінавачвалі ў камунізме, падвяргалася масавым грабяжам, здзекам і забойствам. У гэтым выпадку палітычныя прычыны пагромаў спалучаліся з жаданнем рабаваць. У вёсках [[Бібяткі]] было забіта 19 яўрэяў (ХІ.1920), [[Міхедавічы]] — 60 (XI.1920), [[Вялікія Гарадзяцічы]] — 70 (26.ХІ.1920), [[Малыя Гарадзяцічы]] — 10 (ХІ.1920) [[Мазырскі павет (Расійская імперыя)|Мазырскага павета]], у [[Калінкавічы|Калінкавічах]] — 26 (1920), [[Хойнікі|Хойніках]] — 40 (1920). Агулам, па няпоўных даных, балахоўцы забілі больш за 246 яўрэяў&lt;ref&gt;[[Н. В. Мінава|Мінава, Н. В.]] [https://elib.gstu.by/bitstream/handle/220612/26151/155-156.pdf?sequence=1&amp;isAllowed=y Антыяўрэйскія пагромы на Гомельшчыне ў 1917-22 гг.] / Н. В. Мінава // Творчество молодых 1999 : сборник научных работ студентов и аспирантов Гомельского государственного университета им. Ф.Скорины. - Гомель : [[ГДУ імя Ф. Скарыны|ГГУ им. Ф. Скорины]], 1999. - С. 155-156.&lt;/ref&gt;.

Сам Булак-Балаховіч публічна выступаў супраць пагромаў і заклікаў караць салдат, якія імі займаюцца. Так у органе [[Рускі палітычны камітэт|РПК]], газеце «[[Свобода (газета, Варшава)|Свобода]]» № 85 за 24 кастрычніка 1920 &lt;ref&gt;{{cite news|title=Прыказ генерала Булак-Балаховіча, 20 кастрычніка 1920|newspaper=Свобода|issue=85|date=24 кастрычніка 1920|url=https://radc.hoover.org/?a=d&amp;d=RADCaagx19201024-01&amp;e=-------en-10--1--img-------|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; года ён загадваў:
{{цытата|Рабаванні і пагромы прымяншаюць нашу баявую славу і ганяць нашае добрае імя. Я буду бязлітасна змагацца з асобамі, якія падбухторваюць да яўрэйскіх пагромаў, бо гэта часцяком справа рук правакатараў…
…Загадваю салдатаў, вінаватых у пагромах і рабаваннях, таксама аддаваць пад ваенны суд для асуджэння па законах Ваеннага часу, а заспетых на месцы рабавання, як салдат, так і афіцэраў, расстрэльваць тут жа. Пагромы не павінны быць і не будуць больш дапушчацца.
{{арыгінальны тэкст|ru|Грабежи и погромы умаляют нашу боевую славу и порочат наше доброе имя. Я буду беспощадно бороться с лицами, подстрекающими к еврейским погромам, так как это зачастую дело рук провокаторов…
…Приказываю солдат, виновных в погромах и грабежах, тоже предавать военному суду для суждения по законам Военного времени, а застигнутых на месте грабежа, как солдат, так и офицеров, расстреливать тут же. Погромы не должны быть и не будут более допускаться.}}
}}

== Міжваенны перыяд. Другая сусветная вайна ==
[[Файл:POL Bulak Balachowicz plaque, Warsaw 01.jpg|міні|Мемарыяльная дошка ў [[Горад Варшава|Варшаве]]]]
Пасля савецка-польскай вайны быў прызнаны генералам, але не залічаны ў склад польскага войска як чынны генерал.

У лютым 1921 года Балаховіч арганізаваў сустрэчу прадстаўнікоў Беларускага палітычнага камітэта і «[[Беларуская сялянская партыя Зялёны Дуб|Зялёнага Дуба]]» дзеля падрыхтоўкі да партызанскай вайны ў Беларусі на выпадак польска-савецкай вайны. Але ў хуткім часе штаб Зялёнага Дуба ў Лунінцы быў ліквідаваны расійскім [[Саюз Абароны Радзімы і Свабоды|Саюзам абароны Радзімы і Свабоды]]. Пры падтрымцы Балаховіча і на польскія грошы была ўтвораная новая арганізацыя Беларускіх беспартыйных актывістаў, але вялікіх поспехаў яна не дабілася&lt;ref name=&quot;Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 265&quot;&gt;Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 265.&lt;/ref&gt;.

27 красавіка 1921 года склаў дамову з [[Дзяржаўны камітэт БНР|Дзяржаўным камітэтам БНР]] у асобе часткі дэлегацыі БНР у [[Парыж]]ы палкоўніка [[Яўген Міхайлавіч Ладноў|Яўгена Ладнова]] і сакратара прэзідыума камітэта БНР [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслава Тарашкевіча]], паводле якой камітэт прызнаваў генерала Булак-Балаховіча «вярхоўным камандуючым над усімі ўзброенымі сіламі Беларусі»&lt;ref name=&quot;rovs&quot;/&gt;. Ён быў уведзены ў склад камітэта з правам вырашальнага голаса, аднак неўзабаве гэты камітэт распаўся і бальшыня яго сяброў распачала антыпольскую дзейнасць&lt;ref name=&quot;Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 265&quot;/&gt;.

Булак-Балаховіч займаўся сельскай гаспадаркай, разводзіў коней; на лясных работах у [[Белавежская пушча|Белавежскай пушчы]] былі заняты яго былыя партызаны. Агенты АДПУ арганізавалі на Булак-Балаховіча некалькі замахаў, але ўсе яны скончыліся няўдала, у выніку аднаго з іх [[11 чэрвеня]] [[1923]] года быў застрэлены малодшы брат Язэп&lt;ref name=&quot;Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 266&quot;&gt;Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 266.&lt;/ref&gt;.

Займаўся ветэранскай дзейнасцю. Але з [[1937]] да [[1939]] года ўдзельнічае ў [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі|грамадзянскай вайне ў Іспаніі]] на баку генерала [[Франсіска Франка|Франка]], дзе дапамагае арганізоўваць разведку ў тыле рэспубліканцаў&lt;ref name=&quot;Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 266&quot;/&gt;.

Пасля акупацыі Польшчы [[Трэці Рэйх|Трэцім Рэйхам]] спрабаваў арганізаваць партызанскі атрад для барацьбы з нацысцкімі акупантамі, удзельнічаў у абароне Варшавы. Быў забіты ў [[Варшава|Варшаве]] [[10 мая]] [[1940]] года нямецкім патрулём. Месца яго пахавання невядомае&lt;ref name=&quot;Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 266&quot;/&gt;.

Сімвалічная магіла генерала Станіслава Булак-Балаховіча месціцца на варшаўскіх Камунальных, былых вайсковых, могілках. У Варшаве на будынку праваслаўнай духоўнай семінарыі ў раёне Саска-Кэмпа знаходзіцца памятная дошка ў памяць пра Булак-Балаховіча.

== Сям’я ==
[[Файл:Stanisłaŭ Bułak-Bałachovič10.jpg|міні|Станіслаў Булак-Балаховіч у цывільным, каля 1922 г.]]
У 1905 годзе ажаніўся першы раз з дачкой лекара з Лужкоў Марціна Гарбэля, Генрыетай. У гэтым шлюбе ў 1907 годзе ў іх нарадзілася дачка Алена, а ў 1910 годзе сын Медард, у 1911 годзе сын Генрык. З першай жонкай жыў асобна з 1913 года, яна мела ўнутраны рак і памерла ў 1915 годзе&lt;ref name=&quot;Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 237&quot;/&gt;.

Другім шлюбам (1918/9) жанаты з Гертай фон Герхард. У шлюбе дочкі: Зоф’я і Марыя.

Трэцім шлюбам жанаты з Янінай Карэчкай. У шлюбе дочкі: Данута і Барбара.

== Літаратурная дзейнасць ==
Выпусціў дзве кнігі пра магчымасць вайны з Германіяй: «Wojna będzie czy nie będzie» («Вайна будзе ці не будзе», 1931) і «Precz z Hitlerem czy niech żyje Hitler» («Далоў Гітлера ці хайль Гітлер?», 1933).

Вядомыя два вершы, якія ён напісаў па-беларуску: «Покліч бацькі» ([[1919]]) і «Шарак ці брысь» ([[1927]])&lt;ref name=&quot;hryck&quot;/&gt;.

== Адлюстраванне ў мастацтве ==
* У 1929 годзе кінастудыяй «[[Беларусьфільм|Белдзяржкіно]]» створана гісторыка-рэвалюцыйная эпапея «[[У агні народжаная]]», ролю Булак-Балаховіча ў мастацкім фільме выканаў акцёр Барыс Фядосьеў&lt;ref&gt;{{cite web|url = https://www.kino-teatr.ru/kino/movie/sov/15427/titr/|title = В огне рожденная (1929)|publisher = kino-teatr.ru|language = ru|access-date = 2019-09-30}}&lt;/ref&gt;.

== Заўвагі ==
{{Reflist|group=&quot;A&quot;|1}}

== Зноскі ==
{{reflist|2}}

== Літаратура ==
* Авторский коллектив Гражданская война в России: энциклопедия катастрофы / Составитель и ответственный редактор: Д. М. Володихин, научный редактор С. В. Волков. — 1-е. — М.: Сибирский цирюльник, 2010. — С. 301. — 400 с. — ISBN 978-5-903888-14-6.
* {{Кніга|аўтар = [[Алег Латышонак]]|загаловак = Жаўнеры БНР|выданне = 3-е|месца = Смаленск|выдавецтва = Інбелкульт|год = 2014|старонак = 373|isbn = 978-5-00076-003-1|тыраж = 500}}
* {{Кніга|загаловак = Балахоўцы: Сведчанні, дакументы, даследаванні|адказны = пераклад, прадмова, каментары А. Вашкевіча, А. Чарнякевіча, Ю. Юркевіча|выданне = 2|месца = Смаленск|выдавецтва = Інбелкульт|старонак = 470|isbn = 978-5-9904531-9-7|тыраж = 750}}

== Спасылкі ==
{{Commons}}
* [https://web.archive.org/web/20070928043523/http://www.bie.ee/historyja/historyja.htm Інфармацыя і фота пра Асобны атрад войск БНР у Эстоніі]
* [http://www.jivebelarus.net/history/new-history/bulack-balahovich-vs-rechitsa.html А. Латышонак — Штурм Рэчыцы войскамі генерала Станіслава Булак-Балаховіча ў лістападзе 1920 года]
* [http://www.jivebelarus.net/history/faces/stanislaw-bulak-balachowicz.html А. Грыцкевіч — Станіслаў Булак-Балаховіч]
* {{cite web | author = Ю. Віцьбіч| date = 9 лютага 2008| url = http://jivebelarus.net/history/new-history/anticom-resist-and-partisans-at-belarus.html?page=10#lnk9| title = Асобны Дабравольны Народны Аддзел БНР| work = Антыбальшавіцкія паўстанні і партызанская барацьба на Беларусі| publisher = Жыве Беларусь. Бібліятэка гістарычных артыкулаў| access-date = 20 красавіка 2009 }}
* [https://web.archive.org/web/20160120153215/http://kryuskiduch.livejournal.com/367.html?thread=879 Вершы С. Булак-Балаховіча]
* {{YouTube|z0-Vw7Kl6oI|„Генерал няскончанай вайны”, 1. рэж. Сяргей Ісакаў, д/ф 2009 г. Беларусь}}
* {{YouTube|62z7_n5NeyU|„Генерал няскончанай вайны”, 2. рэж. Сяргей Ісакаў, д/ф 2009 г. Беларусь}}

{{добры артыкул|Асоба}}
{{Камандуючыя ў Грамадзянскай вайне ў Расіі|Белыя}}
{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Булак-Балаховіч Станіслаў}}
[[Катэгорыя:Удзельнікі Грамадзянскай вайны ў Расіі]]
[[Катэгорыя:Антыкамуністы]]
[[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Расійская імперыя)]]
[[Катэгорыя:Ваенныя Расійскай імперыі]]
[[Катэгорыя:Ваенныя дзеячы СССР]]
[[Катэгорыя:Ваенныя Польшчы]]
[[Катэгорыя:Удзельнікі Грамадзянскай вайны ў Іспаніі]]
[[Катэгорыя:Удзельнікі Другой сусветнай вайны]]
[[Катэгорыя:Мемуарысты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Ваенныя Беларускай Народнай Рэспублікі]]</text>
      <sha1>g49ofavcigfvulvnrqyn9l7ni73r4cj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Amatory</title>
    <ns>0</ns>
    <id>42610</id>
    <revision>
      <id>5170894</id>
      <parentid>5056950</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T16:53:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+[[Катэгорыя:Выканаўцы лэйбла «Никитин»]]; ±[[Катэгорыя:Музычныя калектывы Расіі]]→[[Катэгорыя:Ню-метал-гурты]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5170894</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1266" sha1="qncpks7rz1xz1ltopzdh2b9doiz5eg1" xml:space="preserve">{{Музычны калектыў
}}
'''[AMATORY]''' ({{lang-be|любоўны}}) — расійскі рок-гурт з [[Санкт-Пецярбург]]у, заснаваны ў 2001 годзе.

== Удзельнікі ==

* Аляксандр [ALEX] Паўлаў — гітара
* Дзяніс [DENVER] Жыватоўскі — гітара, спеў
* Вячаслаў [SLAVA] Сакалоў — спеў
* Дзмітрый [JAY] Рубаноўскі — гітара
* Данііл [STEWART] Святлоў — бубны

== Дыскаграфія ==
'''Студыйныя альбомы'''

* Вечно прячется судьба (2003)
* Неизбежность (2004)
* Книга Мёртвых (2006)
* VII (2008)
* Инстинкт обречённых (2010)
* 6 (2015)
* Doom (2019)

== Спасылкі ==
* {{Last.fm|Amatory}}
* {{афіцыйны сайт|amatory.ru/|AMATORY}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 2001 годзе]]
[[Катэгорыя:Ню-метал-гурты]]
[[Катэгорыя:Гурты альтэрнатыўнага метала Расіі]]
[[Катэгорыя:Выканаўцы лэйбла «Никитин»]]</text>
      <sha1>qncpks7rz1xz1ltopzdh2b9doiz5eg1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Узброеныя Сілы Беларусі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>42883</id>
    <revision>
      <id>5170896</id>
      <parentid>5141961</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T17:23:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5170896</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59776" sha1="j2xsz37fudoiff1hp04zmn4vq3v6jhq" xml:space="preserve">{{Узброеныя сілы
| Назва = Узброеныя Сілы Рэспублікі Беларусь
| Выява = Emblem of the Armed Forces of Belarus.svg
| Апісанне выявы = Эмблема Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь
| Дата заснавання = * лістапад 1918 ([[Узброеныя сілы Беларускай Народнай Рэспублікі|БНР]])&lt;ref&gt;{{Кніга|ref=Латышонак|год=2014|аўтар=Латышонак А.|загаловак=Жаўнеры БНР|выдавецтва=Інбелкульт|старонак=373|выданне=выд. 3-е, перапрацаванае|isbn=978-5-00076-003-1|месца=Смаленск}}&lt;/ref&gt;
* 20 сакавіка 1992 (сучасныя)
| Падраздзяленні = * [[Сухапутныя войскі Рэспублікі Беларусь|Сухапутныя войскі]]
* [[Ваенна-паветраныя сілы і войскі СПА Рэспублікі Беларусь|Ваенна-паветраныя сілы і войскі СПА]]
* [[Сілы спецыяльных аперацый УС РБ|Сілы спецыяльных аперацый]]
* [[Транспартныя войскі Узброеных сіл Рэспублікі Беларусь|Транспартныя войскі]]
* [[Тэрытарыяльныя войскі Беларусі|Тэрытарыяльныя войскі]]
| Штаб-кватэра = 
| Галоўнакамандуючы = [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|А. Р. Лукашэнка]]
| Міністр абароны = [[Віктар Генадзевіч Хрэнін|В. Г. Хрэнін]]
| Тытул міністра абароны = Міністр абароны
| Начальнік штаба абароны = [[Павел Мікалаевіч Муравейка|П. М. Муравейка]]
| Прызыўны ўзрост = 18-27 гадоў
| Занятыя ў войску = 47 950 вайскоўцаў (2023&lt;ref name=&quot;автоссылка2&quot;&gt;The Military Balance 2023, p.175&lt;/ref&gt;), разам з грамадзянскім персаналам — 63 000 чалавек (2024&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;{{Артыкул|спасылка= https://www.globalfirepower.com/country-military-strength-detail.php?country_id=belarus |загаловак=2024 Belarus Military Strength}}&lt;/ref&gt;)
| Месца = 
| Запас = 289 000 чалавек (2023—2024&lt;ref name=&quot;автоссылка2&quot;/&gt;)
| Ваенізаваныя службы = 87 000 супрацоўнікаў міліцыі, 11 000 унутраных войскаў, 12 000 дзяржпагранкамітэта (2023&lt;ref&gt;The Military Balance 2023, p.176&lt;/ref&gt;)
| Бюджэт = 903 млн дол. (2024&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;/&gt;)
| Унутраныя пастаўшчыкі = 26 прадпрыемстваў [[Дзяржаўны ваенна-прамысловы камітэт Рэспублікі Беларусь|ВПК РБ]]
| Замежныя пастаўшчыкі = * {{Сцягафікацыя|Расія}}
* {{Сцягафікацыя|Кітай}}
| Гадавы імпарт = невядома
| Гадавы экспарт = 1 млрд дол. (2018&lt;ref&gt;[https://sputnik.by/economy/20190207/1039957386/Belarus-v-2018-godu-prodala-oruzhiya-bolee-chem-na-milliard-dollarov.html Беларусь в 2018 году продала оружия более чем на миллиард долларов] // Sputnik.by, 7 февраля 2019&lt;/ref&gt;)
| Званні = [[Воінскія званні Рэспублікі Беларусь]]
| Працэнт ВУП = 1%
| Тытул галоўнакамандуючага = Вярхоўны Галоўнакамандуючы
| Тытул начальніка штаба = Начальнік Генеральнага штаба
| Прызыў на воінскую службу = * без вышэйшай адукацыі — 18 месяцаў
* з вышэйшай адукацыяй — 12 месяцаў
* з ваеннай кафедры — 6 месяцаў
}}
'''Узбро́еныя Сі́лы Рэспу́блікі Белару́сь''' ('''УС РБ''') — структурны элемент ваеннай арганізацыі [[Дзяржава|дзяржавы]], які прызначаны для забеспячэння [[Ваеннаслужачы|ваеннай]] бяспекі і ўзброенай [[Абарона|абароны]] [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]], яе [[суверэнітэт]]у, [[Незалежнасць|незалежнасці]] і тэрытарыяльнай цэласнасці&lt;ref&gt;[https://www.mil.by/by/forces/task/ Ваенна-інфармацыйны партал Міністэрства абароны Рэспублікі Беларусь. Узброеныя Сілы. Задачы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210519214707/https://www.mil.by/by/forces/task/ |date=19 мая 2021 }}&lt;/ref&gt;.

Узброеныя Сілы падпарадкоўваюцца [[Прэзідэнт Беларусі|Прэзідэнту Рэспублікі Беларусь]] і цэнтральным органам ваеннага кіравання ([[Міністэрства абароны Рэспублікі Беларусь|Міністэрства абароны РБ]] і [[Генеральны штаб Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь|Генеральны штаб узброеных сіл]]).

Складаюцца з 2 асноўных відаў: [[Сухапутныя войскі Рэспублікі Беларусь|Сухапутных войскаў]] і [[Ваенна-паветраныя сілы і войскі ППА Рэспублікі Беларусь|Ваенна-паветраных сіл і войскаў супрацьпаветранай абароны]]; таксама ў склад УС уваходзяць [[Сілы спецыяльных аперацый УС РБ|Спецыяльныя войскі]], Тыл узброеных сіл, Узбройванне ўзброеных сіл, воінскія часці забеспячэння, абслугоўвання і аховы цэнтральных органаў ваеннага кіравання, а таксама ВНУ і арганізацыі Міністэрства абароны.

== Гісторыя ==

=== Прадгісторыя ===
Першыя [[Узброеныя сілы Беларускай Народнай Рэспублікі|ўзброеныя сілы ўласна беларускай дзяржавы]] спрабаваў сфарміраваць урад [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]] — [[Рада Народных Міністраў Беларускай Народнай Рэспублікі|Рада]] [[Рада Народных Міністраў Беларускай Народнай Рэспублікі|народных міністраў]], у лістападзе 1918 года, з удзелам актывістаў [[Беларускія ўзброеныя фарміраванні ў 1917—1923 гадах|беларускіх узброеных фарміраванні ранейшага часу]].

=== Фарміраванне ===
УС РБ сфарміраваны на базе [[Беларуская ваенная акруга|Беларускай ваеннай акругі]] УС СССР пасля абвяшчэння дзяржаўнай незалежнасці, для чаго 20 верасня 1991 года была прынята пастанова Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь «Аб стварэнні Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.busel.org/texts/cat1er/id5ewqeel.htm |title=Пост. Верховного Совета Республики Беларусь от 20.09.1991 г. № 1099-XII |access-date=9 снежня 2018 |archive-date=28 студзеня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150128114417/http://www.busel.org/texts/cat1er/id5ewqeel.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Савету Міністаў Рэспублікі Беларусь былі падпарадкаваны мясцовыя органы ваеннага кіравання рэспублікі, чыгуначныя войскі, сістэма грамадзянскай абароны, дыслацыраваныя на тэрыторыі рэспублікі. Вышэйшаму органу выканаўчай улады даручалася вызначыць парадак перадыслакацыі ў межах Беларусі, увод і вывад з яе тэрыторыі часцей і злучэнняў Узброенных сіл СССР, пагранічных, чыгуначных і будаўнічых войскаў, размешчаных на тэрыторыі рэспублікі, а таксама матэрыяльна-тэхнічных сродкаў, якія належалі ім. З асенняга прызыву 1991 года пачалося праходжанне ваенных збораў і абавязковай тэрміновай воінскай службы грамадзянамі Беларусі на тэрыторыі рэспублікі. [[20 сакавіка]] [[1992]] года было афіцыйна абвешчана аб стварэнні Міністэрства абароны Рэспублікі Беларусь. Пачатак непасрэднаму стварэнню ўласных узброенных сіл паклала пастанова Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь ад 6 мая 1992 года «Аб перапарадкаванні фарміравання Узброенных Сіл, якія дыслацыруюцца на тэрыторыі Рэспублікі Беларусь, Міністэрству абароны». Была скасавана Беларуская ваенная акруга. Усе яе часці і падраздзяленні, а таксама часці цэнтральнага падпарадкавання, не ўваходзячыя ў склад стратэгічных сіл СНД, перайшлі ў распараджэнне новастворанага міністэртва&lt;ref&gt;Гісторыя Беларусі: у 6 т. / рэдкал.: М. Касцюк (галоўны рэдактар) [і інш.]. Т. 6: Беларусь у 1946—2009 гг. / [Н. Васілеўская і інш.; рэдактар тома У. Навіцкі]. — Мінск: Современная школа: Экоперспектива, 2011. — 727 с.: іл., партр. — С. 594. — ISBN 978-985-469-337-8.&lt;/ref&gt;.

3 лістапада 1992 года быў прыняты закон «Аб Узброеных Сілах Рэспублікі Беларусь»&lt;ref&gt;[http://www.pravo.by/main.aspx?guid=3871&amp;p0=V19201904 Закон Республики Беларусь № 1904-XII] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150128115236/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=3871&amp;p0=V19201904 |date=28 студзеня 2015 }}&lt;/ref&gt;.

=== Развіццё ===
У 1992—1996 гадах былі [[Скарачэнні Узброеных сіл Беларусі (1992—1996)|скарочаны або перафарміраваны 250 воінскіх часцей]]. У гэты час завершана [[Ядзернае раззбраенне Беларусі|ракетна-ядзерная дэмілітарызацыя Беларусі]]&lt;ref name=&quot;fb.ru&quot;&gt;[http://fb.ru/article/310702/belorusskaya-armiya-istoriya-forma-zvaniya-chislennost-i-voorujeniya Белорусская армия: история, форма, звания, численность и вооружение]&lt;/ref&gt;.

Узброеныя сілы ў канцы 2000-х гадоў дзейнічалі і развіваліся згодна з Канцэпцыяй нацыянальнай бяспекі (зацверджана ўказам [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь|Прэзідэнта РБ]] № 390 ад 17 ліпеня 2001), [[Ваенная дактрына Рэспублікі Беларусь|Ваеннай дактрынай Рэспублікі Беларусь]] (зацверджана законам РБ ад 3 студзеня 2002) і Канцэпцыяй будаўніцтва Узброеных сіл да 2010 года; у 2001—2005 гг. была праведзеная ваенная рэформа. Выдаткі на абарону складалі 1,49 % ад [[валавы ўнутраны прадукт|ВУП]] (2006); 78 % выдзеленых фінансавых сродкаў выдаткоўваліся на ўтрыманне і 22 % ― на развіццё (2006).

Указам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 17.11.2000 г. № 600. была зацверджана Эмблема Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь.

У 2001 годзе ВПС і войскі СПА Беларусі аб’яднаны ў адзіны від войскаў&lt;ref&gt;[http://www.mod.mil.by/ru/forces/vvspvo/history/ История ВВС и войск ПВО] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150912235710/http://www.mod.mil.by/ru/forces/vvspvo/history/ |date=12 верасня 2015 }}&lt;/ref&gt;.

У 2002 годзе на Барысаўскім ваенным палігоне ў ходзе аператыўна-тактычнага вучэння «Бярэзіна-2002» упершыню былі адпрацаваны практычныя дзеянні [[Тэрытарыяльныя войскі Беларусі|тэрытарыяльных войскаў]].

11 мая 2006 года [[Прэзідэнт Беларусі]] [[Аляксандр Лукашэнка|А. Лукашэнка]] падпісаў Указ № 312 «Аб некаторых мерах па ўдасканаленні транспартнага забеспячэння Узброеных Сіл, іншых войскаў і воінскіх фарміраванняў Рэспублікі Беларусь», па якім на базе чыгуначных, аўтамабільных і дарожных войскаў былі створаны транспартныя войскі Беларусі.

2 жніўня 2007 года на аснове ПДВ і спецназу ГРУ створаны [[Сілы спецыяльных аперацый УС РБ|Сілы спецыяльных аперацый]].

У 2009 годзе зацверджана новая ваенная ўніформа&lt;ref name=&quot;fb.ru&quot;/&gt;.

2 жніўня 2010 года А. Лукашэнка падпісаў указ аб накіраванні ў Ліван групы беларускіх вайскоўцаў для ўдзелу ў [[UNIFIL|міратворчай місіі]]&lt;ref&gt;[https://www.sb.by/articles/belorusskie-mirotvortsy-v-livane.html Белорусские миротворцы в Ливане]&lt;/ref&gt;. У гэтым жа годзе першыя [[Група беларускіх міратворцаў у Ліване|міратворцы з Беларусі]] прыбылі ў Ліванскую Рэспубліку&lt;ref&gt;[https://m.21.by/society/2016/05/26/1196374.html Белорусские миротворцы в Ливане: миссия выполнима]&lt;/ref&gt;.

1 ліпеня 2016 года была ўведзена [[Альтэрнатыўная служба ў Беларусі|альтэрнатыўная служба]]. Да яе прыцягваюцца грамадзяне, якія прыдатны да тэрміновай службе ва ўзброеных сілах, але не могуць яе праходзіць па рэлігійных меркаваннях. Дадзеная катэгорыя прызыўнікоў накіроўваецца на грамадска карысную дзейнасць&lt;ref&gt;[http://www.pravo.by/main.aspx?guid=170973 Общественно-политические и в области права -Национальный правовой Интернет-портал Республики Беларусь&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;.

20 ліпеня 2016 года ўступіла ў сілу новая ваенная дактрына. У новай версіі дактрыны прапісана, што некаторыя дзяржавы ў еўрапейскім рэгіёне «спрабуюць справакаваць унутраныя ўзброеныя канфлікты з ужываннем як ваеннай сілы, так і тэрарыстычных і дыверсійных сіл». Па гэтай прычыне быў распрацаваны план дзеянняў супраць [[Гібрыдная вайна|гібрыднай вайны]] і [[Каляровая рэвалюцыя|каляровай рэвалюцыі]]. Пры распрацоўцы дактрыны і наступных зменаў у тактыцы ўлічваўся вопыт [[Вайна на ўсходзе Украіны|Данбаскага]] і [[Грамадзянская вайна ў Сірыі|Сірыйскага]] канфліктаў. Вялікае значэнне атрымала падрыхтоўка да баявых дзеянняў ва ўмовах населенага пункта&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://bdg.by/news/politics/sem-glavnyh-novshestv-voennoy-doktriny-belarusi |title=Семь главных новшеств военной доктрины Беларуси |access-date=28 верасня 2019 |archive-date=28 верасня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190928095903/http://bdg.by/news/politics/sem-glavnyh-novshestv-voennoy-doktriny-belarusi |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://ria.ru/20170920/1505199154.html Под наблюдением Путина: военные завершили учения «Запад-2017»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.interfax.ru/world/688632 При разработке нового плана обороны Белоруссии учли опыт конфликта на Украине] // Интерфакс, 19 декабря 2019&lt;/ref&gt;.

У кастрычніку 2022 года армія дзяржавы разам з некаторымі расійскімі фарміраваннямі, размешчанымі ў краіне, у поўным складзе была ўключана ў [[рэгіянальная групоўка войск Беларусі і Расіі|рэгіянальную групоўку войск Беларусі і Расіі]]&lt;ref name=&quot;sb&quot;&gt;[https://www.sb.by/articles/pyat-voprosov-o-vazhnom.html Региональная группировка войск и сил Беларуси и России: что это такое?]&lt;/ref&gt;.

У красавіку 2024 года была прынята новая дактрына. Паводле дакумента, ваеннай пагрозай прызнаюцца: размяшчэнне і вытворчасць ЗМЗ на тэрыторыях сумежных дзяржаў; узброеныя інцыдэнты з правакацыйнымі мэтамі; канцэнтрацыя паблізу мяжы воінскіх фарміраванняў; эскалацыя ўнутранага ўзброенага канфлікту на тэрыторыях беларускіх саюзнікаў і краін-суседзяў; правядзенне мабілізацыі для нападу на Беларусь. Прапісана, што Беларусь зможа аказваць ваенную дапамогу саюзнікам у выпадку агрэсіі супраць іх&lt;ref name=&quot;4доктр&quot;&gt;[https://sputnik.by/20240426/voennaya-doktrina-opublikovana-v-belarusi--1085750813.html Военная доктрина опубликована в Беларуси]&lt;/ref&gt;.

== Склад ==
[[Файл:Узброеныя Сілы Беларусі (2021).png|thumb|center|500px|{{legend|red|Сухапутныя войскі}} {{legend|blue|Сілы спецыяльных аперацый}} {{legend|lightblue|ВПС і СПА}} {{legend|green|Транспартныя войскі}}]]
У цяперашні час ва Узброеных Сілах два віды УС — [[Сухапутныя войскі Рэспублікі Беларусь|Сухапутныя войскі]], [[Ваенна-паветраныя сілы і войскі ППА Рэспублікі Беларусь|Ваенна-паветраныя сілы і войскі супрацьпаветранай абароны]]. Таксама непасрэдна генеральнаму штабу падпарадкоўваецца род войскаў — Сілы спецыяльных аперацый (ССА). Існуюць таксама спецыяльныя войскі (службы), органы тылу.

Колькасць Узброеных Сіл на 1 сакавіка 2016 года — 64 932 пасады. З іх 14 502 афіцэра, 6850 прапаршчыкаў 25 671 салдат і сяржантаў, 3502 курсанта, а таксама 16 407 асоб грамадзянскага персаналу.

Баявы склад мірнага часу — тры авіяцыйныя базы, дзве радыётэхнічныя і чатыры зенітныя ракетныя брыгады, тры зенітных ракетных палка, чатыры механізаваных брыгады, адна ракетная, адна рэактыўна-артылерыйская і тры артылерыйскія брыгады, адна дэсантна-штурмавая брыгада, адна паветрана-дэсантная брыгада і адна брыгада спецыяльнага прызначэння&lt;ref name=&quot;mm&quot;&gt;[http://news.tut.by/society/491145.html Министр обороны рассказал о состоянии белорусской армии.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160507172115/http://news.tut.by/society/491145.html |date=7 мая 2016 }}&lt;/ref&gt;.

=== Сухапутныя войскі ===
{{main|Сухапутныя войскі Рэспублікі Беларусь}}
'''Сухапутныя войскі''' непасрэдна кіруюцца Міністэрствам абароны і арганізацыйна падзяляюцца на два аператыўныя (аперацыйныя) камандаванні: [[Заходняе аператыўнае камандаванне|Заходняе]] і [[Паўночна-заходняе аператыўнае камандаванне|Паўночна-Заходняе]]; таксама дзейнічаюць асобныя часці і арганізацыі, падпарадкаваныя непасрэдна камандаванню Сухапутных войскаў&lt;ref name=SV&gt;227 агульнаваенны палігон, 131 база рамонту і захоўвання вучэбнага абсталявання, 40 база аховы, сувязі і абслугоўвання, 72 гв. аб’яднаны вучэбны цэнтр падрыхтоўкі прапаршчыкаў і малодшых спецыялістаў.&lt;/ref&gt;.

У склад Заходняга камандавання ўваходзяць (2008): 2 [[механізаваная брыгада|механізаваныя брыгады]], 1 артылерыйская і 1 зенітная ракетная [[Брыгада (войска)|брыгады]], а таксама іншыя часці і падраздзяленні&lt;ref name=&quot;ZSV&quot;&gt;[[6-я Кіеўска-Берлінская асобная механізаваная брыгада|6]] і [[11-я асобная механізаваная брыгада|11]] гв. асобныя [[Механізаваныя войскі|механізаваныя брыгады]], [[111-я артылерыйская брыгада|111]] гв. артылерыйская брыгада, [[62-я зенітная ракетная брыгада|62]] зенітная ракетная брыгада, а таксама: 250 абаа, 1199 змап, 255 артпап, 48 абрэб, 40 абрхба, 557 іп, 815 цтз, 108 апмз, 22 арсп, 582 крц, 230 авп, 74 апс, 50 гв. бзут, 591 кпппа, 117 нтч.&lt;/ref&gt;. У склад Паўночна-Заходняга камандавання ўваходзяць (2008): 1 [[механізаваныя войскі|механізаваная брыгада]], 1 артылерыйская і 1 зенітная ракетная [[Брыгада (войска)|брыгады]], а таксама іншыя часці і падраздзяленні&lt;ref name=&quot;PZSV&quot;&gt;[[120-я Рагачоўская асобная механізаваная брыгада|120]] гв. асобная механізаваная брыгада, [[231-я артылерыйская брыгада|231]] гв. змяш. артылерыйская брыгада, [[740-я зенітная ракетная брыгада|740]] зенітная ракетная брыгада, а таксама: 258 абаа, 427 рэакт. полк ([[Кадрыраваная часць|кадр.]]), 10 абрэб, 80 абрхба, 7 іп, 814 цтз, 110 апмз, 527 арсп, 244 црэр, 1019 крц ([[Кадрыраваная часць|кадр.]]), 230 авп, 60 апс, 19 і 37 гв. бзут, 789 кпппа, 121 нтч.&lt;/ref&gt;.

=== Ваенна-паветраныя сілы і супрацьпаветраныя войскі ===
{{main|Ваенна-паветраныя сілы і войскі ППА Рэспублікі Беларусь}}
'''Ваенна-паветраныя сілы і войскі супрацьпаветранай абароны''' — від Узброеных Сілаў, прызначаны для абароны ад удараў праціўніка з паветра, а таксама для паражэння войскаў праціўніка, агнявой падтрымкі і забеспячэння баявых дзеянняў Сухапутных войскаў.

Арганізацыйна ВПС і войскі СПА складаюцца з воінскіх часцей непасрэднага падпарадкавання, аператыўнага, тэхнічнага і тылавога забеспячэння.

=== Сілы спецыяльных аперацый ===
{{main|Сілы спецыяльных аперацый УС РБ}}
Сілы спецыяльных аперацый — род войскаў непасрэдна падначалены генеральнаму штабу ВС Беларусі, скарочанае найменне — ССА УС РБ.

=== Транспартныя войскі ===
{{main|Транспартныя войскі Узброеных сіл Рэспублікі Беларусь}}
11 мая 2006 года [[Прэзідэнт Беларусі|Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь]] [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]] падпісаў Указ № 312 «Аб некаторых мерах па ўдасканаленні транспартнага забеспячэння Узброеных Сіл, іншых войскаў і воінскіх фарміраванняў Рэспублікі Беларусь». Дакумент прыняты ў мэтах стварэння адзінай сістэмы транспартнага забеспячэння Узброеных Сіл, іншых войскаў і воінскіх фарміраванняў Беларусі. Згодна з Указам на базе існуючых [[Чыгуначныя войскі|чыгуначных]], [[Аўтамабільныя войскі|аўтамабільных]] і [[Дарожныя войскі|дарожных войскаў]] былі створаны транспартныя войскі Беларусі.

=== Тэрытарыяльныя войскі ===
{{main|Тэрытарыяльныя войскі Беларусі}}
Ва ўмовах скарачэння колькасці Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь і зніжэння ўзроўню ўзбраенняў, адным з найбольш эканамічных шляхоў кампенсацыі сіл і сродкаў, падтрымання абараназдольнасці дзяржавы на належным узроўні з’яўляецца арганізацыя тэрытарыяльнай абароны дзяржавы.

Для вырашэння задач па тэрытарыяльнай абароне ствараюцца тэрытарыяльныя войскі (ТэрВ), якія з’яўляецца рэзервовым кампанентам Узброеных Сіл і будуць разгортвацца ў пагражальны перыяд або з пачаткам вайны.

Колькасць войскаў тэрытарыяльнай абароны Рэспублікі Беларусь — 120 тысяч чалавек, што ўдвая больш, чым служыць у рэгулярных ВС РБ. Камплектаванне фарміраванняў ТэрВ вырабляецца з жыхароў адпаведных адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак, здольных да ваеннай службы. Войскі тэрытарыяльнай абароны ўключаюць воінскія фарміраванні ў выглядзе асобных стралковых батальёнаў і асобных стралковых рот.

Задачы тэрытарыяльнай абароны:
* удзел у абароне прымежнай тэрыторыі;
* падтрыманне рэжыму ваеннага становішча;
* ахова і абарона дзяржаўных і ваенных аб’ектаў;
* барацьба з дыверсійна-разведвальнымі групамі і незаконнымі ўзброенымі фарміраваннямі;
* інжынерныя мерапрыемствы па падрыхтоўцы гарадоў і населеных пунктаў да абароны і абсталяванне абарончых рубяжоў;
* ліквідацыя наступстваў прымянення зброі масавага знішчэння, вынікаў масіраваных удараў, правядзенне выратавальных і аварыйна-аднаўленчых работ;
* [[Партызанская вайна|вядзенне актыўнай узброенай барацьбы на часова захопленай праціўнікам тэрыторыі]]&lt;ref&gt;[http://belaruspolicy.com/sites/default/files/articles/06.09.2015/territorialnye_voyska_segodnya.pdf Территориальные войска сегодня] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180516225755/http://belaruspolicy.com/sites/default/files/articles/06.09.2015/territorialnye_voyska_segodnya.pdf |date=16 мая 2018 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://lektsii.org/8-12213.html Законы Республики Беларусь о защите республики]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Войска территориальной обороны (ТерО) |url=http://www.modernarmy.ru/article/176 |access-date=8 снежня 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180902220739/http://www.modernarmy.ru/article/176 |archive-date=2 верасня 2018 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://zapad-2013.blogspot.com.by/2013/08/blog-post_25.html Территориальная оборона — нормативные акты]&lt;/ref&gt;.

== Іншая дзейнасць ==

=== Неваеннае выкарыстанне Узброеных сіл ===
* Для Беларусі характэрна штогадовае прыцягненне вайскоўцаў да грамадзянскіх заняткаў, напрыклад, для ўборкі ўраджаю&lt;ref&gt;[http://www.mil.by/ru/news/45362/ К битве за урожай подключились военные | Военный информационный портал Министерства обороны Республики Беларусь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180627115730/http://www.mil.by/ru/news/45362/ |date=27 чэрвеня 2018 }}&lt;/ref&gt;.
* 15—16 сакавіка 2013 года беларускія вайскоўцы былі прыцягнуты да барацьбы з [[Хаўер (цыклон)|цыклонам «Хаўер»]] і яго наступствамі&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://news.tut.by/society/339484.html |title=Циклон &quot;Хавьер&quot;: власть отмолчалась, люди помогали себе сами |access-date=5 сакавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210105141448/https://news.tut.by/society/339484.html |archive-date=5 студзеня 2021 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Ваенная тэхніка, накіраваная ў дапамогу ратавальнікам і камунальным службам, выцягвала з заснежаных дарог аўтамабілі і ўдзельнічала ў расчыстцы шашы&lt;ref&gt;''Ольга Паздерина, Алесь Достанко, Екатерина Михайлова.'' [https://kurjer.info/2018/03/15/xaver/ Как Слуцк пережил Хавьер] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230305071601/https://kurjer.info/2018/03/15/xaver/ |date=5 сакавіка 2023 }} // [[Інфа-Кур’ер]] : газета. — 15 марта 2018.&lt;/ref&gt;.
* 14 лютага 2023 года 45 байцоў медыцынскага атрада спецыяльнага прызначэння [[432-гі Галоўны ваенны клінічны медыцынскі цэнтр|432-га Галоўнага ваеннага клінічнага шпіталя УС РБ]] адправіліся ў [[Сірыя|Сірыю]] для аказання дапамогі ў наступствах [[Землетрасенне ў Турцыі і Сірыі (2023)|лютаўскага землетрасення]]&lt;ref&gt;[https://sputnik.by/20230214/belorusskie-mediki-otpravilis-na-rossiyskom-samolete-v-siriyu--video-1072253724.html Белорусские медики отправились на российском самолете в Сирию ― видео]&lt;/ref&gt; (гл. [[Місія беларускіх ваенных медыкаў у Сірыі]]).

=== Удзел у міжнародных спаборніцтвах ===
З 1993 года Узброеныя Сілы Рэспублікі Беларусь з’яўляюцца членам [[Міжнародны савет ваеннага спорту|Міжнароднага савета ваеннага спорту (СІЗМ)]]&lt;ref&gt;[http://www.mil.by/ru/sport/committee/history/ Историческая справка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150929044240/http://www.mil.by/ru/sport/committee/history/ |date=29 верасня 2015 }}&lt;/ref&gt;, а прымаюць удзел у [[Сусветныя ваенныя гульні|Сусветных ваенных гульнях]] пачынаючы з 1995 года. За гэты час вайскоўцамі-спартсменамі да 2020 года было заваявана 87 медалёў у 15 відах спорту, у тым ліку 14 залатых, 23 сярэбраных і 50 бронзавых&lt;ref&gt;[http://www.korea2015mwg.org/cism/history/pastgames/index Comparison of Top-ranking nations]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.korea2015mwg.org/medal/menumedalstanding Medal Standings]&lt;/ref&gt;. Найбольш удала беларускія армейцы выступаюць у спаборніцтвах па [[лёгкая атлетыка|лёгкай атлетыцы]] (22 медалі), [[дзюдо]] (15) і [[кулявая стральба|кулявой стральбе]] (11).

Беларускія вайскоўцы паказваюць высокія вынікі і на розных міжнародных армейскіх спаборніцтвах.

Так, на спаборніцтвах «Армейскія міжнародныя гульні-2017» у агульнакамандным заліку зборная каманда Узброеных Сіл Беларусі заняла чацвёртае месца, пакінуўшы ззаду вайсковыя каманды з 24 краін свету. Каманды беларускіх вайскоўцаў спаборнічалі ў 13 з 28 конкурсаў, заняўшы 11 прызавых месцаў. Першае месца зборнай Узброеных Сіл Беларусі прынесла перамога ў конкурсе «Воін Садружнасці». Другія месцы былі атрыманы ў конкурсах «Майстры артылерыйскага агню», «Інжынерная формула» і «Бяспечны маршрут» (спаборніцтва каманд інжынерных войск), «Ключы ад неба», «Чыстае неба» (спаборніцтвы каманд ВПС і войск СПА) «Палявая кухня», «Верны сябар» (спаборніцтва кінолагаў). Трэцяе месца заваявана на «Снайперскім рубяжы». Яшчэ два трэціх месцы заняты ў конкурсах «Ваенна-медыцынская эстафета» і «Бяспечнае асяроддзе». Чацвёртае месца занята ў конкурсе «Танкавы біятлон». Чацвёртай з 7 краін-удзельніц Беларусь стала і ў конкурсе «Выдатнікі вайсковай разведкі». Характэрна, што ў адрозненне ад каманд іншых краін беларуская зборная амаль на 50 % складалася з вайскоўцаў тэрміновай ваеннай службы&lt;ref&gt;[https://www.mil.by/ru/all_about/doprizyv/100letVSRB/ «Урок мужества»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210331080104/https://www.mil.by/ru/all_about/doprizyv/100letVSRB/ |date=31 сакавіка 2021 }}&lt;/ref&gt;.

У 2018 годзе каманда міратворцаў з Беларусі атрымала першае месца сярод 138 каманд з 37 краін на міжнародных спаборніцтвах пешых патрулёў «Кембрыян патрол» у [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]&lt;ref&gt;[https://www.sb.by/articles/zoloto-uelskikh-gor.html Как это было: наши миротворцы победили на престижных состязаниях пеших патрулей в Уэльсе] // СБ. Беларусь Сегодня, 22 ноября 2018&lt;/ref&gt;.

У 2020 годзе на VI Армейскіх міжнародных гульнях «Армі-2020» беларуская зборная заняла 2-е месца ў агульным заліку. Камандзе УС Беларусі ўдалося ўзяць 1-е месца і ў конкурсе сувязістаў «Упэўнены прыём» і спаборніцтве экіпажаў машын інжынернага ўзбраення «Інжынерная формула». Вайскоўцы занялі 2-е месца ў спаборніцтвах «Бяспечнае асяроддзе» — экіпажаў радыяцыйнай, хімічнай і біялагічнай абароны, «Ваеннае ралі» — экіпажаў на ваеннай аўтамабільнай тэхніцы, «Верны сябар» — спецыялістаў службовай сабакагадоўлі, «Палявая кухня», «Дэсантны ўзвод», спаборніцтве мінамётных разлікаў «Майстры артылерыйскага агню», «Авіядартс», «Сувораўскі націск» — экіпажаў баявых машын пяхоты, «Аварыйны раён» — аварыйна-выратавальных фарміраванняў, «Сакалінае паляванне» — разлікаў комплексаў з беспілотнымі лятальнымі апаратамі. Бронзу каманда атрымала ў конкурсах: «Воін Свету» — спаборніцтве ваенна-прафесійнага майстэрства, «Ваенна-медыцынская эстафета», «Дарожны патруль» — спаборніцтве супрацоўнікаў ваеннай аўтамабільнай інспекцыі, а таксама «Чыстае неба» — падраздзяленняў СПА «Выдатнік вайсковай разведкі» і «Танкавы біятлон»&lt;ref&gt;[https://www.sb.by/articles/makhnu-serebryanym-tebe-krylom.html Завершились VI Армейские международные игры: команда Беларуси на 2-м месте] // СБ. Беларусь Сегодня, 8 сентября 2020&lt;/ref&gt;.

=== Міжнароднае ваеннае супрацоўніцтва ===
{{Main|Міжнароднае ваеннае супрацоўніцтва Рэспублікі Беларусь}}
Пытаннямі ўзаемадзеяння з іншымі дзяржавамі займаецца [[Дэпартамент міжнароднага ваеннага супрацоўніцтва Міністэрства абароны Рэспублікі Беларусь|Дэпартамент міжнароднага ваеннага супрацоўніцтва МА РБ]].

Ваеннай дактрынай 2024 года прыярытэтнымі напрамкамі ў міжнародным ваенным супрацоўніцтве названы [[Саюзная дзяржава]] з Расіяй, [[АДКБ]] і [[СНД]]&lt;ref name=&quot;4доктр&quot;/&gt;. З расійскім бокам вядуцца работы па падтрыманні неабходнага ваеннага патэнцыялу дзвюх дзяржаў, арганізацыі і ажыццяўленні сумесных мер па прадухіленні ваеннай пагрозы і адбіцці магчымай агрэсіі на агульнай абароннай прасторы, рэгулярна праводзяцца сумесныя вучэнні як у фармаце Саюзнай дзяржавы, так і АДКБ&lt;ref name=&quot;name=рф&quot;&gt;[https://belarus.mid.ru/ru/countries/bilateral-relations/military-and-military-technical-cooperation/ Военное сотрудничество Российской Федерации и Республики Беларусь] (сайт российского посольства в Беларуси)&lt;/ref&gt;. Апошняе беларускае ваеннае і палітычнае кіраўніцтва ўспрымае ў якасці гаранта не толькі ўласнай, але таксама міжнароднай і рэгіянальнай бяспекі&lt;ref&gt;[https://www.mil.by/ru/military_policy/international/cooperation_odkb/ Военное сотрудничество в рамках ОДКБ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211226145925/https://www.mil.by/ru/military_policy/international/cooperation_odkb/ |date=26 снежня 2021 }}&lt;/ref&gt;.

Паралельна, нягледзячы на складаныя палітычныя ўзаемаадносіны з краінамі Захаду, падтрымліваюцца партнёрскія кантакты з [[НАТА]]&lt;ref name=&quot;доктрина&quot;&gt;[https://www.mil.by/ru/military_policy/basic/doktrina/ Военная доктрина 2016 года на сайте министерства обороны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210503200425/https://www.mil.by/ru/military_policy/basic/doktrina/ |date=3 мая 2021 }}&lt;/ref&gt;. Найбольш актыўнае супрацоўніцтва выбудавана з ваеннымі ведамствамі [[ФРГ|Германіі]], [[Літва|Літвы]], [[Польшча|Польшчы]] і [[Турцыя|Турцыі]]&lt;ref name=&quot;МВС&quot;&gt;[https://www.mil.by/by/military_policy/international/ Міжнароднае ваеннае супрацоўніцтва на афіцыйным сайце Мінабароны РБ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211224185156/https://www.mil.by/by/military_policy/international/ |date=24 снежня 2021 }}&lt;/ref&gt;. Па міратворчым накірунку ключавым партнёрам Беларусі выступае [[Італія]]&lt;ref&gt;Денис Бурковский. [https://42.tut.by/708833?c Беларусь планирует увеличить число миротворцев за рубежом. Разобрались, куда они могут поехать] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210513202633/https://42.tut.by/708833?c |date=13 мая 2021 }} // TUT.BY, 24 ноября 2020&lt;/ref&gt;.

Значным для краіны з’яўляецца [[Міжнароднае ваенна-тэхнічнае супрацоўніцтва Беларусі|работа ў ваенна-тэхнічнай галіне]]. Дзяржава наладзіла актыўны экспарт прадукцыі свайго [[ваенна-прамысловы комплекс|ваенна-прамысловага комплексу]] за мяжу. У той жа час замежныя ўзброеныя сілы перыядычна карыстаюцца паслугамі [[Ваенныя спецыялісты Беларусі|беларускіх ваенных спецыялістаў]]. Дапамогу ад ваенных саветнікаў рэспублікі атрымлівалі розныя дзяржавы [[Афрыка|Афрыкі]], [[Блізкі Усход|Блізкага Усходу]] і [[Лацінская Амерыка|Лацінскай Амерыкі]].

== Праблемы ==
;Састарэнне тэхнікі
Значная частка беларускага ўзбраення з’яўляецца савецкай спадчынай. З цягам часу яна састарваецца, зніжаецца яе патэнцыял і баявыя магчымасці для сучаснага выкарыстання. Існуюць тры шляхі вырашэння гэтага пытання: мадэрнізацыя, закупка новай замежнай і стварэнне ўласных узораў узбраенняў. Аднак з-за невялікага фінансавання Узброеных Сіл гэтыя працэсы ідуць павольна. У дадатак, першы шлях падвяргаецца крытыцы, паколькі нават глыбока мадэрнізаваная савецкая тэхніка ўсё яшчэ будзе саступаць сучасным узорам&lt;ref&gt;{{Cite web |title=От устаревания белорусскую бронетехнику модернизация не спасает |url=https://ex-press.by/rubrics/obshhestvo/2017/01/16/ot-ustarevaniya-belorusskuyu-bronetexniku-modernizaciya-ne-spasaet |access-date=23 лютага 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211225133411/https://ex-press.by/rubrics/obshhestvo/2017/01/16/ot-ustarevaniya-belorusskuyu-bronetexniku-modernizaciya-ne-spasaet |archive-date=25 снежня 2021 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.
;Дзедаўшчына
У беларускай арміі ў той ці іншай ступені ўсё яшчэ захоўваецца т. зв. «[[Дзедаўшчына (нестатутныя адносіны)|дзедаўшчына]]». На падобную з’яву афіцэрскі склад можа як наогул не звяртаць увагу, так і ўпарта змагацца. Міністэрства абароны таксама рэагуе на дадзеную праблему, прымаючы комплекс мер па супрацьдзеянні «дзедаўшчыне» ў войску. За такія правіны, асабліва з прычыненнем фізічнай шкоды, салдат можа панесці крымінальнае пакаранне аж да пазбаўлення волі. У падраздзяленнях захаваўся класічны, яшчэ з савецкіх часоў, від падзелу і іерархіі вайскоўцаў тэрміновай службы, дзе галоўную ролю адыгрывае тэрмін службы салдата. Кожная воінская часць мае свае асаблівасці і характар «дзедаўшчыны», але ва ўсіх іх прынята, каб маладыя байцы выконвалі ўсю асноўную працу за старэйшыя прызывы, наводзілі парадак у памяшканнях і на спальных месцах. Некаторы час таму былі распаўсюджаны грашовыя паборы і фізічны гвалт, аднак падобнае яшчэ можа мець месца і на сучасным этапе. Варта адзначыць, што найбольшай жорсткасцю праяўляецца «дзедаўшчына» ў інжынерных падраздзяленнях сухапутных сіл. Найбольш спрыяльнай сітуацыяй застаецца ў транспартных войсках&lt;ref&gt;[https://m.nn.by/ru/articles/187413/ Сохранилась ли «дедовщина» в современной белорусской армии?] // Наша Ніва, 20 марта 2017&lt;/ref&gt;.
;Самагубствы
{{Гл. таксама|Гібель Аляксандра Коржыча}}
У 1995 годзе ў выніку суіцыдаў у беларускай арміі загінулі 42 чалавекі. У 2016 годзе гэта лічба склала 4&lt;ref&gt;[https://www.sb.by/articles/minoborony-obnarodovalo-statistiku-prestupnosti-i-suitsidov-v-belorusskoy-armii.html Минобороны обнародовало статистику преступности и суицидов в белорусской армии] СБ. Беларусь Сегодня, 17 октября 2017&lt;/ref&gt;, а ў 2017 — 3&lt;ref&gt;[https://people.onliner.by/2018/02/14/ministr-oborony-2 Министр обороны о количестве суицидов в армии, призыве единственных детей в семье и вызове в комиссариат по телефону] // Onliner, 14 февраля 2018&lt;/ref&gt;. У сярэднім Беларусі ў год адбываецца тры-пяць суіцыдаў сярод вайскоўцаў&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://ex-press.by/rubrics/obshhestvo/2019/07/24/strashnaya-cifra-ot-minoborony-v-belarusi-v-god-proisxodit-tri-pyat-suicidov-sredi-voennosluzhashhix |title=Страшная цифра от Минобороны. В Беларуси в год происходит три-пять суицидов среди военнослужащих |access-date=23 лютага 2021 |archive-date=20 чэрвеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210620220155/https://ex-press.by/rubrics/obshhestvo/2019/07/24/strashnaya-cifra-ot-minoborony-v-belarusi-v-god-proisxodit-tri-pyat-suicidov-sredi-voennosluzhashhix |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Самагубствы ў арміі ўсё яшчэ застаюцца актуальнай праблемай у Беларусі.
* 2017: 2 лютага на тэрыторыі часці ў Крынічным павесіўся 19-гадовы тэрміновік. 31 сакавіка ў [[72-гі Аб’яднаны вучэбны цэнтр|вучэбным цэнтры ў Пячах]] ([[Барысаў]]) быў знойдзены павешаным 25-гадовы Арцём Басцюк. 3 кастрычніка ў падвальным памяшканні барысаўскай воінскай часці ў Пячах у пятлі знойдзена цела 21-гадовага Аляксандра Коржыча&lt;ref&gt;[https://www.intex-press.by/2017/10/16/shest-nashumevshih-tragedij-v-belorusskoj-armii-v-2017-godu/ Шесть нашумевших трагедий в белорусской армии в 2017 году] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210612122944/https://www.intex-press.by/2017/10/16/shest-nashumevshih-tragedij-v-belorusskoj-armii-v-2017-godu/ |date=12 чэрвеня 2021 }}&lt;/ref&gt;.
* 2018: 5 верасня ў Слонімскім гарнізоне павесіўся 20-гадовы радавы Аляксандр Арлоў&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://ex-press.by/rubrics/proisshestviya/2018/09/06/v-slonimskom-garnizone-povesilsya-soldat-minoborony-voennaya-sluzhba-ni-pri-chem |title=В Слонимском гарнизоне повесился солдат. Минобороны: военная служба ни при чем |access-date=23 лютага 2021 |archive-date=20 чэрвеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210620210347/https://ex-press.by/rubrics/proisshestviya/2018/09/06/v-slonimskom-garnizone-povesilsya-soldat-minoborony-voennaya-sluzhba-ni-pri-chem |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. 8 верасня ў лесе пад [[Гродна]]м знайшлі цела 26-гадовага салдата тэрміновай службы Сяргея Ясюкевіча. 22 чэрвеня ў адной з часцей полацкага гарнізона скончыў жыццё самагубствам прапаршчык Аляксей Сягодняеў&lt;ref&gt;[https://onlinebrest.by/novosti/za-2018-god-v-belorysskoi-armii-pokonchili-s-soboi-4-voennoslyjashih_14717.html За 2018 год в белорусской армии покончили с собой 4 военнослужащих] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210624130823/https://onlinebrest.by/novosti/za-2018-god-v-belorysskoi-armii-pokonchili-s-soboi-4-voennoslyjashih_14717.html |date=24 чэрвеня 2021 }}&lt;/ref&gt;.
* 2019: 1 чэрвеня здзейсніў суіцыд вайсковец Слонімскай 11-й механізаванай брыгады. 2 ліпеня ў Гродне здзейсніў суіцыд 20-гадовы вайсковец-кантрактнік&lt;ref&gt;[https://www.intex-press.by/2019/10/09/predstavitel-minoborony-rasskazal-o-kolichestve-samoubijstv-v-belorusskoj-armii-s-nachala-2019-goda/ Представитель Минобороны рассказал о количестве самоубийств в белорусской армии с начала 2019 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210425164750/https://www.intex-press.by/2019/10/09/predstavitel-minoborony-rasskazal-o-kolichestve-samoubijstv-v-belorusskoj-armii-s-nachala-2019-goda/ |date=25 красавіка 2021 }}&lt;/ref&gt;.

== Гл. таксама ==
* [[Воінскі абавязак у Беларусі]]

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* Военный бюджет-2007 [2007] // [Афіцыйны сайт Міністэрства абароны РБ]. ― [http://mod.mil.by/voen_budjet.html http://mod.mil.by/voen_budjet.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090120092905/http://mod.mil.by/voen_budjet.html |date=20 студзеня 2009 }}.
* Финансово-экономическое обеспечение строительства и развития Вооруженных Сил // [Афіцыйны сайт Міністэрства абароны РБ]. ― [http://mod.mil.by/economic.html http://mod.mil.by/economic.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090120092850/http://mod.mil.by/economic.html |date=20 студзеня 2009 }}.
* [[Леанід Мальцаў|Леонид Мальцев]]. Вооруженные Силы: реформирование завершено. Строительство и развитие продолжается [2005] // [Афіцыйны сайт Міністэрства абароны РБ]. ― [http://mod.mil.by/statybag2.html http://mod.mil.by/statybag2.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090120093014/http://mod.mil.by/statybag2.html |date=20 студзеня 2009 }}.
* Структура Вооружённых сил Республики Беларусь // [Афіцыйны сайт Міністэрства абароны РБ]. ― [http://mod.mil.by/struct1vs.html http://mod.mil.by/struct1vs.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090429223748/http://www.mod.mil.by/struct1vs.html |date=29 красавіка 2009 }}.
* Александр Никитин. Сухопутный щит Родины // Армия, № 1, 2008. С.22 — 25.
* Игорь Азарёнок. На страже неба Отечества // Армия, № 1, 2008. С.26 — 30.

== Спасылкі ==
* [http://www.mod.mil.by/struct1vsbel.html Міністэрства абароны РБ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120205215312/http://www.mod.mil.by/struct1vsbel.html |date=5 лютага 2012 }}
* [http://ostro.by/safety/pochemu-belorusskaya-armiya-ne-budet-napadat-na-drugie-strany/ Почему белорусская армия не будет нападать на другие страны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171002170222/http://ostro.by/safety/pochemu-belorusskaya-armiya-ne-budet-napadat-na-drugie-strany/ |date=2 кастрычніка 2017 }} Ostro.by

{{Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь}}
{{Беларусь у тэмах}}
{{Еўропа па тэмах|Узброеныя сілы}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Узброеныя сілы Беларусі| ]]</text>
      <sha1>j2xsz37fudoiff1hp04zmn4vq3v6jhq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уладзіслаў Казлоўскі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45197</id>
    <revision>
      <id>5170985</id>
      <parentid>4462571</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T20:57:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дададзена [[Катэгорыя:Ваенныя Беларускай Народнай Рэспублікі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5170985</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7215" sha1="n11rc1pn2ly59sslvv1m9i11gtyg6m0" xml:space="preserve">{{пісьменнік}}
{{Цёзкі2|Казлоўскі}}
'''Уладзіслаў Казлоўскі''' ({{ДН|29|6|1896}}, в. Залессе Саколкаўскага пав. Гродзенскай губ., цяпер [[Польшча]] — {{ДС|13|11|1943}}, [[Мінск]]; Псеўданімы: ''Казлоўшчык'') — беларускі грамадска-палітычны дзеяч, [[паэт]], публіцыст.

== Біяграфічныя звесткі ==
Вучыўся ў [[Віленская каталіцкая духоўная семінарыя|Віленскай каталіцкай духоўнай семінарыі]]. У час вучобы (1916-19) далучыўся да беларускага нацыянальнага руху. Скончыў [[Віленскія беларускія настаўніцкія курсы (1919)]], пасля заканчэння курсаў спрабаваў арганізаваць беларускія школы на [[Саколкаўскі павет|Сакольшчыне]]. Вярнуўшыся ў [[Вільня|Вільню]], уваходзіў у ЦК [[Беларуская сялянская партыя Зялёнага дуба|Беларускай сялянскай партыі]], быў інструктарам мінскага Беларускага нацыянальнага камітэта па арганізацыі нацыянальнага і кааператыўнага жыцця ў [[Ігуменскі павет|Ігуменскім павеце]]. У маі 1920 [[Беларуская вайсковая камісія|Беларускай вайсковай камісіяй]] накіраваны ў школу падхарунжых у [[Варшава|Варшаве]], пасля заканчэння якой прызначаны інструктарам у 1-ы батальён беларускіх стральцоў, эвакуіраваны з [[Мінск]]а ў [[Лодзь]]. 3 1921 служыў у польскім войску, адначасова браў удзел у беларускім нацыянальным руху. Адзін з лідараў яго правага радыкальнага крыла.

У 1930 звольніўся ў запас у званні паручніка, пераехаў у [[Вільня|Вільню]] і распачаў грамадска-палітычную і літаратурную дзейнасць. У 1930-х актыўна працаваў у Вільні ў беларускіх нацыянальных арганізацыях і ўстановах. Быў сакратаром [[Беларускі нацыянальны камітэт (Вільня)|Беларускага нацыянальнага камітэта]], Цэнтральнага ўрада [[БІГіК|Беларускага інстытута гаспадаркі і культуры]]. Адзін з арганізатараў і сакратар [[БНСП|Беларускай нацыянал-сацыялістычнай партыі (БНСП)]], у 1933—1937 гадах рэдактар партыйнай газеты [[Новы шлях (1933)|«Новы шлях»]]. У 1939-40 сакратар Беларускай групы дапамогі пацярпелым ад вайны пры Літоўскім Чырвоным Крыжы, у ліпені 1941 скарбнік Беларускага нацыянальнага камітэта ў Вільні. Летам 1941 спрабаваў аднавіць дзейнасць БНСП, але не атрымаў на гэта дазволу нямецкіх акупацыйных уладаў.

[[Файл:Рэдакцыя “Беларускай газеты” і “Голасу вёскі”.jpg|300 px|thumb|злева|Рэдакцыя «Беларускай газеты» і «Голасу вёскі». Сядзяць (злева направа): Уладзіслаў Казлоўскі, [[Наталля Арсеннева]], Аляксей Сянкевіч. Стаяць (злева направа): Уладзімір Кушаль, [[Антон Адамовіч]], Караленка. [[Мінск]], снежань [[1942]] г.]]
У 1941—1943 у [[Мінск]]у быў рэдактарам [[Беларуская газета (1941)|«Беларускай газэты»]]. У сваіх публіцыстычных артыкулах распрацоўваў ідэалогію беларускага нацыянал-сацыялізму, выступаў з антысеміцкімі матэрыяламі. На кватэры У. Казлоўскага 5 сакавіка 1943 года быў забіты [[Фабіян Акінчыц]], праз некалькі месяцаў (13 лістапада 1943) савецкія партызаны Іван Шнігір і Канстанцін Немчык у рэдакцыі «Беларускай газэты» забілі і У. Казлоўскага&lt;ref&gt;Немчык быў арыштаваны і загінуў, Шнігіру ўдалося ўцячы.&lt;/ref&gt;. У. Казлоўскі пахаваны на [[Кальварыйскія могілкі|Кальварыйскіх могілках]].

Аўтар шэрагу кніг па фізічным выхаванні, паэтычных зборнікаў.

== Бібліяграфія ==
* Фізічнае выхаванне грамадзянства. Вільня, 1927;
* Аб фізічным выхаванні ў беларусаў. Вільня, 1928;
* Беларускія народныя песні з Сакольскага павету. Вільня, 1930;
* Плач Беларускай Старонкі Маткі па дзетках сваіх рэнегатах. Вільня, 1930;
* Путы кахання. Вільня, 1932;
* Шляхам змагання. Вільня, 1935;
* Казюк на кірмашы: Вершаванае апавяданне з Казюковага кірмашу ў Вільні. Вільня, 1940.

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* Аўтабіяграфія // Новы шлях. 1937. 15 чэрв. № 2 (23).
* Малецкі Я. Пад знакам Пагоні: Успаміны. Таронта, 1976. С. 31-92.
* Чыгрын С. «Прыйдзе той час — да сваіх я вярнуся…» // Ніва. 1995. 22 студз.
* {{Крыніцы/Беларускі нацыяналізм. Даведнік|Казлоўскі Ўладзіслаў|https://slounik.org/32062.html}}

{{DEFAULTSORT:Казлоўскі Уладзіслаў}}
[[Катэгорыя:Публіцысты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Пахаваныя на Кальварыйскіх могілках]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў Мінску]]
[[Катэгорыя:Члены Беларускай народнай самапомачы]]
[[Катэгорыя:Члены Беларускай нацыянал-сацыялістычнай партыі]]
[[Катэгорыя:Ваенныя Беларускай Народнай Рэспублікі]]</text>
      <sha1>n11rc1pn2ly59sslvv1m9i11gtyg6m0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Індустрыяльная рэвалюцыя</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45568</id>
    <revision>
      <id>5171181</id>
      <parentid>4805394</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T10:35:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <comment>Згодна з абмеркаваннем</comment>
      <origin>5171181</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41661" sha1="apbflrj7z2jizslmol7p7v9r77zaz5s" xml:space="preserve">{{універсальная картка}}
'''Індустрыяльная (прамысловая) рэвалюцыя''' (''прамысловы пераварот'', ''Вялікая індустрыяльная рэвалюцыя'') — пераход ад ручной працы да машыннай, ад мануфактуры да фабрыкі; пераход ад пераважна аграрнай эканомікі да індустрыяльнай вытворчасці, у выніку якога адбываецца трансфармацыя [[аграрнае грамадства|аграрнага грамадства]] ў [[Індустрыяльнае грамадства|індустрыяльнае]]. Прамысловы пераварот адбываўся ў розных краінах не адначасова, але ў цэлым можна лічыць, што перыяд, калі адбываліся гэтыя змены, пачынаўся ад другой паловы XVIII стагоддзя і працягваўся на працягу XIX стагоддзя. Характэрнай рысай прамысловай рэвалюцыі з’яўляецца імклівы рост прадукцыйных сіл на базе буйной машыннай індустрыі і зацвярджэнне [[капіталізм]]у ў якасці пануючай сусветнай сістэмы гаспадаркі.

Прамысловая рэвалюцыя звязана не проста з пачаткам масавага прымянення машын, але і з змяненнем усёй структуры грамадства. Яна суправаджалася рэзкім павышэннем прадукцыйнасці працы, хуткай [[урбанізацыя]]й, пачаткам хуткага эканамічнага росту (да гэтага эканамічны рост, як правіла, быў прыкметны толькі ў маштабах стагоддзяў) і павелічэннем жыццёвага ўзроўню насельніцтва. Прамысловая рэвалюцыя дазволіла на працягу жыцця ўсяго толькі 3-5 пакаленняў перайсці ад аграрнага грамадства (дзе большасць насельніцтва вяла натуральную гаспадарку) да індустрыяльнага.

== Прычыны прамысловага перавароту ==
Прамысловая рэвалюцыя пачалася ў Вялікабрытаніі ў апошняй трэці XVIII стагоддзя і прыняла ў першай палове XIX стагоддзя ўсёабдымны характар, ахапіўшы затым і іншыя краіны Еўропы і Амерыкі.

Існуе меркаванне, што вываз капіталу з замежных брытанскіх калоній з’явіўся адной з крыніц назапашвання капіталаў у метраполіі, спрыяў прамысловай рэвалюцыі ў Вялікабрытаніі і вывеў гэту краіну ў лідары сусветнага прамысловага развіцця. У той жа час, аналагічная сітуацыя ў іншых краінах (напрыклад, Іспаніі, Партугаліі) не прывяла да паскарэння эканамічнага развіцця. Акрамя таго, прамысловасць паспяхова развівалася ў шэрагу краін, якія не мелі калоній, напрыклад, у Швецыі, Прусіі, ЗША.

Як мяркуе нобелеўскі лаўрэат па эканоміцы Джон Хікс, галоўнымі фактарамі прамысловай рэвалюцыі ў Англіі былі наступныя&lt;ref&gt;Хикс дж. [http://www.vopreco.ru/rus/books.files/hicks.html Теория экономической истории]. М.: НП «Журнал Вопросы экономики», 2003. С.184-188; Hicks J. A Theory of Economic History. Oxford, 1969, pp. 145—166&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;То есть он считает экономические и социальные факторы основными и главными причинами промышленной революции в Англии&lt;/ref&gt;:

* фарміраванне інстытутаў, якія абараняюць прыватную ўласнасць і кантрактныя абавязацельствы, у прыватнасці, незалежнай і эфектыўнай судовай сістэмы;
* высокі ўзровень развіцця гандлю;
* фарміраванне рынку фактараў вытворчасці, у першую чаргу рынку зямлі (гэта значыць гандаль зямлёй стаў свабодным і была вызвалены ад феадальных абмежаванняў);
* шырокае прымяненне наёмнай працы і немагчымасць выкарыстання прымусовай працы ў шырокіх маштабах;
* развітасць фінансавых рынкаў і нізкі ўзровень пазыковага працэнта;
* развіццё навукі.

Пры гэтым ён не лічыць тэхнічныя вынаходніцтвы асноўнай і галоўнай прычынай прамысловай рэвалюцыі ў Англіі: «Прамысловая рэвалюцыя адбылася б і без Кромптана і Аркрайта і была б, асабліва на позніх стадыях, такой жа, якая мела месца ў рэчаіснасці»&lt;ref&gt;Вопросы экономики, № 8, 2008, «В поисках институциональных характеристик экономического роста», стр. 17 [http://www.vopreco.ru/rus/redaction.files/8-08.pdf]&lt;/ref&gt;.

Некалькі іншы погляд на прычыны Прамысловай рэвалюцыі быў выпрацаваны ў працах эканамічных гісторыкаў: Імануіла Валерстайна, Крыстафера Хіла, Чарлза Уілсана, Ж. Бержэ і інш., якія аналізавалі ход індустрыялізацыі Заходняй Еўропы і іншых краін у XVIII-XIX стст. на базе канкрэтных фактаў, якія былі ў іх распараджэнні. На іх думку, ключавую ролю ў паскарэнні прамысловага росту Англіі ў XVIII стагоддзі згуляла сістэма пратэкцыянізму, уведзеная ў 1690-я гады і ўзмоцненая дадатковымі пратэкцыянісцкімі мерамі да сярэдзіны [[XVIII стагоддзе|XVIII ст.]] Менавіта яна забяспечыла хуткае развіццё англійскай прамысловасці, нягледзячы на канкурэнцыю з боку больш моцнай у той час галандскай прамысловасці, а таксама забяспечыла развіццё прамысловасці Прусіі, Аўстрыі і Швецыі, дзе таксама былі ўведзены пратэкцыянісцкія сістэмы&lt;ref&gt;Wallerstein I. The Modern World-System II. Mercantilism and the Consolidation of the European World-Economy. New York — London, 1980 pp. 233, 266; Wilson C. England’s Apprenticeship, 1603—1763. New York, 1984 pp. 166, 184&lt;/ref&gt;.

Значна меншую або зусім нязначную ролю ў гэтым працэсе, на іх думку, згулялі фактары, звязаныя з грашыма і наяўнасцю капіталу. Даследаванні гісторыкаў паказалі, што ў пераважнай большасці прамысловыя прадпрыемствы ў перыяд 1700-1850 гадоў засноўваліся прадстаўнікамі сярэдняга класа (сялянамі, гандлярамі, рамеснікамі), якія не звярталіся ні да якіх знешніх крыніц фінансавання, а развіваліся за кошт уласных сродкаў або грошай, узятых у сваякоў/знаёмых&lt;ref&gt;J-F.Bergier. The Industrial Bourgeoisie and the Rise of the Working Class 1700—1914. Fontana Economic History of Europe, ed. by C.Cipolla. Vol. III, Glasgow, 1978, pp. 412—413; Hill C. Reformation to Industrial Revolution. A Social and Economic History of Britain, 1530—1780. Bristol, 1967, pp. 199—201&lt;/ref&gt;.

Сярод іншых фактараў, што выдзяляюцца эканамічнымі гісторыкамі, спрыяць Прамысловай рэвалюцыі маглі таксама:

* барацьба з манаполіямі і забеспячэнне рэальнай свабоды прадпрымальніцтва (у Англіі асабліва актыўна гэтыя меры праводзіліся ў перыяд з 1688 па 1724 год і пасля 1746 года&lt;ref&gt;Hill C. Reformation to Industrial Revolution. A Social and Economic History of Britain, 1530—1780. Bristol, 1967, pp. 139, 179&lt;/ref&gt;);
* заключэнне сакрэтнага грамадскага дагавора паміж бізнесам і грамадствам, які гарантаваў, што яны будуць прытрымлівацца пэўных правілаў паводзін, паважаючы правы і бізнесу, і грамадства&lt;ref&gt;[http://www.yuri-kuzovkov.ru/second_book/ Кузовков Ю. Мировая история коррупции. М., 2010, главы XII, XIV—XVII]&lt;/ref&gt;.
Існуе меркаванне&lt;ref&gt;[http://ej.ru/?a=note&amp;id=13069# Ежедневный журнал. Ю. Латынина «Зачем человеку одежда?»]&lt;/ref&gt;, што глыбінная прычына таго, што прамысловая рэвалюцыя, а пасля і навуковая, інавацыйная рэвалюцыя, пачалася менавіта ў Еўропе, заключалася ў паводніцкіх стэрэатыпах еўрапейскага чалавека: а менавіта, у яго дачыненні да жанчыны. Еўрапеец, у агульным і цэлым, павінен быў вызначыцца перад жанчынай, каб яна яго абрала ў якасці шлюбнага партнёра. У той час як усходні менталітэт меркаваў ад індывіда такія паводзіны ў значна меншай ступені. Перад жанчынай, якая з’яўляецца больш бяспраўнай, багатым на Усходзе ў меншай ступені патрабавалася даказваць сваю перавагу, у тым ліку і ў інтэлектуальнай сферы, заахвочваючы складаючага вершы паэта, навукоўца астранома, выбітнага архітэктара або геніяльнага навукоўца або вынаходніка.

[[Файл:Mule-jenny.jpg|thumb|Прадзільная машына С. Кромптана, 1779 год]]

=== Інавацыі ===
Поспех прамысловай рэвалюцыі ў Вялікабрытаніі быў заснаваны на некалькіх інавацыях&lt;ref&gt;{{cite web|author=Eric Bond, Sheena Gingerich, Oliver Archer-Antonsen, Liam Purcell, Elizabeth Macklem|url=http://industrialrevolution.sea.ca/innovations.html|title=The Industrial Revolution — Innovations|publisher=Industrialrevolution.sea.ca|date=2003-02-17|accessdate=2011-01-30|archiveurl=https://www.webcitation.org/61FiPn5ZT?url=http://industrialrevolution.sea.ca/innovations.html|archivedate=27 жніўня 2011|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, якія з’явіліся да канца XVIII ст.:

* Тэкстыльная прамысловасць — прадзенне ніткі з бавоўны на прадзільных машынах Р. Аркрайта (1769), Дж. Харгрэйвза і С. Кромптана. Пазней падобныя тэхналогіі былі ўжыты для прадзення ніткі з воўны і лёну.
* Паравы рухавік — вынайдзеная Дж. Ватам і запатэнтаваная ім у 1775 годзе паравая машына першапачаткова выкарыстоўвалася ў шахтах для адпампоўвання вады. Але ўжо ў 1780-х яна знайшла прымяненне ў некаторых іншых механізмах, замяняючы гідраэнергіі там, дзе яна была недаступна.
* Металургія — у чорнай металургіі каменнавугальны кокс прыйшоў на змену драўнянаму вуглю, гэтак жа, як раней ён ужо выкарыстоўваўся пры вытворчасці свінцу і медзі. Цяпер кокс выкарыстоўвалі не толькі пры вырабе пераробны чыгуну ў даменных печах, але і для атрымання каванага чыгуну, у тым ліку пры пудлинговании, які стварыў Генры Корт у 1783-1784 гадах.

== Гісторыя прамысловай рэвалюцыі ==
У перыяд XVII стагоддзя Англія пачатку абганяць сусветнага лідара Галандыю па тэмпах росту капіталістычных мануфактур, а пазней і ў сусветным гандлі і каланіяльнай эканоміцы. Да сярэдзіны XVIII стагоддзя Англія становіцца вядучай капіталістычнай краінай. Па ўзроўні эканамічнага развіцця яна перасягнула астатнія еўрапейскія краіны, маючы ўсе неабходныя перадумовы для ўступлення на новую прыступку грамадска-эканамічнага развіцця — буйная машынная вытворчасць.

Прамысловая рэвалюцыя суправаджалася і цесна з ёй звязанай вытворчай рэвалюцыяй у сельскай гаспадарцы, якая вядзе да радыкальнага росту прадукцыйнасці зямлі і працы ў аграрным сектары. Без другой першая проста немагчымая ў прынцыпе, бо менавіта вытворчая рэвалюцыя ў сельскай гаспадарцы забяспечвае магчымасць перамяшчэння значных мас насельніцтва з аграрнага сектара ў індустрыяльны.

=== Паравы рухавік ===
[[Файл:Savery-engine.jpg|upight|thumb|left|Першая [[паравая машына]] Томаса Северы]]

Пачатак прамысловай рэвалюцыі звязваюць з вынаходствам эфектыўнага паравога рухавіка ў Вялікабрытаніі ў другой палове XVII стагоддзя. Хаця само па сабе падобнае вынаходства наўрад ці б нешта дало (неабходныя тэхнічныя рашэнні былі вядомыя і раней), але ў той перыяд англійскае грамадства было падрыхтавана да выкарыстання інавацый у шырокіх маштабах. Гэта было звязана з тым, што Англія да таго часу перайшла ад статычнага традыцыйнага грамадства да грамадства з развітымі рыначнымі адносінамі і актыўным прадпрымальніцкім класам. Акрамя таго, Англія мела дастатковымі фінансавымі рэсурсамі (бо была сусветным гандлёвым лідарам і валодала калоніямі), выхаваным у традыцыях пратэстанцкай працоўнай этыкі насельніцтвам і ліберальнай палітычнай сістэмай, у якой дзяржава не душыла эканамічную актыўнасць.

Першай спробай выкарыстання паравога рухавіка ў прамысловасці лічыцца вадзяная помпа Томаса Северы, запатэнтаваны ў 1698 годзе. Але яна не была паспяховай з-за частых выбухаў бойлера і абмежаванай магутнасці. Больш дасканалай была машына Томаса Ньюкамена, распрацаваная да 1712 года&lt;ref&gt;Hulse, David H: The Early Development of the Steam Engine; TEE Publishing, Leamington Spa, U.K., 1999 ISBN 1-85761-107-1&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;L.T.C. Rolt and J. S. Allen, ''The Steam engine of Thomas Newcomen'' (Landmark, Ashbourne, 1997), 44.&lt;/ref&gt;. Відаць, Ньюкамен выкарыстаў раней атрыманыя эксперыментальныя дадзеныя Дэні Папена, які вывучаў ціск вадзянога пара на поршань у цыліндры і спачатку награванне і астуджэнне пара для вяртання поршня ў зыходны стан рабіў уручную.

[[Файл:Newcomens Dampfmaschine aus Meyers 1890.png|thumb|upright|Схема паравой машыны Ньюкамена]]

Помпы Ньюкамена знайшлі прымяненне ў Англіі і іншых еўрапейскіх краінах для адпампоўвання вады з глыбокіх затопленых шахт, працы ў якіх без іх вырабляць было б немагчыма. Да 1733 года іх было набыта 110, з якіх 14 — на экспарт. Гэта былі вялікія і дарагія машыны, вельмі неэфектыўныя па сучасным стандартам, але яны сябе акуплялі там, дзе здабыча вуглю абыходзілася параўнальна танна. З некаторымі ўдасканаленнямі іх да 1800 года вырабілі 1454 штукі, і яны заставаліся ва ўжыванні да пачатку XX стагоддзя&lt;ref&gt;Rolt and Allen, 145&lt;/ref&gt;.

Найбольш вядомая з ранніх паравых машын распрацоўкі Джэймса Вата была прапанавана ў 1778 годзе, Ват істотна ўдасканаліў механізм, зрабіўшы яго працу больш стабільнай. Адначасова магутнасць павялічылася прыкладна ў пяць разоў, што дало 75% эканомію ў сабекошту вуглю. Яшчэ больш важныя наступствы меў той факт, што на базе машыны Вата стала магчыма пераўтварэнне паступальнага руху поршня ў вярчальны, гэта значыць рухавік зараз мог круціць кола млына або фабрычнага станка. Ужо да 1800 года фірма Вата і яго кампаньёна Болтана зрабіла 496 такіх механізмаў, з якіх толькі 164 выкарыстоўваліся як помпы. Яшчэ 308 знайшлі прымяненне на млынах і фабрыках, а 24 абслугоўвалі даменныя печы.

У 1810 годзе ў Англіі налічвалася 5 тыс. паравых машын, а ў наступныя 15 гадоў колькасць іх патроілася&lt;ref&gt;[http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000036/st134.shtml Всемирная история. Энциклопедия. Том 6.ГЛАВА VI.ДВОРЯНСКО-МОНАРХИЧЕСКАЯ РЕАКЦИЯ В ЗАПАДНОЙ ЕВРОПЕ И БУРЖУАЗНО-РЕВОЛЮЦИОННОЕ ДВИЖЕНИЕ 20-х ГОДОВ XIX В.]&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Maquina vapor Watt ETSIIM.jpg|thumb|right|170 px|Паравая машына Дж. Вата]]

З’яўленне металарэзных станкоў, такіх як такарны, дазволілі спрасціць працэс вырабу металічных частак паравых машын і ў далейшым ствараць усё больш дасканалыя і для разнастайных мэтаў. Да пачатку [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] англійскі інжынер Рычард Трэвітык і амерыканец Олівер Эванс сумясцілі бойлер і рухавік у адным прыладзе, што дазволіла далей выкарыстоўваць яго для руху паравозаў і параходаў.

У той жа час механізмы, якія выкарыстоўваюць водную і энергію ветру, яшчэ доўга канкуравалі з паравымі рухавікамі. У прыватнасці, да 1870 года ў Злучаных Штатах большасць фабрык выкарыстоўвалі энергію вадзяных турбін, а не паравых машын&lt;ref&gt;[http://www.libertarium.ru/l_lib_rich_05 Н.Розенберг, Л. Е. Бирдцелл, мл. «Как Запад стал богатым. Экономическое преобразование индустриального мира». Новосибирск, «Экор», 1995, — С. 352. Глава «Развитие промышленности: 1750—1880»]&lt;/ref&gt;.

=== Тэкстыльная прамысловасць ===
[[Файл:Spinning jenny.jpg|thumb|right|170 px|Мадель прадзільнай машыны XVIII ст. з музея Вуперталя, Германія]]
[[Файл:Reddish Mill 1.jpg|thumb|right|170 px|Ткацкая фабрыка ў горадзе Рэдыш, Вялікабрытанія]]

У пачатку XVIII стагоддзя брытанская тэкстыльная прамысловасць яшчэ была заснавана на апрацоўцы мясцовай воўны індывідуальнымі рамеснікамі. Гэтая сістэма называлася «катэджнай індустрыяй», так як праца выконвалася на хаце, у невялікіх хатках-катэджах, дзе пражывалі рамеснікі са сваімі сем'ямі. Вытворчасць нітак з лёну і бавоўны, якая патрабуе больш тонкай апрацоўкі, у сярэдневяковай Англіі шырокага распаўсюджвання не атрымала, таму тэкстыль з бавоўны імпартавалі з Індыі.

Вынаходніцтва ў 1733 годзе лятучага чоўна павялічыла попыт на пражу. У 1738 годзе была створана машына, праўшая нітку без удзелу чалавечых рук, а ў 1741 годзе каля Бірмінгема адкрылася фабрыка, прадзільную машыну на якой прыводзіў у рух вослік. Уладальнікі фабрыкі, Пол і Вят, неўзабаве адкрылі новую фабрыку каля Нортгемптана, абсталяваную ўжо пяццю прадзільнымі машын з паўсотняй чоўнаў на кожнай, якая працавала да 1764 года. У 1771 годзе ў Кромфардзе, Дэрбішыр, пачала працаваць прадзільная фабрыка Аркрайта, які заахвочваў вынаходніцтвы, і яго машыны былі ўдасканалены, цяпер яны прыводзіліся ў рух вадзяным колам. Акрамя таго, цяпер акрамя воўны на новых машынах стала магчыма апрацоўваць і расліннае валакно, што імпартуецца з Амерыкі. Да 1780 года ў Англіі налічвалася 20, а яшчэ праз 10 гадоў — 150 прадзільных фабрык і на многіх з гэтых прадпрыемстваў працавала па 700-800 чалавек&lt;ref name=autogenerated1&gt;[http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000034/st020.shtml Всемирная история. Энциклопедия. Том 5. Глава XX. Англия в XVIII в. Начало промышленного переворота]&lt;/ref&gt;.

Затым вадзяное кола пачалі замяняць паравой машынай. У перыяд з 1775 па 1800 год заводы Вата і Болтана ў Соха выпусцілі 84 паравыя машыны для баваўняных фабрык і 9 машын — для ваўняных фабрык&lt;ref&gt;[http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000034/st026.shtml Всемирная история. Энциклопедия. Том 5. Глава XXVI. Техника и естествознание в Европе во второй половине XVII и в XVIII вю]&lt;/ref&gt;. Да сярэдзіны XIX стагоддзя ручное ткацтва ў Вялікабрытаніі амаль цалкам знікла. У тэкстыльнай прамысловасці вялікую ролю адыграў так званы сельфактар, які забяспечыў механізаванне прадзільных працэсаў.

=== Машынабудаванне ===
[[Файл:Lathe.PNG|thumb|170 px|Такарны станок 1811 года]]

У сярэдневяковай Еўропе вырабам механізмаў займаліся майстры гадзіннікавых спраў і вытворцы навігацыйных і навуковых інструментаў. Дэталі гадзінных механізмаў нават выкарыстоўвалі пры вырабе першых прадзільных станкоў. Многія дэталі выраблялі з дрэва цесляры, паколькі метал быў дарагі і цяжкі ў апрацоўцы.

З з’яўленнем усё нарастальнага попыту на металічныя дэталі прадзільных станкоў, паравых машын, а таксама сеялак і іншых механізмаў, уведзеных ва ўжыванне ў брытанскай сельскай гаспадарцы з пачатку XVIII ст.&lt;ref&gt;Overton, Mark [http://books.google.com/books?id=nj8ixXhFgLAC&amp;pg=PA122&amp;dq=Rotherham+plough+of+1730&amp;hl=en&amp;ei=-YYLTbmNOsfBhAeHi7W3Cw&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=5&amp;ved=0CDkQ6AEwBDgK#v=onepage&amp;q=Rotherham%20plough%20of%201730&amp;f=false Agricultural revolution in England: the transformation of the agrarian economy, 1500—1850] Cambridge University Press, 1996&lt;/ref&gt;, былі вынайдзены такарныя станкі, а ў першай палове [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] фрэзерны і іншыя станкі для металаапрацоўкі.

Сярод іншых рамёстваў, якія патрабавалі высокадакладнай апрацоўкі металу, было вырабніцтва замкаў. Адным з самых вядомых механікаў, якія праславіліся ў вырабе замкаў, быў Джозеф Брама. Яго вучань Генры Модслі пасля працаваў для каралеўскага флоту і майстраваў машыны для вытворчасці шківаў і блокаў. Гэта быў адзін з першых прыкладаў паточнага вытворчасці са стандартызацыяй дэталей.

=== Металургія ===
Павелічэнне колькасці машын выклікала павышаную патрэбнасць у метале, і гэта запатрабавала развіцця металургіі. Галоўным дасягненнем гэтай эпохі ў металургіі была замена драўнянага вуглю, які выкарыстоўваўся сярэдневяковымі кавалямі, на каменнавугальны кокс. Яго ўвёў ва ўжыванне ў [[XVII стагоддзе|XVII ст.]] Клемент Клерк і яго майстры кавальскіх спраў і ліцця.

З 1709 года ў мястэчку Коулбрукдэйл Абрахам Дарбі, заснавальнік цэлай дынастыі металургаў і кавалёў, выкарыстаў кокс для атрымання чыгуну з руды ў даменнай печы. З яго спачатку рабілі толькі кухоннае начынне, якая адрознівалася ад працы канкурэнтаў толькі тым, што яе сценкі былі танчэй, а вага менш. У 1750-х гадах сын Дарби пабудаваў яшчэ некалькі дамен, і дагэтуль яго вырабы былі яшчэ і танней, чым вырабленыя на драўняным вугле. У 1778 годзе ўнук Дарбі, Абрахам Дарбі III, са свайго ліцця пабудаваў у Шропшыры знакаміты Жалезны мост, першы мост у Еўропе, цалкам які складаецца з металічных канструкцый.

[[Файл:Ironbridge 6.jpg|thumb|Жалезны мост, [[Шропшыр]], Вялікабрытанія]]

Для далейшага паляпшэння якасці чыгуну ў 1784 годзе Генры Корт распрацаваў працэс пудлингования. Рост вытворчасці і паляпшэнне якасці англійскага металу да канца [[XVIII стагоддзе|XVIII ст.]] дазволіла Вялікабрытаніі цалкам адмовіцца ад імпарту шведскага і расійскага жалеза. Разгарнулася збудаванне каналаў, якія дазвалялі перавозіць вугаль і металы&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;.

З 1830 да 1847 год вытворчасць металу ў Англіі ўзрасла больш чым у 3 разы. Прымяненне гарачага выдзімання пры плаўленні руды, якое пачалося ў 1828 годзе, утрая скараціла выдатак паліва і дазволіла выкарыстоўваць у вытворчасці ніжэйшыя гатункі каменнага вуглю, З 1826 па 1846 года экспарт жалеза і чыгуну з Вялікабрытаніі павялічыўся ў 7,5 разы&lt;ref&gt;[http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000036/st176.shtml Всемирная история. Энциклопедия. Том 6. ГЛАВА IX. РАЗВИТИЕ КАПИТАЛИЗМА И РОСТ РАБОЧЕГО ДВИЖЕНИЯ В СТРАНАХ ЗАПАДНОЙ ЕВРОПЫ В 30-40-х ГОДАХ XIX В.]&lt;/ref&gt;.

=== Транспарт ===
[[Файл:Train Liverpool Manchester.jpg|thumb|180px|Цягнік на лініі Ліверпул-Манчэстэр]]

Велізарнае значэнне мела з’яўленне чыгунак. Першы паравоз быў пабудаваны ў 1804 годзе Рычардам Трэвітыка. У наступныя гады многія інжынеры спрабавалі ствараць паравозы, але самым удачлівым з іх апынуўся Георг Стефенсон, які ў 1812-1829 гады прапанаваў некалькі ўдалых канструкцый паравозаў. Яго паравоз быў выкарыстаны на першай у свеце чыгунцы грамадскага карыстання з Дарлінгтана да Стоктана, адкрытай у 1825 годзе. Пасля 1830 года ў Вялікабрытаніі пачалося хуткае будаўніцтва чыгунак.

Роберт Фултан у 1807 годзе пабудаваў першы ў свеце параход «Клермонт», які здзяйсняў рэйсы па рацэ Гудзон ад Нью-Ёрка да Олбані. У 1819 годзе амерыканскі параход «Савана» ўпершыню перасёк Атлантычны акіян, аднак большую частку шляху карабель прайшоў пад ветразямі, якія яшчэ доўга захоўваліся на параходах у якасці дапаможнага рухавіка. Толькі ў 1838 годзе (праз 19 гадоў пасля «Саваны») англійская параход «Сірыус» ўпершыню перасёк Атлантычны акіян без выкарыстання ветразяў.

=== Сувязь ===
Першы электрычны тэлеграф стварыў расійскі вучоны Павел Львовіч Шылінг у 1832 годзе. Пасля электрамагнітны тэлеграф быў пабудаваны ў Германіі — Карлам Гаусам і Вільгельмам Веберам (1833), у Вялікабрытаніі — Кукам і Уітстанам (1837), а ў ЗША электрамагнітны тэлеграф запатэнтаваны С. Морзэ ў 1837 годзе. Вялікай заслугай Морзэ з’яўляецца вынаходніцтва тэлеграфнага кода, дзе літары алфавіту былі прадстаўлены камбінацыяй кароткіх і доўгіх сігналаў — «кропак» і «працяжнік» (код Морзэ). Камерцыйная эксплуатацыя электрычнага тэлеграфа ўпершыню была пачата ў Лондане ў 1837 годзе.

[[Файл:1891 Telegraph Lines.jpg|right|thumb|Асноўныя тэлеграфныя лініі на 1891 год.]]

У 1858 годзе была ўсталявана трансатлантычная тэлеграфная сувязь. Затым быў пракладзены кабель у Афрыку, што дазволіла ў 1870 годзе ўсталяваць прамую тэлеграфную сувязь Лондан - Бамбей (праз рэлейны станцыю ў Егіпце і на Мальце).

=== Хімікаты ===
Прамысловая рэвалюцыя зрабіла магчымым прамысловая вытворчасць некаторых найбольш запатрабаваных на рынку хімікатаў, чым быў пакладзены пачатак развіццю хімічнай прамысловасці. Серная кіслата была вядома яшчэ ў сярэднія вякі, але атрымлівалі яе з вокіслаў, якія ўтвараюцца пры спальванні мінеральнай серы, у шкляных сасудах. У 1746 годзе Джон Рэбук замяніў іх на больш аб'ёмістыя свінцовыя, чым значна павялічыў прадукцыйнасць працэсу.

Іншай важнай задачай было вытворчасць шчолачных злучэнняў. Метад прамысловай вытворчасці карбанату натрыю быў распрацаваны ў 1791 годзе французскім хімікам Нікала Лебланам. Ён змешваў серную кіслату з кухоннай соллю і атрымліваны сульфат натрыю награваў з сумессю вапняка і вуглю. Сумесь прадуктаў рэакцыі апрацоўвалі вадой, з раствора атрымлівалі карбанат натрыю, а нерастваральныя рэчывы (вапняк, вугаль і сульфід кальцыя) адкідвалі. Хлоравадарод спачатку таксама засмечваў атмасферу вытворчых памяшканняў, але пазней яго навучыліся выкарыстоўваць для атрымання салянай кіслаты. Метад Леблан быў просты, танны і даваў значна больш даступны прадукт, чым раней выкарыстоўваўся метад атрымання соды з попелу раслін&lt;ref name=&quot;Clow52&quot;&gt;{{cite book
|last1=Clow|first1=Archibald
|last2=Clow|first2=Nan L.
|date=June 1952
|title=Chemical Revolution
|publisher=Ayer Co
|pages=65–90
|isbn=0-8369-1909-2}}&lt;/ref&gt;.

Карбанат натрыю выкарыстоўвалі ў мностве вытворчых працэсаў, у тым ліку для вырабу мыла, шкла, паперы, а таксама ў тэкстыльнай прамысловасці. Серная кіслата акрамя вытворчасці соды таксама знаходзіла ўжыванне для выдалення іржы з металічных вырабаў і ў якасці Адбельвальнік для тканін. Толькі да пачатку [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] Чарлз Тэнант і Клод Луі Бертале распрацавалі больш эфектыўны адбельвальнік на аснове хлоркавай вапны. Фабрыка Тэнант па вытворчасці новага Адбельвальнік на працягу доўгага часу заставалася найбуйнейшым у свеце хімічным прадпрыемствам.

У 1824 годзе брытанскі муляр Джозеф Аспдін запатэнтаваў хімічны працэс вытворчасці портландцемента. Ён заключаўся ў спяканні гліны з вапняком. Далей сумесь перамолваюць у парашок, змешвалі з вадой, пяском і жвірам, у выніку чаго атрымліваўся бетон. Праз некалькі гадоў інжынер Марк Ізамбар Брунель ужыў бетон для будаўніцтва першага ў свеце воданепранікальнага тунэлю пад ракой Тэмзай&lt;ref&gt;[http://www.ce.memphis.edu/1101/notes/concrete/concrete_properties_slides.pdf ''Properties of Concrete''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100628235936/http://www.ce.memphis.edu/1101/notes/concrete/concrete_properties_slides.pdf |date=28 чэрвеня 2010 }} Published lecture notes from University of Memphis Department of Civil Engineering. Retrieved 2007-10-17.&lt;/ref&gt;, а ў сярэдзіне [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] яго выкарыстоўвалі для збудаванні сучаснай гарадской каналізацыі.

{{зноскі}}

{{Агляд сусветнай гісторыі}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Прамысловая рэвалюцыя| ]]
[[Катэгорыя:Гісторыя эканомікі]]
[[Катэгорыя:Новы час]]
[[Катэгорыя:Сацыяльная эвалюцыя]]
[[Катэгорыя:Вытворчыя рэвалюцыі]]
[[Катэгорыя:Храналогія тэхналогій]]
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]]</text>
      <sha1>apbflrj7z2jizslmol7p7v9r77zaz5s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уладзіслаў Талочка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>47210</id>
    <revision>
      <id>5171142</id>
      <parentid>4868992</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T09:04:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5171142</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6314" sha1="ozwx7rp64xzaao9qo79xcu94lob79vi" xml:space="preserve">{{Асоба}}
{{цёзкі2|Талочка}}
'''Уладзіслаў Тало́чка'''{{sfn|БелЭн|2002}}{{sfn|ЭГБ|2001}} ({{lang-pl|Władysław Tołoczko}}&lt;ref name=&quot;БАП&quot; /&gt;; {{ДН|18|2|1887|6}}, [[Гродна]] — {{ДС|13|11|1942}}) — беларускі рэлігійны і культурна-асветны дзеяч, [[культуролаг]], [[гісторык]], літаратурны [[крытык]]. Псеўданімы: ''Адам Саладух; Дрыгавіч; Adam Saladuch; Widz''&lt;ref name=&quot;БАП&quot;&gt;{{bis.nlb.by|136683|Талочка Уладзіслаў, сын Аляксандра}}&lt;/ref&gt;. Крыптанім: ''Ад. С''&lt;ref name=&quot;БАП&quot; /&gt;.

== Біяграфія ==
[[Файл:Уладзіслаў Талочка.jpg|міні|злева|Уладзіслаў Талочка]]
У 1896—1904 вучыўся ў [[Гродзенская гімназія|Гродзенскай гімназіі]]. З кастрычніка 1906 года семінарыст [[Віленская духоўная каталіцкая семінарыя|Віленскай духоўнай каталіцкай семінарыі]]. У 1909 годзе пасвечаны ў святара. У 1909—1914 гадах вывучаў тэалогію і філасофію ў каталіцкім універсітэце ў [[Інсбрук]]у (Аўстрыя). З 1914 года святар у [[Вільня|Вільні]]. У 1915—1918 гадах адзін з ініцыятараў і арганізатараў [[Беларускае таварыства дапамогі пацярпелым ад вайны|Віленскага камітэта дапамогі пацярпелым ад вайны]], беларускага дзіцячага прытулку «Золак». З 1917 года звязаны з беларускай нацыянальна-рэлігійнай палітычнай арганізацыяй «[[Хрысціянская дэмакратычная злучнасць]]». Удзельнічаў у арганізацыі і правядзенні [[Беларуская канферэнцыя (1918)|Беларускай канферэнцыі]] ў Вільні (1918), [[Беларускі з’езд Віленшчыны і Гродзеншчыны|Беларускім з’ездзе Віленшчыны і Гродзеншчыны]] (1919). Уваходзіў у склад [[Літоўская Тарыба|Літоўскай Тарыбы]] (1918—1920). За сваю дзейнасць з 1920-х гадоў пераследаваўся польскімі свецкімі і духоўнымі ўладамі. 15 снежня 1938 года як «недобранадзейная асоба» высланы ў [[Беласток]]. На пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] вярнуўся ў Вільню.

Пахаваны на віленскіх [[могілкі Роса|могілках Роса]].

== Культурна-асветная дзейнасць ==
Адзін з першых каталіцкіх святароў пачаў ужываць [[беларуская мова|беларускую мову]] ў набажэнствах.

Публікаваў матэрыялы рэлігійнай тэматыкі ў Віленскім каталіцкім часопісе «Dwutygodnik Diecezjalny» («Дыяцэзіяльны двухтыднёвік»). Падтрымліваў выданне каталіцкай газеты «[[Biełarus (1913)|Беларус]]». У час [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] выкладаў рэлігію ў беларускіх школах Вільні. Выкладчык на курсах для непісьменных рабочых (1916—1917). З 1919 года супрацоўнічаў з газетай «[[Krynica (1917)|Крыніца]]», дзе змяшчаў артыкулы культурна-адраджэнскай і рэлігійнай тэматыкі. У міжваенны час (1920—1939) адзін з вядучых публіцыстаў часопіса віленскіх [[краёўцы|краёўцаў]] «[[Przegląd Wileński]]» («Віленскі агляд»). Быў прыхільнікам ідэі [[экуменізм]]у.

== Зноскі ==
{{reflist}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|15|Тало́чка Уладзіслаў||405}}
* {{Крыніцы/ЭГБ|6-1|Тало́чка Уладзіслаў||497—498}}
* Рэлігія і царква на Беларусі. Энцыклапедычны даведнік // Мінск, [[Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі]], 2001. — С. 322. — 365 с. — 3000 экз. — ISBN 985-11-0220-2.
* {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|2|}}
* {{крыніцы/Гарбінскі 1999}}
* Vytautas Žeimantas. Kunigas Vladislovas Taločka — Lietuvos Tarybos narys (на литовском языке) XXI amžius, Kaunas, 2020 04 10.
* [https://pawet.net/library/history/bel_history/_belz/1939d/%D0%B2%D1%8B%D1%85%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D1%86%D1%8B_%D0%BF%D1%80%D0%B0_%D0%BA%D1%81%D1%8F%D0%BD%D0%B4%D0%B7%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%87%D0%BA%D1%83.html Выхаванцы пра ксяндза Талочку // Наша слова.pdf № 35 (87), 30 жніўня 2023.] // на [[pawet.net]]

== Спасылкі ==
{{Commons|}}
* [http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-ii?id=19824 Слоўнік Маракова] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210513192445/https://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-ii?id=19824 |date=13 мая 2021 }}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Талочка Уладзіслаў}}
[[Катэгорыя:Постаці беларускага каталіцтва]]
[[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]]
[[Катэгорыя:Каталіцкія святары]]
[[Катэгорыя:Пахаваныя на могілках Роса]]</text>
      <sha1>ozwx7rp64xzaao9qo79xcu94lob79vi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аляксей Мікітавіч Трубяцкой</title>
    <ns>0</ns>
    <id>49128</id>
    <revision>
      <id>5170856</id>
      <parentid>4408428</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T14:51:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+[[Катэгорыя:Баяры]]; +[[Катэгорыя:Дыпламаты XVII стагоддзя]]; +[[Катэгорыя:Военачальнікі Рускай дзяржавы]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5170856</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3443" sha1="oqkp07trj9ybtico7rdguve3b7w67z2" xml:space="preserve">{{ДД}}
[[Выява:Massacre of Mstislav by Russian forces in 1654.PNG|266px|right|thumb|[[Трубяцкая разня|Разня Трубяцкога]]]]
'''Аляксей Мікітавіч Трубяцкой''' ({{ДН|||1600}} — {{ДС|||1680}}) — князь, рускі палітычны і вайсковы дзеяч, дыпламат. Хросны бацька цара [[Пётр I (імператар расійскі)|Пятра I]].

У 1618 годзе атрымаў чын [[стольнік]]а. Ваявода ў [[Табольск]]у (1629), [[Астрахань|Астрахані]] (1633). З 1642 года — камандуючы арміяй на паўднёвай мяжы Рускай дзяржавы.

Удзельнічаў у перамовах з польскім і шведскім пасольствамі ў 1647 годзе, у сакавіку 1654 года сустракаўся з пасламі [[Багдан Хмяльніцкі|Багдана Хмяльніцкага]] і агаворваў умовы ўваходжання Украіны ў склад Расіі. Напачатку [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны Расіі з Рэччу Паспалітай]] (1654—1655) Трубяцкой камандаваў паўднёва-заходняй групоўкай рускай арміі, якая захапіла шэраг гарадоў і мястэчак ўсходняй часткі ВКЛ і ў Панямонні. У 1656 годзе камандаваў войскамі на шведскім фронце, пасля 10-дзённай аблогі ўзяў Юр'еў, а затым крэпасці Марыенбург і Нейгаўзен, Кексгольм і Нотэбург.

У 1659—1660 гг. узначальваў царскую адміністрацыю на Украіне, удзельнічаў у баявых дзеяннях супраць гетмана [[Іван Выгоўскі|І. Выгоўскага]], які перайшоў на бок Рэчы Паспалітай. Камандаваў рускімі войскамі ў Канатопскай бітве. У 1662 годзе ўдзельнічаў у задушэнні [[Медны бунт|Меднага бунту]] ў Маскве. За паспяховыя дзеянні узнагароджаны вотчынай — горадам Трубчэўскам з паветам і тытулам «валадара Трубчэўскага» (1660). Фармальна застаўшыся камандуючым войскам, Аляксей Мікітавіч не ўдзельнічаў у баявых дзеяннях, заставаўся пры двары.

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* Сагановіч Г. Невядомая вайна: 1654—1667. — Мн.: Навука і тэхніка, 1995.
{{Wikidata/Ancestors}}

{{DEFAULTSORT:Трубяцкой Аляксей Нікіціч}}
[[Катэгорыя:Удзельнікі вайны Расіі з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў (расійскі бок)]]
[[Катэгорыя:Трубяцкія|Аляксей Мікітавіч]]
[[Катэгорыя:Баяры]]
[[Катэгорыя:Дыпламаты XVII стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Военачальнікі Рускай дзяржавы]]</text>
      <sha1>oqkp07trj9ybtico7rdguve3b7w67z2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Зарская трагедыя</title>
    <ns>0</ns>
    <id>49144</id>
    <revision>
      <id>5170853</id>
      <parentid>5034933</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T14:46:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дададзена [[Катэгорыя:Май 1992 года]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5170853</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2482" sha1="5zwtgleuzt53rcxe7gsvrocfpf89uml" xml:space="preserve">{{Масавыя забойствы
 | Назва           = Расстрэл асецінскіх бежанцаў на Зарскай дарозе
 | Выява        = 
 | Памер выявы = 250px
 | Подпіс            = Ахвяры расстрэлу
 | Спосаб забойства    = 
 | Месца забойства     = {{Сцягафікацыя|Грузія}}, [[Дзары|с. Дзары]]
 | Каардынаты         = 
 | Матыў забойства     = невядомы,&lt;br/&gt;меркавана этнічны [[генацыд]] 
 | Дата               = [[20 мая]] [[1992]]
 | Час              = 
 | Забойцы             = меркавана [[Узброеныя сілы Грузіі]]
 | Забітыя             = 36 ахвяр&lt;br /&gt;па іншых дадзеных 33 чал.
 | Параненыя            = 
|Канфлікт=[[Паўднёваасецінская вайна (1991-1992)]]}}
'''Зарская трагедыя''' — падзея падчас [[Паўднёваасяцінская вайна, 1991—1992|грузіна-паўднёваасяцінскага канфлікту]] [[1991]]—[[1992]] гадоў, калі калона асецінскіх бежанцаў [[20 мая]] [[1992]] года на дарозе з [[Паўднёвая Асеція|Паўднёвай Асеціі]] каля сяла Зар была спынена грузінскімі ўзброенымі фарміраваннямі і расстраляна з аўтаматаў. Загінула ад 33 да 36 чалавек.

== Спасылкі ==
* Джиоева У. [http://ugo-osetia.ru/7.42/7.42-6.html Зарская трагедия по прошествии 15 лет] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170505040825/http://ugo-osetia.ru/7.42/7.42-6.html |date=5 мая 2017 }} // Южная Осетия, № 42, 19 мая 2007 {{ref-ru}} 
* [http://osgenocide.ru/2007/05/18/post.html 15 лет Зарской трагедии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170701080749/http://osgenocide.ru/2007/05/18/post.html |date=1 ліпеня 2017 }}  {{ref-ru}}

[[Катэгорыя:Паўднёвая Асеція]]
[[Катэгорыя:Грузінска-паўднёваасяцінскі канфлікт]]
[[Катэгорыя:Масавыя забойствы]]
[[Катэгорыя:Падзеі 20 мая]]
[[Катэгорыя:Май 1992 года]]</text>
      <sha1>5zwtgleuzt53rcxe7gsvrocfpf89uml</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мелекеок</title>
    <ns>0</ns>
    <id>52200</id>
    <revision>
      <id>5170848</id>
      <parentid>4889183</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T14:43:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5170848</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="949" sha1="88mhvktqdb72mtl4efu341b0ndx0xni" xml:space="preserve">{{НП}}
'''Мелекеок''' ({{lang-en|Melekeok}}) — цантральны горад аднайменнага штата, з шаснаццаці штатаў [[Палау]]. Знаходзіцца на востраве [[Бабелдааб]]. У 2006 годзе горад атрымаў статус сталіцы замест горада [[Корар]]. Насельніцтва складае прыкладна 391 чалавек (2005).

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Галерэя ==
&lt;gallery&gt;
Image:State of Melekeok.png|Тапаграфічная карта Мелекеока
Выява:Beach-in-melekeok20071222.jpg|Узбярэжжа Мелекеока
&lt;/gallery&gt;

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Гарады Аўстраліі і Акіяніі]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Палау|Мелекеок]]</text>
      <sha1>88mhvktqdb72mtl4efu341b0ndx0xni</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Антон Борык</title>
    <ns>0</ns>
    <id>53905</id>
    <revision>
      <id>5170974</id>
      <parentid>5043743</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T20:55:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>выдалена [[Катэгорыя:Ваенныя Беларусі]]; дададзена [[Катэгорыя:Ваенныя Беларускай Народнай Рэспублікі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5170974</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12868" sha1="fcpzyh1z8afvrqn7hy4mba5uu0jvoi8" xml:space="preserve">{{палітык}}
'''Анто́н Бо́рык''' ([[7 ліпеня]] [[1894]]{{efn|Паводле іншых звестак — [[1897]] г.}}, в. [[Свілы (Воранаўскі раён)|Свілы]], цяпер [[Гродзенская вобласць]]{{Sfn|Латышонак|2014|с=359}}{{efn|Часам месцам нараджэння пазначаецца вёска [[Сынкоўцы]], цяп. Падляшскае ваяводства. Аднак месца нараджэння ў Свілах вынікае з яго вайсковых эвідэнцыйных картак, якія захоўваюцца ў Цэнтральным вайсковым архіве Варшавы{{Sfn|Латышонак|2014|с=359}}.}} — пасля [[1939]]) — беларускі палітычны і вайсковы дзеяч. Дыпламат [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]], удзельнік [[Слуцкі збройны чын|Слуцкага збройнага чыну]].

== Біяграфія ==
[[Файл:Misija BNR, Berlin. Місія БНР, Берлін (1919).jpg|міні|злева|300пкс|Супрацоўнікі [[місія БНР у Берліне|місіі БНР у Берліне]], 1919 г. Сядзяць (злева направа): невядомы, невядомы, [[Лявон Заяц]], [[Васіль Іванавіч Захарка|Васіль Захарка]], Клара Заяц, Антон Борык.]]
[[Файл:Passport of BNR.jpg|міні|300пкс|Пашпарт БНР Антона Борыка, 1918 год]]
З 1917 года працягваў службу ў Польскім корпусе [[Юзаф Доўбар-Мусніцкі|Доўбар-Мусніцкага]]. У 1918 годзе пакідае вайсковую службу і пераязджае ў [[Вільня|Вільню]]. Уваходзіць у склад [[Віленская беларуская рада|Віленскай беларускай рады]]. Ён адзін з заснавальнікаў [[Беларускі нацыянальны камітэт (Гродна)|Беларускага нацыянальнага камітэта]] ў [[Гродна|Горадні]]. Уваходзіць у [[Беларуская партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў|беларускую партыю сацыялістаў-рэвалюцыянераў]].

У канцы сакавіка 1919 года ў гарадзенскім клубе «Беларуская хатка» на ўрачыстай вячэры ў гонар беларускага ўраду ўзняў тост: «''Няхай жыве Беларусь з Польшчай!''», падтрыманы некаторымі прысутнымі&lt;ref&gt;Андрэй Чарнякевіч. [http://www.nn.by/index.php?c=ar&amp;i=7454&amp;p=1&amp;c2=calcym&amp;combo_calmonth=2&amp;combo_calyear=2009 Паліто за чатыры мільёны] // [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] №10, 2007&lt;/ref&gt;.

Першы афіцыйны пасланнік [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]] ў [[Германія|Германіі]]. 23 сакавіка 1919 года прыбыў у [[Берлін]] з Горадні як кіраўнік [[Беларуская вайсковая камісія|Беларускай вайсковай місіі]] па справах ваеннапалонных. Напачатку красавіка Борык наладзіў сувязь з Міжнароднай камісіяй па справах ваеннапалонных. Распачаў працу сярод беларусаў-вайскоўцаў. Дапамагаў яму ў працы генерал [[Кіпрыян Антонавіч Кандратовіч|Кіпрыян Кандратовіч]], які ўваходзіў у склад дэлегацыі БНР на [[Парыжская мірная канферэнцыя|Парыжскую мірную канферэнцыю]]&lt;ref name=&quot;Беларуская місія ў Берліне&quot;&gt;Уладзімір Сакалоўскі. [http://www.novychas.org/timelinks/беларуская-місія-ў-берліне Беларуская місія ў Берліне] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090714055300/http://www.novychas.org/timelinks/%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BC%D1%96%D1%81%D1%96%D1%8F-%D1%9E-%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B5 |date=14 ліпеня 2009 }} // Новы Час 28 сакавіка 2009&lt;/ref&gt;. 30 чэрвеня 1919 года разам з [[Кузьма Юр’евіч Цярэшчанка|Кузьмом Цярэшчанкам]] заклаў «Аддзел збліжэння палоненых беларусаў у Нямеччыне з родным краем».

Увесну 1920 года Борык знаходзіўся ў [[Рыга|Рызе]]. Нечакана выявілася, што ён мае два пашпарты: беларускі пад № 29 ад 29 студзеня 1920 года і расійскі пад № 285 ад 13 красавіка 1920 года, які выдала расійская дэлегацыя ў [[Берлін]]е. Беларусы абвінавацілі яго ў здрадзе. Борык заявіў, што «не лічыць сябе ні беларускім, ні расійскім грамадзянінам…»&lt;ref&gt;А. М. Чарнякевіч. [http://mestechki.info/conference/34arn.htm Уплыў працэсаў урбанізацыі на развіццё беларускага нацыянальнага руху ў Гродне (1918—1939)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305130228/http://mestechki.info/conference/34arn.htm |date=5 сакавіка 2016 }} // Гарады Беларусі ў кантэксце палітыкі, эканомікі, культуры: зборнік навук. артыкулаў / Гродз.дзярж. ун-т; рэдкалегія: І. П. Крэнь, І. В. Соркіна (адк. рэдактары) [і інш.]. — Гродна: ГрДУ, 2007.&lt;/ref&gt;

Да лета 1920 года працуе выканаўчым дырэктарам берлінскай фірмы «Сіндыкат Сапегі для Еўропы і Азіі ў Беларусі», уласнікам якой быў [[Станіслаў Леў Сапега-Ваявода]] і які пэўны час дапамагаў БНР грашыма&lt;ref name=&quot;Беларуская місія ў Берліне&quot;/&gt;. Знаходзячыся ў Германіі, перадаваў грошы і сродкі беларускім школам. У сярэдзіне лета 1920 года з’язджае з Берліна ў [[Латвія|Латвію]]. Пасля едзе ў Гродна на запрашэнне беларускіх вайскоўцаў. Узначальвае агульны аддзел [[Беларуская вайсковая камісія|Беларускай вайсковай камісіі]] ў [[Лодзь|Лодзі]].
[[Файл:Sciag 1 Sluckaha palka.jpg|міні|300пкс|[[Сцяг Першага Слуцкага палка стральцоў БНР|Сцяг Першага Слуцкага палка]]. Вільня, 1921. [[Лявон Вітан-Дубейкаўскі]], Любоў Зяневіч, штабс-капітан Антон Борык]]
У канцы лістапада на чале з [[Кузьма Юр’евіч Цярэшчанка|Кузьмом Цярэшчанкам]] прыбыў у званні капітана з [[Лодзь|Лодзі]] ў [[Семежава]] для ўдзелу ў [[Слуцкае паўстанне|Слуцкім збройным чыне]] (разам з ім прыбылі яшчэ 3 афіцэры з 12 пасланых — капітаны [[Андрэй Паўлавіч Якубецкі|Андрэй Якубецкі]], [[Антон Андрэевіч Сокал-Кутылоўскі|Антон Сокал-Кутылоўскі]], паручнік [[Тодар Янушэнка]]). Прымаў удзел у Слуцкім збройным чыне, узначальваў пэўны час штаб 1-й Слуцкай брыгады. Быў праціўнікам супольных дзеянняў з атрадамі [[Станіслаў Нікадзімавіч Булак-Балаховіч|Станіслава Булак-Балаховіча]]. Дасылаў нататкі пра паўстанне ў газеты «[[Наша думка]]» і «[[Беларускае слова (1926)|Беларускае слова]]».

Разам з прыхільнікамі генерала Булак-Балаховіча — [[Цімафей Хведашчэня|Хведашчэням]], [[Арсен Васілевіч Паўлюкевіч|Арсенем Паўлюкевічам]] і паручнікам Мацелі, Борык (магчыма змяніў адносіны да Булаховіча, пасля адхілення ад пасады шэфа штаба Слуцкай брыгады), адступіў з [[Морач]]а, апошняга апорнага пункту случчакоў, у [[Давыд-Гарадок]]. Тамака паўстанцы і балахоўцы, якія да іх далучыліся, былі абяззброеныя палякамі&lt;ref&gt;[[Алег Латышонак]]. [http://pahonia.org/str/2008-11/0796.htm Цімафей Хведашчэня — атаман і настаўнік] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250103203353/http://pahonia.org/str/2008-11/0796.htm |date=3 студзеня 2025 }} // «Пагоня» 25.11.2008 г.&lt;/ref&gt;.

Пасля заканчэння паўстання — у [[Латвія|Латвіі]], пасля ў [[Каўнас|Коўне]], [[Вільня|Вільні]], [[Варшава|Варшаве]]. У апошняй быў адным з арганізатараў [[Таварыства беларускай школы]].

У канцы 1930-х гадоў жыў у Вільні, працаваў у кіраўніцтве Віленскай чыгункі. Звесткі губляюцца з пачаткам [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. Лічыцца, што згінуў напачатку 1940-х{{sfn|Чыгрын|2009|с=20}}.

== Заўвагі ==
{{notelist}}

== Крыніцы ==
{{reflist}}

== Літаратура ==
* {{Кніга|аўтар = [[Алег Латышонак]]|частка = |загаловак = Жаўнеры БНР|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = 3-е|месца = Смаленск|выдавецтва = Інбелкульт|год = 2014|том = |старонкі = |старонак = 373|серыя = |isbn = 978-5-00076-003-1|тыраж = 500 | ref=Латышонак}}
* {{Кніга|аўтар = [[Уладзімір Ляхоўскі|Ул. Ляхоўскі]], [[Уладзімір Міхнюк|Ул. Міхнюк]], [[Аляксандра Гесь|А. Гесь]]|частка = |загаловак = Слуцкі збройны чын 1920 г. у дакумэнтах і ўспамінах|арыгінал = |спасылка = http://www.belhistory.eu/wp-content/themes/ah/library/slucky_zbrojny_chyn.pdf|адказны = |выданне = 2-ое выд. дапрац.|месца = Менск|выдавецтва = Энцыклапедыкс|год = 2006|том = |старонкі = |старонак = 400|серыя = |isbn = 985–6599–25–3|тыраж = }}
* {{h|Чыгрын|2009|3=[[Сяргей Чыгрын]]. Зь беластоцкай зямлі. — Беласток: Offset Print, 2009. — 308 с. ISBN 978-83-925904-5-3. С. 15—20.}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Борык Антон}}
[[Катэгорыя:Ваенныя Беларускай Народнай Рэспублікі]]
[[Катэгорыя:Удзельнікі Слуцкага паўстання]]
[[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Расійская імперыя)]]
[[Катэгорыя:Члены Віленскай беларускай рады]]
[[Катэгорыя:Члены Беларускай партыі сацыялістаў-рэвалюцыянераў]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Воранаўскім раёне]]</text>
      <sha1>fcpzyh1z8afvrqn7hy4mba5uu0jvoi8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1-ы беларускі полк</title>
    <ns>0</ns>
    <id>53909</id>
    <revision>
      <id>5170965</id>
      <parentid>5042297</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T20:50:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дададзена [[Катэгорыя:Узброеныя сілы Беларускай Народнай Рэспублікі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5170965</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11689" sha1="2eunrll98lm0mjmac9kn522re6stvsv" xml:space="preserve">{{Вайсковае фарміраванне
|назва=1-ы беларускі полк
|краіна=
|гады=1918—1919
|войны=
|тып=
|вядомыя_камандзіры=[[М. Лаўрэнцьеў]], [[К. Езавітаў]]
}}
'''1-ы беларускі полк''' — беларускае нацыянальнае вайсковае фарміраванне ў складзе арміі [[Літоўская Рэспубліка|Літоўскай Рэспублікі]] ў 1918—1919 гадах, кіравалася [[Міністэрства беларускіх спраў Літвы|Міністэрствам беларускіх спраў Літвы]]. Штаб палка і сам полк у розныя часы дыслакаваліся ў [[Мінск|Менску]], [[Вільнюс|Вільні]], [[Гродна|Гродне]].

== Гісторыя ==
[[Файл:Horadnia, Haradnica, Valicki, BNR. Горадня, Гарадніца, Валіцкі, БНР (1919).jpg|міні|300пкс|Ганаровая варта Першага беларускага палка каля камендатуры Гродна. Будынак колішняга [[Палац віцэ-адміністратара (Гродна)|Палаца віцэ-адміністратара]].]]
[[Файл:BNR Grodno.jpeg|300px|міні|Кавалерыя Першага беларускага палка каля камендатуры Гродна.]]
У лістападзе 1918 года нямецкая акупацыйная адміністрацыя забараніла [[Народны Сакратарыят Беларусі|Народнаму сакратарыяту БНР]] фарміраваць [[1-ы полк (Беларуская Народная Рэспубліка)|1-ы полк]].

23 лістапада 1918 года Народны сакратарыят Беларусі дамовіўся з уладамі [[Літва|Літоўскай Рэспублікі]], якую нямецкая адміністрацыя фармальна прызнавала, аб пераходзе штаба 1-га палка БНР пад літоўскае камандаванне. Пры гэтым, прызнаючы фармальна Літоўскую Рэспубліку, нямецкая адміністрацыя забараняла і літоўцам ствараць уласную армію, таму і іх штабы былі нелегальнымі. Асноўная прычыны пераходу 1-га палка БНР пад літоўскае камандаванне — фінансаванне і лаяльнейшае стаўленне нямецкай адміністрацыі да літоўцаў. Камандаванне [[Антанта|Антанты]] збіралася фінансаваць стварэнне літоўскай арміі, у Народным сакратарыяце Беларусі спадзяваліся, што праз гэта і беларусы нешта атрымаюць. У сувязі з магчымай акупацыяй [[Мінск|Менска]] бальшавікамі на пачатку снежня 1918 года штаб палка з [[Урад Беларускай Народнай Рэспублікі|урадам БНР]] пакінуў горад і перадыслакаваўся у [[Вільнюс|Вільню]]. 10 снежня 1918 года Менск занялі бальшавіцкія войскі. У снежні 1918 года ў Вільні нелегальна працягвалася фарміраванне 1-га беларускай палка, а таксама і [[2-і беларускі полк (Літоўская Рэспубліка)|2-га беларускага палка]] арміі Літоўскай Рэспублікі. З Вільні, якую 27 снежня 1918 года занялі бальшавіцкія войскі, [[Рада БНР]] пераехала ў [[Гродна]], разам з ёй і штабы 1-га і 2-га беларускіх палкоў.

Афіцыйна 1-ы беларускі полк створаны 21 снежня 1918 года загадам Рады дзяржаўнай абароны Літвы ў складзе літоўскіх узброеных сіл. У розны час палком камандавалі капітан М. Лаўрэнцьеў, з сакавіка 1919 года [[Канстанцін Барысавіч Езавітаў|Канстанцін Езавітаў]]; начальнікі штаба — палкоўнік [[П. Равіч-Шчэрба]], капітан [[Мікалай Іванавіч Дзямідаў|Мікола Дзямідаў]]; камандзір кавалерыйскага эскадрона ротмістр М. Глінскі; камандзіры рот — палкоўнікі [[А. Успенскі]], [[А. Янсан]], паручнікі [[У. Талькоўскі]], [[Т. Жываткевіч]]; кіраўнік гаспадарчай часткі палкоўнік [[У. Юшкевіч]].

3 студзеня 1919 года створана вярбовачная камісія па прыёме добраахвотнікаў. Паводле інфармацыі Дзямідава вясной 1919 года 1-ы беларускі полк налічваў 1057 чалавек, у тым ліку 600 стралкоў, батальён пры гарадской камендатуры (200 чалавек), кавалерыйскі эскадрон (157 чалавек), кулямётны ўзвод (40 чалавек), узвод грэнадзёраў (60 чалавек), сярод іх 70 афіцэраў. Паводле звестак [[Станіслаў Іваноўскі|Станіслава Іваноўскага]] — 456 чалавек, паводле гісторыка [[Алег Юр’евіч Латышонак|Алега Латышонка]] — 800 чал. У складзе палка былі [[беларусы]], [[рускія]], [[літоўцы]], паводле ініцыятывы Кастуся Езавітава пачалося фарміраванне [[Яўрэі|яўрэйскай]] нацыянальнай роты.

Пасля адыходу з Гродна нямецкіх войск 19 красавіка 1919 года полк узяў пад ахову турму, чыгуначны вакзал, электрастанцыю, арганізаваў у горадзе вайсковы патруль. 27 красавіка 1919 года штурмавыя атрады [[Польская ваенная арганізацыя|Польскай вайсковай арганізацыі]] без бою авалодалі галоўнымі аб’ектамі горада, раззброілі кавалерыйскі эскадрон 1-га беларускага палка. 29 красавіка 1919 года полк перайшоў пад загад польскага гарнізона. Частка беларускіх вайскоўцаў (кавалерыйскі эскадрон і 5-я рота) перайшла на тэрыторыю Літвы і ўвайшлі ў склад беларускіх часцей літоўскіх узброеных сіл. 12 чэрвеня 1919 года полк расфарміраваны польскімі ўладамі. Былыя афіцэры і салдаты палка 27 чэрвеня 1919 года стварылі Таварыства беларускіх вайскоўцаў у Гродне, якое пазней склала гродзенскую секцыю Беларускай вайсковай арганізацыі ў Вільні (старшыня [[А. Фохт]]).

== Строй ==
[[Файл:Members of the 1st Belarusian Regiment of the Lithuanian Armed Forces in a balcony decorated with the coat of arms of Lithuania (Vytis) and national flags of Lithuania and Belarus in Gardinas, 1919.jpg|міні|300пкс|Камендатура Гродна, 18 красавіка 1919 года. Стаяць сябры надзвычайнай літоўскай місіі ў Варшаве: [[Канстанцін Барысавіч Езавітаў|Канстанцін Езавітаў]] (камандзір 1-га беларускага палка), сябра [[Літоўская Тарыба|Літоўскай Тарыбы]] і кіраўнік надзвычайнай літоўскай місіі ў Варшаве [[Юргіс Шаўліс]], былы міністр абароны Літвы Міколас Велікіс, старшыня французскай вайскова-палітычнай місіі ў Коўне палкоўнік Канстанцін Рэбуль.]]
[[Файл:Horadnia, Haradnica, Valicki, BNR. Горадня, Гарадніца, Валіцкі, БНР (18.04.1919).jpg|300пкс|міні|Другі здымак камендатуры.]]
Паводле ўспамінаў [[Аляксандр Ружанцоў|Аляксандра Ружанцова]] ў 1-м беларускім палку насілі мундзіры з белымі кантамі. Паводле гісторыка Алега Латышонка ў пяхоты пятліцы чырвоныя, але версія ні чым не пацвярджаецца. Мундзіры выкарыстоўваліся расійскія, нямецкія, брытанскія, амерыканскія, літоўска-беларускія колеру хакі ці шэра-зялёныя.

Цэшкі літоўскія ўзору 21 лютага 1919 года — жоўтае сонца, цэнтр у колерах [[Сцяг Літвы|літоўскага нацыянальнага сцяга]], на ім [[Пагоня]].

За 1919—1923 гады пятліцы ў беларускіх падраздзяленнях літоўскай арміі мяняліся тройчы. У афіцэраў-літоўцаў, пачынаючы з маёра, кант на пятліцах быў колераў родаў войскаў: жоўты — пяхота, белы — кавалерыя, ружовы — сапёры, чырвоны — артылерыя, блакітны — штаб. Потым кант на пятліцах замянілі галуном. Пазней пятліцы замест чорных сталі каляровымі.

Да мундзіра беларусы прыладжвалі таксама бела-чырвона-белыя стужкі ў колер [[Бела-чырвона-белы сцяг|беларускага нацыянальнага сцяга]].

== Гл. таксама ==
* [[Беларускія ўзброеныя фарміраванні ў 1917—1923 гадах]]

== Літаратура ==
* ''Łatyszonek O.'' Białoruskie formacje wojskowe, 1917—1923. — Białystok, 1995.

== Спасылкі ==
{{навігацыя}}

{{Узброеныя сілы Беларускай Народнай Рэспублікі}}

[[Катэгорыя:Вайсковыя арганізацыі беларускай гісторыі]]
[[Катэгорыя:1919 год у Гродне]]
[[Катэгорыя:Арганізацыі Гродна]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 1918 годзе]]
[[Катэгорыя:Зніклі ў 1919 годзе]]
[[Катэгорыя:Узброеныя сілы Беларускай Народнай Рэспублікі]]</text>
      <sha1>2eunrll98lm0mjmac9kn522re6stvsv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аландскія астравы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>57173</id>
    <revision>
      <id>5170902</id>
      <parentid>4407420</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T17:38:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emilia Noah</username>
        <id>155537</id>
      </contributor>
      <comment>Вікідадзеныя.</comment>
      <origin>5170902</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10361" sha1="lk313xraqm8vd2321f9ocrg2inn4y2j" xml:space="preserve">{{Дзяржава
 |Родны склон               = Аландскіх астравоў
 |Частка                    = [[Фінляндыя]]
 |Дэвіз                     = Астравы міру
 |Назва гімна               = Ålänningens sång
 |Форма кіравання           = [[Аўтаномія|Аўтаномная]] [[парламенцкая рэспубліка]]
 |lat_dir =N |lat_deg =60 |lat_min =12 |lat_sec =20 
 |lon_dir =E |lon_deg =20 |lon_min =29 |lon_sec =9 
 |region                    = FI
 |CoordScale                = 500000
 |Заснавана                 = [[7 мая]] [[1920]]
 |Найбуйнейшыя гарады       = [[Марыехамн]]
 |Пасады кіраўнікоў         = [[Губернатар Аландскіх астравоў|Губернатар]]&lt;ref&gt;Адміністрацыйная пасада, на якую прызначае Урад Фінляндыі. Губернатар не мае ўлады над Урадам саміх астравоў&lt;/ref&gt; &lt;br/&gt; [[Лантрад]]
 |Кіраўнікі                 = [[Петэр Ліндбек]] &lt;br/&gt; [[Каміла Гунэл]]
 |Плошча                    = 1579.79
 |Этнахаронім               = [[Аландцы]]
 |Насельніцтва              = 28355
 |Год ацэнкі                = 2011
 |Шчыльнасць насельніцтва   = 18,14
 |ВУП (ППЗ)                 = 1,563 млрд
 |Год разліку ВУП (ППЗ)     = 2007
 |ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва= 55.829
 |ІРЧП                      = 0,967
 |Год разліку ІРЧП          = 2007
 |Узровень ІРЧП             = вельмі высокі
 |Авіякампанія              = [[Air Åland]]
 |Тэлефонны код             = 358
 |Заўвагі                   = &lt;references/&gt;
}}
'''Ала́ндскія астравы''' ({{lang-sv|Åland}}, {{lang-fi|Ahvenanmaa}}) — архіпелаг, які складаецца з 6700 астравоў, паўаўтаномная шведскамоўная вобласць [[Фінляндыя|Фінляндыі]], якая знаходзіцца паміж Швецыяй і мацерыковай Фінляндыяй, з насельніцтвам 29 000 чалавек. У складзе Фінляндыі астравы маюць шырокую аўтаномію. Знаходзяцца ў [[Балтыйскае мора|Балтыйскім моры]] каля [[Батнічны заліў|Батнічнага заліва]]. Асаблівы статус астравоў гарантуецца міжнароднай супольнасцю паводле [[Аландская канвенцыя 1921|Аландскай канвенцыі]] [[1921]] г. Тэрыторыя астравоў з’яўляецца дэмілітарызаванай зонай, тут забаронены нават пралёт [[самалёт]]аў [[Ваенна-паветраныя сілы|ваенна-паветраных сіл]].

Тэрыторыя — 1579,79 км². Насельніцтва ([[2011]] г.) — 28 355 чал. Адзіны [[горад]] і [[сталіца]] — [[Марыянхаміна|Марыехамн]].

== Геаграфія і прырода ==
[[File:TM of Åland be.svg|thumb|left|Тапаграфічная карта]]
Аландскі архіпелаг месціцца на поўдні [[Батнічны заліў|Батнічнага заліва]] паміж [[Фінляндыя]]й і [[Швецыя]]й. Налічвае каля 20 тысяч [[востраў|астравоў]]. Толькі 6700 з іх маюць назву&lt;ref&gt;[http://www.visitaland.com/en/ DISCOVER 6,700 ISLANDS]&lt;/ref&gt;. Заселеныя каля 100 астравоў. Астатнія астравы ўяўляюць сабою дробныя камяністыя [[шхеры]]. Найбуйнейшы востраў Аланд займае плошчу 685 км².

[[геалогія|Геалагічная]] аснова складаецца з [[Пратэразой|пратэразойскіх]] [[граніт]]аў. Каля 20 тысяч гадоў таму [[ледавік]] зруйнаваў [[гара|горную]] гранітную граду на месцы астравоў і рассеяў [[валун]]ы па тэрыторыі на поўдзень&lt;ref&gt;[http://visibleearth.nasa.gov/view.php?id=52174 NASA Visible Earth: Åland Islands]&lt;/ref&gt;. У ледавіковую эпоху частка паверхні была запоўнена асадкавымі пародамі.

Тэрыторыя астравоў прадстаўлена пераважна камяністымі [[раўніна]]мі і скальнымі ўзвышшамі. Пласт [[глебы]] вельмі тонкі. У многіх месцах бачны [[карст]]авыя агаленні.

[[Клімат]] субкантынентальны ўмераны&lt;ref&gt;[http://www.aland-islands.climatemps.com/ Mariehamn, Åland Islands Climate &amp; Temperature]&lt;/ref&gt;. Сярэднегадавая тэмпература складае 5,4 °C. Узімку сярэдняя дзённая тэмпература каля −0,3 °C, але ўначы падае да −5,3 °C. Улетку сярэдняя тэмпература +10,7 °C — +19,3 °C. Сярэднегадавая колькасць ападкаў — 558 мм.

Для [[прырода|прыроды]] Аландскіх астравоў характэрна спалучэнне [[лес|лясных]] масіваў з шырокімі [[луг]]амі&lt;ref&gt;[http://www.aland.ax/ru/fakta/natur-kultur-utbildning-och-idrott/natur/ Nature] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140705144331/http://www.aland.ax/ru/fakta/natur-kultur-utbildning-och-idrott/natur/ |date=5 ліпеня 2014 }}&lt;/ref&gt;. Пераважаюць шырокалісцевыя лясы з такімі дрэвамі, як [[дуб]], [[ясень]], [[бяроза]], [[клён]], [[асіна]]. У лугавых зонах дамінуюць [[кветкавыя]] расліны, у тым ліку некалькі відаў [[Архідныя|архідэй]]. Улетку на астравах шмат [[птушкі|птушак]]. Для аховы дзікай прыроды арганізавана 40 запаведнікаў.

&lt;gallery&gt;
PluckedGraniteAlandIslands.JPG|Аландскі граніт
Alands skargard. Utsikt fran Notvikstornet.jpg|Лес на астравах
SoedraLinjen 15.jpg|Лугавая зона
Strommen.JPG|Прырода ўзімку
&lt;/gallery&gt;

== Гісторыя ==
У [[18 стагоддзе|XVIII стагоддзі]] праз Аландскія астравы праходзіў важны шлях з [[Санкт-Пецярбург]]у ў [[Стакгольм]]. [[18 сакавіка]] [[1809]] года, падчас [[Фінская вайна|Фінскай вайны]] расійскія войскі акупавалі астравы і далучылі іх, разам з Фінляндыяй, да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]].

У [[1856]] годзе [[Парыжскі мірны дагавор]] надаў астравам асаблівы статус дэмілітарызаванай зоны, які захоўваецца да нашых дзён. [[Аландская канвенцыя 1921]] гарантавала іх нейтралітэт.

== Палітыка ==
Згодна з ''[[Акт аб самакіраванні Аландскіх астравоў|Актам аб самакіраванні Аландскіх астравоў]]'' ад [[28 снежня]] [[1951]], з’яўляюцца парламенцкай рэспублікай у рамках аўтаноміі ў складзе Фінляндыі. Астравы маюць уласны парламент (''[[Лагтынг]]''), які складаецца з 30 дэпутатаў, абраных праз агульныя тайныя выбары. Яму падпарадкоўваецца ўрад (''[[Ландскапсрэгерынг]]''), які ў сваю чаргу складаецца з міністраў адукацыі, культуры, фінансаў, сацыяльных спраў і навакольнага асяроддзя, адміністрацыі і ўзаемадзеяння з Еўрапейскім Саюзам, прамысловасці і гандлю, і сувязі, які ўзначальваецца [[Лантрад]]ам (прэм’ер-міністрам).

== Эканоміка ==
Насельніцтва займаецца ў асноўным [[Рыбалоўства|рыбнай лоўляй]], [[жывёлагадоўля]]й і [[Сельская гаспадарка|сельскай гаспадаркай]].

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* Аландские острова // {{кніга|загаловак=Географический энциклопедический словарь: Географические названия|адказны=Гл. ред А. Ф. Трёшников; Ред. кол.: Э. Б. Алаев, П. М. Алампиев, А. Г. Воронов и др.|месца=М.|выдавецтва=Сов. энциклопедия|год=1983|старонкі=19|старонак=538|тыраж=100 000}}{{ref-ru}}
* {{з ВСЭ||Аландские острова}}
* ''Травкин Н. И.'' Планета Футбол: Путеводитель по странам и континентам. — М.: Терра-Спорт, Олимпия Пресс, 2002. — 600 с. + 64 с. вкл.: ил. — (История футбола). {{ref-ru}}

== Спасылкі ==

* {{Commons|Category:Åland}}

{{Нейтральныя дзяржавы}}
{{Еўропа}}
{{Nordic Council}}
{{Атлантычны акіян}}
{{Геастратэгічныя пункты сусветнага акіяна}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Аландскія астравы| ]]
[[Катэгорыя:Правінцыі Фінляндыі]]</text>
      <sha1>lk313xraqm8vd2321f9ocrg2inn4y2j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Амерыканскае Самоа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>57576</id>
    <revision>
      <id>5170907</id>
      <parentid>4783557</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T18:09:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emilia Noah</username>
        <id>155537</id>
      </contributor>
      <comment>Вікідадзеныя.</comment>
      <origin>5170907</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3809" sha1="eantzlci5o3j5sqh3j2kxawxq1p92cg" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Самоа}}{{-}}
{{Дзяржава
|Родны склон =Амерыканскага Самоа
|Дэвіз =«Samoa, Muamua Le Atua» (Samoan)
|Назва гімна =Amerika Samoa
|lat_dir = S|lat_deg = 14|lat_min = 17|lat_sec = 45
 |lon_dir = W|lon_deg = 170|lon_min = 42|lon_sec = 27
 |CoordScale             =1000000
|Пасады кіраўнікоў        =[[Прэзідэнт ЗША]]&lt;/br&gt;[[Губернатар Амерыканскага Самоа|Губернатар]]&lt;/br&gt;[[Лейтэнант-губернатар Амерыканскага Самоа|Лейтэнант-губернатар]]
|Месца па плошчы          =212
|Плошча                   =199
|Працэнт вады             =0
|Месца па насельніцтву   =196
|Насельніцтва            =65,628
|Год ацэнкі              =2009
|Насельніцтва па перапісу=57,291
|Год перапісу            =2000
|Шчыльнасць насельніцтва =326
|Месца па шчыльнасці     =35
|ВУП (ППЗ)               = 575.3 міл.
|Год разліку ВУП (ППЗ)   = 2007
}}

'''Амерыканскае Самоа''' ({{lang-en|American Samoa}}, [[самаанская мова|на самоа]]: ''Amerika Sāmoa'') — залежная тэрыторыя [[ЗША]], якая знаходзіцца ва ўсходняй частцы [[астравы Самоа|архіпелага Самоа]] і на [[Востраў Суэйнс|атоле Суэйнс]] у [[Ціхі акіян|Ціхім акіяне]]. Сталіца — [[Пага-Пага|горад Пага-Пага]]. Астатнія астравы архіпелагу належаць незалежнай краіне [[Самоа]].

== Гісторыя ==
Астравы былі заселеныя 3000 гадоў таму. Еўрапейцы высадзіліся тут у [[1606]] годзе, калі астравы былі адкрытыя іспанскім вандроўнікам дэ Куірасам, але аб іх забылі, а новае адкрыццё астравоў для еўрапейцаў адбылася ў [[1722]] годзе. У [[1768]] годзе экспедыцыя Буганвіля правяла даследаванне астравоў. У [[1889]] годзе архіпелаг Самоа быў падзелены на заходнюю частку (сучаснае незалежнае [[Самоа]]), якая дасталася [[Германія|Германіі]] і ўсходнюю (сучаснае Амерыканскае Самоа), якая дасталася [[ЗША]]. [[Вялікабрытанія]], у замен на адмову ад астравоў Самоа, атрымалі астравы [[Тонга]], [[Ніуэ]] і [[Саламонавы астравы]].

Да [[1951]] году Усходняе Самоа кіравалася ВМС ЗША. У [[1948]] годзе былі ўведзеныя элементы самакіравання. Пасля закрыцця вайскова-марской базы тэрыторыя была перададзеная пад кіраўніцтва Міністэрства ўнутраных спраў ЗША. У [[1960]] годзе была прынятая першая канстытуцыя тэрыторыі, а ў [[1977]] годзе прайшлі першыя губернатарскія выбары.

== Спасылкі ==
{{Commons|American Samoa}}

{{rq|translate|empty|sources}}

{{Акіянія}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Амерыканскае Самоа| ]]
[[Катэгорыя:Астраўныя тэрыторыі ЗША]]</text>
      <sha1>eantzlci5o3j5sqh3j2kxawxq1p92cg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5170908</id>
      <parentid>5170907</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T18:11:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emilia Noah</username>
        <id>155537</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Спасылкі */</comment>
      <origin>5170908</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3826" sha1="ae2zn02i3l99ojgsyo1yfm2jmm06asp" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Самоа}}{{-}}
{{Дзяржава
|Родны склон =Амерыканскага Самоа
|Дэвіз =«Samoa, Muamua Le Atua» (Samoan)
|Назва гімна =Amerika Samoa
|lat_dir = S|lat_deg = 14|lat_min = 17|lat_sec = 45
 |lon_dir = W|lon_deg = 170|lon_min = 42|lon_sec = 27
 |CoordScale             =1000000
|Пасады кіраўнікоў        =[[Прэзідэнт ЗША]]&lt;/br&gt;[[Губернатар Амерыканскага Самоа|Губернатар]]&lt;/br&gt;[[Лейтэнант-губернатар Амерыканскага Самоа|Лейтэнант-губернатар]]
|Месца па плошчы          =212
|Плошча                   =199
|Працэнт вады             =0
|Месца па насельніцтву   =196
|Насельніцтва            =65,628
|Год ацэнкі              =2009
|Насельніцтва па перапісу=57,291
|Год перапісу            =2000
|Шчыльнасць насельніцтва =326
|Месца па шчыльнасці     =35
|ВУП (ППЗ)               = 575.3 міл.
|Год разліку ВУП (ППЗ)   = 2007
}}

'''Амерыканскае Самоа''' ({{lang-en|American Samoa}}, [[самаанская мова|на самоа]]: ''Amerika Sāmoa'') — залежная тэрыторыя [[ЗША]], якая знаходзіцца ва ўсходняй частцы [[астравы Самоа|архіпелага Самоа]] і на [[Востраў Суэйнс|атоле Суэйнс]] у [[Ціхі акіян|Ціхім акіяне]]. Сталіца — [[Пага-Пага|горад Пага-Пага]]. Астатнія астравы архіпелагу належаць незалежнай краіне [[Самоа]].

== Гісторыя ==
Астравы былі заселеныя 3000 гадоў таму. Еўрапейцы высадзіліся тут у [[1606]] годзе, калі астравы былі адкрытыя іспанскім вандроўнікам дэ Куірасам, але аб іх забылі, а новае адкрыццё астравоў для еўрапейцаў адбылася ў [[1722]] годзе. У [[1768]] годзе экспедыцыя Буганвіля правяла даследаванне астравоў. У [[1889]] годзе архіпелаг Самоа быў падзелены на заходнюю частку (сучаснае незалежнае [[Самоа]]), якая дасталася [[Германія|Германіі]] і ўсходнюю (сучаснае Амерыканскае Самоа), якая дасталася [[ЗША]]. [[Вялікабрытанія]], у замен на адмову ад астравоў Самоа, атрымалі астравы [[Тонга]], [[Ніуэ]] і [[Саламонавы астравы]].

Да [[1951]] году Усходняе Самоа кіравалася ВМС ЗША. У [[1948]] годзе былі ўведзеныя элементы самакіравання. Пасля закрыцця вайскова-марской базы тэрыторыя была перададзеная пад кіраўніцтва Міністэрства ўнутраных спраў ЗША. У [[1960]] годзе была прынятая першая канстытуцыя тэрыторыі, а ў [[1977]] годзе прайшлі першыя губернатарскія выбары.

{{Зноскі}}
== Спасылкі ==
{{Commons|American Samoa}}

{{rq|translate|empty|sources}}

{{Акіянія}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Амерыканскае Самоа| ]]
[[Катэгорыя:Астраўныя тэрыторыі ЗША]]</text>
      <sha1>ae2zn02i3l99ojgsyo1yfm2jmm06asp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ангілья</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58326</id>
    <revision>
      <id>5170912</id>
      <parentid>5040057</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T18:24:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emilia Noah</username>
        <id>155537</id>
      </contributor>
      <comment>Вікідадзеныя.</comment>
      <origin>5170912</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20909" sha1="1un1yer5585fy48dkai9s2mvheb2wjx" xml:space="preserve">{{Дзяржава
| Родны склон = Ангільі
| Назва гімна = God Bless Anguilla
| Форма кіравання = [[Канстытуцыйная манархія]], [[Брытанскія заморскія тэрыторыі|заморская тэрыторыя Вялікабрытаніі]]
| lat_dir = N
| lat_deg = 18
| lat_min = 13
| lat_sec = 0
| lon_dir = W
| lon_deg = 63
| lon_min = 3
| lon_sec = 0
| region = AI
| CoordScale = 100000
| Найбуйнейшы горад = Вэлі
| Пасады кіраўнікоў = [[Спіс брытанскіх манархаў|Кароль]] &lt;br /&gt; Губернатар &lt;br /&gt; Прэм'ер-міністр
| Кіраўнікі = [[Карл III (кароль Вялікабрытаніі)|Карл III]] &lt;br /&gt; [[Джулія Краўч]] &lt;br /&gt; [[Кора Рычардсан-Ходж]]
| Месца па плошчы = 220
| Плошча = 91
| Месца па насельніцтву = 221
| Насельніцтва = 13 452
| Год перапісу = 2011
| Шчыльнасць насельніцтва = 132
| ВУП (ППЗ) = 175 млн
| Год разліку ВУП (ППЗ) = 2009
| ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва = 12 200
}}
'''Ангілья''' ({{lang-en|Anguilla}}) — брытанская заморская тэрыторыя ў [[Карыбскае мора|Карыбскім моры]], складаецца з асноўнага вострава — Ангілья, а таксама з шэрагу дробных, на якіх няма сталага насельніцтва. Агульная плошча сушы — 91 км². Насельніцтва (2011 г.) — 13 452 чал. Самы буйны горад — сталіца краіны, [[Вэлі (Ангілья)|Вэлі]].

== Геаграфія ==
[[File:Angilja be.png|thumb|left|Карта]]
Ангілья з’яўляецца часткай Паўночнай Падветранай групы [[Малыя Антыльскія астравы|Малых Антыльскіх астравоў]]. Галоўную частку сушы складае востраў Ангілья, названы так з-за сваіх выцягнутых абрысаў ({{lang-es|Anguila}} — ''[[вугор]]''). Востраў Скраб займае ўсяго 3 км², востраў Дог — 2 км², астатнія дробныя астравы — меней за 20 км².

Суша сфарміравалася каля 400 млн гадоў таму ў выніку [[вулкан]]ічнай дзейнасці і некаторы час была часткай [[Пангея|Пангеі]]. На востраве Ангілья захаваліся адкладанні [[гліна|гліны]], прынесенай са схілаў [[гара|гор]] старажытнага [[кантынент]]а. На захадзе цэнтральнай часткі вострава Ангілья таксама знаходзяць выхады [[Буры вугаль|бурага вугалю]]. Пасля расколу Пангеі сучасная суша ўяўляла сабою плыткаводдзе. На працягу мільёнаў гадоў на ім назапашваліся асадкавыя пароды біялагічнага паходжання, якія склалі [[вапняк]]овае наверша з мноствам расколін і [[скала|скал]]. Найвышэйшы пункт астравоў — пагорак Крокус (70 м) каля [[Вэлі (Ангілья)|Вэлі]]. Паверхня астравоў амаль пазбаўлена [[глеба|глебы]], паўсюдна назіраецца агаленне [[карст]]у. Сталых вадацёкаў няма.

Каля 60 % усіх раслін на астравах — дзікаросты. У асноўным, гэта [[хмызняк]]і і [[трава|травы]]. Толькі адзін від травяністай расліны ''[[Rondeletia anguillensis]]'' з’яўляецца эндэмікам. Чалавекам былі завезены [[Акацыя|акацыі]], [[бавоўна|бавоўнік]], [[Ружа сабачая|шыпшына]], [[фікус]] і інш. У наш час яны сустракаюцца як у [[сад]]ах, так і ў дзікай [[прырода|прыродзе]]. [[Фаўна]] бедная. Астравы насяляюць 120 відаў [[птушкі|птушак]], сустракаюцца [[Ігуана звычайная|ігуаны]] і [[чарапаха|чарапахі]].

[[Клімат]] трапічны пасатны. [[Атлантычны акіян]] часткова асцюжае паветра, таму на Ангілье рэдка адчуваецца сапраўдная спякота. Сярэднегадавая тэмпература +26 °C — +27 °C. Сталыя [[вецер|вятры]] з [[Карыбскае мора|Карыбскага мора]] ў Атлантыку не даюць затрымлівацца [[Воблакі|аблокам]]. Сярэднегадавая колькасць ападкаў — усяго 102 мм. У самы [[дождж|даджлівы]] сезон ([[жнівень]] — [[лістапад]]) выпадае толькі 42 мм. Такім чынам, большую частку года пануе [[засуха]].

== Гісторыя ==
[[File:Sombrero light1.jpg|thumb|left|Стары маяк, каля 1880 г.]]
Першыя людзі з’явіліся на Ангільі прыкладна ў сярэдзіне 2 тысячагоддзя да н. э. Гэта былі так званыя [[індзейцы]]-''артаіроіды'', выхадцы з [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыкі]], якія займаліся [[рыбалоўства]]м і зборам [[малюскі|малюскаў]] на [[рыф]]ах. У перыяд паміж [[600]] г. н. э. і [[900]] г. н. э. Ангілья была каланізавана індзейцамі-[[аравакі|аравакамі]], што займаліся [[земляробства]]м і выраблялі [[кераміка|кераміку]]. [[археалогія|Археолагамі]] знойдзена 14 месцазнаходжанняў старажытных індзейскіх [[вёска|вёсак]]. Іх насельніцтва магло складаць 50 — 250 чалавек у кожнай. У адной з [[пячора|пячор]] захаваліся індзейскія [[петрогліф]]ы. Аравакі Ангільі, блізкія па культуры да [[таіна]], былі маракамі, аб іх сталых заморскіх кантактах сведчаць шматлікія знаходкі прадметаў з іншых астравоў [[Карыбскае мора|Карыбскага мора]]. Хаця не выяўлена істотных змен у [[археалагічная культура|археалагічнай культуры]] [[13 стагоддзе|XIII]] — [[15 стагоддзе|XV]] стст., некаторыя даследчыкі мяркуюць, што ў гэты час Ангілья магла быць заваявана [[карыбы|карыбамі]], якія прыйшлі з Паўднёвай Амерыкі праз больш паўднёвыя [[Малыя Антыльскія астравы]] і былі ўжо ў значнай ступені асіміляваны аравакамі.

У [[1493]] г. Ангілья была адкрыта [[Хрыстафор Калумб|Х. Калумбам]]. У [[1650]] г. на Ангілью перасяліліся [[англічане|англійскія]] каланісты з [[Востраў Сент-Кітс|вострава Сент-Кітс]]. У [[1688]] г. на поўначы Ангільі з’явіліся [[ірландцы|ірландскія]] ўцекачы, якія шукалі прытулак ад рэпрэсій на радзіме. У [[1745]] г. і [[1796]] г. спробу захапіць Ангілью прадпрымала [[Францыя]].

Для працы на створаных імі плантацыях [[цукровы трыснёг|цукровага трыснягу]] і [[бавоўна|бавоўніка]] еўрапейцы ўвозілі [[негроіды|неграў]]-[[раб]]оў з [[Афрыка|Афрыкі]]. Аднак бедныя [[глеба|глебы]] і нізкая якасць мясцовай прадукцыі не спрыялі з’яўленню буйных плантацый. Еўрапейцы аддавалі перавагу заняткам [[гандаль|гандлем]] і мараходствам, а зямлю перадавалі ў карыстанне рабам. Ангільскае чарнаскурае насельніцтва наймалася на працу ў іншыя [[калонія|калоніі]] [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], часцяком выкупалася, так што да афіцыйнай адмены рабства ў [[1834]] г. на востраве ўзнікла праслойка свабодных неграў-землекарыстальнікаў.

У [[1871]] г. для зніжэння выдаткаў на кіраванне Вялікабрытанія аб’яднала Ангілью ў адзіную каланіяльную федэрацыю з Сент-Кітсам, у [[1882]] г. у яе склад таксама ўвайшоў [[Востраў Невіс|Невіс]]. Адміністрацыя Ангільі была не задаволена гэтым і ў [[1875]] г. і [[1958]] г. звярталася з патрабаваннем увесці прамое брытанскае кіраванне. У [[1967]] г., калі ў федэрацыі абмяркоўвалася пытанне аб самакіраванні, Ангілья фактычна вылучылася з гэтага працэса і стварыла [[Рэспубліка Ангілья|свой урад]]. У [[1969]] г. брытанскія ваенныя сілы высадзіліся на востраве і ўвялі прамое кіраванне з [[Лондан]]а. У [[1978]] г. было падпісана канчатковае пагадненне аб аддзяленні ад федэрацыі [[Сент-Кітс і Невіс]] і набыцці статуса аўтаномнай брытанскай тэрыторыі.

== Эканоміка ==
Традыцыйныя галіны [[эканоміка|эканомікі]] — [[сельская гаспадарка]], [[рыбалоўства]], здабыча [[галіт|солі]], суднабудаванне. Да пачатку 1980-х гадоў яны прыйшлі ў заняпад і ўжо не маглі забяспечваць мясцовае насельніцтва. У гэтай сувязі ўрад [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] і мясцовыя ўлады садзейнічалі ўкладанню сродкаў у сферу абслугоўвання і развіцця [[турызм]]у. Другая палова 1980-х гг. была найбольш паспяховай для эканомікі Ангільі. Колькасць [[Беспрацоўе|беспрацоўных]] за [[1985]]—[[1991]] гг. знізілася з 26 % да 1 %. Аднак з [[1989]] г. былі заўважаны [[Эканамічны крызіс|крызісныя]] з’явы — рост [[інфляцыя|інфляцыі]] і беспрацоўя. Гэта тлумачылася [[прырода|прыроднымі]] абмежаваннямі ў магчымасцях развіцця турызму, а таксама скарачэнню інвестыцый з [[ЗША]], якія складалі каля двух трацін ад усіх укладанняў. Таму ў [[1994]] г. урад Ангільі прыняў новае [[Фінансы|фінансавае]] заканадаўства. Яно прадугледжвала значныя [[гандаль|гандлёвыя]] і інвестыцыйныя палёгкі, а таксама пераўтварэнне Ангільі ў [[Афшорная зона|афшорную зону]].

У [[2009]] г. [[ВУП]] краіны склаў 175,4 млн [[Міжнародны долар|долараў]]. У [[2012]] г. 69,4 % ВУП склала сфера абслугоўвання, у тым ліку турызм, 28,5 % — [[прамысловасць]], у тым ліку [[будаўніцтва]] і рамонт марскіх [[судна]]ў, 2,2 % — сельская гаспадарка. Залежнасць Ангільі ад замежнага фінансавага і турыстычнага рынка абумоўлівае значныя ваганні ў развіцці эканомікі. Так, з [[2009]] г. назіраўся значны спад, які быў спынены толькі ў [[2012]] г.

== Кіраванне ==
Ангілья з’яўляецца [[Вялікабрытанія|брытанскай]] заморскай тэрыторыяй. Главой краіны лічыцца [[Спіс брытанскіх манархаў|каралева Вялікабрытаніі]]. Яна прадстаўлена [[губернатар]]ам. Асноўныя палажэнні аб кіраванні зацверджаны ў [[Канстытуцыя|Канстытуцыйным законе]], упершыню прынятым [[1 красавіка]] [[1982]] г. і потым перагледжаным [[14 сакавіка]] [[1990]] г. (дзейнічае з [[30 мая]] [[1990]] г.). Паводле Канстытуцыйнага закона ўлада мае падзел на [[Заканадаўчая ўлада|заканадаўчую]], [[Выканаўчая ўлада|выканаўчую]] і [[Судовая ўлада|судовую]] галіны.

Заканадаўчая ўлада прадстаўлена Палатай Сходаў, якая складаецца з 11 дэпутатаў. 7 з іх выбіраюцца шляхам прамога галасавання жыхарамі Ангільі на тэрмін 5 гадоў. 2 дэпутаты прызначаюцца губернатарам. 2 выбіраюцца самой Палатай Сходаў з былых афіцыйных прадстаўнікоў. У краіне дзейнічае некалькі [[Палітычная партыя|палітычных партый]] і рухаў. Падчас выбараў яны звычайна складаюць супольныя аб’яднанні.

Выканаўчая ўлада прадстаўлена ўрадам на чале галоўнага міністра, які прызначаецца губернатарам з ліку дэпутатаў Палаты Сходаў. Урад падзелены на 3 міністэрствы.

Судовая ўлада абмежавана мясцовымі [[суд]]овымі ўстановамі, якія падпарадкоўваюцца Вярхоўнаму Суду Усходніх Карыбаў у [[Кастры]] і Прававому Камітэту ў [[Лондан]]е.

== Насельніцтва ==
Згодна дадзеным [[Перапіс насельніцтва|перапіса несельніцтва]] [[2011]] г., на Ангілье жыло 13 452 чал. Большасць з іх былі людзмі сярэдняга ўзросту ад 25 да 55 гадоў (45,2 %). Толькі 12,7 % былі выхадцамі з іншых краін ([[ЗША]], [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], [[Індыя|Індыі]], іншых [[востраў|астравоў]] [[Карыбскае мора|Карыбскага мора]] і г. д.). Больш за 90 % ангільцаў — нашчадкі [[афрыка]]нскага насельніцтва, 4,6 % — ад змяшаных [[шлюб]]аў, 3,7 % — нашчадкі [[еўропа|еўрапейцаў]]. Большасць веруючых складалі [[хрысціянства|хрысціяне]] (з іх 83,1 % — [[пратэстантызм|пратэстанты]]).

У 2011 г. сярэдняя працягласць жыцця — 81,09 гадоў (78,51 для мужчын і 83,74 для жанчын). На 1 жанчыну прыходзілася 0,93 мужчыны. Кожная [[сям'я]] выхоўвала 1 — 2 дзяцей (1,75 у сярэнім). 60 % ад усяго насельніцтва складалі [[горад|гараджане]].

== Культура ==
Ангільцы выразна адчуваюць сябе адрознай [[нацыя]]й. Афіцыйнай мовай з’яўляецца [[англійская мова|англійская]], якую вывучаюць у школе. Шырока распаўсюджаны мясцовы [[дыялект]], падобны на дыялект [[востраў Сент-Кітс|Сент-Кітса]]. Умовы і ўзровень жыцця неістотна адрозніваюцца ад суседніх краін. Характэрнай асаблівасцю Ангільі з’яўляецца паважнае стаўленне да знаёмых і незнаёмых людзей. Мясцовы [[этыкет]] забараняе хадзіць у [[пляж]]най [[вопратка|вопратцы]] ў грамадскіх месцах, гучна размаўляць, спяшацца. Нават сярод блізкіх сваякоў прынята ў зваротах перад імем або прозвішчам ставіць «спадар» або «спадарыня». Некаторыя даследчыкі тлумачаць гэта ўплывам [[Рэлігія|царквы]]. Але з іншага боку на Ангільі шырока распаўсюджана традыцыя неафіцыйных [[шлюб]]аў.

Найбольш адметнай [[культура|культурнай]] падзеяй з’яўляецца [[карнавал]], які штогод арганізуецца ў першы тыдзень [[жнівень|жніўня]].

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}
* [http://www.gov.ai Government of Anguilla]
* [http://net.ai Anguilla’s Guide] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140704062721/http://net.ai/ |date=4 ліпеня 2014 }}
* [http://www.caribbeanfamilytripper.com/anguilla/flora-fauna.html Anguilla’s Flora &amp; Fauna] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305002440/http://www.caribbeanfamilytripper.com/anguilla/flora-fauna.html |date=5 сакавіка 2016 }}
* [http://aahsanguilla.com/Selected%20Readings/1.%20Geology%20and%20Botany.pdf Don Mitchell, GEOLOGY AND BOTANY OF ANGUILLA] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305031154/http://aahsanguilla.com/Selected%20Readings/1.%20Geology%20and%20Botany.pdf |date=5 сакавіка 2016 }}
* [http://www.wiol.com/anguilla/history.php History of Anguilla] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140505012253/http://www.wiol.com/anguilla/history.php |date=5 мая 2014 }}
* [http://www.everyculture.com/A-Bo/Anguilla.html Countries and Their Cultures: Anguilla]
* [http://www.offshore.com.ai/anguilla/economy.html Anguilla Economic Summary]
* [http://www.indexmundi.com/anguilla/economy_profile.html Anguilla Economy Profile]
* [http://www.oocities.org/capitolhill/parliament/4751/index35.html Anguilla Constitution]
* [http://gov.ai/census/ Anguilla Census 2011] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130117132422/http://www.gov.ai/census/ |date=17 студзеня 2013 }}

{{Злучанае Каралеўства}}
{{Арганізацыя Усходніх Карыбскіх дзяржаў (OECS)}}
{{Паўночная Амерыка}}
{{Краіны ля Карыбскага мора}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Краіны Паўночнай Амерыкі]]
[[Катэгорыя:Ангілья| ]]</text>
      <sha1>1un1yer5585fy48dkai9s2mvheb2wjx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Намітка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58714</id>
    <revision>
      <id>5171138</id>
      <parentid>5113304</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T08:56:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Için warum</username>
        <id>153459</id>
      </contributor>
      <comment>/* Назвы */</comment>
      <origin>5171138</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27318" sha1="0c12o2jhi1gjdwh86ck8d24s1hvpqha" xml:space="preserve">[[Выява:1928. Жанчына ў намітцы.jpg|thumb|250px|Карціна &quot;Жанчына ў намітцы&quot;. [[Міхаіл Мацвеевіч Філіповіч|М. М. Філіповіч]], 1928]]
[[Выява:State museum of folk architecture and life  Interior.JPG|thumb|250px|Манекен з нацыянальным строем у інтэр’еры хаты ў [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту|Беларускім дзяржаўным музеі народнай архітэктуры і побыту]]]]
'''На́мітка, намётка''', таксама '''павойнік'''&lt;ref&gt;{{крыніцы/Этнаграфія Беларусі|Павойнік}} — С. 371.&lt;/ref&gt; — старажытны традыцыйны жаночы [[галаўныя ўборы|галаўны ўбор]] ва [[Усходняя Еўропа|Ўсходняй Еўропе]], які насілі замужнія жанчыны ў [[Беларускія народныя галаўныя ўборы|Беларусі]], на захадзе і поўначы [[Украіна|Ўкраіны]], у паўднёвых абласцях {{нп3|Рускія народныя галаўныя ўборы|Расіі|ru|Русские народные головные уборы}}, а таксама ў [[Літва|Літве]] ды [[Літва|Латвіі]].

Уяўляе сабой паласу з вельмі тонкага белага кужэльнага [[льняное палатно|льнянога палатна]], радзей — канаплянай або шаўковай тканіны, шырынёй 30-70 сантыметраў і даўжынёй ад трох да пяці метраў, якая пэўным чынам завязваецца вакол галавы паверх [[каптур]]а ці {{нп3|подвачка|подвачкі|uk|Кибалка}}.

== Геаграфія і гісторыя ==

=== Наміткі ва Ўкраіне ===
[[File:Old woman in belarussian national costume.jpg|thumb|left|250px|Стылізаваны нацыянальны строй (бабуля за калаўротам) з наміткай.]]

Паводле ўкраінскіх даследчыкаў, у эпоху Кіеўскай Русі жанчыны накрывалі галаву тканінай{{sfn|Стельмащук|1993|с=55}} — прастакутным кавалкам палатна памерам 2 м на 40-50 см белага або пурпурнага колеру з упрыгожанымі канцамі. Існавала два спосабы звязвання ўбруса: яго накідвалі на галаву, пакідаючы шыю свабоднай або абмотвалі вакол шыі пад падбародкам. У [[Іпацьеўскі летапіс|Іпацьеўскім летапісе]] таксама згадваецца падобны галаўны ўбор — павойнік{{sfn|Стельмащук|1993|с=55-56}}. Першы спосаб нашэння выкарыстоўваўся на ўкраінскай [[Бойкаўшчына|Бойкаўшчыне]] яшчэ ў пачатку ХХ стагоддзя. У XVI—XVIII стагоддзях жанчыны таксама насілі &quot;абрус&quot;. Але пачынаючы з XV—XVI стагоддзяў на мініяцюрах пачынаюць з’яўляцца жанчыны ў намітках. У пісьмовых крыніцах тэрмін «наміткі» згадваецца пад 1565 годам у Львоўскай гарадской кнізе, а таксама ў «актавай кнізе Жытомірскага гарадскога ўрада XVI ст.». У Лохвіцкай ратушнай кнізе другой паловы XVII ст. з’яўляюцца тэрміны «намётка» і «перамётка». Але самай распаўсюджанай украінскай назвай гэтага галаўнога ўбору ў той час быў «{{нп3|Серпанок, тканіна|серпанок|uk|Серпанок (тканина)}}». Намёткі і серпанок адрозніваліся матэрыялам. Намёткі выраблялася са звычайнага палатна, серпанок — з вельмі тонкага. У XVIII стагоддзі было наладжана прамысловая вытворчасць серпанкоў на фабрыках і яны моцна распаўсюдзіліся{{sfn|Стельмащук|1993|с=74}}. У XIX стагоддзі намёткі ткалі з лепшых гатункаў лёну ў хатніх умовах тонкімі, як марля. У пачатку XX стагоддзя наміткі яшчэ сустракаліся ў побыце месцамі па вёсках. У даваенны час пераміткі насілі ў заходніх абласцях Украіны, а ў Карпатах і на паўночным захадзе на Валыні яны затрымаліся і да другой паловы ХХ стагоддзя, але шырокага ўжывання ўжо не мелі і паступова сышлі з выкарыстання зусім.

=== Наміткі ў Літве і Латвіі ===
[[Файл:Lt-nomet2.jpg|alt=Літоўская купішская намітка. Фота Б. Бурачаса, 1935 г.|злева|міні|Літоўская намітка. Фота Б. Бурачаса, 1935 г.]]
У [[Літва|Літве]] жаночыя галаўныя ўборы тыпу намітак засведчаныя з ХІ-ХІІ стагоддзяў. Вядомыя некалькі спосабаў іх завязвання. Найдаўжэй, да міжваеннага часу, бытавалі на паўночным усходзе Літвы ([[Купішкі|Купішкіс]])&lt;ref&gt;https://www.vle.lt/straipsnis/nuometas/&lt;/ref&gt;.

Намітка-''nuometas'' нярэдкая ў літоўскім народным фальклоры ў тым ліку з захаду Літвы: &quot;''Пад зялёным вянком танцы танцавала, / Пад белай намёткай беды бедавала''&quot;, &quot;''І зняў вяночак як ранішнюю расічку, / І надзеў намётачку як цёмную ночку''&quot;&lt;ref&gt;http://lkz.lt/?zodis=nuometas&amp;id=20056670000&lt;/ref&gt;.

Сярод [[Латышы|латышскіх]] жаночых галаўных убораў наміткі зафіксаваныя на малюнку канца XVIII ст. [[Ёхан Крыстафер Бротцэ|Ё. К. Бротцэ]]&lt;ref&gt;https://krustokrustovij.lv/en/etnografija/&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Lv nomet.png|alt=Латышскія наміткі на малюнку Ё. К. Броцэ, канец 18 ст.|міні|Латышскія жаночыя галаўныя ўборы ў канцы XVIII ст. Малюнак Ё. К. Бротцэ.]]
== Назвы ==
Паводле «Этымалагічнага слоўніка беларускай мовы», «Этымалагічнага слоўніка ўкраінскай мовы», «Этымалагічнага слоўніка рускай мовы» [[Макс Фасмер|М. Фасмера]], «Этымалагічнага слоўніка славянскіх моў», слова ''намітка (наметка, намётка)'' паходзіць ад прыназоўніка ''на'' і дзеяслова ''мятаць'' «кідаць», літаральна «накідка» (ёсць паралелі ў балгарскай, чэшскай і іншых славянскіх мовах)&lt;ref&gt;Этымалагічны слоўнік беларускай мовы. Т. 7. Мінск, 1991. С. 225-226.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Етимологічний словник української мови. Т. 4. Київ, 2003. С. 35.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;М. Фасмер. Этимологический словарь русского языка. Т. 3. Москва, 1987. С. 41.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Этимологический словарь славянских языков. Праславянский лексический фонд. Вып. 22. Москва, 1995. С. 184-185.&lt;/ref&gt;.

Даваенны літоўскі фалькларыст [[Ёнас Баліс|Ё. Баліс]] звяртаў увагу на падабенства назваў блр. ''намётка,'' укр. ''намітка'' і літоўскага ''nuometas'' &quot;намітка&quot;&lt;ref&gt;Jonas Balys. Raštai. II. Vilnius, 2000. С. 135.&lt;/ref&gt;. Літоўскі даваенны мовазнавец [[Казімерас Буга|К. Буга]] літоўскае ''nometas'' (у латышскай ''nāmets'') лічыў рускім запазычаннем&lt;ref&gt;K. Būga. Rinktiniai raštai. Vilnius, 1959. C. 502.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Этымалагічны слоўнік беларускай мовы. Т. 7. Мінск, 1991. С. 226.&lt;/ref&gt;. Паводле індаеўрапеіста [[Карл Дарлінг Бук|К. Д. Бука]], літоўскае слова паходзіць ад прыставачнага дзеяслова ''nu-mesti''&lt;ref&gt;Buck C. D., A Dictionary of Selected Synonyms in the Principal Indo-European Languages, Chicago, Illinois, 1949. С. 436.&lt;/ref&gt;, у якога адно са значэнняў &quot;апрануць (вопратку на сябе)&quot; (даслоўна &quot;накінуць, закінуць (на сябе)&quot;), ад ''mesti'' &quot;кідаць&quot;&lt;ref&gt;http://lkz.lt/?zodis=mesti&amp;id=19044660000&lt;/ref&gt;.

На паўночным захадзе Ўкраіны, на Валынскім Палессі намітку называлі ''«''намітэць''»''{{sfn|Стельмащук|1993|с=136}}; на захадзе (на Гуцульшчыне, усходзе Закарпацця, захадзе Букавіны, поўдні Заходняга Падолля) — ''«''пэрэмітка''»''{{sfn|Стельмащук|1993|с=136}}. Іншыя назвы ва Ўкраіне матываваліся іначай: у Валыні намітку называлі ''«плат»'', на ўкраінскім Палессі&amp;nbsp;— ''«завивало»'', на Лемкаўшчыне&amp;nbsp;— ''«рубок»'', на Букавіне&amp;nbsp;— ''«рушник»''{{sfn|Рукотвори|2009|name=rukotvory2}}; на Букавіне{{sfn|Стельмащук|1993|с=136}} і Усходнім Падоллі&lt;ref name=&quot;kosmina&quot; /&gt;&amp;nbsp;— ''«рантух»''; на Заходнім Палессі&amp;nbsp;— ''«серпанок»'', на Чарнігаўскім Палессі&amp;nbsp;— ''«зав’язка»''{{sfn|Стельмащук|1993|с=136}}; на Усходнім Падоллі&amp;nbsp;— ''«нафрама»''&lt;ref name=&quot;kosmina&quot;&gt;{{нп3|Аксана Юльеўна Касміна|Косміна О. Ю.|uk|Косміна Оксана Юліївна}} ''Традиційне вбрання українців.''&amp;nbsp;— К. : Балтія-Друк, 2008.&amp;nbsp;— Т. 1 : Лісостеп; Степ.&amp;nbsp;— 2008.&amp;nbsp;— 160 с. : іл. ISBN 966-8137-51-5&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;podillya&quot;&gt;{{кніга|url=http://muzey.vn.ua/node/220|аўтар=Гальчевська Л. А.|назва=Традиційні головні убори українців Східного Поділля кінця ХІХ-ХХ ст.|часопіс=Подільська старовина|рік=2008|access-date=24 ліпеня 2012}}&lt;/ref&gt;. Рускія звалі падобны галаўны ўбор ''убрус, полотенце, ширинка, подширье, фата, гомылька''&lt;ref&gt;[http://ukrhata.jino-net.ru/golubor.html Украінскія нацыянальныя касцюмы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090416134157/http://ukrhata.jino-net.ru/golubor.html |date=16 красавіка 2009 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Семантыка ==
Паводле Ё. Баліса, незамужнія дзяўчаты галавы не пакрывалі, валасоў не хавалі, каб паказаць сваю прыгажосць і адкрытасць да шлюбу. Замужнія жанчыны, пакрываючы галаву, паказвалі гэтым свой замужні статус. Галаўны ўбор замужняй жанчыны даўней мелі надзяваць маладой жонцы ў першы ж ранак пасля першай шлюбнай ночы, у мужавым доме. Гэты абрад паказвае, што даўней замужнія жанчыны не павінны былі ў людзях паказвацца з непакрытай галавой.&lt;ref&gt;Jonas Balys. Raštai. II. Vilnius, 2000. С. 134-136.&lt;/ref&gt; Проставалосасць жанчыны ў народнай культуры ўспрымалася як вяртанне ў прыродны, стыхійны, хаатычны стан&lt;ref&gt;Беларуская міфалогія: Энцыклапедычны слоўнік. Мінск, 2004. С. 64.&lt;/ref&gt;.

Па народных вераваннях намітка мела значэнне абярэга, яе адсутнасць магла прывесці да псуты ў гаспадарцы. Таму жанчыны ад вяселля і да смерці ўбіралі покрыва кожны раз, выходзячы з хаты. Першапачаткова намітку насілі і ў будні, і ў святы, але пасля з-за дастаткова вялікай складанасці завязвання яна стала ўборам для асаблівага выпадку: свята, кірмашу, якога-небудзь абраду, напрыклад, вяселля, яе таксама апраналі ў царкву. Часцей за ўсё жанчына ўпершыню апранала намітку на ўласнае вяселле. На Палессі маладой пасля вянчання ў царкве надзявалі намітку, і яна насіла яе цэлы дзень. Па прыезду нявесты, у хаце жаніха свёкар здымаў намітку і сяброўкі расчэсвалі нявесце валасы, закручвалі іх на тканку і надзявалі [[чапец]] і [[Хустка|хустку]]&lt;ref&gt;[http://falklor.at.tut.by/adzenne/3_halaunyja.htm Адзенне. Жаночы касцюм. Галаўныя уборы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080921233232/http://falklor.at.tut.by/adzenne/3_halaunyja.htm|date=21 верасня 2008}} // Партал беларускага фальклору&lt;/ref&gt;. [[Шлюб]]авая намітка захоўвалася ўсё жыццё і ўкладывалася ў [[Труна|труну]] жанчыны.

== Тканіна ==

Паводле ўкраінскіх даследчыкаў, тканіна для наміткі ткалася спецыяльная. Ніткі ўтка не прыбіваліся шчыльна адна да адной, таму гатовае палатно нагадвала марлю. У якасці матэрыяла ў Беларусі часцей за ўсё бралі лён, радзей каноплі, ва ўкраінскай [[Кіеўская вобласць|Кіеўскай вобласці]] наміткі рабілі з белага [[шоўк]]у&lt;ref&gt;[[Аляксей Іванавіч Варапай|Воропай О]]. ''Звичаї нашого народу'' — К.: Оберіг, 1993. — 592 с.&lt;/ref&gt;.

== Завязванне ==
[[Файл:Lt-nomet3.jpg|alt=Літоўская аўкштайцкая намітка-nuometas|злева|міні|Літоўская аўкштайцкая намітка-''nuometas'']]
[[Выява:Peremitka-Land-of-Ternopil_1.jpg|thumb|left|200px|&lt;center&gt;Намітка-&quot;пэрэмітка&quot; з украінскай [[Цярнопальская вобласць|Цярнопальскай вобласці]]&lt;/center&gt;]]

У залежнасці ад мясцовасці ў Беларусі існавала каля 30 розных спосабаў завязвання намітак&lt;ref name=&quot;ЭБ&quot;&gt;Этнаграфія Беларусі: Энцыклапедыя / Рэдкалегія: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — {{Мн.}}: БелСЭ, 1989. — 575 с.: іл. ISBN 5-85700-014-9. {{ref-be}}&lt;/ref&gt;. Пад намітку жанчыны апраналі [[чапец]], які мог быць сатканы з грубых нітак хатняга прадзення, а мог быць сшыты з пакупных палотнаў і упрыгожаны залатой [[вышыўка]]й у залежнасці ад дастатку сям’i. Часам на галаву клалі выразаныя з дрэва падложкі для таго, каб форма наміткі была больш выразнай і прыгожай. У якасці падложкі маглі выкарыстаць таксама валік з [[Кудзеля|кудзелі]], абшыты [[палатно]]м, на які накручвалі валасы ці подвачку — [[абруч]] з [[Лаза|лазы]] або [[ясень|ясеня]] шырынёй у [[далонь]] і памерам у абхоп галавы. Палотнішча абмотвалася вакол галавы, спускаючы канцы на плечы і спіну.

Намітка закрывала лоб і шыю, прыцягваючы ўвагу да вачэй і надаючы ім асаблівае ззянне, таму нават немаладыя жанчыны выглядалі больш прыгожымі. Звісаючыя канцы наміткі падкрэслівалі [[Пастава|паставу]].

Часцей за ўсё адзін канец наміткі праходзіў пад барадой і драпіраваўся над плячом, а другі спадаў на спіну. Часам абодва канцы завязваліся ззаду, напрыклад, у [[Магілёўскі строй|магілёўскім строі]], над ілбом ці па баках, напрыклад, у [[Капыльска-Клецкі строй|Капыльска-Клецкім строі]]&lt;ref name=&quot;ЭБ&quot;/&gt;.

У некаторых выпадках завязаную намітку замацоўвалі доўгімі шпількамі, каб яе можна было здымаць і надзяваць як шапку і не завязваць кожны раз нанова&lt;ref name=&quot;ЭБ&quot;/&gt;.

== Аздабленне намітак ==

Наміткі ўпрыгожваліся складанай вышыўкай, часта з сімвалічнымі традыцыйнымі ўзорамі ці арнаментам&lt;ref name=&quot;ЭБ&quot;/&gt;. Вышыўка размяшчалася па краю і на канцах наміткі. Выкарыстоўваліся таксама каклюшныя [[карункі]] ці мохрыкі&lt;ref&gt;[http://21.by/papers_print?id=56803 Скребок, баратинки и намитка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120119052449/http://21.by/papers_print?id=56803 |date=19 студзеня 2012 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; (у [[пухавіцкі строй|пухавіцкім]], [[маларыцкі строй|маларыцкім]] і [[кобрынскі строй|кобрынскім]] строях)&lt;ref name=&quot;ЭБ&quot;/&gt; і [[Узорыстае ткацтва|ўзорыстае ткацтва]].

Святочныя наміткі ўпрыгожвалі зелянінай, букетамі штучных і жывых кветак, папяровым веерам, як у [[Ляхавіцкі строй|ляхавіцкім]] строі, пер’ем, як у [[Кобрынскі строй|кобрынскім]] строі, каробачкай з двума «рожкамі» з пукоў фарбаванага пер’я, як у касцюме свацці ў [[Маларыцкі строй|маларыцкім]] строі&lt;ref name=&quot;ЭБ&quot;/&gt;.

На Заходнім Палессі наміткі былі пераважна палатняныя, толькі ў сяле {{нп3|Сяло Крупава|Крупава|uk|Крупове}} [[Дубровыцкі раён|Дубровіцкага раёна]] [[Ровенская вобласць|Ровенскай вобласці]] ва Ўкраіне выраблялі тонкае кісейнае палатно. Аздаблялі канцы прастакутнымі палосамі вышыўкі ці ткацтва, а таксама часта чало — вузкую палоску, якая пры вывязванні аказвалася над тварам. Чало не абавязкова знаходзілася пасярод намёткі, а магло быць размешчана бліжэй да аднаго з бакоў. Гэта залежала ад плануемага спосабу завязвання. Таксама, з прычыны таго, што пры завязванні намётка складалася ў некалькі разоў, частка яе паверхні заставалася ўтоенай, так палескія жанчыны мелі магчымасць рабіць некалькі варыянтаў узораў на канцах і два розных чала, якія аказваліся бачны па чарзе ў залежнасці ад жадання ўладальніцы. Дэкарыраванне ажыццяўлялі пераборным ткацтвам чырвонай ніткай або вышыўкай заваліканнем чырвоным з украпваннем чорнага (сіняга) або выразаннем («рыззю») з даданнем прамой {{нп3|Вышыўка гладдзю|гладдзі|uk|Вишивка гладдю}} і верхаплуту белым (ці з даданнем чырвонага і сіняга).

Украінскія {{нп3|Пакуцце, Украіна|Пакуцкія|uk|Покуття}} і [[Гуцульшчына|гуцульскія]] пераміткі былі палатнянымі і ўпрыгожаны на канцах пераборным ткацтвам з сусальнымі срэбнымі і залатымі кветкамі, таксама мелі пэндзлікі&lt;ref name=&quot;tv24&quot;&gt;[http://www.youtube.com/watch?v=6jfn7oarly4&amp;feature=player_detailpage Рэпартаж тэлеканала 24] {{ref-uk}}&lt;/ref&gt;.

== Гл. таксама ==
* [[Беларускія нацыянальныя галаўныя ўборы]]
* [[Брыль (капялюш)]]
* [[Строй]]

== Крыніцы ==
{{reflist}}

== Літаратура ==
* {{крыніцы/Этнаграфія Беларусі|артыкул=Намітка|старонкі=337}}
* {{кніга|аўтар={{нп3|Галіна Рыгораўна Стэльмашчук|Стельмащук Г. Г.|uk|Стельмащук Галина Григорівна}} |загаловак=Традиційні головні убори українців |месца=Кіеў |выдавецтва=Наукова думка |год=1993 |старонак=240 |ref=Стельмащук}}
* {{кніга|аўтар={{нп3|Галіна Рыгораўна Стэльмашчук|Стельмащук Г. Г.|uk|Стельмащук Галина Григорівна}} |загаловак=Давнє вбрання на Волині |месца=Луцк |год=2006 |старонак=280|isbn=966-361-113-8 |ref=Стельмащук}}
* {{артыкул|аўтар=Винникова М. Н. |загаловак=О реконструкции смыслового значения и способов ношения женских головных уборов Туровщины (по материалам белорусской коллекции МАЭ) |спасылка=http://www.kunstkamera.ru/files/lib/978-5-02-038267-1/978-5-02-038267-1_02.pdf |мова=рус |аўтар выдання= |выданне=Культурное наследие народов Европы. (Сборник МАЭ. Т. 57) |тып= |месца=СПб |выдавецтва=Наука|год=2011|том=|старонкі=93-110 |isbn=978-5-02-038267-1|issn= |doi=|bibcode= |arxiv= |pmid=}}

== Спасылкі ==
{{Commonscat|Wimples}}
{{External media||align=right||video1=[http://www.youtube.com/watch?v=Q6CobXcDlO8&amp;feature=player_detailpage#t=92s Намітка]|video2=[http://www.youtube.com/watch?v=AePnuSIdvbM «Прывід з Давыд-гарадка»]}}
* [http://falklor.at.tut.by/adzenne/3_halaunyja.htm Фальклор Беларусі. Жаночы касцюм. Галаўныя ўборы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080921233232/http://falklor.at.tut.by/adzenne/3_halaunyja.htm |date=21 верасня 2008 }}
* [http://www.melnicamodi.by/gumanit_akcia.html Намітка на эскізах сучасных мадэльераў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101124043635/http://www.melnicamodi.by/gumanit_akcia.html |date=24 лістапада 2010 }}
* [http://www.rukodelie.by/content/?id=1114 Лялька на чайніку ў намітцы лунінецкага строю] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110320123745/http://www.rukodelie.by/content/?id=1114 |date=20 сакавіка 2011 }}
* [http://www.berv.ru/polissya/POL_UKR/POL_FOTO/POL_FOTO-perc-2810-perc-29.html Выявы ўкраінскіх намітак]{{Недаступная спасылка}}
* [https://www.facebook.com/unitarnoepredpriyatia.skarbnitsa/media_set?set=a.156672074474212.35576.100003942622537 Пакрокавае завязванне наміткі (facebook)]
* {{Артыкул|спасылка=http://rukotvory.com.ua/info/vykydayte-obruchky-odyahayte-namitky/ |аўтар=Качур К.|загаловак=Викидайте обручки — одягайте намітки |выданне=Рукотвори |год=2009 |access-date=24 ліпеня 2012 |ref=Рукотвори|мова=uk}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Беларускі касцюм]]
[[Катэгорыя:Галаўныя ўборы]]
[[Катэгорыя:Галаўныя ўборы ўсходніх славян]]
[[Катэгорыя:Нешытае адзенне]]
[[Катэгорыя:Рускі касцюм]]
[[Катэгорыя:Украінскі касцюм]]
[[Катэгорыя:Хусткі]]
[[Катэгорыя:Польскі касцюм]]</text>
      <sha1>0c12o2jhi1gjdwh86ck8d24s1hvpqha</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Зборная Уругвая па футболе</title>
    <ns>0</ns>
    <id>60348</id>
    <revision>
      <id>5170906</id>
      <parentid>4674010</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T18:08:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-41423-74</username>
        <id>171667</id>
      </contributor>
      <origin>5170906</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43039" sha1="f8lh99f53jzny08nfkh1w0b4c34ovpk" xml:space="preserve">{{Зборная краіны па футболе
| Назва                      = {{Сцягафікацыя|Уругвай}}
| Лагатып                    = Лагатып футбольнай асацыяцыі Уругвая.png
| Шырыня                     = 150px
| Мянушкі                    = ''Нябесныя'' ({{lang-es|La Celeste}})
| Канфедэрацыя               = [[КАНМЕБОЛ]] ([[Паўднёвая Амерыка]])
| Федэрацыя                  = [[Футбольная асацыяцыя Уругвая]]
| Трэнер                     = 
| Капітан                    = 
| Найбольшая кол-ць гульняў  = [[Дыега Гадын]] (153)
| Лепшы бамбардзір           = [[Луіс Суарэс]] (65)
| Хатні стадыён              = [[Сентэнарыа (стадыён)|Сентэнарыа]]
| Код ФІФА                   = URU
&lt;!-- Форма --&gt;
| pattern_la1              = _uru22h
| pattern_b1               = _uru22h
| pattern_ra1              = _uru22h
| pattern_sh1              = _uru22h
| pattern_so1              = _uru22hl
| leftarm1                 = FFFFFF
| body1                    = FFFFFF
| rightarm1                = FFFFFF
| shorts1                  = 000000
| socks1                   = 000000
| pattern_la2              = _uru22a
| pattern_b2               = _uru22a
| pattern_ra2              = _uru22a
| pattern_sh2              = _uru22a
| pattern_so2              = _uru22al
| leftarm2                 = FFFFFF
| body2                    = FFFFFF
| rightarm2                = FFFFFF
| shorts2                  = FFFFFF
| socks2                   = FFFFFF
&lt;!-- Форма --&gt;
| Дзеючы рэйтынг             = 14 &lt;small&gt;(7 чэрвеня 2018)&lt;/small&gt;
| Найвышэйшы рэйтынг         = 2 &lt;small&gt;(ліпень 2011)&lt;/small&gt;
| Найніжэйшы рэйтынг         = 55 &lt;small&gt;(снежань 1998)&lt;/small&gt;
| Рэйтынг Эла                = 13 &lt;small&gt;(18 красавіка 2018)&lt;/small&gt;
| Найвышэйшы рэйтынг Эла     = 1 &lt;small&gt;(розныя даты з 1920 да 1931 года)&lt;/small&gt;
| Найніжэйшы рэйтынг Эла     = 48 &lt;small&gt;(5 верасня 1979)&lt;/small&gt;
| Першая гульня              = {{Футбол|URU}} 2:3 {{Футбол|ARG||R||||1812}}&lt;br /&gt;([[Мантэвідэа]], [[Уругвай]]; [[16 мая]] [[1901]])
| Перамога                   = {{Футбол|URU}} 9:0 {{Футбол|BOL||R}}&lt;br /&gt;([[Ліма]], [[Перу]]; [[9 лістапада]] [[1927]])
| Паражэнне                  = {{Футбол|URU}} 0:6 {{Футбол|ARG||R||||1812}}&lt;br /&gt;([[Мантэвідэа]], [[Уругвай]]; [[20 ліпеня]] [[1902]])
| Гульняў ЧС                 = 13
| Першы ЧС                   = 1930
| Дасягненні ЧС              = [[Файл:Gold medal world centered.svg|16px]] Чэмпіён ([[Чэмпіянат свету па футболе 1930|1930]], [[Чэмпіянат свету па футболе 1950|1950]])
| Чэмпіянат рэг              = [[Кубак Амерыкі па футболе|Кубак Амерыкі]]
| Гульняў рэг                = 45
| Першы рэг                  = [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1916|1916]]
| Дасягненні рэг             = [[Файл:Gold medal southamerica.svg|16px]] Чэмпіён ([[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1916|1916]], [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1917|1917]], [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1920|1920]], [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1923|1923]], [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1924|1924]], [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1926|1926]], [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1935|1935]], [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1942|1942]], [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1945|1945]], [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1959, Эквадор|1959]], [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1967|1967]], [[Кубак Амерыкі па футболе 1983|1983]], [[Кубак Амерыкі па футболе 1987|1987]], [[Кубак Амерыкі па футболе 1995|1995]], [[Кубак Амерыкі па футболе 2011|2011]])
| Гульняў КК                 = 2
| Першы КК                   = 1997
| Дасягненні КК              = 4 месца ([[Кубак канфедэрацый 1997|1997]], [[Кубак канфедэрацый 2013|2013]])
}}

'''Зборная Уругвая па футболе''' прадстаўляе [[Уругвай]] на міжнародных спаборніцтвах па [[футбол]]е з 1901 года. Каманда кантралюецца [[Футбольная асацыяцыя Уругвая|Футбольнай асацыяцыяй Уругвая]], якая з’яўляецца адным з 10 членаў [[КАНМЕБОЛ]] (Паўднёваамерыканская футбольная канфедэрацыя) і ўваходзіць у [[ФІФА]].

Двухразовы алімпійскі чэмпіён 1924, 1928 гадоў. Чэмпіён свету 1930, 1950 гадоў. Пятнаццаціразовы чэмпіён Паўднёвай Амерыкі 1916, 1917, 1920, 1923, 1924, 1926, 1935, 1942, 1956, 1959 (2), 1967, 1983, 1987, 1995, 2011 гадоў.

== Футбалісты ==

=== Цяперашні склад ===

Наступныя 23 футбалісты былі выкліканыя на ўдзел у асноўнай стадыі [[Чэмпіянат свету па футболе 2018|чэмпіянату свету 2018 года]].

''Статыстыка прыведзена станам на 7 чэрвеня 2018 года пасля матча супраць Узбекістана.''

{| border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot; class=&quot;sortable&quot; style=&quot;font-size:90%; text-align:center&quot;
|- style=&quot;background:#5CBFEB; color:black&quot;
!width=&quot;10&quot;|'''{{Abbr|#|Нумар|0}}'''
!width=&quot;10&quot;|'''{{Abbr|Паз|Пазіцыя|0}}'''
!width=&quot;190&quot;|'''Футбаліст'''
!width=&quot;190&quot;|'''Дата нараджэння'''
!width=&quot;10&quot;|'''Матчы'''
!width=&quot;10&quot;|'''Галы'''
!width=&quot;270&quot;|'''Клуб'''
|-
| 2
| [[Абаронца (футбол)|Аб]]
|align=&quot;left&quot;|[[Хасэ Хіменес]]
|align=&quot;left&quot;|{{Дата нараджэння і ўзрост|20|1|1995}}
| 42
| 5
|align=&quot;left&quot;| {{Сцяг|Іспанія}} [[ФК Атлетыка Мадрыд|Атлетыка Мадрыд]]
|-
| 4
| [[Абаронца (футбол)|Аб]]
|align=&quot;left&quot;|[[Гільерма Варэла]]
|align=&quot;left&quot;|{{Дата нараджэння і ўзрост|24|3|1993}}
| 3
| 0
|align=&quot;left&quot;| {{Сцяг|Уругвай}} [[ФК Пеньяроль|Пеньяроль]]
|-
| 13
| [[Абаронца (футбол)|Аб]]
|align=&quot;left&quot;|[[Гастон Сільва]]
|align=&quot;left&quot;|{{Дата нараджэння і ўзрост|5|3|1994}}
| 17
| 0
|align=&quot;left&quot;| {{Сцяг|Аргенціна}} [[ФК Індэпенд’ентэ|Індэпенд’ентэ]]
|-
| 19
| [[Абаронца (футбол)|Аб]]
|align=&quot;left&quot;|[[Себасцьян Каатэс]]
|align=&quot;left&quot;|{{Дата нараджэння і ўзрост|7|10|1990}}
| 30
| 1
|align=&quot;left&quot;| {{Сцяг|Партугалія}} [[ФК Спортынг Лісабон|Спортынг]]
|-
| 6
| [[Паўабаронца (футбол)|ПА]]
|align=&quot;left&quot;|[[Радрыга Бентанкур]]
|align=&quot;left&quot;|{{Дата нараджэння і ўзрост|25|6|1997}}
| 7
| 0
|align=&quot;left&quot;| {{Сцяг|Італія}} [[ФК Ювентус|Ювентус]]
|-
| 8
| [[Паўабаронца (футбол)|ПА]]
|align=&quot;left&quot;|[[Найтан Нандэс]]
|align=&quot;left&quot;|{{Дата нараджэння і ўзрост|28|12|1995}}
| 12
| 0
|align=&quot;left&quot;| {{Сцяг|Аргенціна}} [[ФК Бока Хуніярс|Бока Хуніярс]]
|-
| 10
| [[Паўабаронца (футбол)|ПА]]
|align=&quot;left&quot;|[[Джорджыян Дэ Араскаэта]]
|align=&quot;left&quot;|{{Дата нараджэння і ўзрост|1|6|1994}}
| 14
| 2
|align=&quot;left&quot;| {{Сцяг|Бразілія}} [[ФК Крузейру|Крузейру]]
|-
| 14
| [[Паўабаронца (футбол)|ПА]]
|align=&quot;left&quot;|[[Лукас Тарэйра]]
|align=&quot;left&quot;|{{Дата нараджэння і ўзрост|11|2|1996}}
| 3
| 0
|align=&quot;left&quot;| {{Сцяг|Італія}} [[ФК Сампдорыя|Сампдорыя]]
|-
| 15
| [[Паўабаронца (футбол)|ПА]]
|align=&quot;left&quot;|[[Маціяс Весіна]]
|align=&quot;left&quot;|{{Дата нараджэння і ўзрост|24|8|1991}}
| 22
| 1
|align=&quot;left&quot;| {{Сцяг|Італія}} [[ФК Інтэрнацыянале Мілан|Інтэр]]
|-
| 17
| [[Паўабаронца (футбол)|ПА]]
|align=&quot;left&quot;|[[Дыега Лаксальт]]
|align=&quot;left&quot;|{{Дата нараджэння і ўзрост|7|2|1993}}
| 6
| 0
|align=&quot;left&quot;| {{Сцяг|Італія}} [[ФК Джэноа|Джэноа]]
|-
! colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#5CBFEB&quot; |
|-
| 18
| [[Нападаючы (футбол)|Нап]]
|align=&quot;left&quot;|[[Максі Гомес]]
|align=&quot;left&quot;|{{Дата нараджэння і ўзрост|14|8|1996}}
| 5
| 0
|align=&quot;left&quot;| {{Сцяг|Іспанія}} [[ФК Сельта|Сельта]]
|-
| 20
| [[Нападаючы (футбол)|Нап]]
|align=&quot;left&quot;|[[Джонатан Урэтабіская]]
|align=&quot;left&quot;|{{Дата нараджэння і ўзрост|19|3|1990}}
| 4
| 0
|align=&quot;left&quot;| {{Сцяг|Мексіка}} [[ФК Мантэрэй|Мантэрэй]]
|}

== Выступы на турнірах ==

=== Чэмпіянат свету ===

{| border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot; class=&quot;table&quot; style=&quot;font-size:80%; text-align:center&quot;
|- style=&quot;background:#5CBFEB; color:black&quot;
!colspan=9|Чэмпіянат свету
! style=&quot;width:1%;&quot; rowspan=&quot;26&quot;|
!width=&quot;16%&quot; rowspan=2|Найлепшы бамбардзір (галы)
!width=&quot;16%&quot; rowspan=2|Галоўны трэнер
! style=&quot;width:1%;&quot; rowspan=&quot;26&quot;|
!colspan=6|Кваліфікацыя
|- style=&quot;background:#5CBFEB; color:black&quot;
!width=&quot;11%&quot;|Год
!width=&quot;14%&quot;|Стадыя
!width=&quot;5%&quot;|{{Abbr|М|Месца|0}}
!width=&quot;3%&quot;|{{Abbr|ЗМ|Згуляныя матчы|0}}
!width=&quot;3%&quot;|{{Abbr|В|Выйгрышы|0}}
!width=&quot;3%&quot;|{{Abbr|Н|Нічыі|0}}
!width=&quot;3%&quot;|{{Abbr|П|Паразы|0}}
!width=&quot;3%&quot;|{{Abbr|ЗГ|Забітыя галы|0}}
!width=&quot;3%&quot;|{{Abbr|ПГ|Прапушчаныя галы|0}}
!width=&quot;3%&quot;|{{Abbr|ЗМ|Згуляныя матчы|0}}
!width=&quot;3%&quot;|{{Abbr|В|Выйгрышы|0}}
!width=&quot;3%&quot;|{{Abbr|Н|Нічыі|0}}
!width=&quot;3%&quot;|{{Abbr|П|Паразы|0}}
!width=&quot;3%&quot;|{{Abbr|ЗГ|Забітыя галы|0}}
!width=&quot;3%&quot;|{{Abbr|ПГ|Прапушчаныя галы|0}}
|-
|style=&quot;border: 3px solid red&quot;|{{Сцяг|Уругвай}} [[Чэмпіянат свету па футболе 1930|1930]]
|bgcolor=Gold|Фінал
|bgcolor=Gold|1-е / 13
|bgcolor=Gold|4
|bgcolor=Gold|4
|bgcolor=Gold|0
|bgcolor=Gold|0
|bgcolor=Gold|15
|bgcolor=Gold|3
|[[Хасэ Педра Сеа]] (5)
|{{Сцяг|Уругвай}} [[Альберта Супічы]]
|colspan=6|''Гаспадыня чэмпіянату''
|-
|{{Сцяг|Італія|1861}} [[Чэмпіянат свету па футболе 1934|1934]]
|style=&quot;background:#BEBEBE&quot; colspan=8| ''Не прымала ўдзел''&lt;ref group=&quot;чс&quot;&gt;Зборная байкатавала чэмпіянат у адказ на адмову многіх еўрапейскіх зборных ехаць на чэмпіянат 1930 года ў Уругвай.&lt;/ref&gt;
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#BEBEBE&quot; |
|colspan=6|''Дзеючы чэмпіён''
|-
|{{Сцяг|Францыя}} [[Чэмпіянат свету па футболе 1938|1938]]
|style=&quot;background:#BEBEBE&quot; colspan=8| ''Не прымала ўдзел''&lt;ref group=&quot;чс&quot;&gt;Зборная байкатавала чэмпіянат з-за рашэння ФІФА праводзіць яго ў Еўропе, хоць лічылася, што краіны Еўропы і Паўднёвая Амерыкі будуць чаргавацца ў прыняцці чэмпіянату.&lt;/ref&gt;
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#BEBEBE&quot; |
|style=&quot;background:#BEBEBE&quot; colspan=6|
|-
|{{Сцяг|Бразілія|1889}} [[Чэмпіянат свету па футболе 1950|1950]]
|bgcolor=Gold|Фінал
|bgcolor=Gold|1-е / 13
|bgcolor=Gold|4
|bgcolor=Gold|3
|bgcolor=Gold|1
|bgcolor=Gold|0
|bgcolor=Gold|15
|bgcolor=Gold|5
|[[Оскар Амар Мігес]] (5)
|{{Сцяг|Уругвай}} [[Хуан Лопес Фантана]]
|colspan=6| ''Кваліфікавалася аўтаматычна''
|-
|{{Сцяг|Швейцарыя||20px}} [[Чэмпіянат свету па футболе 1954|1954]]
|Паўфінал
|4-е / 16
|5
|3
|0
|2
|16
|9
|[[Карлас Борхес]] (4)
|{{Сцяг|Уругвай}} [[Хуан Лопес Фантана]]
|colspan=6|''Дзеючы чэмпіён''
|-
|{{Сцяг|Швецыя}} [[Чэмпіянат свету па футболе 1958|1958]]
|style=&quot;background:#BEBEBE&quot; colspan=8|''Не прайшла кваліфікацыю''
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#BEBEBE&quot; |
|4
|2
|1
|1
|4
|6
|-
|{{Сцяг|Чылі}} [[Чэмпіянат свету па футболе 1962|1962]]
|Групавы раўнд (топ-16)
|13-е / 16
|3
|1
|0
|2
|4
|6
|[[Хасэ Сасія]] (2)
|{{Сцяг|Уругвай}} [[Хуан Карлас Караса]]
|2
|1
|1
|0
|3
|2
|-
|{{Сцяг|Англія}} [[Чэмпіянат свету па футболе 1966|1966]]
|Чвэрцьфінал
|7-е / 16
|4
|1
|2
|1
|2
|5
|{{пачатак схаванага блока|Загаловак = 2 гульцы (1):|Рамка = |Фон_загалоўка= white |Выраўноўванне_тэксту = center}}
[[Хуліа Сесар Картэс]]&lt;br&gt;[[Педра Роча]]
|{{Сцяг|Уругвай}} [[Андына В’ера]]
|4
|4
|0
|0
|11
|2
|-
|{{Сцяг|Мексіка}} [[Чэмпіянат свету па футболе 1970|1970]]
|Паўфінал
|4-е / 16
|6
|2
|1
|3
|4
|5
|{{пачатак схаванага блока|Загаловак = 4 гульцы (1):|Рамка = |Фон_загалоўка= white |Выраўноўванне_тэксту = center}}
[[Луіс Кубілья]]&lt;br&gt;[[Ільда Манейра]]&lt;br&gt;[[Хуан Мухіка]]&lt;br&gt;[[Віктар Эспарага]]
|{{Сцяг|Уругвай}} [[Хуан Хоберг]]
|4
|3
|1
|0
|5
|0
|-
|{{Сцяг|ФРГ}} [[Чэмпіянат свету па футболе 1974|1974]]
|Групавы раўнд (топ-16)
|13-е / 16
|3
|0
|1
|2
|1
|6
|[[Рыкарда Павоні]] (1)
|{{Сцяг|Уругвай}} [[Раберта Порта]]
|4
|2
|1
|1
|6
|2
|-
|{{Сцяг|Аргенціна}} [[Чэмпіянат свету па футболе 1978|1978]]
|style=&quot;background:#BEBEBE&quot; colspan=8|''Не прайшла кваліфікацыю''
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#BEBEBE&quot; |
|4
|1
|2
|1
|5
|4
|-
|{{Сцяг|Іспанія}} [[Чэмпіянат свету па футболе 1982|1982]]
|style=&quot;background:#BEBEBE&quot; colspan=8|''Не прайшла кваліфікацыю''
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#BEBEBE&quot; |
|4
|1
|2
|1
|5
|5
|-
|{{Сцяг|Мексіка}} [[Чэмпіянат свету па футболе 1986|1986]]
|1/8 фіналу
|16-е / 24
|4
|0
|2
|2
|2
|8
|{{пачатак схаванага блока|Загаловак = 2 гульцы (1):|Рамка = |Фон_загалоўка= white |Выраўноўванне_тэксту = center}}
[[Антоніа Альсамендзі]]&lt;br&gt;[[Энца Франчэсколі]]
|{{Сцяг|Уругвай}} [[Амар Борас]]
|4
|3
|0
|1
|6
|4
|-
|{{Сцяг|Італія}} [[Чэмпіянат свету па футболе 1990|1990]]
|1/8 фіналу
|16-е / 24
|4
|1
|1
|2
|2
|5
|{{пачатак схаванага блока|Загаловак = 2 гульцы (1):|Рамка = |Фон_загалоўка= white |Выраўноўванне_тэксту = center}}
[[Пабла Бегаэчэа]]&lt;br&gt;[[Даніэль Фансека]]
|{{Сцяг|Уругвай}} [[Оскар Табарэс]]
|4
|3
|0
|1
|7
|2
|-
|{{Сцяг|ЗША}} [[Чэмпіянат свету па футболе 1994|1994]]
|style=&quot;background:#BEBEBE&quot; colspan=8|''Не прайшла кваліфікацыю''
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#BEBEBE&quot; |
|8
|4
|2
|2
|10
|7
|-
|{{Сцяг|Францыя}} [[Чэмпіянат свету па футболе 1998|1998]]
|style=&quot;background:#BEBEBE&quot; colspan=8|''Не прайшла кваліфікацыю''
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#BEBEBE&quot; |
|16
|6
|3
|7
|18
|21
|-
|{{Сцяг|Паўднёвая Карэя}}{{Сцяг|Японія}} [[Чэмпіянат свету па футболе 2002|2002]]
|Групавы раўнд (топ-32)
|26-е /32
|3
|0
|2
|1
|4
|5
|{{пачатак схаванага блока|Загаловак = 4 гульцы (1):|Рамка = |Фон_загалоўка= white |Выраўноўванне_тэксту = center}}
[[Рычард Маралес]]&lt;br&gt;[[Дарыа Радрыгес]]&lt;br&gt;[[Альвара Рэкоба]]&lt;br&gt;[[Дыега Фарлан]]
|{{Сцяг|Уругвай}} [[Віктар Пуа]]
|18
|7
|6
|5
|19
|13
|-
|{{Сцяг|Германія}} [[Чэмпіянат свету па футболе 2006|2006]]
|style=&quot;background:#BEBEBE&quot; colspan=8|''Не прайшла кваліфікацыю''
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#BEBEBE&quot; |
|18
|6
|7
|5
|23
|28
|-
|{{Сцяг|ПАР}} [[Чэмпіянат свету па футболе 2010|2010]]
|Паўфінал
|4-е / 32
|7
|3
|2
|2
|11
|8
|[[Дыега Фарлан]] (5)
|{{Сцяг|Уругвай}} [[Оскар Табарэс]]
|18
|6
|6
|6
|28
|20
|-
|{{Сцяг|Бразілія}} [[Чэмпіянат свету па футболе 2014|2014]]
|1/8 фіналу
|12-е / 32
|4
|2
|0
|2
|4
|6
|[[Луіс Суарэс]] (2)
|{{Сцяг|Уругвай}} [[Оскар Табарэс]]
|16
|7
|4
|5
|25
|25
|-
|{{Сцяг|Расія}} [[Чэмпіянат свету па футболе 2018|2018]]
|Чвэрцьфінал
|5-е / 32
|5
|4
|0
|1
|7
|3
|[[Эдынсан Кавані]] (3)
|{{Сцяг|Уругвай}} [[Оскар Табарэс]]
|18
|9
|4
|5
|32
|20
|-
|{{Сцяг|Катар}} [[Чэмпіянат свету па футболе 2022|2022]]
|style=&quot;background:#BEBEBE&quot; colspan=8|
|colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#BEBEBE&quot; | 
| 
| 
| 
| 
| 
| 
|-
|{{Сцяг|ЗША}} {{Сцяг|Канада}} {{Сцяг|Мексіка}} [[Чэмпіянат свету па футболе 2026|2026]]
|style=&quot;background:#BEBEBE&quot; colspan=8|
|colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#BEBEBE&quot; | 
| 
| 
| 
| 
| 
|
|-style=&quot;background:#5CBFEB; color:black&quot;
!Усяго
!Перамога (2)
!13/21
!56
!24
!12
!20
!87
!74
![[Оскар Амар Мігес|{{color|black|Оскар Амар Мігес}}]] (8)
!
!146
!65
!40
!41
!207
!161
|}

{{reflist|group=&quot;чс&quot;}}

=== Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі і кубак Амерыкі ===

{| border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot; class=&quot;table&quot; style=&quot;font-size:80%; text-align:center&quot;
|- style=&quot;background:#5CBFEB; color:black&quot;
!width=&quot;11%&quot;|Год
!width=&quot;16%&quot;|Стадыя
!width=&quot;7%&quot;|{{Abbr|М|Месца|0}}
!width=&quot;4%&quot;|{{Abbr|ЗМ|Згуляныя матчы|0}}
!width=&quot;4%&quot;|{{Abbr|В|Выйгрышы|0}}
!width=&quot;4%&quot;|{{Abbr|Н|Нічыі|0}}
!width=&quot;4%&quot;|{{Abbr|П|Паразы|0}}
!width=&quot;4%&quot;|{{Abbr|ЗГ|Забітыя галы|0}}
!width=&quot;4%&quot;|{{Abbr|ПГ|Прапушчаныя галы|0}}
!width=&quot;1%&quot;|
!width=&quot;21%&quot;|Найлепшы бамбардзір (галы)
!width=&quot;21%&quot;|Галоўны трэнер
|- style=&quot;background:#5CBFEB; color:black&quot;
!colspan=12|Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі
|-
|{{Сцяг|Аргенціна}} [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1916|1916]]
|bgcolor=Gold|Фінальны раўнд (топ-4)
|bgcolor=Gold|1-е / 4
|bgcolor=Gold|3
|bgcolor=Gold|2
|bgcolor=Gold|1
|bgcolor=Gold|0
|bgcolor=Gold|6
|bgcolor=Gold|1
|style=&quot;background:#5CBFEB&quot; rowspan=&quot;30&quot;|
|[[Ісабеліна Градын]] (3)
|{{Сцяг|Уругвай}} [[Альфрэда Фальіна]]
|-
|{{Сцяг|Уругвай}} [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1917|1917]]
|bgcolor=Gold|Фінальны раўнд (топ-4)
|bgcolor=Gold|1-е / 4
|bgcolor=Gold|3
|bgcolor=Gold|3
|bgcolor=Gold|0
|bgcolor=Gold|0
|bgcolor=Gold|9
|bgcolor=Gold|0
|[[Анхель Рамана]] (4)
|{{Сцяг|Уругвай}} [[Рамон Платэра]]
|-
|{{Сцяг|Бразілія}} [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1919|1919]]
|bgcolor=#DCDCDC|Фінальны раўнд (топ-4)
|bgcolor=#DCDCDC|2-е / 4
|bgcolor=#DCDCDC|4
|bgcolor=#DCDCDC|2
|bgcolor=#DCDCDC|2
|bgcolor=#DCDCDC|0
|bgcolor=#DCDCDC|7
|bgcolor=#DCDCDC|5
|[[Карлас Скаронэ]] (3)
|{{Сцяг|Уругвай}} [[Северына Кастылья]]
|-
|{{Сцяг|Чылі}} [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1920|1920]]
|bgcolor=Gold|Фінальны раўнд (топ-4)
|bgcolor=Gold|1-е / 4
|bgcolor=Gold|3
|bgcolor=Gold|2
|bgcolor=Gold|1
|bgcolor=Gold|0
|bgcolor=Gold|9
|bgcolor=Gold|2
|{{пачатак схаванага блока|Загаловак = 2 гульцы (3):|Рамка = |Фон_загалоўка= white |Выраўноўванне_тэксту = center}}
[[Хасэ Перэс]]&lt;br&gt;[[Анхель Рамана]]
|{{Сцяг|Уругвай}} [[Эрнеста Фіголі]]
|-
|{{Сцяг|Аргенціна}} [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1921|1921]]
|bgcolor=#DEB887|Фінальны раўнд (топ-4)
|bgcolor=#DEB887|3-е / 4
|bgcolor=#DEB887|3
|bgcolor=#DEB887|1
|bgcolor=#DEB887|0
|bgcolor=#DEB887|2
|bgcolor=#DEB887|3
|bgcolor=#DEB887|4
|[[Анхель Рамана]] (2)
|{{Сцяг|Уругвай}} [[Эрнеста Фіголі]]
|-
|{{Сцяг|Бразілія}} [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1922|1922]]
|bgcolor=#DEB887|Фінальны раўнд (топ-5)
|bgcolor=#DEB887|3-е / 5
|bgcolor=#DEB887|4
|bgcolor=#DEB887|2
|bgcolor=#DEB887|1
|bgcolor=#DEB887|1
|bgcolor=#DEB887|3
|bgcolor=#DEB887|1
|{{пачатак схаванага блока|Загаловак = 3 гульцы (1):|Рамка = |Фон_загалоўка= white |Выраўноўванне_тэксту = center}}
[[Феліпэ Буфоні]]&lt;br&gt;[[Антоніа Урдынаран]]&lt;br&gt;[[Хуан Карлас Хегуй]]
|{{Сцяг|Уругвай}} [[Педра Аліўеры]]
|-
|{{Сцяг|Уругвай}} [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1923|1923]]
|bgcolor=Gold|Фінальны раўнд (топ-4)
|bgcolor=Gold|1-е / 4
|bgcolor=Gold|3
|bgcolor=Gold|3
|bgcolor=Gold|0
|bgcolor=Gold|0
|bgcolor=Gold|6
|bgcolor=Gold|1
|[[Педра Петронэ]] (3)
|{{Сцяг|Уругвай}} [[Леанарда Дэ Лука]]
|-
|{{Сцяг|Уругвай}} [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1924|1924]]
|bgcolor=Gold|Фінальны раўнд (топ-4)
|bgcolor=Gold|1-е / 4
|bgcolor=Gold|3
|bgcolor=Gold|2
|bgcolor=Gold|1
|bgcolor=Gold|0
|bgcolor=Gold|8
|bgcolor=Gold|1
|[[Педра Петронэ]] (4)
|{{Сцяг|Уругвай}} [[Эрнеста Мельянтэ]]
|-
|{{Сцяг|Аргенціна}} [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1925|1925]]
|style=&quot;background:#BEBEBE&quot; colspan=8| ''Знялася''
|style=&quot;background:#BEBEBE&quot; colspan=2|
|-
|{{Сцяг|Чылі}} [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1926|1926]]
|bgcolor=Gold|Фінальны раўнд (топ-5)
|bgcolor=Gold|1-е / 5
|bgcolor=Gold|4
|bgcolor=Gold|4
|bgcolor=Gold|0
|bgcolor=Gold|0
|bgcolor=Gold|17
|bgcolor=Gold|2
|{{пачатак схаванага блока|Загаловак = 2 гульцы (6):|Рамка = |Фон_загалоўка= white |Выраўноўванне_тэксту = center}}
[[Эктар Кастра]]&lt;br&gt;[[Эктар Скаронэ]]
|{{Сцяг|Уругвай}} [[Эрнеста Фіголі]]
|-
|{{Сцяг|Перу}} [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1927|1927]]
|bgcolor=#DCDCDC|Фінальны раўнд (топ-4)
|bgcolor=#DCDCDC|2-е / 4
|bgcolor=#DCDCDC|3
|bgcolor=#DCDCDC|2
|bgcolor=#DCDCDC|0
|bgcolor=#DCDCDC|1
|bgcolor=#DCDCDC|15
|bgcolor=#DCDCDC|3
|{{пачатак схаванага блока|Загаловак = 3 гульцы (3):|Рамка = |Фон_загалоўка= white |Выраўноўванне_тэксту = center}}
[[Педра Петронэ]]&lt;br&gt;[[Эктар Скаронэ]]&lt;br&gt;[[Раберта Фігероа]]
|{{Сцяг|Уругвай}} [[Луіс Грэка]]
|-
|{{Сцяг|Аргенціна}} [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1929|1929]]
|bgcolor=#DEB887|Фінальны раўнд (топ-4)
|bgcolor=#DEB887|3-е / 4
|bgcolor=#DEB887|3
|bgcolor=#DEB887|1
|bgcolor=#DEB887|0
|bgcolor=#DEB887|2
|bgcolor=#DEB887|4
|bgcolor=#DEB887|6
|[[Ларэнса Фернандэс]] (3)
|{{Сцяг|Уругвай}} [[Альберта Супічы]]
|-
|{{Сцяг|Перу}} [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1935|1935]]
|bgcolor=Gold|Фінальны раўнд (топ-4)
|bgcolor=Gold|1-е / 4
|bgcolor=Gold|3
|bgcolor=Gold|3
|bgcolor=Gold|0
|bgcolor=Gold|0
|bgcolor=Gold|6
|bgcolor=Gold|1
|[[Анібаль Сіёка]] (3)
|{{Сцяг|Уругвай}} [[Рауль Бланка]]
|-
|{{Сцяг|Аргенціна}} [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1937|1937]]
|bgcolor=#DEB887|Фінальны раўнд (топ-6)
|bgcolor=#DEB887|3-е / 6
|bgcolor=#DEB887|5
|bgcolor=#DEB887|2
|bgcolor=#DEB887|0
|bgcolor=#DEB887|3
|bgcolor=#DEB887|11
|bgcolor=#DEB887|14
|[[Северына Варэла]] (5)
|{{Сцяг|Уругвай}} [[Альберта Супічы]]
|-
|{{Сцяг|Перу}} [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1939|1939]]
|bgcolor=#DCDCDC|Фінальны раўнд (топ-5)
|bgcolor=#DCDCDC|2-е / 5
|bgcolor=#DCDCDC|4
|bgcolor=#DCDCDC|3
|bgcolor=#DCDCDC|0
|bgcolor=#DCDCDC|1
|bgcolor=#DCDCDC|13
|bgcolor=#DCDCDC|5
|[[Северына Варэла]] (5)
|{{Сцяг|Уругвай}} [[Альберта Супічы]]
|-
|{{Сцяг|Чылі}} [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1941|1941]]
|bgcolor=#DCDCDC|Фінальны раўнд (топ-5)
|bgcolor=#DCDCDC|2-е / 5
|bgcolor=#DCDCDC|4
|bgcolor=#DCDCDC|3
|bgcolor=#DCDCDC|0
|bgcolor=#DCDCDC|1
|bgcolor=#DCDCDC|10
|bgcolor=#DCDCDC|1
|[[Ісмаэль Рывера (футбаліст)|Ісмаэль Рывера]] (3)
|{{Сцяг|Уругвай}} [[Хасэ Педра Сеа]]
|-
|{{Сцяг|Уругвай}} [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1942|1942]]
|bgcolor=Gold|Фінальны раўнд (топ-7)
|bgcolor=Gold|1-е / 7
|bgcolor=Gold|6
|bgcolor=Gold|6
|bgcolor=Gold|0
|bgcolor=Gold|0
|bgcolor=Gold|21
|bgcolor=Gold|2
|{{пачатак схаванага блока|Загаловак = 2 гульцы (6):|Рамка = |Фон_загалоўка= white |Выраўноўванне_тэксту = center}}
[[Северына Варэла]]&lt;br&gt;[[Раберта Портэ]]
|{{Сцяг|Уругвай}} [[Хасэ Педра Сеа]]
|-
|{{Сцяг|Чылі}} [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1945|1945]]
|Фінальны раўнд (топ-7)
|4-е / 7
|6
|3
|0
|3
|14
|6
|[[Атылья Гарсія]] (5)
|{{Сцяг|Уругвай}} [[Хасэ Насасі]]
|-
|{{Сцяг|Аргенціна}} [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1946|1946]]
|Фінальны раўнд (топ-6)
|4-е / 6
|6
|2
|0
|3
|11
|9
|[[Хасэ Марыя Медына (футбаліст)|Хасэ Марыя Медына]] (7)
|{{пачатак схаванага блока|Загаловак = 2 трэнеры:|Рамка = |Фон_загалоўка= white |Выраўноўванне_тэксту = center}}
{{Сцяг|Уругвай}} [[Анібаль Тэхада]]&lt;br&gt;{{Сцяг|Уругвай}} [[Віла Гаменсора]]
|-
|{{Сцяг|Эквадор}} [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1947|1947]]
|bgcolor=#DEB887|Фінальны раўнд (топ-8)
|bgcolor=#DEB887|3-е / 8
|bgcolor=#DEB887|7
|bgcolor=#DEB887|5
|bgcolor=#DEB887|0
|bgcolor=#DEB887|2
|bgcolor=#DEB887|21
|bgcolor=#DEB887|8
|[[Нікалас Фалера]] (8)
|{{Сцяг|Уругвай}} [[Хуан Лопес Фантана]]
|-
|{{Сцяг|Бразілія}} [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1949|1949]]
|Фінальны раўнд (топ-8)
|6-е / 8
|7
|2
|1
|4
|14
|20
|[[Рамон Кастра]] (4)
||{{Сцяг|Уругвай}} [[Оскар Марсенара]]
|-
|{{Сцяг|Перу}} [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1953|1953]]
|bgcolor=#DEB887|Фінальны раўнд (топ-7)
|bgcolor=#DEB887|3-е / 7
|bgcolor=#DEB887|6
|bgcolor=#DEB887|3
|bgcolor=#DEB887|1
|bgcolor=#DEB887|2
|bgcolor=#DEB887|15
|bgcolor=#DEB887|6
|[[Асвальда Бальсейра]] (4)
|{{Сцяг|Уругвай}} [[Рамэа Васкес]]
|-
|{{Сцяг|Чылі}} [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1955|1955]]
|Фінальны раўнд (топ-6)
|4-е / 6
|5
|2
|1
|2
|12
|12
|{{пачатак схаванага блока|Загаловак = 3 гульцы (3):|Рамка = |Фон_загалоўка= white |Выраўноўванне_тэксту = center}}
[[Хуліа Абадзі]]&lt;br&gt;[[Амерыка Гальван]]&lt;br&gt;[[Оскар Амар Мігес]]
|{{Сцяг|Уругвай}} [[Хуан Карлас Караса]]
|-
|{{Сцяг|Уругвай}} [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1956|1956]]
|bgcolor=Gold|Фінальны раўнд (топ-6)
|bgcolor=Gold|1-е / 6
|bgcolor=Gold|5
|bgcolor=Gold|4
|bgcolor=Gold|1
|bgcolor=Gold|0
|bgcolor=Gold|9
|bgcolor=Gold|3
|{{пачатак схаванага блока|Загаловак = 2 гульцы (3):|Рамка = |Фон_загалоўка= white |Выраўноўванне_тэксту = center}}
[[Оскар Амар Мігес]]&lt;br&gt;[[Гільерма Эскалада]]
|{{Сцяг|Уругвай}} [[Уга Баньюла]]
|-
|{{Сцяг|Перу}} [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1957|1957]]
|bgcolor=#DEB887|Фінальны раўнд (топ-7)
|bgcolor=#DEB887|3-е / 7
|bgcolor=#DEB887|6
|bgcolor=#DEB887|4
|bgcolor=#DEB887|0
|bgcolor=#DEB887|2
|bgcolor=#DEB887|15
|bgcolor=#DEB887|12
|[[Хаўер Амбройс]] (9)
|{{Сцяг|Уругвай}} [[Хуан Лопес Фантана]]
|-
|{{Сцяг|Аргенціна}} [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1959 (Аргенціна)|1959]]
|Фінальны раўнд (топ-7)
|6-е / 7
|6
|2
|0
|4
|15
|14
|{{пачатак схаванага блока|Загаловак = 3 гульцы (3):|Рамка = |Фон_загалоўка= white |Выраўноўванне_тэксту = center}}
[[Владас Дуксас]]&lt;br&gt;[[Эктар Дэмарка]]&lt;br&gt;[[Хасэ Сасія]]
||{{Сцяг|Уругвай}} [[Эктар Кастра]]
|-
|{{Сцяг|Эквадор}} [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1959 (Эквадор)|1959]]
|bgcolor=Gold|Фінальны раўнд (топ-5)
|bgcolor=Gold|1-е / 5
|bgcolor=Gold|4
|bgcolor=Gold|3
|bgcolor=Gold|1
|bgcolor=Gold|0
|bgcolor=Gold|13
|bgcolor=Gold|1
|[[Марыа Лудовіка Бергара]] (4)
|{{Сцяг|Уругвай}} [[Хуан Карлас Караса]]
|-
|{{Сцяг|Балівія}} [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1963|1963]]
|style=&quot;background:#BEBEBE&quot; colspan=8| ''Знялася''
|style=&quot;background:#BEBEBE&quot; colspan=2|
|-
|{{Сцяг|Уругвай}} [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1967|1967]]
|bgcolor=Gold|Фінальны раўнд (топ-6)
|bgcolor=Gold|1-е / 6
|bgcolor=Gold|5
|bgcolor=Gold|4
|bgcolor=Gold|1
|bgcolor=Gold|0
|bgcolor=Gold|13
|bgcolor=Gold|2
|[[Хорхэ Аярбідэ]] (4)
|{{Сцяг|Уругвай}} [[Хуан Карлас Караса]]
|- style=&quot;background:#5CBFEB; color:black&quot;
!Усяго
!Перамога (15)
!27/29
!121
!75
!12
!33
!300
!142
!
!
|- style=&quot;background:#5CBFEB; color:black&quot;
!colspan=12|Кубак Амерыкі
|-
|{{Сцяг|Паўднёвая Амерыка}} [[Кубак Амерыкі па футболе 1975|1975]]
|Паўфінал
|4-е / 10
|2
|1
|0
|1
|1
|3
|style=&quot;background:#5CBFEB&quot; rowspan=&quot;20&quot;|
|[[Фернанда Марэна]] (1)
|{{Сцяг|Уругвай}} [[Хуан Альберта Ск’яфіна]]
|-
|{{Сцяг|Паўднёвая Амерыка}} [[Кубак Амерыкі па футболе 1979|1979]]
|Групавы раўнд (топ-10)
|6-е / 10
|4
|1
|2
|1
|5
|5
|[[Вальдэмар Віктарына]] (2)
|{{Сцяг|Уругвай}} [[Роке Масполі]]
|-
|{{Сцяг|Паўднёвая Амерыка}} [[Кубак Амерыкі па футболе 1983|1983]]
|bgcolor=Gold|Фінал
|bgcolor=Gold|1-е / 10
|bgcolor=Gold|8
|bgcolor=Gold|5
|bgcolor=Gold|2
|bgcolor=Gold|1
|bgcolor=Gold|12
|bgcolor=Gold|6
|[[Карлас Агілера]] (3)
|{{Сцяг|Уругвай}} [[Амар Барас]]
|-
|{{Сцяг|Аргенціна}} [[Кубак Амерыкі па футболе 1987|1987]]
|bgcolor=Gold|Фінал
|bgcolor=Gold|1-е / 10
|bgcolor=Gold|2
|bgcolor=Gold|2
|bgcolor=Gold|0
|bgcolor=Gold|0
|bgcolor=Gold|2
|bgcolor=Gold|0
|{{пачатак схаванага блока|Загаловак = 2 гульцы (1):|Рамка = |Фон_загалоўка= white |Выраўноўванне_тэксту = center}}
[[Антоніа Альсамендзі]]&lt;br&gt;[[Пабла Бенгаэчэа]]
|{{Сцяг|Уругвай}} [[Раберта Флейтас]]
|-
|{{Сцяг|Бразілія}} [[Кубак Амерыкі па футболе 1989|1989]]
|bgcolor=#DCDCDC|Фінальны раўнд (топ-4)
|bgcolor=#DCDCDC|2-е / 10
|bgcolor=#DCDCDC|7
|bgcolor=#DCDCDC|4
|bgcolor=#DCDCDC|0
|bgcolor=#DCDCDC|3
|bgcolor=#DCDCDC|11
|bgcolor=#DCDCDC|3
|[[Рубен Соса]] (4)
|{{Сцяг|Уругвай}} [[Оскар Табарэс]]
|-
|{{Сцяг|Чылі}} [[Кубак Амерыкі па футболе 1991|1991]]
|Групавы раўнд (топ-10)
|5-е / 10
|4
|1
|3
|0
|4
|3
|[[Петэр Мендэс]] (3)
|{{Сцяг|Уругвай}} [[Луіс Кубілья]]
|-
|{{Сцяг|Эквадор}} [[Кубак Амерыкі па футболе 1993|1993]]
|Чвэрцьфінал
|6-е / 12
|4
|1
|2
|1
|5
|5
|{{пачатак схаванага блока|Загаловак = 2 гульцы (2):|Рамка = |Фон_загалоўка= white |Выраўноўванне_тэксту = center}}
[[Фернанда Канапкіс]]&lt;br&gt;[[Марсела Саралегуі]]
|{{Сцяг|Уругвай}} [[Луіс Кубілья]]
|-
|{{Сцяг|Уругвай}} [[Кубак Амерыкі па футболе 1995|1995]]
|bgcolor=Gold|Фінал
|bgcolor=Gold|1-е / 12
|bgcolor=Gold|6
|bgcolor=Gold|4
|bgcolor=Gold|2
|bgcolor=Gold|0
|bgcolor=Gold|11
|bgcolor=Gold|4
|[[Марсела Атэра]] (3)
|{{Сцяг|Уругвай}} [[Эктар Нуньес]]
|-
|{{Сцяг|Балівія}} [[Кубак Амерыкі па футболе 1997|1997]]
|Групавы раўнд (топ-12)
|9-е / 12
|3
|1
|0
|2
|2
|2
|{{пачатак схаванага блока|Загаловак = 2 гульцы (1):|Рамка = |Фон_загалоўка= white |Выраўноўванне_тэксту = center}}
[[Альвара Рэкоба]]&lt;br&gt;[[Марсела Саралегуі]]
|{{Сцяг|Уругвай}} [[Хуан Антоніа Аўнтчаін]]
|-
|{{Сцяг|Парагвай}} [[Кубак Амерыкі па футболе 1999|1999]]
|bgcolor=#DCDCDC|Фінал
|bgcolor=#DCDCDC|2-е / 12
|bgcolor=#DCDCDC|6
|bgcolor=#DCDCDC|1
|bgcolor=#DCDCDC|2
|bgcolor=#DCDCDC|3
|bgcolor=#DCDCDC|4
|bgcolor=#DCDCDC|9
|[[Марсела Салаета]] (3)
|{{Сцяг|Уругвай}} [[Віктар Пуа]]
|-
|{{Сцяг|Калумбія}} [[Кубак Амерыкі па футболе 2001|2001]]
|Паўфінал
|4-е / 12
|6
|2
|2
|2
|7
|7
|{{пачатак схаванага блока|Загаловак = 7 гульцоў (1):|Рамка = |Фон_загалоўка= white |Выраўноўванне_тэксту = center}}
[[Джо Бісера]]&lt;br&gt;[[Радрыга Лемас]]&lt;br&gt;[[Пабла Ліма]]&lt;br&gt;[[Карлас Марыя Маралес]]&lt;br&gt;[[Рычард Маралес]]&lt;br&gt;[[Андрэс Марцінес (футбаліст)|Андрэс Марцінес]]&lt;br&gt;[[Хаўер Чэвантон]]
|{{Сцяг|Уругвай}} [[Віктар Пуа]]
|-
|{{Сцяг|Перу}} [[Кубак Амерыкі па футболе 2004|2004]]
|bgcolor=#DEB887|Паўфінал
|bgcolor=#DEB887|3-е / 12
|bgcolor=#DEB887|6
|bgcolor=#DEB887|3
|bgcolor=#DEB887|2
|bgcolor=#DEB887|1
|bgcolor=#DEB887|12
|bgcolor=#DEB887|10
|[[Карлас Буэна]] (3)
|{{Сцяг|Уругвай}} [[Хорхэ Фасаці]]
|-
|{{Сцяг|Венесуэла}} [[Кубак Амерыкі па футболе 2007|2007]]
|Паўфінал
|4-е / 12
|6
|2
|2
|2
|8
|9
|[[Дыега Фарлан]] (3)
|{{Сцяг|Уругвай}} [[Оскар Табарэс]]
|-
|{{Сцяг|Аргенціна}} [[Кубак Амерыкі па футболе 2011|2011]]
|bgcolor=Gold|Фінал
|bgcolor=Gold|1-е / 12
|bgcolor=Gold|6
|bgcolor=Gold|3
|bgcolor=Gold|3
|bgcolor=Gold|0
|bgcolor=Gold|9
|bgcolor=Gold|3
|[[Луіс Суарэс]] (4)
|{{Сцяг|Уругвай}} [[Оскар Табарэс]]
|-
|{{Сцяг|Чылі}} [[Кубак Амерыкі па футболе 2015|2015]]
|Чвэрцьфінал
|7-е / 12
|4
|1
|1
|2
|2
|3
|{{пачатак схаванага блока|Загаловак = 2 гульцы (1):|Рамка = |Фон_загалоўка= white |Выраўноўванне_тэксту = center}}
[[Крысціян Радрыгес]]&lt;br&gt;[[Хасэ Хіменес]]
|{{Сцяг|Уругвай}} [[Оскар Табарэс]]
|-
|{{Сцяг|ЗША}} [[Кубак Амерыкі па футболе 2016|2016]]
|Групавы раўнд (топ-16)
|11-е / 16
|3
|1
|0
|2
|4
|4
|{{пачатак схаванага блока|Загаловак = 3 гульцы (1):|Рамка = |Фон_загалоўка= white |Выраўноўванне_тэксту = center}}
[[Дыега Гадын]]&lt;br&gt;[[Маціяс Каруха]]&lt;br&gt;[[Абель Эрнандэс]]
|{{Сцяг|Уругвай}} [[Оскар Табарэс]]
|-
|{{Сцяг|Бразілія}} [[Кубак Амерыкі па футболе 2019|2019]]
|Чвэрцьфінал
|6-е / 12
|4
|2
|2
|0
|7
|2
|{{пачатак схаванага блока|Загаловак = 2 гульцы (2):|Рамка = |Фон_загалоўка= white |Выраўноўванне_тэксту = center}}
[[Эдынсан Кавані]]&lt;br&gt;[[Луіс Суарэс]]
|{{Сцяг|Уругвай}} [[Оскар Табарэс]]
|-
|{{Сцяг|Бразілія}} [[Кубак Амерыкі па футболе 2021|2021]]
|Чвэрцьфінал
|5-е / 10
|5
|2
|2
|1
|4
|2
|[[Эдынсан Кавані]] (2)
|{{Сцяг|Уругвай}} [[Оскар Табарэс]]
|-
|{{Сцяг|Эквадор}} [[Кубак Амерыкі па футболе 2024|2024]]
| 
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|- style=&quot;background:#5CBFEB; color:black&quot;
!Усяго
!Перамога (4)
!18/18
!86
!37
!27
!22
!110
!80
!
!
|}

== Зноскі ==

{{reflist}}

== Спасылкі ==
* [http://www.auf.org.uy Афіцыйны сайт Футбольнай асацыяцыя Уругвая]

{{Вонкавыя спасылкі}}
{{Навігацыйны блок2
|state     = collapsed
|загаловак = Міжнародныя турніры зборнай Уругвая
|Склад зборнай Уругвая па футболе на чэмпіянаце свету 1930
|Склад зборнай Уругвая па футболе на чэмпіянаце свету 1950
|Склад зборнай Уругвая па футболе на Кубку Амерыкі 2004
|Склад зборнай Уругвая па футболе на Кубку Амерыкі 2007
|Склад зборнай Уругвая па футболе на чэмпіянаце свету 2010
|Склад зборнай Уругвая па футболе на Кубку Амерыкі 2011
|Склад зборнай Уругвая па футболе на Алімпійскіх гульнях 2012
|Склад зборнай Уругвая па футболе на Кубку канфедэрацый 2013
|Склад зборнай Уругвая па футболе на чэмпіянаце свету 2014
|Склад зборнай Уругвая па футболе на Кубку Амерыкі 2015
|Склад зборнай Уругвая па футболе на Кубку Амерыкі 2016
|Склад зборнай Уругвая па футболе на чэмпіянаце свету 2018
|Склад зборнай Уругвая па футболе на Кубку Амерыкі 2019
|Склад зборнай Уругвая па футболе на Кубку Амерыкі 2021
|Склад зборнай Уругвая па футболе на чэмпіянаце свету 2022
}}
{{Чэмпіёны свету па футболе}}
{{Пераможцы Кубка Амерыкі па футболе}}
{{Паўднёваамерыканскія футбольныя зборныя}}

[[Катэгорыя:Зборная Уругвая па футболе| ]]</text>
      <sha1>f8lh99f53jzny08nfkh1w0b4c34ovpk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Касімаў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>61607</id>
    <revision>
      <id>5170845</id>
      <parentid>5156501</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T14:39:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <comment>+ 5 катэгорый з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5170845</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2112" sha1="1b7ombotoi53nwppz2ecuufs2h8i3cs" xml:space="preserve">{{НП
|статус                = Горад
|беларуская назва      = Касімаў
|арыгінальная назва    = {{lang-ru|Касимов}}
|падначаленне =
|краіна = Расія
|рэгіён = Разанская вобласць
|унутранае дзяленне =
|першае згадванне = 1152
|ранейшыя імёны = Гарадзец Мяшчорскі
}}
'''Касімаў'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/БелЭн|14}} — карта Разанскай вобласці&lt;/ref&gt;  ({{lang-ru|Касимов}}) — горад у [[Расія|Расіі]], адміністрацыйны цэнтр [[Касімаўскі раён|Касімаўскага раёна]] [[Разанская вобласць|Разанскай вобласці]]. Заснаваны ў [[1152]] годзе.

Горад размешчаны на левым беразе [[Ака|Акі]], на высокіх узгорках, парэзаных ярамі. Рака выгінаецца ў гэтым месцы ў выглядзе вялікай завесы і мае шырыню каля 380 м.

Асноўныя прадпрыемствы горада — завод каляровых металаў, механічны завод, завод «Касімаўбудкераміка», прадпрыемствы лясной і дрэваапрацоўчай, лёгкай і харчовай прамысловасці.

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Гл. таксама ==
* [[Касімаўскае ханства]]

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Гарады Разанскай вобласці}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Гарады Разанскай вобласці]]
[[Катэгорыя:Касімаўскае ханства]]
[[Катэгорыя:Касімаў]]
[[Катэгорыя:Залатое кальцо Расіі]]
[[Катэгорыя:Былыя сталіцы]]
[[Катэгорыя:Перайменаваныя населеныя пункты Расіі]]</text>
      <sha1>1b7ombotoi53nwppz2ecuufs2h8i3cs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Балометр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>61618</id>
    <revision>
      <id>5170832</id>
      <parentid>4717616</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T14:10:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дададзена [[Катэгорыя:Вынаходніцтвы ЗША]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5170832</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2003" sha1="ehkzho8n740q4lllzhzc51vk9afl0ts" xml:space="preserve">[[Файл:JPL Spiderweb Bolometer.jpg|thumb|Павуцінневы балометр для рэгістрацыі фонавага касмічнага выпраменьвання]]
'''Балометр''' — прылада для вымярэння энергіі [[электрамагнітнае выпраменьванне|электрамагнітнага выпраменьвання]]. Асноўная частка — тэрмаадчувальны элемент, электрасупраціўленне якога мяняецца пад уздзеяннем выпраменьвання. Бываюць балометры металічныя (тонкія чэрненыя металічныя плёнкі), паўправадніковыя і дыэлектрычныя (слаі сегнетазэлектрыкаў або аксідаў тытану ці крэмнію). Створаны звышправодныя балометры. Памеры і формы адчувальнага элемента вызначаюцца прыродай крыніцы выпраменьвання; для спектральных вымярэнняў вырабляецца з 2 аднолькавых палосак (выпрамяненне накіроўваецца толькі на адну). Выкарыстоўваюцца ў інфрачырвонай спектраметрыі, радыё- і піраметрыі.

== Гл. таксама ==

* [[Тэрмаэлектрычныя прыёмнікі]]

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|2|Бало́метр||256}}
{{Электроніка}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Электронныя кампаненты]]
[[Катэгорыя:Прыборы]]
[[Катэгорыя:Вымяральныя прыборы]]
[[Катэгорыя:Датчыкі]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 1878 годзе]]
[[Катэгорыя:Вынаходніцтвы ЗША]]</text>
      <sha1>ehkzho8n740q4lllzhzc51vk9afl0ts</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>У чаканні Гадо</title>
    <ns>0</ns>
    <id>61897</id>
    <revision>
      <id>5170839</id>
      <parentid>5159931</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T14:32:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5170839</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9871" sha1="m45185706xyt9xy58n0m2mjnf42r5l8" xml:space="preserve">{{Літаратурны твор
| Назва               = У чаканні Гадо
| Назва-арыгінал      = En attendant Godot
| Выява               =
| Памер               = 
| Подпіс выявы        =
| Жанр                = трагікамедыя
| Аўтар               = [[Семюэл Бекет]]
| Мова арыгіналу      = французская
| Напісаны            = канец [[1940-я|1940-х]]
| Публікацыя          = [[1952]]
| Асобнае выданне     =
| Выдавецтва          =
| Пераклад            =
| Электронная версія  = http://kamunikat.org/halounaja.html?pubid=13319
| Вікікрыніцы-тэкст   =
}}

'''У чака́нні Гадо́''' (падзагаловак: ''трагікамедыя ў 2 дзеях''; {{lang-fr|En attendant Godot}}) — п'еса [[тэатр абсурду|тэатра абсурду]], напісаная [[Семюэл Бекет|Семюэлам Бекетам]] у канцы [[1940-я|1940-х]] гадоў і ўпершыню надрукаваная ў [[1952]] годзе. У арыгінале п’еса была напісаная па-французску. Англамоўны пераклад, зроблены самім аўтарам, быў выдадзены ў [[1955]] годзе.

П'еса ўпершыню была пастаўлена па-французску ў Théâtre de Babylone ў [[Парыж]]ы 5 студзеня [[1953]] года. Англамоўная прэм'ера адбылася ў жніўні [[1955]] года ў Arts Theatre у [[Лондан]]е ў пастаноўцы [[Пітэр Хол|Пітэра Хола]].

У [[1965]] годзе ў савецкім часопісе ''Иностранная литература'' быў апублікаваны першы рускі пераклад п’есы.

== Пастаноўкі ў Беларусі ==
Беларусь стала першай савецкай рэспублікай, дзе адбылася сцэнічная пастаноўка ''«У чаканні Гадо»''. Прэм’ера адбылася ў студзені [[1968]] года ў [[Мінск]]у студыяй «Юность» пры Доме культуры чыгуначнікаў.

Рэжысёрам пастаноўкі быў [[Уладзімір Матросаў]], адзін з лідараў студыйнага тэатральнага руху 1960-х гадоў. Ролю Уладзіміра выканаў [[Валерый Мікалаевіч Шушкевіч|Валерый Шушкевіч]]. Паколькі ўдзельнікі спектакля былі студэнтамі Беларускага тэатральна-мастацкага інстытута і не мелі права ўдзельнічаць у неафіцыйных праектах, Шушкевіч выступаў пад псеўданімам '''Уладзімір Мандрагораў''' (паводле рэплікі героя пра мандрагору).

Спектакль быў фактычна забаронены незадоўга да прэм’еры, аднак быў паказаны насуперак забароне. Пасля гэтага рэжысёр быў выкліканы на допыт у КДБ. Нягледзячы на ціск, пастаноўка з перапынкамі існавала больш за трыццаць гадоў, аднаўлялася ў [[1969]] і [[1989]] гадах.

У [[1996]] годзе была створана тэлевізійная версія спектакля для нацыянальнага беларускага тэлебачання. У гэтай версіі [[Уладзімір Матросаў]] выканаў ролю Лакі. Тэлеверсія лічыцца апошнім увасабленнем пастаноўкі дадзенай трупы.

У [[1996]] годзе спектакль быў паказаны на Другім фестывалі адной п’есы ў [[Кіеў|Кіеве]], дзе ўдзельнічалі калектывы з розных краін Усходняй Еўропы.

== Выканаўцы пастановак «У чаканні Гадо» ==

=== Прэм’ера 1968 года (Дом культуры чыгуначнікаў) ===
* Уладзімір — Валерый Шушкевіч
* Эстрагон — Вячаслаў Саладзілаў
* Пахно — Яўген Лявонцьеў
* Лёсік — (паводле ўспамінаў згадваецца Мікалай Ціхан)
* Хлопчык — (імя не ўдакладнена)

У пастаноўцы таксама ўдзельнічалі Віктар Бублій, Барыс Дзянісаў і Леанід Андрэйчыкаў.

=== Закрыты паказ у Мінскім тэатральна-мастацкім інстытуце (1969) ===
У розных ролях былі задзейнічаныя студэнты курса:
* Філатаў
* Халадзілаў
* Мароз
* Валерый Шушкевіч
* Леанід Андрэйчыкаў

=== Аднаўленне 1989 года ===
Спектакль быў адноўлены мінскімі ўдзельнікамі студыі і паказваўся на розных сцэнічных пляцоўках, у тым ліку на фестывалі адной п’есы ў Кіеве. Поўны склад выканаўцаў патрабуе дадатковага ўдакладнення.

=== Тэлеверсія спектакля (1996) ===
* Уладзімір — Валерый Шушкевіч
* Эстрагон — Вячаслаў Саладзілаў
* Лакі — Уладзімір Матросаў (першы раз у гэтай ролі)
* Пахно — Яўген Лявонцьеў

== Беларускі пераклад ==
На беларускую мову п’есу пераклаў [[Віталь Воранаў]] у [[2003]] годзе. Пераклад быў прымеркаваны да 100-годдзя з дня нараджэння Бекета (2006).

У [[2005]] годзе ў выдавецтве [[Логвінаў (выдавецтва)|Логвінаў]] у [[Мінск]]у тыражом 200 асобнікаў была выдадзена кніжная версія п’есы «У чаканні Гадо». Рэдактарам выступіў паэт [[Андрэй Хадановіч]]. Каментары былі падрыхтаваныя перакладчыкам паводле прац [[Антоній Лібера|Антонія Ліберы]]. На вокладцы выкарыстаная праца [[Яўген Адзіночанка|Яўгена Адзіночанкі]].

== Дзейныя асобы і значэнне іх імёнаў ==
'''Гадо''' (Godot) — слова складаецца з асновы «God-» (па-англійску: Бог) і канчатка «-ot» (памяншальны канчатак французскай мовы).

'''Эстрагон''' (Estragon) — від палыну, які ўжываецца ў якасці вострай прыправы.

'''Уладзімір''' (Vladimir) — у славянскіх мовах азначае «ўладар свету».

'''Лёсік''' (Lucky) — шчаслівец; адна з распаўсюджаных сабачых мянушак у англамоўных краінах.

'''Пахно''' (Pozzo) — італьянскае слова, якое азначае «калодзеж»; у беларускім перакладзе выкарыстаны адпаведнік з гукавой канатацыяй.

Значныя таксама мянушкі двух галоўных герояў: '''Дзідзі''' (Didi) і '''Гога''' (Gogo).

== Цытаты ==
'''Эстрагон:''' Што рабіць?&lt;br /&gt;
'''Уладзімір:''' Не ведаю.&lt;br /&gt;
'''Эстрагон:''' Хадзем.&lt;br /&gt;
'''Уладзімір:''' Нельга.&lt;br /&gt;
'''Эстрагон:''' Чаму?&lt;br /&gt;
'''Уладзімір:''' Мы чакаем Гадо.&lt;br /&gt;
'''Эстрагон:''' І праўда.

----
'''Пахно:''' (раптоўна раз’юшваецца). Ці вы перастанеце ўрэшце мучыць мяне гэтым праклятым часам? Гэта немагчыма! Калі! Калі! Аднойчы, ці вам гэтага не дастаткова, аднаго разу, такога ж, як іншыя, ён анямеў, я аслеп, аднаго разу мы зробімся глухія, аднаго разу мы нарадзіліся, аднаго разу мы памрэм, у адзін дзень, у нейкую хвіліну, гэтага вам не дастаткова? (Спакайней.) Яны нараджаюць, стоячы на краі магілы, святло свеціць толькі адно імгненне, а пасля зноў ноч...

== Спасылкі ==
* [http://kamunikat.org/halounaja.html?pubid=13319 «У чаканні Гадо» ў перакладзе Віталя Воранава] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305010119/http://kamunikat.org/halounaja.html?pubid=13319 |date=5 сакавіка 2016 }}

[[Катэгорыя:П'есы 1949 года]]
[[Катэгорыя:П'есы XX стагоддзя]]
[[Катэгорыя:П'есы Семюэля Бекета]]
[[Катэгорыя:П'есы Ірландыі]]
[[Катэгорыя:П’есы на французскай мове]]
[[Катэгорыя:Тэатр у Беларусі]]</text>
      <sha1>m45185706xyt9xy58n0m2mjnf42r5l8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бентас</title>
    <ns>0</ns>
    <id>61981</id>
    <revision>
      <id>5170923</id>
      <parentid>4970297</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T19:07:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Антон 740</username>
        <id>76022</id>
      </contributor>
      <comment>дадана літаратура</comment>
      <origin>5170923</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1648" sha1="qhrbq4ngkrnhqrk7txejw3zn1zcpnpp" xml:space="preserve">[[Файл:Benthic GLERL 1.jpg|thumb|250px|Тыповыя прадстаўнікі макрабентасу]]

'''Бе́нтас''' (ад грэч. ''Βένθος'' — глыбіня) — сукупнасць арганізмаў, якія жывуць на грунце і ў грунце дна вадаёмаў. У [[акіяналогія|акіяналогіі]] бентас — арганізмы, якія насяляюць марское дно; у прэснаводнай гідрабіялогіі — арганізмы, якія насяляюць дно кантынентальных вадаёмаў і вадацёкаў. Жывёлы, якія адносяцца да бентасу, называюцца заабентасам&lt;ref name=pr&gt;{{Крыніцы/Слоўнік іншамоўных слоў|1}} — С. 496.&lt;/ref&gt;, а расліны — фітабентасам. Да бентасу адносяцца таксама многія [[пратысты]] (напрыклад большасць [[фарамініферы|фарамініфер]]).

[[Рыбы]] і іншыя водныя арганізмы, што харчуюцца бентасам, завуцца бентафагамі.

== Крыніцы ==
{{reflist}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|3|Бентас||101}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Гідрабіялогія]]
[[Катэгорыя:Акіяналогія]]
[[Катэгорыя:Групы арганізмаў]]
[[Катэгорыя:Грунт]]
[[Катэгорыя:Бентас|*]]
[[Катэгорыя:Біягеаграфія]]</text>
      <sha1>qhrbq4ngkrnhqrk7txejw3zn1zcpnpp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вікіпедыя:Заданні для ботаў</title>
    <ns>4</ns>
    <id>63258</id>
    <revision>
      <id>5171140</id>
      <parentid>5122018</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T09:00:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <origin>5171140</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="115714" sha1="6hsqclfnvnl11rrrcghg7m22dlofx8h" xml:space="preserve">{{Index box}}
''На гэтай старонцы дадавайце, калі ласка, запыты на работу, якая лепш атрымаецца ў ботаў.''
{{Заданні для ботаў}}

== трыўмф* -&gt; трыумф* ==
Вельмі частая памылка (каля 249 артыкулаў) якую ручкамі папраўляць будзе складана. Бо там яшчэ і трыумфальны, і трыумфатар, у агулам усе аднакаранёвыя пішуцца праз у.

== [[Шаблон:Крыніцы/Слоўнік іншамоўных слоў]] ==
Змясціў нумар старонкі у шаблон. Ці магчыма цяпер ботам перанесці ў яго нумары ў артыкулах?--[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 10:42, 25 верасня 2024 (+03)

== Старонкі пра спадарожнікі планет ==
Было б добра дадаць (там, дзе няма) шаблоны:Картка, Крыніцы, Бібліяінфармацыя.--[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 07:45, 26 чэрвеня 2024 (+03)

== Хічкок -&gt; Хічкак ==
: Трэба ўсюды выправіць пад правільнае напісанне. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 13:22, 30 студзеня 2024 (+03)

=== Вынік ===
Усяго было 15 артыкулаў. Бот не спатрэбіўся. Выправіў рукамі. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:07, 28 лютага 2025 (+03)

== Замена бібліяграфічнай спасылкі шаблонам ==
У шэрагу артыкулаў пра населеныя пункты Гомельскай вобласці ёсць такая бібліяграфічная спасылка:

Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т.1, кн.1. Гомельская вобласць/С. В. Марцэлеў; Рэдкалегія: Г. П. Пашкоў (галоўны рэдактар) і інш. — Мн.: Белэн, 2004. 632с.: іл. Тыраж 4000 экз. ISBN 985-11-0303-9 ISBN 985-11-0302-0

Можна было б замяніць яе адпаведным шаблонам:

&lt;nowiki&gt;{{Крыніцы/ГВБ|1-1}}&lt;/nowiki&gt;

Спіс артыкулаў для аўтазамены можна атрымаць пошукам па паслядоўнасці сімвалаў &lt;code&gt;632с&lt;/code&gt;. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 16:54, 29 студзеня 2024 (+03)

:{{зроблена}} прайшоўся ботам па розных варыяцыях. Калі знойдзеце, дзе правілы не прымяніліся, прасігналізуйце калі ласка. Таксама буду замяняць пакрысе і іншыя тамы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 03:49, 6 красавіка 2026 (+03)

== соцен -&gt; соцень ==
У шэрагу артыкулаў пра віды роду [[Цыбуля|Allium]] можна было б замяніць ''соцен'' на ''соцень'' у кантэксце &lt;code&gt;яшчэ некалькі соцен відаў&lt;/code&gt;. Гаджэтам выпраўлення арфаграфіі, на жаль, не атрымліваецца гэта зрабіць, бо тэкст для аўтазамены знаходзіцца ў шаблоне. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 16:49, 29 студзеня 2024 (+03)

== &quot;У 1921—1945 гадах&quot; ==
Задача такая, змяніць &quot;У 1921—1945 гадах&quot; на &quot;З 1921 года&quot;. Адначасова, пасля абзаца, які пачынаецца гэтым выразам, дадаць абзац:

Пасля [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|паходу Чырвонай Арміі ў 1939 годзе]], у складзе [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]].

Магчыма, іншыя ўдзельнікі нешта яшчэ дадуць да задання. Я пачаў рабіў праз AWB, але аўтаматычна не магу дадаць абзац пра 1939 год, а артыкулах такіх 2000+. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 17:48, 2 снежня 2023 (+03)

:Абмеркаванне і прапановы могуць быць [[Вікіпедыя:Форум#&quot;У 1921-1945 гадах&quot; і &quot;З 1921 года&quot;|тут]]. -- [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 20:50, 2 снежня 2023 (+03)
::Я магу ўзяць на сябе задачу. У майго бота такіх абмежаванняў няма. Проста вызначыцеся з канкрэтнай задачай, уключаючы абнаўленні і дапаўненні. [[Удзельнік:Beafk|Beafk]] ([[Размовы з удзельнікам:Beafk|размовы]]) 06:39, 18 снежня 2023 (+03)

== прасталінейны -&gt; просталінейны ==
{{закрыта}}
Трэба выправіць усе формы прасталінейны ў адпаведныя формы просталінейны. Нешта ў мяне праз AWB тэхнічна не атрымліваецца напісаць рэгулярны выраз. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 12:02, 19 верасня 2023 (+03)

:Можна паспрабаваць так:
:&lt;syntaxhighlight lang=&quot;xml&quot;&gt;&lt;Typo word=&quot;прасталінейны&quot; find=&quot;\b([пП])расталінейн(\w+)\b&quot; replace=&quot;$1росталінейн$2&quot; /&gt;&lt;/syntaxhighlight&gt; [[Адмысловае:Contributions/78.158.4.110|78.158.4.110]] 12:18, 19 верасня 2023 (+03)
::Трэба каб яно спачатку знайшло ўсе формы прАсталінейн-, можна, вядома, рукамі знайсці ўсё, але дужа гэта доўга і ў працэсе яшчэ памылак можна нарабіць. [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 12:57, 19 верасня 2023 (+03)
{{закрыта-канец}}
Зроблена. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 19:55, 20 верасня 2023 (+03)

== Ваўняны ў шарсцяны ==

Вітаю, калі ласка, па ўсім аб'ёме раздзелу патрэбна змяніць ваўняныя тканіны на шарсцяныя тканіны. Дзякуй за будучую працу--&lt;font face=&quot;Segoe Script&quot;&gt;[[Удзельнік:Хомелка|Хамелка]]/ [[Размовы з удзельнікам:Хомелка|разм.]]&lt;/font&gt; 08:41, 18 мая 2023 (+03)
:{{ping|Хомелка}}Прыклады змен, якія неабходна выканаць? Няўжо гэта ўсё ж не розныя тканіны ([[Баваўняная тканіна]], [[Шарсцяная тканіна]])? Калі не, то можа спачатку аб'яднаць самі артыкулы аб тканінах?[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 14:42, 2 чэрвеня 2023 (+03)
:: Баваўняныя (расліннае паходжанне) і шарсцяныя (жывёльнае паходжанне) - гэта рознае зусім. Размова пра ваўняныя ад [[воўна]]. Там гістарычна склалася, што матэрыял воўна, а тканіна - шарсцяная.--&lt;font face=&quot;Segoe Script&quot;&gt;[[Удзельнік:Хомелка|Хамелка]]/ [[Размовы з удзельнікам:Хомелка|разм.]]&lt;/font&gt; 14:45, 2 чэрвеня 2023 (+03)

== Зламаныя зноскі ==

Вітаю. Выявілася такая праблемка, калі ў рэфах імя зноскі было не пазначана, то [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%91%D1%83%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D1%8F%D0%B4%D0%B7%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B7%D1%8C_%D1%83_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96&amp;diff=4256196&amp;oldid=4069552 пасля праўкі гэтага бота з'яўляецца памылка]--&lt;font face=&quot;Segoe Script&quot;&gt;[[Удзельнік:Хомелка|Хамелка]]/ [[Размовы з удзельнікам:Хомелка|разм.]]&lt;/font&gt; 18:31, 10 сакавіка 2023 (+03)
:[[meta:User talk:InternetArchiveBot#Empty ref name]][[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 23:12, 11 сакавіка 2023 (+03)

== Катэгорыі для шаблонаў ==
Згодна з рэкамендацыяй [[Вікіпедыя:Катэгарызацыя#Катэгорыі па-за асноўнай прасторай]], шаблоны катэгарызуюцца ў падпрасторы [[:Катэгорыя:Шаблоны]], у катэгорыі для артыкулаў уваходзіць не павінны. Адпаведна, трэба прыбраць са старонак шаблонаў і іх дакументацый катэгорыі, якія не змяшчаюць спалучэнне «шаблон».--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 14:04, 6 сакавіка 2023 (+03)
:Як наконт [[Шаблон:На карце/Беларусь]] і [[:Катэгорыя:Шаблоны пазіцый на карце]] - гэта дапушчальная катэгорыя, або яе трэба выдаліць, як не падлягае падпрасторы [[:Катэгорыя:Шаблоны]] (бо тады яна павінна мець імя [[:Катэгорыя:Шаблоны:Шаблоны пазіцый на карце]])?[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 00:18, 12 сакавіка 2023 (+03)
:: Дапушчальныя катэгорыі, якія змяшчаюць спалучэнне літар &quot;шаблон&quot; (з вялікай або маленькай Ш). [[:Катэгорыя:Шаблоны пазіцый на карце]] падыходзіць, бывае напрыклад [[:Катэгорыя:Матэматычныя шаблоны]] і [[:Катэгорыя:Вікіпедыя:Падстаронкі шаблонаў]]. То бок неабавязкова пачынацца менавіта з Катэгорыя:Шаблоны: .--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 09:22, 12 сакавіка 2023 (+03)
:::зноў жа ўсё ўпіраецца ва крытэры пошуку - катэгорый - больш за 90000, шаблонаў - больш за 25000. Пераборам гэта рабіць немагчыма.[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 04:53, 14 сакавіка 2023 (+03)
:{{ping|Artsiom91}} вы можаце ўявіць хаця б некалькі прыкладаў шаблонаў з падобнай праблемай? Гэта неабходна для тэсціравання.[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 02:47, 18 сакавіка 2023 (+03)
::{{ping|Be112}}, такіх напрыклад шмат у катэгорыі [[:Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Снукерныя турніры]]. [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 09:47, 18 сакавіка 2023 (+03)
:::{{ping|Artsiom91}}Пасля робата вам вызначана трэба будзе апрацаваць дадаткова [[special:diff/4390648|адзінкавыя праўкі]] ўручную на прадмет іх вернасці, бо я не магу ўлавіць тую неапісальную логіку прастаноўкі катэгорый, што ў такіх шаблонах прысутнічае.[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 19:08, 18 сакавіка 2023 (+03)
:::некаторыя шаблоны [[special:diff/4390957|застаюцца без катэгорый]][[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 20:01, 18 сакавіка 2023 (+03)
::::Нармальна, буду прастаўляць уручную [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 20:03, 18 сакавіка 2023 (+03)
:::вось такія сувязі - [[:Катэгорыя:Адценні]] -&gt; [[Шаблон:Колеры]] -&gt;  [[Шаблон:Адценні аранжавага колеру]] - складана адсачыць: ужо неяк уручную гэта рабіце. Мабыць, трэба ці ігнараваць ці ўмову па прасторах рабіць.[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 20:10, 18 сакавіка 2023 (+03)
::::Заблакаваў бота, бо робіць незразумела што. Вельмі часта псуе логіку шаблона. Нават калі трэба выдаліць шаблоны, чамусьці пераносіць у includeonly, што значыць у артыкулы, хоць гэтага не трэба. [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 20:54, 18 сакавіка 2023 (+03)
:::::А як робат можа здагадацца – катэгорыю з шаблону трэба выдаляць зусім (г.зн. не адлюстроўваць ні ў шаблоне ні ў артыкуле) ці толькі не адлюстроўваць у шаблоне (г.зн. змясціць у includeonly)? Зніміце блакаванне - засталося апрацаваць ~1500 шаблонаў (з ~16000) - пасля ўжо будзем разбірацца са зробленымі зменамі. Рабіць выключэнні дзеля &quot;правільнай&quot; (што наогул незразумела што значыць пакуль што) апрацоўкі пакінутых 1500 шаблонаў? я не бачу сэнсу.[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 21:01, 18 сакавіка 2023 (+03)
:::::зыходзячы з статыстыкі - бот сапраўды робіць змены ў менш за 4% апрацаваных шаблонаў, што азначае, што яшчэ 1500 апрацаваных шаблонаў пры гэтым працэнце дасць толькі ~60 новых змен. Затое ўжо сапраўды будзе ясна, што апрацаваны менавіта ўсе шаблоны. Разблакуйце.[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 21:06, 18 сакавіка 2023 (+03)
::::::Не трэба больш нічога апрацоўваць, трэба аткатваць усе зробленыя змены, бо ўсе яны робяць не тое што трэба. [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 21:12, 18 сакавіка 2023 (+03)
:::::::у сэнсе ўсё? што, напрыклад, [[special:diff/4391201|тут]] не так? адмяніць змены проста. іх усяго 545 – гэта 5 хвілін часу. Вось толькі што значыць ваша &quot;ўсё няправільна&quot;?[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 21:16, 18 сакавіка 2023 (+03)
::::::::Трэба выдаліць толькі тыя катэгорыі, што знаходзяцца ўнутры тэга noinclude (інакш ламаецца логіка шаблонаў, якія дадаюць катэгорыі ў артыкулы пры пэўных умовах), і не трэба пераносіць іх у тэг includeonly, то бок проста прыбраць і ўсё. [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 21:31, 18 сакавіка 2023 (+03)
:::::::::у якім працэнце выпадкаў робат зрабіў менавіта так? у большасці выпадкаў ён перакладае катэгорыю са &quot;ўсюды&quot; ў &quot;толькі ў артыкуле&quot; (г.зн. змяшчае ў includeonly) ці [[special:diff/4391147|прыбірае бескарыснае дубляванне]] (змяшчаючы ў includeonly), г.зн. у пераважнай большасці выпадкаў бот працуе правільна. Дайце адпрацаваць яшчэ 70 шаблонаў - потым будзем &quot;прыдумляць&quot; як выправіць &quot;сапсаваную логіку&quot; у тых некалькіх адсотках змен, што ўжо зроблены.[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 21:39, 18 сакавіка 2023 (+03)
:::::::зменам падлягае яшчэ 70 шаблонаў (з 1500). Можа ўсё ж дасце ўнесці ў іх змены робатам?[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 21:20, 18 сакавіка 2023 (+03)
::::::::Не, навошта. Для значнай часткі зробленых правак увогуле шаблоны былі ў парадку і не патрабавалі ніякага выпраўлення. А ганяць праўкі туды-сюды няма сэнсу. Тое што робат паспеў нарабіць я ўжо адкатваю. [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 21:37, 18 сакавіка 2023 (+03)
:::::::::я кажу пра новыя, яшчэ неапрацаваныя шаблоны, якія робат не паспеў апрацаваць да блакавання. Вы ж самі кажаце, што робат, у цэлым, адпрацаваў усё правільна. Дык дайце скончыць.[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 21:43, 18 сакавіка 2023 (+03)
{{ping|Artsiom91}}Відаць, я не разумею сэнсу гэтага задання. Ці правільна я разумею, што бягучым заданнем больш няма сэнсу займацца?[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 21:45, 18 сакавіка 2023 (+03)

:Давайце разбірацца. У цэлым здаецца правільна разумееце, але магчыма не так лёгка адрозніваць катэгорыі, якія трэба апрацоўваць і якія не. У большасці выпадкаў катэгорыі прапісваюцца ў шаблонах у адным трох спосабаў: унутры noinclude, унутры includonly, або ні там ні там, але тады пры пэўных умовах (унутры #if і падобнага). Апрацоўваць трэба толькі першыя, бо толькі яны з’яўляюцца катэгорыямі самога шаблона. Па факце ж нярэдка тыя катэгорыі, якія былі ўнутры #if і падобных умоў пераносіліся ў includonly і ўжо без ніякіх умоў, што няправільна. Таму трэба апрацоўку катэгорый, што не трапляюць у noinclude, увогуле прыбраць, бо там звычайна ўсё нармальна. [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 21:52, 18 сакавіка 2023 (+03)

::вельмі складана (немагчыма?) аддзяліць катэгорыі, якія знаходзяцца ва ўмове, т.я. немагчыма стварыць правіла, якое б адназначна апісвала &quot;ўмову&quot; цалкам, каб яго ігнараваць беспамылкова. Блытаніна ўзнікае з-за шматразовага выкарыстання фігурных дужак як для ўмоў, так і для зменных, што вельмі моцна ўскладняе такую задачу. а улічваючы, што такіх выпадкаў - ад сілы - дзясяткі - я не бачу сэнсу гэтым займацца, таму бот &quot;памылкова&quot; апрацоўвае і такія катэгорыі (але такія змены відавочна можна досыць хутка адмяніць і апрацаваць уручную, прынамсі бот паказвае такім зменай на патэнцыйную праблему бягучага задання).
::У пераліку катэгорый вы забыліся паказаць таксама тыя катэгорыі, што ўтрымліваюцца за межамі noinclude/includeonly, але бот іх звяртае і, у выпадку, калі катэгорыя не змяшчае словы &quot;шаблон&quot; змяшчае яе ў includeonly - што тут няправільна? noinclude таксама апрацоўваецца, але па прынцыпе не выдаленні &quot;няправільнай&quot; для шаблону катэгорыі, а памяшканні яе таксама ў includeonly.
::зноў жа паўтараю - трэба &quot;дарабіць&quot; яшчэ 70 шаблонаў, а потым ужо зыходзіць з існых змен, а не &quot;на паўдарогі&quot; змяняць логіку змен - інакш будзе суцэльная блытаніна... Калі вы згодны, што, у цэлым, бот робіць усё правільна , Дайце скончыць такія ботам.[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 22:18, 18 сакавіка 2023 (+03)
:::Не згодзен з тым, што бот робіць правільна. [[Special:diff/4391025|Вось такія праўкі]] проста памылковыя. Правільная праца бота не павінна выклікаць неабходнасць перагляду і тым больш неабходнасць адкату вялікай колькасці правак. Мне ўсё роўна трэба будзе пераглядаць усе праўкі, дадаваць катэгорыі там дзе трэба. Можаце апрацаваць тыя артыкулы, што засталіся, і проста скласці спіс тых, што трэба змяніць. Напішыце мне на старонку размоў, калі-небудзь выпраўлю. [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 22:31, 18 сакавіка 2023 (+03)
нешта я зусім не разумею логікі [[special:diff/4391216|гэтай змены]]
вы ж вярнулі шаблон у катэгорыю, якая не адпавядае [[Вікіпедыя:Катэгарызацыя#Катэгорыі па-за асноўнай прасторай|рэкамендацыям, на якія вы ж дасылаліся ў пачатку]]...[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 22:29, 18 сакавіка 2023 (+03)

:Так, што ж зробіш, у мяне няма магчымасці хутка пераглядзець 500+ правак. Калі-небудзь перагляджу і выпраўлю ўручную, як трэба. [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 22:32, 18 сакавіка 2023 (+03)
::адмяняць 100% правак дзеля выпраўлення патэнцыйна няслушнай, якая патрабуе жывой увагі, 1%? Гэта недарэчна. Наце вам яшчэ 70 шаблонаў, дзе патэнцыйна неабходныя змены ў адпаведнасці з заданнем:
{{Hider
|title = Загаловак блока
|content = [[Шаблон:Кавалер (дама) Вялікага крыжа ласкі магістра Мальтыйскага ордэна]]&lt;br&gt;[[Шаблон:Польшча, Генерал броні]]&lt;br&gt;[[Шаблон:Залаты крыж Заслугі з мячамі]]&lt;br&gt;[[Шаблон:Медаль абароны (Вялікабрытанія)]]&lt;br&gt;[[Шаблон:Ваенны медаль 1939—1945]]&lt;br&gt;[[Шаблон:Крыж За воінскую доблесць]]&lt;br&gt;[[Шаблон:Картка трамвая]]&lt;br&gt;[[Шаблон:Радыёстанцыя]]&lt;br&gt;[[Шаблон:МалПартала/Гродна]]&lt;br&gt;[[Шаблон:МалПартала/Кінематограф]]&lt;br&gt;[[Шаблон:Хакеіст2]]&lt;br&gt;[[Шаблон:Аэрапорт]]&lt;br&gt;[[Шаблон:Міфалагічны персанаж]]&lt;br&gt;[[Шаблон:Сайт]]&lt;br&gt;[[Шаблон:Раздзел Вікіпедыі]]&lt;br&gt;[[Шаблон:Кніжная серыя]]&lt;br&gt;[[Шаблон:Спектакль]]&lt;br&gt;[[Шаблон:Велагоншчык]]&lt;br&gt;[[Шаблон:Запаведная зона]]&lt;br&gt;[[Шаблон:Касмічная экспедыцыя да МКС]]&lt;br&gt;[[Шаблон:Хакейны клуб]]&lt;br&gt;[[Шаблон:Хвароба]]&lt;br&gt;[[Шаблон:Бальніца]]&lt;br&gt;[[Шаблон:Стадыён]]&lt;br&gt;[[Шаблон:Ордэн Князя Данілы I]]&lt;br&gt;[[Шаблон:Парк]]&lt;br&gt;[[Шаблон:Раён Масквы]]&lt;br&gt;[[Шаблон:Старажытны горад]]&lt;br&gt;[[Шаблон:Універсітэт]]&lt;br&gt;[[Шаблон:Rq/stress]]&lt;br&gt;[[Шаблон:Раён Берліна]]&lt;br&gt;[[Шаблон:Кіраўнікі Неапалітанскага каралеўства]]&lt;br&gt;[[Шаблон:Забруджванні]]&lt;br&gt;[[Шаблон:Планетарная туманнасць]]&lt;br&gt;[[Шаблон:Новы артыкул/Дакументацыя]]&lt;br&gt;[[Шаблон:Імя]]&lt;br&gt;[[Шаблон:Беларускі ордэн/Пералік узнагароджаных]]&lt;br&gt;[[Шаблон:Беларускі ордэн]]&lt;br&gt;[[Шаблон:Медаль імя Флорэнс Найтынгейл]]&lt;br&gt;[[Шаблон:Малая планета]]&lt;br&gt;[[Шаблон:Сорт]]&lt;br&gt;[[Шаблон:Твор сярэдневяковай літаратуры]]&lt;br&gt;[[Шаблон:ТБМ/Дакументацыя]]&lt;br&gt;[[Шаблон:Адзінкі ціску]]&lt;br&gt;[[Шаблон:Картка/Вікікрыніцы]]&lt;br&gt;[[Шаблон:Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь/Дакументацыя]]&lt;br&gt;[[Шаблон:Вялікія магістры Тэўтонскага ордэна]]&lt;br&gt;[[Шаблон:Песня]]&lt;br&gt;[[Шаблон:Вялікі крыж ордэна Саксен-Эрнесцінскага дому]]&lt;br&gt;[[Шаблон:Вялікі крыж ордэна Такоўскага крыжа]]&lt;br&gt;[[Шаблон:Румынскі крыж «За пераход цераз Дунай»]]&lt;br&gt;[[Шаблон:IPAc-en]]&lt;br&gt;[[Шаблон:Крыніцы/Хто жыве ў Беларусі]]&lt;br&gt;[[Шаблон:Кнігі пра Міжзем’е]]&lt;br&gt;[[Шаблон:Картка навуковай арганізацыі]]&lt;br&gt;[[Шаблон:Сімфоніі Моцарта]]&lt;br&gt;[[Шаблон:Картка персанажа]]&lt;br&gt;[[Шаблон:+ІПК/ВМ]]&lt;br&gt;[[Шаблон:+ІПК/]]&lt;br&gt;[[Шаблон:Медаль Вызвалення Клайпеды]]&lt;br&gt;[[Шаблон:WAM user 2018]]&lt;br&gt;[[Шаблон:Дамен верхняга ўзроўню]]&lt;br&gt;[[Шаблон:MSK+7]]&lt;br&gt;[[Шаблон:MSK+8]]&lt;br&gt;[[Шаблон:Шэф-камандор Легіёна Пашаны (Філіпіны)]]&lt;br&gt;[[Шаблон:Легенда спіса астэроідаў/Шапка]]&lt;br&gt;[[Шаблон:Аазіс]]&lt;br&gt;[[Шаблон:Кінапрэмія]]&lt;br&gt;[[Шаблон:Cite paper]]&lt;br&gt;[[Шаблон:Хімічны элемент]]
|hidden =1
}}
::на гэтым прапаную бягучае заданне лічыць завершаным. {{done}}
[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 00:00, 19 сакавіка 2023 (+03)

== Ключ сартавання для асноўных артыкулаў катэгорый ==
Згодна з рэкамендацыяй [[Вікіпедыя:Катэгарызацыя#Катэгорыі-эпанімы]], асноўныя артыкулы катэгорый мусяць катэгарызавацца ў ёй з ключом « » (прагалам). Аднак, зараз у многіх выпадках стаіць катэгарызацыя без спецыяльнага ключа або з ключом «*», трэба гэта выправіць. Асноўнымі прапаную лічыць артыкулы, якія супадаюць па назве з катэгорыямі і ўваходзяць у іх.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 14:00, 6 сакавіка 2023 (+03)
:але па якім крытэры знайсці &quot;артыкулы, супадаючыя па назве з катэгорыямі&quot;? Таксама задача была б больш зразумелая на які-небудзь прыкладзе...[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 00:11, 12 сакавіка 2023 (+03)
:: Прыклад: [[:Катэгорыя:Мадурай]], у ёй асноўны артыкул [[Мадурай]]. Катэгорыя там запісана як &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[Катэгорыя:Мадурай]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;, без ключа сартавання, трэба зрабіць &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[Катэгорыя:Мадурай| ]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; — з пустым ключом. Шукаць пэўна лепей узяўшы ўсе назвы артыкулаў і ўсе назвы катэгорый, знайсці тыя што супадаюць па назве.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 09:27, 12 сакавіка 2023 (+03)
:::{{ping|Artsiom91}} а якія крытэры пошуку такіх артыкулаў?[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 04:26, 14 сакавіка 2023 (+03)
:::а як узяць усе назвы артыкулаў і ўсе назовы катэгорый? ;) Хіба недзе ёсць іх спіс? І нават калі ёсць - ці ёсць такі, які выходзіць за межы 5000 кэша (артыкул у вікіпедыі, калі што, больш за 200000)?[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 04:29, 14 сакавіка 2023 (+03)
:::: Не ведаю які сродкамі карыстаецеся для працы бота, я карыстаўся DotNetWikiBot (гл. [[:ru:Википедия:Боты#.NET]]), там можна атрымаць спіс усіх старонак пэўнай прасторы.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 09:36, 14 сакавіка 2023 (+03)
:вы маеце на ўвазе зрабіць такія змены датычна поўнага спісу катэгорый ці толькі [[:Катэгорыя:Катэгорыі-эпанімы|катэгорый-эпанімаў]]? т.я. [[:Катэгорыя:Мадурай]] не ставіцца да такіх, прынамсі паводле існай структуры катэгорый.[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 12:51, 14 сакавіка 2023 (+03)
:: Маю на ўвазе зрабіць так: 1) атрымаць поўны спіс катэгорый і артыкулаў (толькі назвы), 2) з назваў катэгорый і артыкулаў выбраць толькі тыя, што супадаюць (іх ужо будзе не 200000, а значна меней), 3) апрацаваць атрыманы спіс эпанімаў. [[:Катэгорыя:Катэгорыі-эпанімы]] можна апрацаваць, але там сапраўды не ўсё, недапрацавана пакуль катэгарызацыя. Аднак, калі дадаць да іх населеныя пункты, адміністрацыйныя адзінкі, таксоны, універсітэты і факультэты, то амаль усё і будзе. Калі са спісам усіх старонках працаваць не атрымаецца, то можна зрабіць так.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 13:08, 14 сакавіка 2023 (+03)
::: як быць з [[102 да н.э.]]? [[d:Q44351|Вікідат]] ужо змяшчае [[d:Property:P910|сцвярджэнне]] і [[:Катэгорыя:102 да н.э.]] адлюстроўваецца нармальна, ці трэба дадаваць &quot;| &quot; да &quot;&lt;nowiki&gt;[[&lt;/nowiki&gt;Катэгорыя:102 да н.э.]]&quot; у такі артыкул? калі няма, то як зрабіць у вікідаце пошук па наяўнасці запоўненай уласцівасці P910/P301?[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 22:23, 14 сакавіка 2023 (+03)
::::Так, для гадоў таксама трэба ключ сартавання дадаваць. Вікіданыя можна спрабаваць выкарыстоўваць для вызначэння асноўных артыкулаў, але там далёка не заўсёды напоўнена. З дапамогай [[:d:Wikidata:SPARQL_query_service/Wikidata_Query_Help|SPARQL-запросаў]] можаце паспрабаваць штосьці атрымаць. [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 23:55, 14 сакавіка 2023 (+03)
:::::{{done}}, але часам трапляліся пераадрасацыі, доўга важдаўся з імі. Складана зразумець, як трэба было паводзіць сябе з імі - дадаваць катэгорыю прама на старонцы пераадрасацыі або на той, куды пераадрасацыя накіроўвае (бо тады імя катэгорыі і артыкулы неаднолькава і эфект ад &quot;|&quot; не назіраецца), у выніку - атрымалася сумесь (спачатку дадавалася прама на старонку пераадрасацыі - пры гэтым усё - указанне &quot;асноўнага артыкула&quot; у катэгорыі - выдатна падхапляла, потым - падобнае даданне катэгорыі ўжо выраблялася ў канчатковы артыкул пераадрасацыі, але, падобна, гэта не заўсёды &quot;працуе&quot;, т.е. &quot;| &quot; дадаю, але ў катэгорыі не з'яўляецца &quot;асноўны артыкул...&quot; з указаннем артыкула з некалькі іншым, чым у катэгорыі назовам).[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 12:03, 15 сакавіка 2023 (+03)
:::::[[Мадурай]] не мяняў, з прычыны таго, што сувязь з катэгорыяй, як асноўнага артыкула (p910/p301, ) ужо існуе ў вікідаце. Па гэтым жа прынцыпе, напрыклад, [[special:diff/4379820|гэтая праўка]] з'яўляецца таксама залішняй.[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 12:22, 15 сакавіка 2023 (+03)
:::::: Ключы сартавання патрэбны ў першую чаргу не для таго, каб пазначыць што артыкул асноўны ў катэгорыі, а для таго, каб у катэгорыі ён адлюстроўваўся першым. Вікіданыя гэта добра, але яны існуюць асоба і могуць мець разыходжанні. Усё ж адносіны паміж артыкуламі і катэгорыямі не заўсёды адназначныя, існуюць перасылкі, падобныя назвы і значэнні. --[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 12:25, 15 сакавіка 2023 (+03)
::::::: але хіба [[мадурай]] не першы ў спісе артыкулаў катэгорыі дзякуючы вікідаце? У вікідаце існуе больш за 35000 звязаных такім чынам артыкулаў з катэгорыямі і далёка не ўсюды назвы не толькі не аднолькавыя, але нават іх сувязь на першы погляд невідавочная. Плюс, як я заўважыў - вікідата мае прыярытэт (г.зн. калі я ў артыкуле стаўлю ключ сартавання &quot;| &quot;, асноўнай усё роўна застаецца артыкул, паказаны ў вікідаце, а не той, што я паказаў. просты прыклад [[:Катэгорыя:.NET Framework]]+[[.NET Framework]]. каб не шарсціць усе такія больш за 35000 артыкулаў, патрэбны канкрэтныя прыклады, дзе ў такіх выпадках (існаванне сувязі ў вікідаце) такая змена (даданне ключа ў артыкул) сапраўды мэтазгодна. плюс, падобна, робат праігнараваў змену артыкулаў з ужо існым ключом &quot;|*&quot; (прыклад - [[Лацінскія абрады]]+[[:Катэгорыя:Заходнія літургічныя абрады]]) - трэба будзе зноўку прайсціся па такіх артыкулах.[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 12:47, 15 сакавіка 2023 (+03)
:::::::[https://w.wiki/6Sen відавочная невідавочнасць спалучэння назваў у вікідаце]. артыкул [[Малдаўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка]] сапраўды не на першым месцы ў катэгорыі [[:Катэгорыя:Малдаўская ССР]] (калі казаць аб алфавітным спісе артыкулаў), але, як асноўны артыкул, - такі першы. І што рабіць у такім разе?[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 13:06, 15 сакавіка 2023 (+03)
:::::::: Лепей не чапаць такія выпадкі, бо бот не можа праверыць, што гэта артыкул ''сапраўды'' асноўны, і не быў дададзены ў Вікіданыя, напрыклад, з-за аднолькавых назваў у іншай мове.
::::::::[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 13:18, 15 сакавіка 2023 (+03)
:::::::::але тады вяртаемся да падобных [[мадурай]], бо менавіта таму я такія і не чапаў (за выключэннем [[:Катэгорыя:.NET Framework]], дзе артыкулы, з якой у вікідаце звязана катэгорыя ў беларускамоўнай вікіпедыі няма, але цалкам супадаючая з назвай катэгорыі - ёсць.[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 13:24, 15 сакавіка 2023 (+03)
::::::::::Выпадкі як Мадурай апрацоўваць трэба, бо 1) назва артыкула супадае з назвай катэгорыі, 2) артыкул уключаны ў гэтую катэгорыю. Адпаведна, у гэтым выпадку трэба паставіць пусты ключ сартавання. Новых катэгорый дадаваць не трэба. Што запісана ў Вікіданых не мае ролі. «Асноўны артыкул» паняцце вельмі неканкрэтнае, таму лепей на яго не завязвацца. [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 13:33, 15 сакавіка 2023 (+03)
{{ад|11}}ок, прайдуся яшчэ раз па супадаючым цалкам (!) у вікідаце назвам і па тых, дзе застаўся ключ &quot;|*&quot;. Што рабіць з [[special:diff/4378894|такімі]] зменамі?[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 13:57, 15 сакавіка 2023 (+03)

:Не трэба нічога з імі рабіць, я перагляджу і папраўлю дзе трэба. [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 14:02, 15 сакавіка 2023 (+03)
::што рабіць з [[пеніс]]ам?[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 19:57, 15 сакавіка 2023 (+03)
:::Не ўваходзіць у аднайменную катэгорыю, таму не чапаць. Дадаваць катэгорыі не трэба. Старонкі неадназначнасцей у цэлым можна ўсе прапускаць. [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 20:00, 15 сакавіка 2023 (+03)
::::я не буду зараз ствараць выключэнняў... трэба апрацаваць 20000 артыкулаў... Таксама, як і не магу дазволіць сабе не дадаваць катэгорыі (бо яна відавочна часта неабходна, як тут - [[Шведская мова]]). Давайце метадам ад зваротнага - калі робат скончыць - калі што дзе вылезе - можна адмяніць. таксама я знайшоў больш за 2000 артыкулаў з ключом сартавання &quot;*&quot;. Ці ёсць сэнс, не правяраючы наяўнасць катэгорый ці іх адпаведнасць назве артыкула проста яго памяняць на &quot; &quot;? Ці часам ключ сартавання &quot;*&quot; усё ж такі неабходзен?[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 20:11, 15 сакавіка 2023 (+03)
:::::Мяняць зорачку на прагал усюды не трэба, часам патрэбна менавіта яна. Трэба мяняць там жа, дзе і прастаўляць просто прагал. [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 20:50, 15 сакавіка 2023 (+03)
::::::{{done}} засталося менш за 1500 артыкулаў са зорачкай. Я іх не правяраў.[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 21:40, 15 сакавіка 2023 (+03)

== Прастаўленне DEFAULTSORT ==
У многіх артыкулах пра людзей адсутнічае неабходнае сартаванне з дапамогай DEFAULTSORT. Прапаную паставіць аўтаматычна артыкулам з катэгорыі [[:Катэгорыя:Асобы]] паводле наступных прынцыпаў:
* Выбраць артыкулы, у асноўнай назве (пасля адкідання ўдакладнення ў дужках) якіх тры словы, пры тым другое заканчваецца на «-іч» або «-на» (тады гэта лічыцца імем па бацьку).
* Праверыць, ці ёсць у тэксце артыкула слова DEFAULTSORT. Калі ёсць, то нічога з артыкам не рабіць.
* Калі слова DEFAULTSORT няма, то ў радку перад катэгорыямі (або, калі катэгорый няма, то ў самым нізе старонкі) паставіць для артыкула віду «Іван Іванавіч Іваноў» тэкст віду &lt;code&gt;DEFAULTSORT:Іваноў Іван Іванавіч&lt;/code&gt;.
Для нешматлікіх артыкулаў, дзе такое прастаўленне будзе некарэктна, можна будзе пасля выправіць уручную.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 13:51, 6 сакавіка 2023 (+03)
:А як быць з [[Герадот]]ам і [[Ісус Хрыстос]]ом,  [[Сяргей Пятровіч Новікаў (матэматык)]]ом ці [[Уільям Марцін]]ом? усяго артыкулаў аб персаналіях без дэфалтсорт - 1312[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 00:07, 12 сакавіка 2023 (+03)
:: Менавіта з-за наяўнасці складаных выпадкаў (ёсць кітайскія і іншыя імёны) прапануецца для пачатку ўзяць усходнеславянскія імёны, дзе ёсць імя па бацьку. Старонку кшталту [[Сяргей Пятровіч Новікаў (матэматык)]] трэба апрацоўваць, адкінуўшы спачатку ўдакладненне ў дужках (напісаў пра гэта вышэй), тады якраз атрымаецца тры словы і другое заканчваецца на -іч.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 09:18, 12 сакавіка 2023 (+03)
:::{{done}} па артыкулах з шаблонамі з [[:Катэгорыя:Шаблоны:Карткі:Асобы]]. Пошук па [[:Катэгорыя:Асобы]] немагчымы, а перабіраць 42135 артыкулаў з гэтай катэгорыі па адной недарэчна[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 04:19, 14 сакавіка 2023 (+03)
::::{{done}} па ўсёй [[:Катэгорыя:Асобы]][[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 23:55, 15 сакавіка 2023 (+03)

== Выпраўленне перасылак з састарэлых назваў ==
У 2017 годзе [[Вікіпедыя:Абмеркаванне правіл/Новыя правілы наймення артыкулаў|змяніліся правілы наймення артыкулаў]], аднак засталіся шматлікія перасылкі са старых назваў у тэксце артыкула. Варта іх выправіць, замяніўшы напрыклад у тэксце артыкулаў &lt;code&gt;[[Горад Мінск]]&lt;/code&gt; на &lt;code&gt;[[Мінск]]&lt;/code&gt; і падобнае. Выпраўляць трэба перасылкі, якія пачынаюцца на «Горад», «Вёска», «Сяло», «Пасёлак», «Рака», «Возера», а таксама якія змяшчаюць коскі (зараз замест іх дужкі). Самі па сабе выпраўленні толькі спасылак малапажаданы, таму лепей рабіць разам з іншымі ботавыпраўленнямі як дадатковую праўку.
--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 13:51, 6 сакавіка 2023 (+03)
:Вызначыцеся, калі ласка, ці трэба гэта ці не, т.я. калі трэба, то няма сэнсу казаць, што як асобная задача для робата - гэта заданне непажадана да выканання (не так ужо іх і шмат), калі так, тое гэта можа парушыць [[m:Don't delete redirects|наступную рэкамендацыю]] (усе падобныя вікіспасылкі - сінія, т.к. зачыненыя [[special:diff/2690986|існуючымі пераадрасацыямі]], і, да прыкладу, на [[горад Мінск]] існуе крыху менш за тысячу спасылак).[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 23:54, 11 сакавіка 2023 (+03)
:У тым сэнсе - што калі вы жадаеце пазбавіцца ад лішніх пераадрасацыяў (&quot;горад...&quot;...), то я разумею сэнс гэтага задання, але калі не, то... навошта?[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 23:57, 11 сакавіка 2023 (+03)
:: Тут асноўная мэта хутчэй у тым, што ўдзельнікі падчас рэдагавання выпраўляюць гэтыя перасылкі ўручную, марнуюць на гэта час і могуць зрабіць памылку, таму лепей гэта рабіць ботам. Пазбаўляцца ад перасылак пакуль не плануецца.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 09:14, 12 сакавіка 2023 (+03)
:::{{ping|Artsiom91}}логіка ламаецца аб [[special:diff/4365628|такое]]. што рабіць?[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 12:08, 12 сакавіка 2023 (+03)
:::: Трэба не проста выдаляць слова ў пачатку, а глядзець, ці з’яўляецца старонка перасылкай (бо ёсць напрыклад [[Горад Нью-Ёрк]] пра фільм), і калі так, то куды яна перасылае, і браць гэту назву.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 12:19, 12 сакавіка 2023 (+03)
:::::гэта вельмі складаная задача, якая патрабуе на кожную асобную змену (г.зн. калі такіх спасылак у артыкуле 10, то запатрабуецца 10 запытаў на змену спасылак у адзіным артыкуле) дадатковы запыт. &lt;u&gt;Можа ўсё ж мяняць падобныя спасылкі ў адпаведнасці з логікай (проста прыбіраць слова), а ўжо пасля выпраўляць &quot;нелагічныя&quot; выпадкі ўручную (бо іх відавочна мала)&lt;/u&gt;? А то тады ўзнікае новае пытанне - што рабіць з [[грамада, Польшча|неіснуючымі спасылкамі]] ([[Вясковая гміна]])? І так заданне будзе разрастацца да бясконцасці, каб толькі ўлічыць усе выключэнні...[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 12:28, 12 сакавіка 2023 (+03)
:::::{{ping|Artsiom91}} {{up}} [[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 12:36, 12 сакавіка 2023 (+03)
:::::: Мэта выпраўлення ботам — паменшыць ручную працу, таму зрабіць так каб потым выпраўляць уручную гэта не варыянт. Можна неяк загадзя скласці спіс правільных перасылак і менавіта іх замяняць. Неіснуючыя перасылкі не трэба змяняць, бо часам коска гэта правільная частка назвы (як [[Бывай, зброя!]]), і бот не можа гэта ўлічыць.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 12:44, 12 сакавіка 2023 (+03)
:::::::{{ping|Artsiom91}} я з вамі нязгодны, што калі крытэрыі задання гэтак размытыя варта чакаць ад робата цуду ў выглядзе беспамылковай працы, але хай будзе па вашым. Аднак для гэтага, калі ласка, стварыце гэты самы &quot;спіс правільных спасылак&quot;, якія варта выдаліць/замяніць з дакладным азначэннем (новым спісам) на што менавіта трэба іх замяніць. Каб потым не было так, як з [[#Катэгорыі для шаблонаў]], дзе вы, па сутнасці, грунтуючыся на адзінкавых памылках, адмянілі ўсе праўкі бота. і тады я з радасцю замяню роўна тое, што вы напішаце роўна на тое, што вы напішаце без усялякіх адхіленняў[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 11:29, 19 сакавіка 2023 (+03)
::::::::Давайце пачнем з гарадоў Беларусі. Можна ўсе апрацаваць, якія ёсць у [[Гарады Беларусі#Спіс гарадоў Беларусі]]. Амаль для ўсіх трэба зрабіць замену віду «Горад Віцебск» → «Віцебск», гэта значыць проста прыбраць слова «Горад». Выключэнні, якія трэба апрацаваць інакш: [[Горад Чэрвень]] → [[Чэрвень (горад)]], [[Горад Бяроза]] → [[Бяроза (горад)]], [[Горад Бярозаўка]] → [[Бярозаўка (горад)]], [[Горад Косава]] → [[Косава (горад)]], [[Горад Свіслач]] → [[Свіслач (горад)]]. [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 12:01, 19 сакавіка 2023 (+03)
:::::::::ок. А крытэры пошуку артыкулаў, у якіх неабходна рабіць замены, каб было адным спісам, не прывядзеце? Ці для кожнай асобнай прыведзенай замены ствараць асобны спіс артыкулаў?[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 15:50, 19 сакавіка 2023 (+03)
::::::::::Відаць, інакш як браць для кожнай старонкі віду «Горад Віцебск» спіс тых, што на яе спасылаюцца, не атрымаецца. Аднак, замены лепей рабіць адразу ўсе, а не па адным горадзе, каб напрыклад спасылкі ў артыкуле [[Гарады Брэсцкай вобласці]] былі выпраўлены адной праўкай. [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 16:12, 19 сакавіка 2023 (+03)
:::::::::::гэта значыць вы прапануеце стварыць і аб'яднаць 37 спісаў (32 з [[Гарады Беларусі#Спіс гарадоў Беларусі]] + 5 паказаных вышэй &quot;выключэнняў&quot;), потым стварыць 37 розных умоў (на кожны горад асобнае) і прайсціся па ўсім гэтым агульным спісе, замяняючы &quot;адразу ўсе&quot; сустракаемыя (але выключна з прадстаўленага вамі спісу) горада? А потым паўтараць гэта для кожнага новага горада, сяла і г.д.? Ці не лічыце вы такую рэалізацыю задачы некалькі неаптымальнай? Я не буду хадзіць вакол ды каля - я спрабую вас навесці на думку, што апрацаваць дзясяткі тысяч артыкулаў па адзінай (хай і дзесьці &quot;памылковай&quot;, але што лёгка выправіць пазней) логіцы куды прасцей, чым тыя ж дзясяткі тысяч, але па сотні, для кожнай з якой ствараць сваю ўласную логіку (асобная назва горада, вёскі, там са дужкай, а там з коскі і г.д.). Ідэалу ў вікіпедыі не бывае - перастаньце за ім турыцца, асабліва ператвараючы працу робата - у ручную працу.[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 20:05, 19 сакавіка 2023 (+03)
:::::::::::проста прыдумайце адзіную логіку наймення і ёй прытрымлівайцеся, у т.л. змяняючы (ці ствараючы рэдырэкты на) тыя імёны артыкулаў, якія гэтай логіцы на бягучы момант не вынікаюць. Тады і робат зможа &quot;беспамылкова&quot; працаваць.[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 20:09, 19 сакавіка 2023 (+03)
::::::::::::Згодзен. Тады сам займуся выпраўленнем перасылак. [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 20:14, 19 сакавіка 2023 (+03)
:::::::::::::так можа я працягну [[special:diff/4365628|падобныя змены]] (як ніяк логіка ўжо даўно гатова)? А вы ўжо тамака, дзе будзе неадпаведнасць, подрехтуете тое, што будзе выходзіць за рамкі гэтай логікі? Плюс у тым, што я змагу апрацаваць літаральна ўсе падобныя ўключэнні за адзін праход. абмеркаванне змен менавіта ў агульнай логікі змен для выканання задання вітаецца.[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 23:03, 19 сакавіка 2023 (+03)
:::::::::::::вось да чаго прыводзіць ручное рэгуляванне логікі... Вы лічыце [[special:diff/4395098|гэтую змену]] досыць дакладнай?[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 02:02, 20 сакавіка 2023 (+03)
::::::::::::::Можаце нічога не рабіць па гэтаму заданню, я сам яго выканаю. [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 09:14, 20 сакавіка 2023 (+03)
:::::::::::::::добра, магчыма, [https://be.m.wikipedia.org/w/index.php?search=insource%3A%2F%28%5C%5B%5C%5B%29%28%5BГг%5Dорад%7C%5BВв%5Dёска%7C%5BСс%5Dяло%7C%5BПп%5Dасёлак%7C%5BРр%5Dака%7C%5BВв%5Dозера%29+%2F&amp;title=Адмысловае:Search&amp;profile=advanced&amp;fulltext=1&amp;ns0=1 гэта] вам дапаможа.[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 09:25, 20 сакавіка 2023 (+03)
:::::::::::::::{{ping|Artsiom91}}дазвольце ўсё ж пацікавіцца, як менавіта вы плануеце выканаць гэтае заданне, улічваючы, што існуе 23236 пераадрасаванняў у назве якіх ёсць слова &quot;вёска&quot;, 5143 пераадрасаванняў у назве якіх ёсць слова &quot;горад&quot;, 854 - у назве якіх ёсць слова &quot;сяло&quot;, 1730 - &quot;пасёлак&quot;, 2393 -  &quot;рака&quot;, 2014 - &quot;возера&quot;, а няслушных пераадрасацыі, а менавіта - на старонкі неадназначнасці, з падобнымі назвамі існуе 1293? Не падумайце, што я іранізую, але мне і праўда цікава, як менавіта вы бачыце беспамылковую рэалізацыю такіх глабальных змен, бо ўручную гэта відавочна рабіць нерэальна, а аўтаматызавана - складана зрабіць беспамылкова.[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 23:10, 20 сакавіка 2023 (+03)
:::::гэта магчыма, але толькі калі ўносіць змены на кожную такую праверку спасылкі на прадмет &quot;дазволу пераадрасацыі&quot; (г.зн. пошуку канчатковага мэтавага артыкула пераадрасацыі, калі такая мае месца, і яе падстаноўкі замест заменнай спасылкі), г.зн., да прыкладу, для такой &quot;дакладнай&quot; (беспамылковай) апрацоўкі, да прыкладу, вось [[Спіс Герояў Савецкага Саюза (Беларусь)|гэтай старонкі]], спатрэбіцца больш за 300 паслядоўных змен.
:::::Наколькі вы бачыце такую &lt;u&gt;дакладную (беспамылковую)&lt;/u&gt; апрацоўку ботам артыкула дапушчальнай?[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 23:10, 20 сакавіка 2023 (+03)
::::::Менавіта так і раблю, пераправяраю кожную перасылку, куды яна вядзе. Атрымоўваецца доўга, але нічога, спяшацца няма куды. [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 23:13, 20 сакавіка 2023 (+03)
:::::::г.зн. вы гатовыя выдаткаваць гады свайго жыцця, каб зрабіць гэта 1000000 (15000 розных пераадрасацыяў * меркавана ў сярэднім 65 уключэнняў кожнай з іх) раз, але ўручную? хмм... мусіць мне да вашага каласальнага фанатызму беспамылковасці відавочна далёка ;) Дзякую за тлумачэнне.[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 23:19, 20 сакавіка 2023 (+03)
::::::::Не, не ўручную вядома, ботам. [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 23:22, 20 сакавіка 2023 (+03)
:::::::::{{ping|Artsiom91}}так усё ж - скажыце калі ласка, ці лічыце вы падобныя 300 паслядоўных змен (а ў прасцейшыя артыкулы - ад 1 да 15-ці) у адзіны артыкул для беспамылковага выканання задання дапушчальнай? Таму што калі так - мой робат можа выканаць гэтае заданне ўжо і абсалютна беспамылкова.[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 23:24, 20 сакавіка 2023 (+03)
::::::::::Рабіць 300 правак у артыкуле не трэба — толькі адну. Аднак перад тым, каб запісаць гэту адну праўку, можна пераправерыць усе 300 спасылак і зрабіць паслядоўна 300 змен, пасля чаго адзін раз запісаць. [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 23:27, 20 сакавіка 2023 (+03)
:::::::::::ідэя добрая, але я не магу рэалізаваць {{нп5|коллбек|||Callback (computer programming)}} з даччынага запыту ў бягучы. Яны выконваюцца сінхронна. Калі вы падкажаце, як рэалізаваць коллбек, то я рэалізую так, як вы гэта апісалі.[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 23:32, 20 сакавіка 2023 (+03)
::::::::::::Баюся не змагу дапамагчы, бо не ведаю на якой платформе і якім чынам рэалізуеце бота. [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 23:40, 20 сакавіка 2023 (+03)
:::::::::::::мне не складана змяніць платформу. Калі вы ведаеце, на які можна рэалізаваць падобны коллбек - падкажыце.[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 23:45, 20 сакавіка 2023 (+03)
::::::::::::::Я карыстаюся DotNetWikiBot (гл. [[:ru:Википедия:Боты#.NET]]), там можна загружаць і апрацоўваць некалькі старонак адначасова, і ніякіх праблем, якія б патрабавалі рэалізацыю спецыяльных колбэкаў, не ўзнікае. Адпаведна, не вельмі разумею, якія праблемы могуць узнікнуць на іншых платформах. [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 09:23, 21 сакавіка 2023 (+03)
: {{ping|Be112}}, ваш бот заблакаваны за такія праўкі: [[Special:Diff/4405369]], [[Special:Diff/4405373]], [[Special:Diff/4405372]]. Яны не падпадаюць пад «мой робат можа выканаць гэтае заданне ўжо і абсалютна беспамылкова». Таму давайце гэтае заданне я выканаю самастойна, чым ужо займаюся.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 21:56, 21 сакавіка 2023 (+03)
::не бачу памылкі ў тым, каб выключаць заведама няслушныя назвы нават з чырвоных спасылак, якія так і не былі ніколі створаны. куды больш шкоднымі лічу вось [[special:diff/4405210|такія выпраўленні]], на якія, што цікава, вы нават не звярнулі ўвагі, але улічваючы блакіроўку, я нават не буду спрабаваць іх выпраўляць... Бо гэта проста немагчыма - у нас што тут [[гестапа]]? крок налева- крок направа - расстрэл?[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 22:07, 21 сакавіка 2023 (+03)
:::Боты блакуюцца, бо яны робяць '''масавыя''' праўкі, за якімі часта не можа сачыць нават уладальнік бота, што тады казаць пра іншых удзельнікаў. Адпаведна, з-за куды большай патэнцыйнай пагрозы раздзелу і адказнасць у ботаў большая. Прывёў тыя прыклады што знайшоў, не маю магчымасці хутка праглядзець усе праўкі бота, каб знайсці сярод іх найгоршыя. [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 22:12, 21 сакавіка 2023 (+03)
::::пра крэдыт даверу не чулі? Ці вы праглядаеце ўсе тысячы змен кожнага робата і блакуеце ледзь-што? Можа таму ў вас тут робатаў то і няма? праўкі, якія вы паказалі, як памылковыя, памылковыя толькі ў вашым суб'ектыўным прадстаўленні. Ніводнае правіла ці кансэнсус яны не парушаюць. Або прывядзіце якое правіла яны парушаюць ці неадкладна разблакуйце бота.[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 22:31, 21 сакавіка 2023 (+03)
:::::Крэдыт даверу даецца ўдзельнікам, а не алгарытмам. Цалкам добрасумленны ўдзельнік можа запусціць бота з памылкай, калі алгарытмы складаныя. Блакіроўка ў гэтым выпадку не азначае страту даверу, а спыняе проста зараз актыўныя патэнцыйна шкодныя дзеянні. «Ніводнае правіла ці кансэнсус яны не парушаюць» — бот псаваў перасылкі, гэта значыць пагаршаў стан артыкулаў, гэтага дастаткова для блакавання. Канкрэтна тут, памылка не новая, яе абмяркоўвалі вышэй, таму яе паўторнае з’яўленне мяне здзіўляе. [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 22:41, 21 сакавіка 2023 (+03)
::::::якія канкрэтна перасылкі ён сапсаваў? Там (у названых вамі прыкладах, як прычыны блакіроўкі) была чырвоная ссылка, чырвоная і засталася, толькі ўжо без слова &quot;сяло&quot;.[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 22:46, 21 сакавіка 2023 (+03)
:::::::У праўцы [[Special:Diff/4405373]] — так, аднак назва «імя Шаўчэнкі, Кіеў» некарэктная, слова «Сяло» тут неабходнае і яго нельга адкідваць. На жаль, калі спасылка чырвоная, то вызначыць, ці можна адкідваць слова «Сяло» з захаваннем карэктнасці вельмі складана. У праўцы [[Special:Diff/4405369]] заменена спасылка спасылкай на іншы артыкул, у праўцы [[Special:Diff/4405372]] — спасылкай на сябе. [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 22:54, 21 сакавіка 2023 (+03)
::::::::З першым - згодзен, што гэта магчымая памылка, але:
::::::::#гэта толькі адна з каля 200 выпраўленняў - не годна блакаванні.
::::::::#жадаючы, хто вырашыцца гэтую спасылку выправіць/напісаць артыкул, вызначана заўсёды можа паглядзець гісторыю рэдагавання і знайсці гэта так неабходнае для разумення слова &quot;сяло&quot;. Ствараць артыкул &quot;сяло імя шевченка&quot;, засноўваючыся на раней існавалай чырвонай спасылцы, пагодзіцеся - таксама недарэчна.
::::::::са другім - я не згодзен, што гэта памылка, але гэта мы з вамі абмяркоўваем сягоння [[Размовы з удзельнікам:Artsiom91#памылкі?|тут]].
::::::::з трэцім - спасылкі на сябе не забаронены (яно нават не адлюстроўваецца як спасылка) - забаронены толькі ў выпадку, калі гэта спасылка на сябе праз старонку пераадрасацыі (такім чынам - рэкурсіўная спасылка). Такім чынам - гэта не памылка. А вось раней якая існавала спасылка =- як раз не проста памылковая, а забароненая правіламі - вы прапануеце яе вярнуць? Праўда? ;)[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 23:13, 21 сакавіка 2023 (+03)
:::::::::«А вось раней якая існавала спасылка =- як раз не проста памылковая, а забароненая правіламі» — не так. Правіламі перасылкі з назваў, што пачынаюцца з «Горад», «Сяло» і іншага, не забаронены. Раней правілы наймення артыкулаў былі такія, што называліся [[Горад Мінск]], у 2017 годзе былі зменены, аднак спасылкі засталіся ў тэкстах. Таму яны састарэлыя, але не забароненыя (кажучы праграмісцкай мовай, obsolete). Памылкай жа лічыцца не тое, што ў нейкіх правілах забаронена, а тое, што не адпавядае логіцы тэксту. Калі ў тэксце маецца на ўвазе сяло, то і спасылка мусіць быць на сяло, а не гару, вобласць ці іншае. Наконт «хто вырашыцца гэтую спасылку выправіць», то ніхто не будзе хадзіць за ботам і выпраўляць, бо шмат, а выпраўленне «пры выпадку» можа расцягнуцца на годы. Прыкладам, падчас пераносу у 2017 годзе артыкул [[Горад Д’ябла]] быў па недяглядзе перанесены пад памылковую назву [[Д’ябла]]. Я гэта заўважыў і выправіў [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Горад_Д’ябла&amp;action=history толькі праз пяць гадоў]. Што казаць пра перасылкі ўнутры артыкула, якія куды менш заўважны. [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 23:25, 21 сакавіка 2023 (+03)
::::::::::Я разумею, што гэта спасылка на сяло, а не на гару, але, на маю думку, вы загразлі ў мностве жаданых выключэнняў замест таго, каб выканаць заданне, а ўжо потым выпраўляць спасылкі. Калі вы жадаеце, каб бот правільна апрацоўваў падобныя спасылкі (з канчатковымі невідавочнымі назовамі, у дадзеным выпадку - са зменай &quot;сяло...&quot; на &quot;... (сяло)&quot;) вы бы хоць бы стварылі папярэдне ЎСЕ чырвоныя спасылкі з &quot;няправільнымі &quot;(сяло баланешты) назвамі і ПРАВІЛЬНЫМІ пераадрасацыямі ў іх (Баланешты (сяло)), у адваротным выпадку – робат вашыя думкі чытаць не ўмее, разумееце? І ў такім выпадку варта ўсталяванай логіцы па проста &quot;адыманні&quot; словы &quot;сяло&quot;. Перастаньце імкнуцца за ідэалам... Ці мы зноў вернемся да мільёна правак уручную, замест у сотні ці тысячы разоў менш ручных правак (выпраўленняў такіх елдзінічных памылак) ужо пасля апрацоўкі ўсіх артыкулаў ботам.
::::::::::такім чынам, калі вы кажаце, што змена (выпраўленні яго памылак) пасля робата зойме гады, то ручное занясенне мільёна правак - стагоддзе. Што карацей?[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 23:39, 21 сакавіка 2023 (+03)
:::::::::::Я не ведаю, як можна выправіць памылкі пасля бота, акрамя як уручную. Калі вы будзеце гэта рабіць уручную спамастойна ці апішаце алгарытм, які дазволіць выпраўляць ботам, то думаю можна будзе дазволіць боту працаваць і далей, нават з памылкамі, бо будзе ўпэўненасць што яны будуць выпраўлены. За ідэалам можна і не імкнуцца, але трэба каб пасля правак бота вікіпедыя стала лепш, а не горш. З цяперашняй яго працы гэта зусім невідавочна. Мэты жа выканаць гэтае заданне як мага хутчэй няма, ёсць мэта выправіць спасылкі, не псуючы пры гэтым артыкулы. [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 23:50, 21 сакавіка 2023 (+03)
::::::::::::з прыведзеных вамі прыкладаў толькі адна змена (з 200) &quot;уводзіць у зман&quot; (і тое, толькі калі перайсці па Чырвонай спасылцы, якая іменавала ў артыкуле ўсё роўна дакладна) - вельмі дзіўна, што для вас правільнасць (пры дапушчальным узроўні памылак) працы бота невідавочная. З прычыны гэтага я павінен канстатаваць, што з вашым, як аўтара задання, бачаннем аб выключнай беспамылковасці, выкананне задання ботам - немагчыма.
::::::::::::давайце перастанем уводзіць патэнцыйных жадаючых узяцца за апісаную (няпэўна) задачу.
::::::::::::{{not done}}[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 00:30, 22 сакавіка 2023 (+03)

== Прыбіранне колераў з шаблонаў ==
З 2020 года не ўжываецца каляровасць для большасці шаблонаў, але пазначэнне колеру засталося ў выкліку шаблонаў у артыкулах. Трэба прыбраць адпаведны параметр. Гэта трэба зрабіць для:
* шаблон {{Ш|Адміністрацыйная адзінка}} — прыбраць параметр «Колер1» і «Колер2» (напрыклад у артыкуле [[Андалусія]])
* шаблон {{Ш|Паўночная Амерыка паводле тэм}} (і падобныя для іншых кантынентаў) — прыбраць параметр «колер» (напрыклад у артыкуле [[Сцяг Кубы]])
* шаблон {{Ш|Чыгуначная станцыя}} — прыбраць параметры «Колер шрыфта» і «Колер» (напрыклад у артыкуле [[Янаў-Палескі (станцыя)]])
--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 13:35, 6 сакавіка 2023 (+03)
:а для іншых (&quot;колер&quot;: {{ш|мова}} у [[Украінская мова]], {{ш|краіна ў тэмах}} у [[Злучаныя Штаты Амерыкі]]...)?[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 23:35, 11 сакавіка 2023 (+03)
:: Так, для іх таксама можна, прапісаў тыя шаблоны што ўспомніў, але могуць быць і яшчэ.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 09:11, 12 сакавіка 2023 (+03)
:::{{ping|Artsiom91}}а што наконт &quot;Колер шрыфта&quot; і &quot;Колер&quot; у {{ш|Чыгуначная станцыя}} у [[Жлобін (станцыя)]]? іх таксама абодва выдаляць? таму што чорны тэкст на сінім фоне відавочна глядзецца не будзе.[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 10:32, 12 сакавіка 2023 (+03)
:::: Так, выдаляць, зараз жа шэры фон, на ім нармальна выглядае. Параметры &quot;Колер шрыфта&quot; і &quot;Колер&quot; з шаблона {{ш|Чыгуначная станцыя}} прыбраны і ўвогуле ніяк не ўплываюць на адлюстраванне.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 10:44, 12 сакавіка 2023 (+03)
:::::{{ping|Be112}}, заблакаваў бота на дзень. Не трэба прыбіраць з усіх запар шаблонаў колеры, як [[Special:Diff/4374321|тут]], гэта можа псаваць артыкулы, трэба толькі з тых што пералічаны вышэй па пунктах і менавіта тыя параметры.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 18:18, 12 сакавіка 2023 (+03)
::::::{{done}}
::::::калі засталіся нейкія спрэчныя шаблоны, што робат выпадкова зачапіў, і не адмяніў (пакуль што адменены {{ш|Мінерал}}, {{ш|ФТкаманда}}, {{ш|Снукерны сезон}}, {{ш|Міжнародныя адносіны}}), прашу напісаць іх назвы тут, каб такія праўкі ботам жа адмяніць.[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 20:53, 12 сакавіка 2023 (+03)
:::::::Трэба вярнуць яшчэ ў шаблонах {{Ш|Лінія метрапалітэна}}, {{Ш|Сезон у НБА}}, {{Ш|Картка выбараў}}, {{Ш|Станцыя метро}}, {{Ш|Хакейны клуб}}, {{Ш|Напой}}, {{Ш|ХК-каманда}}, {{Ш|Персанаж «Зорных войнаў»}}, {{Ш|ФТкаманда2А}}. З шаблонам {{Ш|ФТкаманда}} не выпраўлены напрыклад артыкул [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2022/2023]]. [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 23:21, 12 сакавіка 2023 (+03)
::::::: {{Ш|Пачатак схаванага блока}}, як у [[Special:Diff/4374320|гэтай праўцы]].--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 23:27, 12 сакавіка 2023 (+03)
::::::: {{Ш|Картка ўніверсітэта ЗША}}, як у [[Special:Diff/4374238|гэтай праўцы]].--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 23:29, 12 сакавіка 2023 (+03)
::::::: [[Special:Diff/4365950|тут]] увогуле штосьці незразумелае, так разумею трэба старонкі з {{Ш|ФутболТабліца4}} адкатваць.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 00:06, 13 сакавіка 2023 (+03)
::::::::вернуць сцяг і адразу адкачу.[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 00:33, 13 сакавіка 2023 (+03)
::::::::Калі гаворка аб адмене праўкі (г.зн. дзе гэта было не трэба зусім) - мне патрэбныя толькі назвы шаблонаў. Калі ж гаворка пра тое, што выдаленне трэба, але зроблена не цалкам - дарэчныя і дэталі з прыкладамі.[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 00:54, 13 сакавіка 2023 (+03)
:::::::::Трэба адмяніць праўку ўсюды там, дзе ёсць пералічаныя вышэй шаблоны. Няма сітуацый, дзе штосьці недароблена і трэба зрабіць па-іншаму. [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 09:24, 13 сакавіка 2023 (+03)
::::::::::{{done}}[[Адмысловае:Contributions/95.133.68.7|95.133.68.7]] 23:37, 13 сакавіка 2023 (+03)[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 23:37, 13 сакавіка 2023 (+03)

== нестандартныя задачы ==
{{Перанесена з|Размовы з удзельнікам:Be112#Бот}}
Магу прапанаваць наступныя задачы для бота (нестандартныя, але і не вельмі складаныя):
# Выправіць спасылкі ў шаблоне {{Ш|значэнні}}. Гэты шаблон мусіць даваць спасылку на неадназначнасць, але зараз бываюць старонкі, дзе ён спасылаецца на іншы артыкул або нават на саму старонку. Напрыклад [https://be.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&amp;oldid=4339325 вось тут] я гэтую сітуацыю выпраўляў уручную. Дадаванне &quot;2=&quot; якраз будзе вырашаць праблему.
# Выправіць парадак раздзелаў «Зноскі», «Літаратура» і «Спасылкі». Яны мусяць ісці менавіта ў такім парадку, але ў некаторых артыкулах ён іншы (часцей за ўсё, ідуць спачатку «Спасылкі», а потым «Зноскі»). Раздзел «Зноскі» звычайна страваецца шаблонам {{Ш|Зноскі}}.
--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 11:02, 15 лютага 2023 (+03)
:{{ping|Artsiom91}}Добрай раніцы, у абодвух выпадках праблема заключаецца не ў тым, як замяніць, а ў тым як адшукаць. Да прыкладу, у першым выпадку, я выказаў здагадку, што ўсе артыкулы з паказаным шаблонам, але без &quot;(значэнне)&quot; (а іх больш за 6000) - загадзя памылковыя, але пры праглядзе знойдзеных артыкулаў знайшоў [[Гідра (сузор’е)|вось гэтую]], дзе спасылка на старонку неадназначнасці - дакладная, але вось найменне [[Гідра|старонкі неадназначнасці]] - няслушнае. В.а. пры адсутнасці уніфікацыі немагчыма вызначыць крытэры, па якіх штосьці мяняць, без праверкі ў рэжыме рэальнага часу старонкі, куды спасылаецца шаблон на прадмет ці з'яўляецца яна старонкай неадназначнасці ці не, што, у цэлым, магчыма, але вельмі рэсурсаёмістае (з тэксту кожнага артыкула трэба вывуджваць назву старонкі, куды спасылаецца шаблон, затым, да прыкладу, запытваць тэкст ужо гэтага артыкула, аналізаваць яго, і толькі ў выпадку, калі гэта не старонка неадназначнасці... Рабіць незразумела што, бо ніякай уніфікацыі імёнаў старонкі неадназначнасцяў - не існуе - і адгадаць імя старонкі неадназначнасці для гэтага значэння - немагчыма.
:Іншымі словамі - калі вы дапаможаце з крытэрам выбаркі &quot;памылковых&quot; артыкулаў з такім шаблонам і сапраўды вызначыць, што менавіта трэба зрабіць з шаблонам (проста дадаць &quot;2=&quot; пасля &quot;|&quot; - гэта самае простае) - то, так, гэта ўсё ( абедзве задачы) выканальна.[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 07:07, 16 лютага 2023 (+03)
:: Нейкая ўніфікацыя ёсць, старонкі неадназначнасцей заўсёды называюцца або без удакладненняў, або з удакладненнем « (значэнні)». У цэлым лепей глядзець на старонку, куды ідзе спасылка, і правяраць, ці з’яўляецца яна неадназначнасцю. Гэта сапраўды можа быць рэсурсаёмка, але не бачу тут праблемы з пункту гледжання правак, бо рэсурсы ідуць на загрузку і аналіз старонак, а не змяненне. На старонцы [[Гідра (сузор’е)]] стаіць шаблон {{Ш|значэнні2}}, у ім выпраўляць не трэба, ён заўсёды працуе правільна (так, зараз гэта перасылка, але гістарычна шаблон {{Ш|значэнні}} быў асобным і самастойна дадаваў удакладненне « (значэнні)», пасля быў перапрацаваны, адсюль гэтая праблема і з’явілася), такім чынам і колькасць старонак для праверкі зменшыцца. Калі правяраць іншую старонку на неадназначнасць складана, то можна для пачатку праверыць спасылкі «самога на сябе», то бок калі ў артыкуле [[Асіна]] стаіць {{tlp|значэнні|Асіна}}, то без дадатковых загрузак бачна, што гэта спасылка на гэтую ж старонку, і гэта можна выправіць дадаваннем «|2=».--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 09:27, 16 лютага 2023 (+03)
:::{{ping|Artsiom91}}так, вы маеце рацыю, рэсурсы марнуюцца, у асноўным, лакальныя, а не серверныя, проста патрэбная будзе больш складаная працэдура праверкі.
:::Але гэта таксама час ;) Вядома, задача сама па сабе нетрывіяльная, і таму - цікавая, хоць і супярэчыць вашым словам аб &quot;нескладанасці&quot; (бо яе рэалізацыя некалькі заблытаная).
:::Дзякуй за ўдакладненне з гісторыяй шаблона &quot;значэнні2&quot; - але гэта сапраўды скароціць пошук, бо сапраўды для мяне той факт, што гэта перасылка - мела значэнне пры папярэднім пошуку і, адпаведна, аналізе задачы.
:::Наконт спасылкі &quot;на сабе&quot; - так, вы маеце рацыю, гэта можна рабіць лакальна без дадатковых запытаў - спрабаваў уключыць такую праверку ў запыт пошуку, каб іх вылучыць з агульнага спісу, але ў мяне не выйшла.
:::Таксама падчас даследавання яшчэ аднаго перанакіраванні - {{Ш|otheruses}}, я, па-першае, выявіў, што першую пастаўленую вамі задачу прасцей рабіць [[special:diff/4343499|вось так]]. Як вы гледзіце на такое рашэнне?
:::А па-другое - выявіў некаторую колькасць памылковых пераадрасацыяў (у нікуды), як створаных аўтаматычна ([[Валынь]],[[Абеліск]],[[Руіны]],[[Лазаравічы]]), так і ўручную ([[Бленхеймскі палац]],[[Эўр (міфалогія)]],[[Трэк (ядзерная фізіка)]],[[Канстанцін Альшанскі (дэсантны карабель)]],[[Бітва пры Дырахіі (1081)]],[[Жалезны крыж]],[[Куру (касмадром)]],[[Іпадром (станцыя метро, Кіеў)]]). Што рабіць з такімі? Бо вялікая верагоднасць, што яны сустрэнуцца і ў працэсе апрацоўкі выключна {{Ш|значэнні}}.
:::Да прыкладу, у [[схіленне (астраномія)]] - як шаблон не змяняй - старонкі неадназначнасці не існуе ні ў якім выглядзе.
:::У прыкладзе ж [[плошча]] - з аднаго боку - для пастаўленай вамі задачы дастаткова проста выдаліць існуючы параметр, але з другога - навошта наогул патрэбен гэты шаблон там, калі старонкі нявызначанасці проста не існуе? Такім чынам - зусім незразумела, што ж менавіта лепш рабіць з такім адначасова і памылковым (пасылаецца на сябе) і бескарысным (старонкі неадназначнасці не існуе ў прынцыпе) шаблонам?
:::У прыкладзе [[галактыка]] - ні даданне &quot;2=&quot; (тады будзе спасылацца на [[Галактыка, значэнні (значэнні)]]), што з'яўляецца асобнай памылкай наймення старонак неадназначнасці - не ў дужках, а праз коску) ні выдаленне параметра (тады будзе спасылацца на [[Галактыка (значэнні)]]) не дапаможа, бо старонкі неадназначнасці ні ў якім выглядзе ўсё роўна няма.
:::Што рабіць у такіх выпадках?[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 11:47, 16 лютага 2023 (+03)
:::: Праўкі кшталту [[special:diff/4343499]] таксама дапамагаюць, толькі трэба сачыць, што спасылка мусіць ісці менавіта на асноўную назву старонкі з даданнем « (значэнні)», а не нешта іншае (напрыклад, у артыкуле [[Галактыка]] зараз стаіць {{tlp|значэнні|Млечны Шлях}}). Калі шаблон зараз стварае «чырвоную» спасылку, то змяняць яе не трэба. Такая спасылка не вельмі добрая, але з цягам часу старонкі неадназначнасцей могуць быць створаны. Таксама, старонкі з такімі спасылкамі збіраюцца ў катэгорыю [[:Катэгорыя:Іншыя значэнні: старонка не існуе]], яе перагляд і ачыстка складаюць асобную задачу, пэўна бот з ёй ужо не справіцца. Наконт сітуацыі з артыкулам [[плошча]], то на мой погляд спасылка на неіснуючую старонку лепей спасылкі «на самога сябе». Калі ўручную, то звычайна проста выдаляю шаблон, ацаніўшы што старонак з падобнымі назвамі не існуе і старонка неадназначнасці не з’явіцца ў будучыні — але для бота гэта будзе надта складана, таму можна зрабіць і спасылку на неіснуючую старонку. Прыклад з галактыкай не варта апрацоўваць, бо там зараз спасылка на неіснуючую старонку, але можна для надзейнасці не мяняць спасылкі, дзе ёсць коска ў назве.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 12:10, 16 лютага 2023 (+03)
::::: {{ping|Artsiom91}}так, з галактыкай я паспяшаўся (ды і тамака я паглядзеў не туды, а менавіта - дзе выкарыстоўваецца зусім іншы шаблон {{Ш|пра}}).
::::: Добра, тады, улічваючы вашы дапушчэнні з чырвонымі спасылкамі, зыходжу з таго, каб... толькі проста шукаць і выдаляць першы параметр шаблону {{Ш|значэнні}} (што проста дадасць &quot; (значэнні)&quot; да такой ужо існай спасылкі), калі ён супадае з назвай старонкі. Правільна? Ці я нешта выпусціў?[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 12:40, 16 лютага 2023 (+03)
:::::: Так, асноўную праблему такія праўкі вырашаць.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 12:43, 16 лютага 2023 (+03)
::::::#{{Зроблена}}
::::::#{{ping|Artsiom91}}абмяркуем другую?[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 13:36, 17 лютага 2023 (+03)
::::::: Так, можна. Сёння якраз давялося зрабіць адпаведную праўку, гл. [[special:diff/4344588]].--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 13:54, 17 лютага 2023 (+03)
::::::::{{ping|Artsiom91}}што наконт дадатковых раздзелаў у прамежку, як [[Хатынь|тут]]?[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 13:21, 18 лютага 2023 (+03)
::::::::: {{ping|Be112}}, раздзелы «Зноскі», «Спасылкі» і «Літаратура» мусяць быць у самым канцы пасля ўсіх астатніх раздзелаў. Таму, калі ёсць магчымасць, то варта іх перанесці ўніз.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 13:27, 18 лютага 2023 (+03)
::::::::::{{ping|Artsiom91}}{{Ш|Бібліяінфармацыя}} [[special:diff/4347165#Літаратура|адносіцца да раздзела літаратуры]] ці [[special:diff/4347196|павінен знаходзіцца пасце раздзела спасылак (у канцы)]]? Задачу вельмі моцна ўскладняе немагчымасць ідэнтыфікаваць адназначна канец апошняга раздзела...[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 10:59, 19 лютага 2023 (+03)
::::::::::: {{ping|Be112}}, шаблоны {{Ш|Бібліяінфармацыя}} і іншыя навігацыйныя шаблоны ў канцы артыкула не адносяцца ні да якога раздзела, таму мусяць знаходзяцца ў самым канцы. Так, пэўна можа быць цяжка вызначыць канец раздзела. Думаю, варта лічыць, што калі радок пачынаецца з фігурнай дужкі, то гэта шаболн і ўжо ні да якога раздзела не адносіцца.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 11:04, 19 лютага 2023 (+03)
::::::::::::{{ping|Artsiom91}}добра. нажаль, такое не працуе, бо шаблоны [[special:diff/4346702|(у тым ліку ў падзеле літаратуры)]] бываюць не толькі навігацыйнымі[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 11:29, 19 лютага 2023 (+03)
{{Шаблон:Адступленне|:::::::::::::}}Яшчэ [[Рагацік язычковы#Літаратура|прыклад]] [[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 11:50, 19 лютага 2023 (+03)
: Звычайна ў раздзелах літаратуры і спасылак шаблоны ідуць не ад пачатку радка, а пасля зорачкі. Навігацыйныя шаблоны ж ад пачатку радка.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 11:59, 19 лютага 2023 (+03)
::Так, не звярнуў на гэта ўвагі, паспрабую выкарыстоўваць. Што наконт падзелу [[Гардзей Кліманскі#Гл. таксама]] - дзе ён павінен знаходзіцца адносна зносак? Ён таксама часта сустракаецца [[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 12:07, 19 лютага 2023 (+03)
::{{ping|Artsiom91}}...ці [[Антон Фурс#Гл. таксама|тут]]? [[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 12:33, 19 лютага 2023 (+03)
::: Раздзел «Гл. таксама» мусіць быць перад раздзеламі «Зноскі», «Літаратура» і «Спасылкі».--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 12:43, 19 лютага 2023 (+03)
::::{{ping|Artsiom91}}[[Інфарматыка|Добры прыклад]] для тэсту размяшчэння стандартных раздзелаў. Як тут? А куды падзець нататкі? [[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 12:50, 19 лютага 2023 (+03)
::::: Так, размешчаны як трэба. Могуць быць раздзелы «Нататкі» ці «Заўвагі», тады яны ідуць пасля «Гл. таксама», перад «Зноскі».--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 12:54, 19 лютага 2023 (+03)
::::::{{ping|Artsiom91}}А [[Заходні фронт Першай сусветнай вайны#Крыніцы|гэта]] яшчэ куды?[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 13:40, 19 лютага 2023 (+03)
::::::: Назва раздзела «Крыніцы» састарэла, ён мусіць быць пераназваны або аб’яднаны з раздзеламі «Літаратура» або «Спасылкі». Бот пэўна не зможа яго апрацаваць у агульным выпадку, таму можна пакідаць яго як ёсць на сваім месцы.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 13:45, 19 лютага 2023 (+03)
::::::::колькі ж у яго назваў... [[Вялікае Княства Літоўскае#Першакрыніцы]] Яшчэ і назвы стандартных раздзелаў дублююцца.... [[Вялікае Княства Літоўскае#Літаратура]] [[Вялікае Княства Літоўскае#Літаратура 2]] [[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 13:48, 19 лютага 2023 (+03)
::::::::: Так, раздзел «Спасылкі» таксама можа называцца «Вонкавыя спасылкі», «Знешнія спасылкі» і падобнае. Бачыў і проста паўтор раздзелаў (дадавалі раздзел, не заўважыўшы што ён ужо ёсць). Інакш як рукамі такое не выправіць.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 13:52, 19 лютага 2023 (+03)
{{ад|::::::::::}}дурдом, і тут ([[Праспект Ракасоўскага (Мінск)#Спасылкі]], [[Праспект Ракасоўскага (Мінск)#Спасылкі 2]]) дублююцца.[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 13:57, 19 лютага 2023 (+03)
і [[special:diff/4190333#Спасылкі|яшчэ]], на гэты раз дублююцца зноскі ({{Ш|зноскі}} {{Ш|заўвагі}})[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 14:10, 19 лютага 2023 (+03)

выкарыстаны тэг &lt;code&gt;[[Пермскі нацыянальны даследчы політэхнічны ўніверсітэт#Зноскі|&amp;lt;references /&amp;gt;]]&lt;/code&gt; [[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 14:17, 19 лютага 2023 (+03)

а гэта ([[Hogwarts Legacy#|Спасылкі]] замест зносак) ўвогуле ламае ўсю логіку... [[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 14:23, 19 лютага 2023 (+03)

{{ping|Artsiom91}}з прычыны няпоўнай пэўнасці задачы я не магу скласці пошукавы запыт без таймаўту, таму адзначаю гэтую задачу выкананай, бо тыя вынікі, што выдаваліся па запыце з таймаўтам, ужо апрацаваны. Калі ў вас атрымаецца скласці якасны пошукавы запыт з поўным пералікам артыкулаў якія падлягаюць апрацоўцы - можна працягнуць апрацоўку гэтай задачы ў гэтай тэме ці ў любой іншай у будучыні.

{{Зроблена}}[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 00:26, 20 лютага 2023 (+03)

== Сярэбраны / срэбраны ==
У сувязі з большай пашыранасцю катэгорй з назвай [https://be.m.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B4%D0%BC%D1%8B%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%B5:PrefixIndex?prefix=%D0%9A%D0%B0%D1%82%D1%8D%D0%B3%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F%3A%D0%A1%D1%8F%D1%80%D1%8D%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B&amp;namespace=0 сярэбраны] (больш за [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B4%D0%BC%D1%8B%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%B5:PrefixIndex?prefix=%D0%9A%D0%B0%D1%82%D1%8D%D0%B3%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F%3A%D0%A1%D1%80%D1%8D%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B&amp;namespace=0 срэбраны]) варта прывесці да адзінага варыянту «сярэбраны». Падрабязнасці на старонцы [[Размовы:Рагозенскі сярэбраны скарб]].--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 22:20, 16 кастрычніка 2018 (MSK)
== недаведнік ==
Прашу выдаліць поле „тэлефон” і яго значэнне з [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Адмысловае:Search&amp;limit=500&amp;offset=0&amp;ns0=1&amp;search=insource%3A%2Fтэлефон%5B+%3D%5D%2F+hastemplate%3AМузей 341 артыкула пра музеі] бо гэта парушае [[ВП:недаведнік]]. [[Адмысловае:Contributions/46.211.123.241|46.211.123.241]] 00:41, 6 лютага 2023 (+03)
:{{Зроблена}}</text>
      <sha1>6hsqclfnvnl11rrrcghg7m22dlofx8h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5171141</id>
      <parentid>5171140</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T09:04:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <origin>5171141</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="115859" sha1="sdrylnb4etfzyukf8besctt447d8ar2" xml:space="preserve">{{Index box}}
''На гэтай старонцы дадавайце, калі ласка, запыты на работу, якая лепш атрымаецца ў ботаў.''
{{Заданні для ботаў}}

== трыўмф* -&gt; трыумф* ==
Вельмі частая памылка (каля 249 артыкулаў) якую ручкамі папраўляць будзе складана. Бо там яшчэ і трыумфальны, і трыумфатар, у агулам усе аднакаранёвыя пішуцца праз у. --[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:04, 26 ліпеня 2026 (+03)

== [[Шаблон:Крыніцы/Слоўнік іншамоўных слоў]] ==
Змясціў нумар старонкі у шаблон. Ці магчыма цяпер ботам перанесці ў яго нумары ў артыкулах?--[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 10:42, 25 верасня 2024 (+03)

== Старонкі пра спадарожнікі планет ==
Было б добра дадаць (там, дзе няма) шаблоны:Картка, Крыніцы, Бібліяінфармацыя.--[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 07:45, 26 чэрвеня 2024 (+03)

== Хічкок -&gt; Хічкак ==
: Трэба ўсюды выправіць пад правільнае напісанне. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 13:22, 30 студзеня 2024 (+03)

=== Вынік ===
Усяго было 15 артыкулаў. Бот не спатрэбіўся. Выправіў рукамі. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:07, 28 лютага 2025 (+03)

== Замена бібліяграфічнай спасылкі шаблонам ==
У шэрагу артыкулаў пра населеныя пункты Гомельскай вобласці ёсць такая бібліяграфічная спасылка:

Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т.1, кн.1. Гомельская вобласць/С. В. Марцэлеў; Рэдкалегія: Г. П. Пашкоў (галоўны рэдактар) і інш. — Мн.: Белэн, 2004. 632с.: іл. Тыраж 4000 экз. ISBN 985-11-0303-9 ISBN 985-11-0302-0

Можна было б замяніць яе адпаведным шаблонам:

&lt;nowiki&gt;{{Крыніцы/ГВБ|1-1}}&lt;/nowiki&gt;

Спіс артыкулаў для аўтазамены можна атрымаць пошукам па паслядоўнасці сімвалаў &lt;code&gt;632с&lt;/code&gt;. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 16:54, 29 студзеня 2024 (+03)

:{{зроблена}} прайшоўся ботам па розных варыяцыях. Калі знойдзеце, дзе правілы не прымяніліся, прасігналізуйце калі ласка. Таксама буду замяняць пакрысе і іншыя тамы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 03:49, 6 красавіка 2026 (+03)

== соцен -&gt; соцень ==
У шэрагу артыкулаў пра віды роду [[Цыбуля|Allium]] можна было б замяніць ''соцен'' на ''соцень'' у кантэксце &lt;code&gt;яшчэ некалькі соцен відаў&lt;/code&gt;. Гаджэтам выпраўлення арфаграфіі, на жаль, не атрымліваецца гэта зрабіць, бо тэкст для аўтазамены знаходзіцца ў шаблоне. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 16:49, 29 студзеня 2024 (+03)

== &quot;У 1921—1945 гадах&quot; ==
Задача такая, змяніць &quot;У 1921—1945 гадах&quot; на &quot;З 1921 года&quot;. Адначасова, пасля абзаца, які пачынаецца гэтым выразам, дадаць абзац:

Пасля [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|паходу Чырвонай Арміі ў 1939 годзе]], у складзе [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]].

Магчыма, іншыя ўдзельнікі нешта яшчэ дадуць да задання. Я пачаў рабіў праз AWB, але аўтаматычна не магу дадаць абзац пра 1939 год, а артыкулах такіх 2000+. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 17:48, 2 снежня 2023 (+03)

:Абмеркаванне і прапановы могуць быць [[Вікіпедыя:Форум#&quot;У 1921-1945 гадах&quot; і &quot;З 1921 года&quot;|тут]]. -- [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 20:50, 2 снежня 2023 (+03)
::Я магу ўзяць на сябе задачу. У майго бота такіх абмежаванняў няма. Проста вызначыцеся з канкрэтнай задачай, уключаючы абнаўленні і дапаўненні. [[Удзельнік:Beafk|Beafk]] ([[Размовы з удзельнікам:Beafk|размовы]]) 06:39, 18 снежня 2023 (+03)

== прасталінейны -&gt; просталінейны ==
{{закрыта}}
Трэба выправіць усе формы прасталінейны ў адпаведныя формы просталінейны. Нешта ў мяне праз AWB тэхнічна не атрымліваецца напісаць рэгулярны выраз. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 12:02, 19 верасня 2023 (+03)

:Можна паспрабаваць так:
:&lt;syntaxhighlight lang=&quot;xml&quot;&gt;&lt;Typo word=&quot;прасталінейны&quot; find=&quot;\b([пП])расталінейн(\w+)\b&quot; replace=&quot;$1росталінейн$2&quot; /&gt;&lt;/syntaxhighlight&gt; [[Адмысловае:Contributions/78.158.4.110|78.158.4.110]] 12:18, 19 верасня 2023 (+03)
::Трэба каб яно спачатку знайшло ўсе формы прАсталінейн-, можна, вядома, рукамі знайсці ўсё, але дужа гэта доўга і ў працэсе яшчэ памылак можна нарабіць. [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 12:57, 19 верасня 2023 (+03)
{{закрыта-канец}}
Зроблена. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 19:55, 20 верасня 2023 (+03)

== Ваўняны ў шарсцяны ==

Вітаю, калі ласка, па ўсім аб'ёме раздзелу патрэбна змяніць ваўняныя тканіны на шарсцяныя тканіны. Дзякуй за будучую працу--&lt;font face=&quot;Segoe Script&quot;&gt;[[Удзельнік:Хомелка|Хамелка]]/ [[Размовы з удзельнікам:Хомелка|разм.]]&lt;/font&gt; 08:41, 18 мая 2023 (+03)
:{{ping|Хомелка}}Прыклады змен, якія неабходна выканаць? Няўжо гэта ўсё ж не розныя тканіны ([[Баваўняная тканіна]], [[Шарсцяная тканіна]])? Калі не, то можа спачатку аб'яднаць самі артыкулы аб тканінах?[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 14:42, 2 чэрвеня 2023 (+03)
:: Баваўняныя (расліннае паходжанне) і шарсцяныя (жывёльнае паходжанне) - гэта рознае зусім. Размова пра ваўняныя ад [[воўна]]. Там гістарычна склалася, што матэрыял воўна, а тканіна - шарсцяная.--&lt;font face=&quot;Segoe Script&quot;&gt;[[Удзельнік:Хомелка|Хамелка]]/ [[Размовы з удзельнікам:Хомелка|разм.]]&lt;/font&gt; 14:45, 2 чэрвеня 2023 (+03)

== Зламаныя зноскі ==

Вітаю. Выявілася такая праблемка, калі ў рэфах імя зноскі было не пазначана, то [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%91%D1%83%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D1%8F%D0%B4%D0%B7%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B7%D1%8C_%D1%83_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96&amp;diff=4256196&amp;oldid=4069552 пасля праўкі гэтага бота з'яўляецца памылка]--&lt;font face=&quot;Segoe Script&quot;&gt;[[Удзельнік:Хомелка|Хамелка]]/ [[Размовы з удзельнікам:Хомелка|разм.]]&lt;/font&gt; 18:31, 10 сакавіка 2023 (+03)
:[[meta:User talk:InternetArchiveBot#Empty ref name]][[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 23:12, 11 сакавіка 2023 (+03)

== Катэгорыі для шаблонаў ==
Згодна з рэкамендацыяй [[Вікіпедыя:Катэгарызацыя#Катэгорыі па-за асноўнай прасторай]], шаблоны катэгарызуюцца ў падпрасторы [[:Катэгорыя:Шаблоны]], у катэгорыі для артыкулаў уваходзіць не павінны. Адпаведна, трэба прыбраць са старонак шаблонаў і іх дакументацый катэгорыі, якія не змяшчаюць спалучэнне «шаблон».--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 14:04, 6 сакавіка 2023 (+03)
:Як наконт [[Шаблон:На карце/Беларусь]] і [[:Катэгорыя:Шаблоны пазіцый на карце]] - гэта дапушчальная катэгорыя, або яе трэба выдаліць, як не падлягае падпрасторы [[:Катэгорыя:Шаблоны]] (бо тады яна павінна мець імя [[:Катэгорыя:Шаблоны:Шаблоны пазіцый на карце]])?[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 00:18, 12 сакавіка 2023 (+03)
:: Дапушчальныя катэгорыі, якія змяшчаюць спалучэнне літар &quot;шаблон&quot; (з вялікай або маленькай Ш). [[:Катэгорыя:Шаблоны пазіцый на карце]] падыходзіць, бывае напрыклад [[:Катэгорыя:Матэматычныя шаблоны]] і [[:Катэгорыя:Вікіпедыя:Падстаронкі шаблонаў]]. То бок неабавязкова пачынацца менавіта з Катэгорыя:Шаблоны: .--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 09:22, 12 сакавіка 2023 (+03)
:::зноў жа ўсё ўпіраецца ва крытэры пошуку - катэгорый - больш за 90000, шаблонаў - больш за 25000. Пераборам гэта рабіць немагчыма.[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 04:53, 14 сакавіка 2023 (+03)
:{{ping|Artsiom91}} вы можаце ўявіць хаця б некалькі прыкладаў шаблонаў з падобнай праблемай? Гэта неабходна для тэсціравання.[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 02:47, 18 сакавіка 2023 (+03)
::{{ping|Be112}}, такіх напрыклад шмат у катэгорыі [[:Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Снукерныя турніры]]. [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 09:47, 18 сакавіка 2023 (+03)
:::{{ping|Artsiom91}}Пасля робата вам вызначана трэба будзе апрацаваць дадаткова [[special:diff/4390648|адзінкавыя праўкі]] ўручную на прадмет іх вернасці, бо я не магу ўлавіць тую неапісальную логіку прастаноўкі катэгорый, што ў такіх шаблонах прысутнічае.[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 19:08, 18 сакавіка 2023 (+03)
:::некаторыя шаблоны [[special:diff/4390957|застаюцца без катэгорый]][[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 20:01, 18 сакавіка 2023 (+03)
::::Нармальна, буду прастаўляць уручную [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 20:03, 18 сакавіка 2023 (+03)
:::вось такія сувязі - [[:Катэгорыя:Адценні]] -&gt; [[Шаблон:Колеры]] -&gt;  [[Шаблон:Адценні аранжавага колеру]] - складана адсачыць: ужо неяк уручную гэта рабіце. Мабыць, трэба ці ігнараваць ці ўмову па прасторах рабіць.[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 20:10, 18 сакавіка 2023 (+03)
::::Заблакаваў бота, бо робіць незразумела што. Вельмі часта псуе логіку шаблона. Нават калі трэба выдаліць шаблоны, чамусьці пераносіць у includeonly, што значыць у артыкулы, хоць гэтага не трэба. [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 20:54, 18 сакавіка 2023 (+03)
:::::А як робат можа здагадацца – катэгорыю з шаблону трэба выдаляць зусім (г.зн. не адлюстроўваць ні ў шаблоне ні ў артыкуле) ці толькі не адлюстроўваць у шаблоне (г.зн. змясціць у includeonly)? Зніміце блакаванне - засталося апрацаваць ~1500 шаблонаў (з ~16000) - пасля ўжо будзем разбірацца са зробленымі зменамі. Рабіць выключэнні дзеля &quot;правільнай&quot; (што наогул незразумела што значыць пакуль што) апрацоўкі пакінутых 1500 шаблонаў? я не бачу сэнсу.[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 21:01, 18 сакавіка 2023 (+03)
:::::зыходзячы з статыстыкі - бот сапраўды робіць змены ў менш за 4% апрацаваных шаблонаў, што азначае, што яшчэ 1500 апрацаваных шаблонаў пры гэтым працэнце дасць толькі ~60 новых змен. Затое ўжо сапраўды будзе ясна, што апрацаваны менавіта ўсе шаблоны. Разблакуйце.[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 21:06, 18 сакавіка 2023 (+03)
::::::Не трэба больш нічога апрацоўваць, трэба аткатваць усе зробленыя змены, бо ўсе яны робяць не тое што трэба. [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 21:12, 18 сакавіка 2023 (+03)
:::::::у сэнсе ўсё? што, напрыклад, [[special:diff/4391201|тут]] не так? адмяніць змены проста. іх усяго 545 – гэта 5 хвілін часу. Вось толькі што значыць ваша &quot;ўсё няправільна&quot;?[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 21:16, 18 сакавіка 2023 (+03)
::::::::Трэба выдаліць толькі тыя катэгорыі, што знаходзяцца ўнутры тэга noinclude (інакш ламаецца логіка шаблонаў, якія дадаюць катэгорыі ў артыкулы пры пэўных умовах), і не трэба пераносіць іх у тэг includeonly, то бок проста прыбраць і ўсё. [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 21:31, 18 сакавіка 2023 (+03)
:::::::::у якім працэнце выпадкаў робат зрабіў менавіта так? у большасці выпадкаў ён перакладае катэгорыю са &quot;ўсюды&quot; ў &quot;толькі ў артыкуле&quot; (г.зн. змяшчае ў includeonly) ці [[special:diff/4391147|прыбірае бескарыснае дубляванне]] (змяшчаючы ў includeonly), г.зн. у пераважнай большасці выпадкаў бот працуе правільна. Дайце адпрацаваць яшчэ 70 шаблонаў - потым будзем &quot;прыдумляць&quot; як выправіць &quot;сапсаваную логіку&quot; у тых некалькіх адсотках змен, што ўжо зроблены.[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 21:39, 18 сакавіка 2023 (+03)
:::::::зменам падлягае яшчэ 70 шаблонаў (з 1500). Можа ўсё ж дасце ўнесці ў іх змены робатам?[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 21:20, 18 сакавіка 2023 (+03)
::::::::Не, навошта. Для значнай часткі зробленых правак увогуле шаблоны былі ў парадку і не патрабавалі ніякага выпраўлення. А ганяць праўкі туды-сюды няма сэнсу. Тое што робат паспеў нарабіць я ўжо адкатваю. [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 21:37, 18 сакавіка 2023 (+03)
:::::::::я кажу пра новыя, яшчэ неапрацаваныя шаблоны, якія робат не паспеў апрацаваць да блакавання. Вы ж самі кажаце, што робат, у цэлым, адпрацаваў усё правільна. Дык дайце скончыць.[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 21:43, 18 сакавіка 2023 (+03)
{{ping|Artsiom91}}Відаць, я не разумею сэнсу гэтага задання. Ці правільна я разумею, што бягучым заданнем больш няма сэнсу займацца?[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 21:45, 18 сакавіка 2023 (+03)

:Давайце разбірацца. У цэлым здаецца правільна разумееце, але магчыма не так лёгка адрозніваць катэгорыі, якія трэба апрацоўваць і якія не. У большасці выпадкаў катэгорыі прапісваюцца ў шаблонах у адным трох спосабаў: унутры noinclude, унутры includonly, або ні там ні там, але тады пры пэўных умовах (унутры #if і падобнага). Апрацоўваць трэба толькі першыя, бо толькі яны з’яўляюцца катэгорыямі самога шаблона. Па факце ж нярэдка тыя катэгорыі, якія былі ўнутры #if і падобных умоў пераносіліся ў includonly і ўжо без ніякіх умоў, што няправільна. Таму трэба апрацоўку катэгорый, што не трапляюць у noinclude, увогуле прыбраць, бо там звычайна ўсё нармальна. [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 21:52, 18 сакавіка 2023 (+03)

::вельмі складана (немагчыма?) аддзяліць катэгорыі, якія знаходзяцца ва ўмове, т.я. немагчыма стварыць правіла, якое б адназначна апісвала &quot;ўмову&quot; цалкам, каб яго ігнараваць беспамылкова. Блытаніна ўзнікае з-за шматразовага выкарыстання фігурных дужак як для ўмоў, так і для зменных, што вельмі моцна ўскладняе такую задачу. а улічваючы, што такіх выпадкаў - ад сілы - дзясяткі - я не бачу сэнсу гэтым займацца, таму бот &quot;памылкова&quot; апрацоўвае і такія катэгорыі (але такія змены відавочна можна досыць хутка адмяніць і апрацаваць уручную, прынамсі бот паказвае такім зменай на патэнцыйную праблему бягучага задання).
::У пераліку катэгорый вы забыліся паказаць таксама тыя катэгорыі, што ўтрымліваюцца за межамі noinclude/includeonly, але бот іх звяртае і, у выпадку, калі катэгорыя не змяшчае словы &quot;шаблон&quot; змяшчае яе ў includeonly - што тут няправільна? noinclude таксама апрацоўваецца, але па прынцыпе не выдаленні &quot;няправільнай&quot; для шаблону катэгорыі, а памяшканні яе таксама ў includeonly.
::зноў жа паўтараю - трэба &quot;дарабіць&quot; яшчэ 70 шаблонаў, а потым ужо зыходзіць з існых змен, а не &quot;на паўдарогі&quot; змяняць логіку змен - інакш будзе суцэльная блытаніна... Калі вы згодны, што, у цэлым, бот робіць усё правільна , Дайце скончыць такія ботам.[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 22:18, 18 сакавіка 2023 (+03)
:::Не згодзен з тым, што бот робіць правільна. [[Special:diff/4391025|Вось такія праўкі]] проста памылковыя. Правільная праца бота не павінна выклікаць неабходнасць перагляду і тым больш неабходнасць адкату вялікай колькасці правак. Мне ўсё роўна трэба будзе пераглядаць усе праўкі, дадаваць катэгорыі там дзе трэба. Можаце апрацаваць тыя артыкулы, што засталіся, і проста скласці спіс тых, што трэба змяніць. Напішыце мне на старонку размоў, калі-небудзь выпраўлю. [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 22:31, 18 сакавіка 2023 (+03)
нешта я зусім не разумею логікі [[special:diff/4391216|гэтай змены]]
вы ж вярнулі шаблон у катэгорыю, якая не адпавядае [[Вікіпедыя:Катэгарызацыя#Катэгорыі па-за асноўнай прасторай|рэкамендацыям, на якія вы ж дасылаліся ў пачатку]]...[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 22:29, 18 сакавіка 2023 (+03)

:Так, што ж зробіш, у мяне няма магчымасці хутка пераглядзець 500+ правак. Калі-небудзь перагляджу і выпраўлю ўручную, як трэба. [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 22:32, 18 сакавіка 2023 (+03)
::адмяняць 100% правак дзеля выпраўлення патэнцыйна няслушнай, якая патрабуе жывой увагі, 1%? Гэта недарэчна. Наце вам яшчэ 70 шаблонаў, дзе патэнцыйна неабходныя змены ў адпаведнасці з заданнем:
{{Hider
|title = Загаловак блока
|content = [[Шаблон:Кавалер (дама) Вялікага крыжа ласкі магістра Мальтыйскага ордэна]]&lt;br&gt;[[Шаблон:Польшча, Генерал броні]]&lt;br&gt;[[Шаблон:Залаты крыж Заслугі з мячамі]]&lt;br&gt;[[Шаблон:Медаль абароны (Вялікабрытанія)]]&lt;br&gt;[[Шаблон:Ваенны медаль 1939—1945]]&lt;br&gt;[[Шаблон:Крыж За воінскую доблесць]]&lt;br&gt;[[Шаблон:Картка трамвая]]&lt;br&gt;[[Шаблон:Радыёстанцыя]]&lt;br&gt;[[Шаблон:МалПартала/Гродна]]&lt;br&gt;[[Шаблон:МалПартала/Кінематограф]]&lt;br&gt;[[Шаблон:Хакеіст2]]&lt;br&gt;[[Шаблон:Аэрапорт]]&lt;br&gt;[[Шаблон:Міфалагічны персанаж]]&lt;br&gt;[[Шаблон:Сайт]]&lt;br&gt;[[Шаблон:Раздзел Вікіпедыі]]&lt;br&gt;[[Шаблон:Кніжная серыя]]&lt;br&gt;[[Шаблон:Спектакль]]&lt;br&gt;[[Шаблон:Велагоншчык]]&lt;br&gt;[[Шаблон:Запаведная зона]]&lt;br&gt;[[Шаблон:Касмічная экспедыцыя да МКС]]&lt;br&gt;[[Шаблон:Хакейны клуб]]&lt;br&gt;[[Шаблон:Хвароба]]&lt;br&gt;[[Шаблон:Бальніца]]&lt;br&gt;[[Шаблон:Стадыён]]&lt;br&gt;[[Шаблон:Ордэн Князя Данілы I]]&lt;br&gt;[[Шаблон:Парк]]&lt;br&gt;[[Шаблон:Раён Масквы]]&lt;br&gt;[[Шаблон:Старажытны горад]]&lt;br&gt;[[Шаблон:Універсітэт]]&lt;br&gt;[[Шаблон:Rq/stress]]&lt;br&gt;[[Шаблон:Раён Берліна]]&lt;br&gt;[[Шаблон:Кіраўнікі Неапалітанскага каралеўства]]&lt;br&gt;[[Шаблон:Забруджванні]]&lt;br&gt;[[Шаблон:Планетарная туманнасць]]&lt;br&gt;[[Шаблон:Новы артыкул/Дакументацыя]]&lt;br&gt;[[Шаблон:Імя]]&lt;br&gt;[[Шаблон:Беларускі ордэн/Пералік узнагароджаных]]&lt;br&gt;[[Шаблон:Беларускі ордэн]]&lt;br&gt;[[Шаблон:Медаль імя Флорэнс Найтынгейл]]&lt;br&gt;[[Шаблон:Малая планета]]&lt;br&gt;[[Шаблон:Сорт]]&lt;br&gt;[[Шаблон:Твор сярэдневяковай літаратуры]]&lt;br&gt;[[Шаблон:ТБМ/Дакументацыя]]&lt;br&gt;[[Шаблон:Адзінкі ціску]]&lt;br&gt;[[Шаблон:Картка/Вікікрыніцы]]&lt;br&gt;[[Шаблон:Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь/Дакументацыя]]&lt;br&gt;[[Шаблон:Вялікія магістры Тэўтонскага ордэна]]&lt;br&gt;[[Шаблон:Песня]]&lt;br&gt;[[Шаблон:Вялікі крыж ордэна Саксен-Эрнесцінскага дому]]&lt;br&gt;[[Шаблон:Вялікі крыж ордэна Такоўскага крыжа]]&lt;br&gt;[[Шаблон:Румынскі крыж «За пераход цераз Дунай»]]&lt;br&gt;[[Шаблон:IPAc-en]]&lt;br&gt;[[Шаблон:Крыніцы/Хто жыве ў Беларусі]]&lt;br&gt;[[Шаблон:Кнігі пра Міжзем’е]]&lt;br&gt;[[Шаблон:Картка навуковай арганізацыі]]&lt;br&gt;[[Шаблон:Сімфоніі Моцарта]]&lt;br&gt;[[Шаблон:Картка персанажа]]&lt;br&gt;[[Шаблон:+ІПК/ВМ]]&lt;br&gt;[[Шаблон:+ІПК/]]&lt;br&gt;[[Шаблон:Медаль Вызвалення Клайпеды]]&lt;br&gt;[[Шаблон:WAM user 2018]]&lt;br&gt;[[Шаблон:Дамен верхняга ўзроўню]]&lt;br&gt;[[Шаблон:MSK+7]]&lt;br&gt;[[Шаблон:MSK+8]]&lt;br&gt;[[Шаблон:Шэф-камандор Легіёна Пашаны (Філіпіны)]]&lt;br&gt;[[Шаблон:Легенда спіса астэроідаў/Шапка]]&lt;br&gt;[[Шаблон:Аазіс]]&lt;br&gt;[[Шаблон:Кінапрэмія]]&lt;br&gt;[[Шаблон:Cite paper]]&lt;br&gt;[[Шаблон:Хімічны элемент]]
|hidden =1
}}
::на гэтым прапаную бягучае заданне лічыць завершаным. {{done}}
[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 00:00, 19 сакавіка 2023 (+03)

== Ключ сартавання для асноўных артыкулаў катэгорый ==
Згодна з рэкамендацыяй [[Вікіпедыя:Катэгарызацыя#Катэгорыі-эпанімы]], асноўныя артыкулы катэгорый мусяць катэгарызавацца ў ёй з ключом « » (прагалам). Аднак, зараз у многіх выпадках стаіць катэгарызацыя без спецыяльнага ключа або з ключом «*», трэба гэта выправіць. Асноўнымі прапаную лічыць артыкулы, якія супадаюць па назве з катэгорыямі і ўваходзяць у іх.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 14:00, 6 сакавіка 2023 (+03)
:але па якім крытэры знайсці &quot;артыкулы, супадаючыя па назве з катэгорыямі&quot;? Таксама задача была б больш зразумелая на які-небудзь прыкладзе...[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 00:11, 12 сакавіка 2023 (+03)
:: Прыклад: [[:Катэгорыя:Мадурай]], у ёй асноўны артыкул [[Мадурай]]. Катэгорыя там запісана як &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[Катэгорыя:Мадурай]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;, без ключа сартавання, трэба зрабіць &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[Катэгорыя:Мадурай| ]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; — з пустым ключом. Шукаць пэўна лепей узяўшы ўсе назвы артыкулаў і ўсе назвы катэгорый, знайсці тыя што супадаюць па назве.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 09:27, 12 сакавіка 2023 (+03)
:::{{ping|Artsiom91}} а якія крытэры пошуку такіх артыкулаў?[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 04:26, 14 сакавіка 2023 (+03)
:::а як узяць усе назвы артыкулаў і ўсе назовы катэгорый? ;) Хіба недзе ёсць іх спіс? І нават калі ёсць - ці ёсць такі, які выходзіць за межы 5000 кэша (артыкул у вікіпедыі, калі што, больш за 200000)?[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 04:29, 14 сакавіка 2023 (+03)
:::: Не ведаю які сродкамі карыстаецеся для працы бота, я карыстаўся DotNetWikiBot (гл. [[:ru:Википедия:Боты#.NET]]), там можна атрымаць спіс усіх старонак пэўнай прасторы.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 09:36, 14 сакавіка 2023 (+03)
:вы маеце на ўвазе зрабіць такія змены датычна поўнага спісу катэгорый ці толькі [[:Катэгорыя:Катэгорыі-эпанімы|катэгорый-эпанімаў]]? т.я. [[:Катэгорыя:Мадурай]] не ставіцца да такіх, прынамсі паводле існай структуры катэгорый.[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 12:51, 14 сакавіка 2023 (+03)
:: Маю на ўвазе зрабіць так: 1) атрымаць поўны спіс катэгорый і артыкулаў (толькі назвы), 2) з назваў катэгорый і артыкулаў выбраць толькі тыя, што супадаюць (іх ужо будзе не 200000, а значна меней), 3) апрацаваць атрыманы спіс эпанімаў. [[:Катэгорыя:Катэгорыі-эпанімы]] можна апрацаваць, але там сапраўды не ўсё, недапрацавана пакуль катэгарызацыя. Аднак, калі дадаць да іх населеныя пункты, адміністрацыйныя адзінкі, таксоны, універсітэты і факультэты, то амаль усё і будзе. Калі са спісам усіх старонках працаваць не атрымаецца, то можна зрабіць так.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 13:08, 14 сакавіка 2023 (+03)
::: як быць з [[102 да н.э.]]? [[d:Q44351|Вікідат]] ужо змяшчае [[d:Property:P910|сцвярджэнне]] і [[:Катэгорыя:102 да н.э.]] адлюстроўваецца нармальна, ці трэба дадаваць &quot;| &quot; да &quot;&lt;nowiki&gt;[[&lt;/nowiki&gt;Катэгорыя:102 да н.э.]]&quot; у такі артыкул? калі няма, то як зрабіць у вікідаце пошук па наяўнасці запоўненай уласцівасці P910/P301?[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 22:23, 14 сакавіка 2023 (+03)
::::Так, для гадоў таксама трэба ключ сартавання дадаваць. Вікіданыя можна спрабаваць выкарыстоўваць для вызначэння асноўных артыкулаў, але там далёка не заўсёды напоўнена. З дапамогай [[:d:Wikidata:SPARQL_query_service/Wikidata_Query_Help|SPARQL-запросаў]] можаце паспрабаваць штосьці атрымаць. [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 23:55, 14 сакавіка 2023 (+03)
:::::{{done}}, але часам трапляліся пераадрасацыі, доўга важдаўся з імі. Складана зразумець, як трэба было паводзіць сябе з імі - дадаваць катэгорыю прама на старонцы пераадрасацыі або на той, куды пераадрасацыя накіроўвае (бо тады імя катэгорыі і артыкулы неаднолькава і эфект ад &quot;|&quot; не назіраецца), у выніку - атрымалася сумесь (спачатку дадавалася прама на старонку пераадрасацыі - пры гэтым усё - указанне &quot;асноўнага артыкула&quot; у катэгорыі - выдатна падхапляла, потым - падобнае даданне катэгорыі ўжо выраблялася ў канчатковы артыкул пераадрасацыі, але, падобна, гэта не заўсёды &quot;працуе&quot;, т.е. &quot;| &quot; дадаю, але ў катэгорыі не з'яўляецца &quot;асноўны артыкул...&quot; з указаннем артыкула з некалькі іншым, чым у катэгорыі назовам).[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 12:03, 15 сакавіка 2023 (+03)
:::::[[Мадурай]] не мяняў, з прычыны таго, што сувязь з катэгорыяй, як асноўнага артыкула (p910/p301, ) ужо існуе ў вікідаце. Па гэтым жа прынцыпе, напрыклад, [[special:diff/4379820|гэтая праўка]] з'яўляецца таксама залішняй.[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 12:22, 15 сакавіка 2023 (+03)
:::::: Ключы сартавання патрэбны ў першую чаргу не для таго, каб пазначыць што артыкул асноўны ў катэгорыі, а для таго, каб у катэгорыі ён адлюстроўваўся першым. Вікіданыя гэта добра, але яны існуюць асоба і могуць мець разыходжанні. Усё ж адносіны паміж артыкуламі і катэгорыямі не заўсёды адназначныя, існуюць перасылкі, падобныя назвы і значэнні. --[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 12:25, 15 сакавіка 2023 (+03)
::::::: але хіба [[мадурай]] не першы ў спісе артыкулаў катэгорыі дзякуючы вікідаце? У вікідаце існуе больш за 35000 звязаных такім чынам артыкулаў з катэгорыямі і далёка не ўсюды назвы не толькі не аднолькавыя, але нават іх сувязь на першы погляд невідавочная. Плюс, як я заўважыў - вікідата мае прыярытэт (г.зн. калі я ў артыкуле стаўлю ключ сартавання &quot;| &quot;, асноўнай усё роўна застаецца артыкул, паказаны ў вікідаце, а не той, што я паказаў. просты прыклад [[:Катэгорыя:.NET Framework]]+[[.NET Framework]]. каб не шарсціць усе такія больш за 35000 артыкулаў, патрэбны канкрэтныя прыклады, дзе ў такіх выпадках (існаванне сувязі ў вікідаце) такая змена (даданне ключа ў артыкул) сапраўды мэтазгодна. плюс, падобна, робат праігнараваў змену артыкулаў з ужо існым ключом &quot;|*&quot; (прыклад - [[Лацінскія абрады]]+[[:Катэгорыя:Заходнія літургічныя абрады]]) - трэба будзе зноўку прайсціся па такіх артыкулах.[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 12:47, 15 сакавіка 2023 (+03)
:::::::[https://w.wiki/6Sen відавочная невідавочнасць спалучэння назваў у вікідаце]. артыкул [[Малдаўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка]] сапраўды не на першым месцы ў катэгорыі [[:Катэгорыя:Малдаўская ССР]] (калі казаць аб алфавітным спісе артыкулаў), але, як асноўны артыкул, - такі першы. І што рабіць у такім разе?[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 13:06, 15 сакавіка 2023 (+03)
:::::::: Лепей не чапаць такія выпадкі, бо бот не можа праверыць, што гэта артыкул ''сапраўды'' асноўны, і не быў дададзены ў Вікіданыя, напрыклад, з-за аднолькавых назваў у іншай мове.
::::::::[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 13:18, 15 сакавіка 2023 (+03)
:::::::::але тады вяртаемся да падобных [[мадурай]], бо менавіта таму я такія і не чапаў (за выключэннем [[:Катэгорыя:.NET Framework]], дзе артыкулы, з якой у вікідаце звязана катэгорыя ў беларускамоўнай вікіпедыі няма, але цалкам супадаючая з назвай катэгорыі - ёсць.[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 13:24, 15 сакавіка 2023 (+03)
::::::::::Выпадкі як Мадурай апрацоўваць трэба, бо 1) назва артыкула супадае з назвай катэгорыі, 2) артыкул уключаны ў гэтую катэгорыю. Адпаведна, у гэтым выпадку трэба паставіць пусты ключ сартавання. Новых катэгорый дадаваць не трэба. Што запісана ў Вікіданых не мае ролі. «Асноўны артыкул» паняцце вельмі неканкрэтнае, таму лепей на яго не завязвацца. [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 13:33, 15 сакавіка 2023 (+03)
{{ад|11}}ок, прайдуся яшчэ раз па супадаючым цалкам (!) у вікідаце назвам і па тых, дзе застаўся ключ &quot;|*&quot;. Што рабіць з [[special:diff/4378894|такімі]] зменамі?[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 13:57, 15 сакавіка 2023 (+03)

:Не трэба нічога з імі рабіць, я перагляджу і папраўлю дзе трэба. [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 14:02, 15 сакавіка 2023 (+03)
::што рабіць з [[пеніс]]ам?[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 19:57, 15 сакавіка 2023 (+03)
:::Не ўваходзіць у аднайменную катэгорыю, таму не чапаць. Дадаваць катэгорыі не трэба. Старонкі неадназначнасцей у цэлым можна ўсе прапускаць. [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 20:00, 15 сакавіка 2023 (+03)
::::я не буду зараз ствараць выключэнняў... трэба апрацаваць 20000 артыкулаў... Таксама, як і не магу дазволіць сабе не дадаваць катэгорыі (бо яна відавочна часта неабходна, як тут - [[Шведская мова]]). Давайце метадам ад зваротнага - калі робат скончыць - калі што дзе вылезе - можна адмяніць. таксама я знайшоў больш за 2000 артыкулаў з ключом сартавання &quot;*&quot;. Ці ёсць сэнс, не правяраючы наяўнасць катэгорый ці іх адпаведнасць назве артыкула проста яго памяняць на &quot; &quot;? Ці часам ключ сартавання &quot;*&quot; усё ж такі неабходзен?[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 20:11, 15 сакавіка 2023 (+03)
:::::Мяняць зорачку на прагал усюды не трэба, часам патрэбна менавіта яна. Трэба мяняць там жа, дзе і прастаўляць просто прагал. [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 20:50, 15 сакавіка 2023 (+03)
::::::{{done}} засталося менш за 1500 артыкулаў са зорачкай. Я іх не правяраў.[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 21:40, 15 сакавіка 2023 (+03)

== Прастаўленне DEFAULTSORT ==
У многіх артыкулах пра людзей адсутнічае неабходнае сартаванне з дапамогай DEFAULTSORT. Прапаную паставіць аўтаматычна артыкулам з катэгорыі [[:Катэгорыя:Асобы]] паводле наступных прынцыпаў:
* Выбраць артыкулы, у асноўнай назве (пасля адкідання ўдакладнення ў дужках) якіх тры словы, пры тым другое заканчваецца на «-іч» або «-на» (тады гэта лічыцца імем па бацьку).
* Праверыць, ці ёсць у тэксце артыкула слова DEFAULTSORT. Калі ёсць, то нічога з артыкам не рабіць.
* Калі слова DEFAULTSORT няма, то ў радку перад катэгорыямі (або, калі катэгорый няма, то ў самым нізе старонкі) паставіць для артыкула віду «Іван Іванавіч Іваноў» тэкст віду &lt;code&gt;DEFAULTSORT:Іваноў Іван Іванавіч&lt;/code&gt;.
Для нешматлікіх артыкулаў, дзе такое прастаўленне будзе некарэктна, можна будзе пасля выправіць уручную.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 13:51, 6 сакавіка 2023 (+03)
:А як быць з [[Герадот]]ам і [[Ісус Хрыстос]]ом,  [[Сяргей Пятровіч Новікаў (матэматык)]]ом ці [[Уільям Марцін]]ом? усяго артыкулаў аб персаналіях без дэфалтсорт - 1312[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 00:07, 12 сакавіка 2023 (+03)
:: Менавіта з-за наяўнасці складаных выпадкаў (ёсць кітайскія і іншыя імёны) прапануецца для пачатку ўзяць усходнеславянскія імёны, дзе ёсць імя па бацьку. Старонку кшталту [[Сяргей Пятровіч Новікаў (матэматык)]] трэба апрацоўваць, адкінуўшы спачатку ўдакладненне ў дужках (напісаў пра гэта вышэй), тады якраз атрымаецца тры словы і другое заканчваецца на -іч.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 09:18, 12 сакавіка 2023 (+03)
:::{{done}} па артыкулах з шаблонамі з [[:Катэгорыя:Шаблоны:Карткі:Асобы]]. Пошук па [[:Катэгорыя:Асобы]] немагчымы, а перабіраць 42135 артыкулаў з гэтай катэгорыі па адной недарэчна[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 04:19, 14 сакавіка 2023 (+03)
::::{{done}} па ўсёй [[:Катэгорыя:Асобы]][[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 23:55, 15 сакавіка 2023 (+03)

== Выпраўленне перасылак з састарэлых назваў ==
У 2017 годзе [[Вікіпедыя:Абмеркаванне правіл/Новыя правілы наймення артыкулаў|змяніліся правілы наймення артыкулаў]], аднак засталіся шматлікія перасылкі са старых назваў у тэксце артыкула. Варта іх выправіць, замяніўшы напрыклад у тэксце артыкулаў &lt;code&gt;[[Горад Мінск]]&lt;/code&gt; на &lt;code&gt;[[Мінск]]&lt;/code&gt; і падобнае. Выпраўляць трэба перасылкі, якія пачынаюцца на «Горад», «Вёска», «Сяло», «Пасёлак», «Рака», «Возера», а таксама якія змяшчаюць коскі (зараз замест іх дужкі). Самі па сабе выпраўленні толькі спасылак малапажаданы, таму лепей рабіць разам з іншымі ботавыпраўленнямі як дадатковую праўку.
--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 13:51, 6 сакавіка 2023 (+03)
:Вызначыцеся, калі ласка, ці трэба гэта ці не, т.я. калі трэба, то няма сэнсу казаць, што як асобная задача для робата - гэта заданне непажадана да выканання (не так ужо іх і шмат), калі так, тое гэта можа парушыць [[m:Don't delete redirects|наступную рэкамендацыю]] (усе падобныя вікіспасылкі - сінія, т.к. зачыненыя [[special:diff/2690986|існуючымі пераадрасацыямі]], і, да прыкладу, на [[горад Мінск]] існуе крыху менш за тысячу спасылак).[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 23:54, 11 сакавіка 2023 (+03)
:У тым сэнсе - што калі вы жадаеце пазбавіцца ад лішніх пераадрасацыяў (&quot;горад...&quot;...), то я разумею сэнс гэтага задання, але калі не, то... навошта?[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 23:57, 11 сакавіка 2023 (+03)
:: Тут асноўная мэта хутчэй у тым, што ўдзельнікі падчас рэдагавання выпраўляюць гэтыя перасылкі ўручную, марнуюць на гэта час і могуць зрабіць памылку, таму лепей гэта рабіць ботам. Пазбаўляцца ад перасылак пакуль не плануецца.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 09:14, 12 сакавіка 2023 (+03)
:::{{ping|Artsiom91}}логіка ламаецца аб [[special:diff/4365628|такое]]. што рабіць?[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 12:08, 12 сакавіка 2023 (+03)
:::: Трэба не проста выдаляць слова ў пачатку, а глядзець, ці з’яўляецца старонка перасылкай (бо ёсць напрыклад [[Горад Нью-Ёрк]] пра фільм), і калі так, то куды яна перасылае, і браць гэту назву.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 12:19, 12 сакавіка 2023 (+03)
:::::гэта вельмі складаная задача, якая патрабуе на кожную асобную змену (г.зн. калі такіх спасылак у артыкуле 10, то запатрабуецца 10 запытаў на змену спасылак у адзіным артыкуле) дадатковы запыт. &lt;u&gt;Можа ўсё ж мяняць падобныя спасылкі ў адпаведнасці з логікай (проста прыбіраць слова), а ўжо пасля выпраўляць &quot;нелагічныя&quot; выпадкі ўручную (бо іх відавочна мала)&lt;/u&gt;? А то тады ўзнікае новае пытанне - што рабіць з [[грамада, Польшча|неіснуючымі спасылкамі]] ([[Вясковая гміна]])? І так заданне будзе разрастацца да бясконцасці, каб толькі ўлічыць усе выключэнні...[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 12:28, 12 сакавіка 2023 (+03)
:::::{{ping|Artsiom91}} {{up}} [[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 12:36, 12 сакавіка 2023 (+03)
:::::: Мэта выпраўлення ботам — паменшыць ручную працу, таму зрабіць так каб потым выпраўляць уручную гэта не варыянт. Можна неяк загадзя скласці спіс правільных перасылак і менавіта іх замяняць. Неіснуючыя перасылкі не трэба змяняць, бо часам коска гэта правільная частка назвы (як [[Бывай, зброя!]]), і бот не можа гэта ўлічыць.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 12:44, 12 сакавіка 2023 (+03)
:::::::{{ping|Artsiom91}} я з вамі нязгодны, што калі крытэрыі задання гэтак размытыя варта чакаць ад робата цуду ў выглядзе беспамылковай працы, але хай будзе па вашым. Аднак для гэтага, калі ласка, стварыце гэты самы &quot;спіс правільных спасылак&quot;, якія варта выдаліць/замяніць з дакладным азначэннем (новым спісам) на што менавіта трэба іх замяніць. Каб потым не было так, як з [[#Катэгорыі для шаблонаў]], дзе вы, па сутнасці, грунтуючыся на адзінкавых памылках, адмянілі ўсе праўкі бота. і тады я з радасцю замяню роўна тое, што вы напішаце роўна на тое, што вы напішаце без усялякіх адхіленняў[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 11:29, 19 сакавіка 2023 (+03)
::::::::Давайце пачнем з гарадоў Беларусі. Можна ўсе апрацаваць, якія ёсць у [[Гарады Беларусі#Спіс гарадоў Беларусі]]. Амаль для ўсіх трэба зрабіць замену віду «Горад Віцебск» → «Віцебск», гэта значыць проста прыбраць слова «Горад». Выключэнні, якія трэба апрацаваць інакш: [[Горад Чэрвень]] → [[Чэрвень (горад)]], [[Горад Бяроза]] → [[Бяроза (горад)]], [[Горад Бярозаўка]] → [[Бярозаўка (горад)]], [[Горад Косава]] → [[Косава (горад)]], [[Горад Свіслач]] → [[Свіслач (горад)]]. [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 12:01, 19 сакавіка 2023 (+03)
:::::::::ок. А крытэры пошуку артыкулаў, у якіх неабходна рабіць замены, каб было адным спісам, не прывядзеце? Ці для кожнай асобнай прыведзенай замены ствараць асобны спіс артыкулаў?[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 15:50, 19 сакавіка 2023 (+03)
::::::::::Відаць, інакш як браць для кожнай старонкі віду «Горад Віцебск» спіс тых, што на яе спасылаюцца, не атрымаецца. Аднак, замены лепей рабіць адразу ўсе, а не па адным горадзе, каб напрыклад спасылкі ў артыкуле [[Гарады Брэсцкай вобласці]] былі выпраўлены адной праўкай. [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 16:12, 19 сакавіка 2023 (+03)
:::::::::::гэта значыць вы прапануеце стварыць і аб'яднаць 37 спісаў (32 з [[Гарады Беларусі#Спіс гарадоў Беларусі]] + 5 паказаных вышэй &quot;выключэнняў&quot;), потым стварыць 37 розных умоў (на кожны горад асобнае) і прайсціся па ўсім гэтым агульным спісе, замяняючы &quot;адразу ўсе&quot; сустракаемыя (але выключна з прадстаўленага вамі спісу) горада? А потым паўтараць гэта для кожнага новага горада, сяла і г.д.? Ці не лічыце вы такую рэалізацыю задачы некалькі неаптымальнай? Я не буду хадзіць вакол ды каля - я спрабую вас навесці на думку, што апрацаваць дзясяткі тысяч артыкулаў па адзінай (хай і дзесьці &quot;памылковай&quot;, але што лёгка выправіць пазней) логіцы куды прасцей, чым тыя ж дзясяткі тысяч, але па сотні, для кожнай з якой ствараць сваю ўласную логіку (асобная назва горада, вёскі, там са дужкай, а там з коскі і г.д.). Ідэалу ў вікіпедыі не бывае - перастаньце за ім турыцца, асабліва ператвараючы працу робата - у ручную працу.[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 20:05, 19 сакавіка 2023 (+03)
:::::::::::проста прыдумайце адзіную логіку наймення і ёй прытрымлівайцеся, у т.л. змяняючы (ці ствараючы рэдырэкты на) тыя імёны артыкулаў, якія гэтай логіцы на бягучы момант не вынікаюць. Тады і робат зможа &quot;беспамылкова&quot; працаваць.[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 20:09, 19 сакавіка 2023 (+03)
::::::::::::Згодзен. Тады сам займуся выпраўленнем перасылак. [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 20:14, 19 сакавіка 2023 (+03)
:::::::::::::так можа я працягну [[special:diff/4365628|падобныя змены]] (як ніяк логіка ўжо даўно гатова)? А вы ўжо тамака, дзе будзе неадпаведнасць, подрехтуете тое, што будзе выходзіць за рамкі гэтай логікі? Плюс у тым, што я змагу апрацаваць літаральна ўсе падобныя ўключэнні за адзін праход. абмеркаванне змен менавіта ў агульнай логікі змен для выканання задання вітаецца.[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 23:03, 19 сакавіка 2023 (+03)
:::::::::::::вось да чаго прыводзіць ручное рэгуляванне логікі... Вы лічыце [[special:diff/4395098|гэтую змену]] досыць дакладнай?[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 02:02, 20 сакавіка 2023 (+03)
::::::::::::::Можаце нічога не рабіць па гэтаму заданню, я сам яго выканаю. [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 09:14, 20 сакавіка 2023 (+03)
:::::::::::::::добра, магчыма, [https://be.m.wikipedia.org/w/index.php?search=insource%3A%2F%28%5C%5B%5C%5B%29%28%5BГг%5Dорад%7C%5BВв%5Dёска%7C%5BСс%5Dяло%7C%5BПп%5Dасёлак%7C%5BРр%5Dака%7C%5BВв%5Dозера%29+%2F&amp;title=Адмысловае:Search&amp;profile=advanced&amp;fulltext=1&amp;ns0=1 гэта] вам дапаможа.[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 09:25, 20 сакавіка 2023 (+03)
:::::::::::::::{{ping|Artsiom91}}дазвольце ўсё ж пацікавіцца, як менавіта вы плануеце выканаць гэтае заданне, улічваючы, што існуе 23236 пераадрасаванняў у назве якіх ёсць слова &quot;вёска&quot;, 5143 пераадрасаванняў у назве якіх ёсць слова &quot;горад&quot;, 854 - у назве якіх ёсць слова &quot;сяло&quot;, 1730 - &quot;пасёлак&quot;, 2393 -  &quot;рака&quot;, 2014 - &quot;возера&quot;, а няслушных пераадрасацыі, а менавіта - на старонкі неадназначнасці, з падобнымі назвамі існуе 1293? Не падумайце, што я іранізую, але мне і праўда цікава, як менавіта вы бачыце беспамылковую рэалізацыю такіх глабальных змен, бо ўручную гэта відавочна рабіць нерэальна, а аўтаматызавана - складана зрабіць беспамылкова.[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 23:10, 20 сакавіка 2023 (+03)
:::::гэта магчыма, але толькі калі ўносіць змены на кожную такую праверку спасылкі на прадмет &quot;дазволу пераадрасацыі&quot; (г.зн. пошуку канчатковага мэтавага артыкула пераадрасацыі, калі такая мае месца, і яе падстаноўкі замест заменнай спасылкі), г.зн., да прыкладу, для такой &quot;дакладнай&quot; (беспамылковай) апрацоўкі, да прыкладу, вось [[Спіс Герояў Савецкага Саюза (Беларусь)|гэтай старонкі]], спатрэбіцца больш за 300 паслядоўных змен.
:::::Наколькі вы бачыце такую &lt;u&gt;дакладную (беспамылковую)&lt;/u&gt; апрацоўку ботам артыкула дапушчальнай?[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 23:10, 20 сакавіка 2023 (+03)
::::::Менавіта так і раблю, пераправяраю кожную перасылку, куды яна вядзе. Атрымоўваецца доўга, але нічога, спяшацца няма куды. [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 23:13, 20 сакавіка 2023 (+03)
:::::::г.зн. вы гатовыя выдаткаваць гады свайго жыцця, каб зрабіць гэта 1000000 (15000 розных пераадрасацыяў * меркавана ў сярэднім 65 уключэнняў кожнай з іх) раз, але ўручную? хмм... мусіць мне да вашага каласальнага фанатызму беспамылковасці відавочна далёка ;) Дзякую за тлумачэнне.[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 23:19, 20 сакавіка 2023 (+03)
::::::::Не, не ўручную вядома, ботам. [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 23:22, 20 сакавіка 2023 (+03)
:::::::::{{ping|Artsiom91}}так усё ж - скажыце калі ласка, ці лічыце вы падобныя 300 паслядоўных змен (а ў прасцейшыя артыкулы - ад 1 да 15-ці) у адзіны артыкул для беспамылковага выканання задання дапушчальнай? Таму што калі так - мой робат можа выканаць гэтае заданне ўжо і абсалютна беспамылкова.[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 23:24, 20 сакавіка 2023 (+03)
::::::::::Рабіць 300 правак у артыкуле не трэба — толькі адну. Аднак перад тым, каб запісаць гэту адну праўку, можна пераправерыць усе 300 спасылак і зрабіць паслядоўна 300 змен, пасля чаго адзін раз запісаць. [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 23:27, 20 сакавіка 2023 (+03)
:::::::::::ідэя добрая, але я не магу рэалізаваць {{нп5|коллбек|||Callback (computer programming)}} з даччынага запыту ў бягучы. Яны выконваюцца сінхронна. Калі вы падкажаце, як рэалізаваць коллбек, то я рэалізую так, як вы гэта апісалі.[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 23:32, 20 сакавіка 2023 (+03)
::::::::::::Баюся не змагу дапамагчы, бо не ведаю на якой платформе і якім чынам рэалізуеце бота. [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 23:40, 20 сакавіка 2023 (+03)
:::::::::::::мне не складана змяніць платформу. Калі вы ведаеце, на які можна рэалізаваць падобны коллбек - падкажыце.[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 23:45, 20 сакавіка 2023 (+03)
::::::::::::::Я карыстаюся DotNetWikiBot (гл. [[:ru:Википедия:Боты#.NET]]), там можна загружаць і апрацоўваць некалькі старонак адначасова, і ніякіх праблем, якія б патрабавалі рэалізацыю спецыяльных колбэкаў, не ўзнікае. Адпаведна, не вельмі разумею, якія праблемы могуць узнікнуць на іншых платформах. [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 09:23, 21 сакавіка 2023 (+03)
: {{ping|Be112}}, ваш бот заблакаваны за такія праўкі: [[Special:Diff/4405369]], [[Special:Diff/4405373]], [[Special:Diff/4405372]]. Яны не падпадаюць пад «мой робат можа выканаць гэтае заданне ўжо і абсалютна беспамылкова». Таму давайце гэтае заданне я выканаю самастойна, чым ужо займаюся.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 21:56, 21 сакавіка 2023 (+03)
::не бачу памылкі ў тым, каб выключаць заведама няслушныя назвы нават з чырвоных спасылак, якія так і не былі ніколі створаны. куды больш шкоднымі лічу вось [[special:diff/4405210|такія выпраўленні]], на якія, што цікава, вы нават не звярнулі ўвагі, але улічваючы блакіроўку, я нават не буду спрабаваць іх выпраўляць... Бо гэта проста немагчыма - у нас што тут [[гестапа]]? крок налева- крок направа - расстрэл?[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 22:07, 21 сакавіка 2023 (+03)
:::Боты блакуюцца, бо яны робяць '''масавыя''' праўкі, за якімі часта не можа сачыць нават уладальнік бота, што тады казаць пра іншых удзельнікаў. Адпаведна, з-за куды большай патэнцыйнай пагрозы раздзелу і адказнасць у ботаў большая. Прывёў тыя прыклады што знайшоў, не маю магчымасці хутка праглядзець усе праўкі бота, каб знайсці сярод іх найгоршыя. [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 22:12, 21 сакавіка 2023 (+03)
::::пра крэдыт даверу не чулі? Ці вы праглядаеце ўсе тысячы змен кожнага робата і блакуеце ледзь-што? Можа таму ў вас тут робатаў то і няма? праўкі, якія вы паказалі, як памылковыя, памылковыя толькі ў вашым суб'ектыўным прадстаўленні. Ніводнае правіла ці кансэнсус яны не парушаюць. Або прывядзіце якое правіла яны парушаюць ці неадкладна разблакуйце бота.[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 22:31, 21 сакавіка 2023 (+03)
:::::Крэдыт даверу даецца ўдзельнікам, а не алгарытмам. Цалкам добрасумленны ўдзельнік можа запусціць бота з памылкай, калі алгарытмы складаныя. Блакіроўка ў гэтым выпадку не азначае страту даверу, а спыняе проста зараз актыўныя патэнцыйна шкодныя дзеянні. «Ніводнае правіла ці кансэнсус яны не парушаюць» — бот псаваў перасылкі, гэта значыць пагаршаў стан артыкулаў, гэтага дастаткова для блакавання. Канкрэтна тут, памылка не новая, яе абмяркоўвалі вышэй, таму яе паўторнае з’яўленне мяне здзіўляе. [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 22:41, 21 сакавіка 2023 (+03)
::::::якія канкрэтна перасылкі ён сапсаваў? Там (у названых вамі прыкладах, як прычыны блакіроўкі) была чырвоная ссылка, чырвоная і засталася, толькі ўжо без слова &quot;сяло&quot;.[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 22:46, 21 сакавіка 2023 (+03)
:::::::У праўцы [[Special:Diff/4405373]] — так, аднак назва «імя Шаўчэнкі, Кіеў» некарэктная, слова «Сяло» тут неабходнае і яго нельга адкідваць. На жаль, калі спасылка чырвоная, то вызначыць, ці можна адкідваць слова «Сяло» з захаваннем карэктнасці вельмі складана. У праўцы [[Special:Diff/4405369]] заменена спасылка спасылкай на іншы артыкул, у праўцы [[Special:Diff/4405372]] — спасылкай на сябе. [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 22:54, 21 сакавіка 2023 (+03)
::::::::З першым - згодзен, што гэта магчымая памылка, але:
::::::::#гэта толькі адна з каля 200 выпраўленняў - не годна блакаванні.
::::::::#жадаючы, хто вырашыцца гэтую спасылку выправіць/напісаць артыкул, вызначана заўсёды можа паглядзець гісторыю рэдагавання і знайсці гэта так неабходнае для разумення слова &quot;сяло&quot;. Ствараць артыкул &quot;сяло імя шевченка&quot;, засноўваючыся на раней існавалай чырвонай спасылцы, пагодзіцеся - таксама недарэчна.
::::::::са другім - я не згодзен, што гэта памылка, але гэта мы з вамі абмяркоўваем сягоння [[Размовы з удзельнікам:Artsiom91#памылкі?|тут]].
::::::::з трэцім - спасылкі на сябе не забаронены (яно нават не адлюстроўваецца як спасылка) - забаронены толькі ў выпадку, калі гэта спасылка на сябе праз старонку пераадрасацыі (такім чынам - рэкурсіўная спасылка). Такім чынам - гэта не памылка. А вось раней якая існавала спасылка =- як раз не проста памылковая, а забароненая правіламі - вы прапануеце яе вярнуць? Праўда? ;)[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 23:13, 21 сакавіка 2023 (+03)
:::::::::«А вось раней якая існавала спасылка =- як раз не проста памылковая, а забароненая правіламі» — не так. Правіламі перасылкі з назваў, што пачынаюцца з «Горад», «Сяло» і іншага, не забаронены. Раней правілы наймення артыкулаў былі такія, што называліся [[Горад Мінск]], у 2017 годзе былі зменены, аднак спасылкі засталіся ў тэкстах. Таму яны састарэлыя, але не забароненыя (кажучы праграмісцкай мовай, obsolete). Памылкай жа лічыцца не тое, што ў нейкіх правілах забаронена, а тое, што не адпавядае логіцы тэксту. Калі ў тэксце маецца на ўвазе сяло, то і спасылка мусіць быць на сяло, а не гару, вобласць ці іншае. Наконт «хто вырашыцца гэтую спасылку выправіць», то ніхто не будзе хадзіць за ботам і выпраўляць, бо шмат, а выпраўленне «пры выпадку» можа расцягнуцца на годы. Прыкладам, падчас пераносу у 2017 годзе артыкул [[Горад Д’ябла]] быў па недяглядзе перанесены пад памылковую назву [[Д’ябла]]. Я гэта заўважыў і выправіў [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Горад_Д’ябла&amp;action=history толькі праз пяць гадоў]. Што казаць пра перасылкі ўнутры артыкула, якія куды менш заўважны. [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 23:25, 21 сакавіка 2023 (+03)
::::::::::Я разумею, што гэта спасылка на сяло, а не на гару, але, на маю думку, вы загразлі ў мностве жаданых выключэнняў замест таго, каб выканаць заданне, а ўжо потым выпраўляць спасылкі. Калі вы жадаеце, каб бот правільна апрацоўваў падобныя спасылкі (з канчатковымі невідавочнымі назовамі, у дадзеным выпадку - са зменай &quot;сяло...&quot; на &quot;... (сяло)&quot;) вы бы хоць бы стварылі папярэдне ЎСЕ чырвоныя спасылкі з &quot;няправільнымі &quot;(сяло баланешты) назвамі і ПРАВІЛЬНЫМІ пераадрасацыямі ў іх (Баланешты (сяло)), у адваротным выпадку – робат вашыя думкі чытаць не ўмее, разумееце? І ў такім выпадку варта ўсталяванай логіцы па проста &quot;адыманні&quot; словы &quot;сяло&quot;. Перастаньце імкнуцца за ідэалам... Ці мы зноў вернемся да мільёна правак уручную, замест у сотні ці тысячы разоў менш ручных правак (выпраўленняў такіх елдзінічных памылак) ужо пасля апрацоўкі ўсіх артыкулаў ботам.
::::::::::такім чынам, калі вы кажаце, што змена (выпраўленні яго памылак) пасля робата зойме гады, то ручное занясенне мільёна правак - стагоддзе. Што карацей?[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 23:39, 21 сакавіка 2023 (+03)
:::::::::::Я не ведаю, як можна выправіць памылкі пасля бота, акрамя як уручную. Калі вы будзеце гэта рабіць уручную спамастойна ці апішаце алгарытм, які дазволіць выпраўляць ботам, то думаю можна будзе дазволіць боту працаваць і далей, нават з памылкамі, бо будзе ўпэўненасць што яны будуць выпраўлены. За ідэалам можна і не імкнуцца, але трэба каб пасля правак бота вікіпедыя стала лепш, а не горш. З цяперашняй яго працы гэта зусім невідавочна. Мэты жа выканаць гэтае заданне як мага хутчэй няма, ёсць мэта выправіць спасылкі, не псуючы пры гэтым артыкулы. [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 23:50, 21 сакавіка 2023 (+03)
::::::::::::з прыведзеных вамі прыкладаў толькі адна змена (з 200) &quot;уводзіць у зман&quot; (і тое, толькі калі перайсці па Чырвонай спасылцы, якая іменавала ў артыкуле ўсё роўна дакладна) - вельмі дзіўна, што для вас правільнасць (пры дапушчальным узроўні памылак) працы бота невідавочная. З прычыны гэтага я павінен канстатаваць, што з вашым, як аўтара задання, бачаннем аб выключнай беспамылковасці, выкананне задання ботам - немагчыма.
::::::::::::давайце перастанем уводзіць патэнцыйных жадаючых узяцца за апісаную (няпэўна) задачу.
::::::::::::{{not done}}[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 00:30, 22 сакавіка 2023 (+03)

== Прыбіранне колераў з шаблонаў ==
З 2020 года не ўжываецца каляровасць для большасці шаблонаў, але пазначэнне колеру засталося ў выкліку шаблонаў у артыкулах. Трэба прыбраць адпаведны параметр. Гэта трэба зрабіць для:
* шаблон {{Ш|Адміністрацыйная адзінка}} — прыбраць параметр «Колер1» і «Колер2» (напрыклад у артыкуле [[Андалусія]])
* шаблон {{Ш|Паўночная Амерыка паводле тэм}} (і падобныя для іншых кантынентаў) — прыбраць параметр «колер» (напрыклад у артыкуле [[Сцяг Кубы]])
* шаблон {{Ш|Чыгуначная станцыя}} — прыбраць параметры «Колер шрыфта» і «Колер» (напрыклад у артыкуле [[Янаў-Палескі (станцыя)]])
--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 13:35, 6 сакавіка 2023 (+03)
:а для іншых (&quot;колер&quot;: {{ш|мова}} у [[Украінская мова]], {{ш|краіна ў тэмах}} у [[Злучаныя Штаты Амерыкі]]...)?[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 23:35, 11 сакавіка 2023 (+03)
:: Так, для іх таксама можна, прапісаў тыя шаблоны што ўспомніў, але могуць быць і яшчэ.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 09:11, 12 сакавіка 2023 (+03)
:::{{ping|Artsiom91}}а што наконт &quot;Колер шрыфта&quot; і &quot;Колер&quot; у {{ш|Чыгуначная станцыя}} у [[Жлобін (станцыя)]]? іх таксама абодва выдаляць? таму што чорны тэкст на сінім фоне відавочна глядзецца не будзе.[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 10:32, 12 сакавіка 2023 (+03)
:::: Так, выдаляць, зараз жа шэры фон, на ім нармальна выглядае. Параметры &quot;Колер шрыфта&quot; і &quot;Колер&quot; з шаблона {{ш|Чыгуначная станцыя}} прыбраны і ўвогуле ніяк не ўплываюць на адлюстраванне.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 10:44, 12 сакавіка 2023 (+03)
:::::{{ping|Be112}}, заблакаваў бота на дзень. Не трэба прыбіраць з усіх запар шаблонаў колеры, як [[Special:Diff/4374321|тут]], гэта можа псаваць артыкулы, трэба толькі з тых што пералічаны вышэй па пунктах і менавіта тыя параметры.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 18:18, 12 сакавіка 2023 (+03)
::::::{{done}}
::::::калі засталіся нейкія спрэчныя шаблоны, што робат выпадкова зачапіў, і не адмяніў (пакуль што адменены {{ш|Мінерал}}, {{ш|ФТкаманда}}, {{ш|Снукерны сезон}}, {{ш|Міжнародныя адносіны}}), прашу напісаць іх назвы тут, каб такія праўкі ботам жа адмяніць.[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 20:53, 12 сакавіка 2023 (+03)
:::::::Трэба вярнуць яшчэ ў шаблонах {{Ш|Лінія метрапалітэна}}, {{Ш|Сезон у НБА}}, {{Ш|Картка выбараў}}, {{Ш|Станцыя метро}}, {{Ш|Хакейны клуб}}, {{Ш|Напой}}, {{Ш|ХК-каманда}}, {{Ш|Персанаж «Зорных войнаў»}}, {{Ш|ФТкаманда2А}}. З шаблонам {{Ш|ФТкаманда}} не выпраўлены напрыклад артыкул [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2022/2023]]. [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 23:21, 12 сакавіка 2023 (+03)
::::::: {{Ш|Пачатак схаванага блока}}, як у [[Special:Diff/4374320|гэтай праўцы]].--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 23:27, 12 сакавіка 2023 (+03)
::::::: {{Ш|Картка ўніверсітэта ЗША}}, як у [[Special:Diff/4374238|гэтай праўцы]].--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 23:29, 12 сакавіка 2023 (+03)
::::::: [[Special:Diff/4365950|тут]] увогуле штосьці незразумелае, так разумею трэба старонкі з {{Ш|ФутболТабліца4}} адкатваць.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 00:06, 13 сакавіка 2023 (+03)
::::::::вернуць сцяг і адразу адкачу.[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 00:33, 13 сакавіка 2023 (+03)
::::::::Калі гаворка аб адмене праўкі (г.зн. дзе гэта было не трэба зусім) - мне патрэбныя толькі назвы шаблонаў. Калі ж гаворка пра тое, што выдаленне трэба, але зроблена не цалкам - дарэчныя і дэталі з прыкладамі.[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 00:54, 13 сакавіка 2023 (+03)
:::::::::Трэба адмяніць праўку ўсюды там, дзе ёсць пералічаныя вышэй шаблоны. Няма сітуацый, дзе штосьці недароблена і трэба зрабіць па-іншаму. [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 09:24, 13 сакавіка 2023 (+03)
::::::::::{{done}}[[Адмысловае:Contributions/95.133.68.7|95.133.68.7]] 23:37, 13 сакавіка 2023 (+03)[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 23:37, 13 сакавіка 2023 (+03)

== нестандартныя задачы ==
{{Перанесена з|Размовы з удзельнікам:Be112#Бот}}
Магу прапанаваць наступныя задачы для бота (нестандартныя, але і не вельмі складаныя):
# Выправіць спасылкі ў шаблоне {{Ш|значэнні}}. Гэты шаблон мусіць даваць спасылку на неадназначнасць, але зараз бываюць старонкі, дзе ён спасылаецца на іншы артыкул або нават на саму старонку. Напрыклад [https://be.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&amp;oldid=4339325 вось тут] я гэтую сітуацыю выпраўляў уручную. Дадаванне &quot;2=&quot; якраз будзе вырашаць праблему.
# Выправіць парадак раздзелаў «Зноскі», «Літаратура» і «Спасылкі». Яны мусяць ісці менавіта ў такім парадку, але ў некаторых артыкулах ён іншы (часцей за ўсё, ідуць спачатку «Спасылкі», а потым «Зноскі»). Раздзел «Зноскі» звычайна страваецца шаблонам {{Ш|Зноскі}}.
--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 11:02, 15 лютага 2023 (+03)
:{{ping|Artsiom91}}Добрай раніцы, у абодвух выпадках праблема заключаецца не ў тым, як замяніць, а ў тым як адшукаць. Да прыкладу, у першым выпадку, я выказаў здагадку, што ўсе артыкулы з паказаным шаблонам, але без &quot;(значэнне)&quot; (а іх больш за 6000) - загадзя памылковыя, але пры праглядзе знойдзеных артыкулаў знайшоў [[Гідра (сузор’е)|вось гэтую]], дзе спасылка на старонку неадназначнасці - дакладная, але вось найменне [[Гідра|старонкі неадназначнасці]] - няслушнае. В.а. пры адсутнасці уніфікацыі немагчыма вызначыць крытэры, па якіх штосьці мяняць, без праверкі ў рэжыме рэальнага часу старонкі, куды спасылаецца шаблон на прадмет ці з'яўляецца яна старонкай неадназначнасці ці не, што, у цэлым, магчыма, але вельмі рэсурсаёмістае (з тэксту кожнага артыкула трэба вывуджваць назву старонкі, куды спасылаецца шаблон, затым, да прыкладу, запытваць тэкст ужо гэтага артыкула, аналізаваць яго, і толькі ў выпадку, калі гэта не старонка неадназначнасці... Рабіць незразумела што, бо ніякай уніфікацыі імёнаў старонкі неадназначнасцяў - не існуе - і адгадаць імя старонкі неадназначнасці для гэтага значэння - немагчыма.
:Іншымі словамі - калі вы дапаможаце з крытэрам выбаркі &quot;памылковых&quot; артыкулаў з такім шаблонам і сапраўды вызначыць, што менавіта трэба зрабіць з шаблонам (проста дадаць &quot;2=&quot; пасля &quot;|&quot; - гэта самае простае) - то, так, гэта ўсё ( абедзве задачы) выканальна.[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 07:07, 16 лютага 2023 (+03)
:: Нейкая ўніфікацыя ёсць, старонкі неадназначнасцей заўсёды называюцца або без удакладненняў, або з удакладненнем « (значэнні)». У цэлым лепей глядзець на старонку, куды ідзе спасылка, і правяраць, ці з’яўляецца яна неадназначнасцю. Гэта сапраўды можа быць рэсурсаёмка, але не бачу тут праблемы з пункту гледжання правак, бо рэсурсы ідуць на загрузку і аналіз старонак, а не змяненне. На старонцы [[Гідра (сузор’е)]] стаіць шаблон {{Ш|значэнні2}}, у ім выпраўляць не трэба, ён заўсёды працуе правільна (так, зараз гэта перасылка, але гістарычна шаблон {{Ш|значэнні}} быў асобным і самастойна дадаваў удакладненне « (значэнні)», пасля быў перапрацаваны, адсюль гэтая праблема і з’явілася), такім чынам і колькасць старонак для праверкі зменшыцца. Калі правяраць іншую старонку на неадназначнасць складана, то можна для пачатку праверыць спасылкі «самога на сябе», то бок калі ў артыкуле [[Асіна]] стаіць {{tlp|значэнні|Асіна}}, то без дадатковых загрузак бачна, што гэта спасылка на гэтую ж старонку, і гэта можна выправіць дадаваннем «|2=».--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 09:27, 16 лютага 2023 (+03)
:::{{ping|Artsiom91}}так, вы маеце рацыю, рэсурсы марнуюцца, у асноўным, лакальныя, а не серверныя, проста патрэбная будзе больш складаная працэдура праверкі.
:::Але гэта таксама час ;) Вядома, задача сама па сабе нетрывіяльная, і таму - цікавая, хоць і супярэчыць вашым словам аб &quot;нескладанасці&quot; (бо яе рэалізацыя некалькі заблытаная).
:::Дзякуй за ўдакладненне з гісторыяй шаблона &quot;значэнні2&quot; - але гэта сапраўды скароціць пошук, бо сапраўды для мяне той факт, што гэта перасылка - мела значэнне пры папярэднім пошуку і, адпаведна, аналізе задачы.
:::Наконт спасылкі &quot;на сабе&quot; - так, вы маеце рацыю, гэта можна рабіць лакальна без дадатковых запытаў - спрабаваў уключыць такую праверку ў запыт пошуку, каб іх вылучыць з агульнага спісу, але ў мяне не выйшла.
:::Таксама падчас даследавання яшчэ аднаго перанакіраванні - {{Ш|otheruses}}, я, па-першае, выявіў, што першую пастаўленую вамі задачу прасцей рабіць [[special:diff/4343499|вось так]]. Як вы гледзіце на такое рашэнне?
:::А па-другое - выявіў некаторую колькасць памылковых пераадрасацыяў (у нікуды), як створаных аўтаматычна ([[Валынь]],[[Абеліск]],[[Руіны]],[[Лазаравічы]]), так і ўручную ([[Бленхеймскі палац]],[[Эўр (міфалогія)]],[[Трэк (ядзерная фізіка)]],[[Канстанцін Альшанскі (дэсантны карабель)]],[[Бітва пры Дырахіі (1081)]],[[Жалезны крыж]],[[Куру (касмадром)]],[[Іпадром (станцыя метро, Кіеў)]]). Што рабіць з такімі? Бо вялікая верагоднасць, што яны сустрэнуцца і ў працэсе апрацоўкі выключна {{Ш|значэнні}}.
:::Да прыкладу, у [[схіленне (астраномія)]] - як шаблон не змяняй - старонкі неадназначнасці не існуе ні ў якім выглядзе.
:::У прыкладзе ж [[плошча]] - з аднаго боку - для пастаўленай вамі задачы дастаткова проста выдаліць існуючы параметр, але з другога - навошта наогул патрэбен гэты шаблон там, калі старонкі нявызначанасці проста не існуе? Такім чынам - зусім незразумела, што ж менавіта лепш рабіць з такім адначасова і памылковым (пасылаецца на сябе) і бескарысным (старонкі неадназначнасці не існуе ў прынцыпе) шаблонам?
:::У прыкладзе [[галактыка]] - ні даданне &quot;2=&quot; (тады будзе спасылацца на [[Галактыка, значэнні (значэнні)]]), што з'яўляецца асобнай памылкай наймення старонак неадназначнасці - не ў дужках, а праз коску) ні выдаленне параметра (тады будзе спасылацца на [[Галактыка (значэнні)]]) не дапаможа, бо старонкі неадназначнасці ні ў якім выглядзе ўсё роўна няма.
:::Што рабіць у такіх выпадках?[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 11:47, 16 лютага 2023 (+03)
:::: Праўкі кшталту [[special:diff/4343499]] таксама дапамагаюць, толькі трэба сачыць, што спасылка мусіць ісці менавіта на асноўную назву старонкі з даданнем « (значэнні)», а не нешта іншае (напрыклад, у артыкуле [[Галактыка]] зараз стаіць {{tlp|значэнні|Млечны Шлях}}). Калі шаблон зараз стварае «чырвоную» спасылку, то змяняць яе не трэба. Такая спасылка не вельмі добрая, але з цягам часу старонкі неадназначнасцей могуць быць створаны. Таксама, старонкі з такімі спасылкамі збіраюцца ў катэгорыю [[:Катэгорыя:Іншыя значэнні: старонка не існуе]], яе перагляд і ачыстка складаюць асобную задачу, пэўна бот з ёй ужо не справіцца. Наконт сітуацыі з артыкулам [[плошча]], то на мой погляд спасылка на неіснуючую старонку лепей спасылкі «на самога сябе». Калі ўручную, то звычайна проста выдаляю шаблон, ацаніўшы што старонак з падобнымі назвамі не існуе і старонка неадназначнасці не з’явіцца ў будучыні — але для бота гэта будзе надта складана, таму можна зрабіць і спасылку на неіснуючую старонку. Прыклад з галактыкай не варта апрацоўваць, бо там зараз спасылка на неіснуючую старонку, але можна для надзейнасці не мяняць спасылкі, дзе ёсць коска ў назве.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 12:10, 16 лютага 2023 (+03)
::::: {{ping|Artsiom91}}так, з галактыкай я паспяшаўся (ды і тамака я паглядзеў не туды, а менавіта - дзе выкарыстоўваецца зусім іншы шаблон {{Ш|пра}}).
::::: Добра, тады, улічваючы вашы дапушчэнні з чырвонымі спасылкамі, зыходжу з таго, каб... толькі проста шукаць і выдаляць першы параметр шаблону {{Ш|значэнні}} (што проста дадасць &quot; (значэнні)&quot; да такой ужо існай спасылкі), калі ён супадае з назвай старонкі. Правільна? Ці я нешта выпусціў?[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 12:40, 16 лютага 2023 (+03)
:::::: Так, асноўную праблему такія праўкі вырашаць.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 12:43, 16 лютага 2023 (+03)
::::::#{{Зроблена}}
::::::#{{ping|Artsiom91}}абмяркуем другую?[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 13:36, 17 лютага 2023 (+03)
::::::: Так, можна. Сёння якраз давялося зрабіць адпаведную праўку, гл. [[special:diff/4344588]].--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 13:54, 17 лютага 2023 (+03)
::::::::{{ping|Artsiom91}}што наконт дадатковых раздзелаў у прамежку, як [[Хатынь|тут]]?[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 13:21, 18 лютага 2023 (+03)
::::::::: {{ping|Be112}}, раздзелы «Зноскі», «Спасылкі» і «Літаратура» мусяць быць у самым канцы пасля ўсіх астатніх раздзелаў. Таму, калі ёсць магчымасць, то варта іх перанесці ўніз.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 13:27, 18 лютага 2023 (+03)
::::::::::{{ping|Artsiom91}}{{Ш|Бібліяінфармацыя}} [[special:diff/4347165#Літаратура|адносіцца да раздзела літаратуры]] ці [[special:diff/4347196|павінен знаходзіцца пасце раздзела спасылак (у канцы)]]? Задачу вельмі моцна ўскладняе немагчымасць ідэнтыфікаваць адназначна канец апошняга раздзела...[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 10:59, 19 лютага 2023 (+03)
::::::::::: {{ping|Be112}}, шаблоны {{Ш|Бібліяінфармацыя}} і іншыя навігацыйныя шаблоны ў канцы артыкула не адносяцца ні да якога раздзела, таму мусяць знаходзяцца ў самым канцы. Так, пэўна можа быць цяжка вызначыць канец раздзела. Думаю, варта лічыць, што калі радок пачынаецца з фігурнай дужкі, то гэта шаболн і ўжо ні да якога раздзела не адносіцца.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 11:04, 19 лютага 2023 (+03)
::::::::::::{{ping|Artsiom91}}добра. нажаль, такое не працуе, бо шаблоны [[special:diff/4346702|(у тым ліку ў падзеле літаратуры)]] бываюць не толькі навігацыйнымі[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 11:29, 19 лютага 2023 (+03)
{{Шаблон:Адступленне|:::::::::::::}}Яшчэ [[Рагацік язычковы#Літаратура|прыклад]] [[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 11:50, 19 лютага 2023 (+03)
: Звычайна ў раздзелах літаратуры і спасылак шаблоны ідуць не ад пачатку радка, а пасля зорачкі. Навігацыйныя шаблоны ж ад пачатку радка.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 11:59, 19 лютага 2023 (+03)
::Так, не звярнуў на гэта ўвагі, паспрабую выкарыстоўваць. Што наконт падзелу [[Гардзей Кліманскі#Гл. таксама]] - дзе ён павінен знаходзіцца адносна зносак? Ён таксама часта сустракаецца [[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 12:07, 19 лютага 2023 (+03)
::{{ping|Artsiom91}}...ці [[Антон Фурс#Гл. таксама|тут]]? [[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 12:33, 19 лютага 2023 (+03)
::: Раздзел «Гл. таксама» мусіць быць перад раздзеламі «Зноскі», «Літаратура» і «Спасылкі».--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 12:43, 19 лютага 2023 (+03)
::::{{ping|Artsiom91}}[[Інфарматыка|Добры прыклад]] для тэсту размяшчэння стандартных раздзелаў. Як тут? А куды падзець нататкі? [[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 12:50, 19 лютага 2023 (+03)
::::: Так, размешчаны як трэба. Могуць быць раздзелы «Нататкі» ці «Заўвагі», тады яны ідуць пасля «Гл. таксама», перад «Зноскі».--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 12:54, 19 лютага 2023 (+03)
::::::{{ping|Artsiom91}}А [[Заходні фронт Першай сусветнай вайны#Крыніцы|гэта]] яшчэ куды?[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 13:40, 19 лютага 2023 (+03)
::::::: Назва раздзела «Крыніцы» састарэла, ён мусіць быць пераназваны або аб’яднаны з раздзеламі «Літаратура» або «Спасылкі». Бот пэўна не зможа яго апрацаваць у агульным выпадку, таму можна пакідаць яго як ёсць на сваім месцы.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 13:45, 19 лютага 2023 (+03)
::::::::колькі ж у яго назваў... [[Вялікае Княства Літоўскае#Першакрыніцы]] Яшчэ і назвы стандартных раздзелаў дублююцца.... [[Вялікае Княства Літоўскае#Літаратура]] [[Вялікае Княства Літоўскае#Літаратура 2]] [[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 13:48, 19 лютага 2023 (+03)
::::::::: Так, раздзел «Спасылкі» таксама можа называцца «Вонкавыя спасылкі», «Знешнія спасылкі» і падобнае. Бачыў і проста паўтор раздзелаў (дадавалі раздзел, не заўважыўшы што ён ужо ёсць). Інакш як рукамі такое не выправіць.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 13:52, 19 лютага 2023 (+03)
{{ад|::::::::::}}дурдом, і тут ([[Праспект Ракасоўскага (Мінск)#Спасылкі]], [[Праспект Ракасоўскага (Мінск)#Спасылкі 2]]) дублююцца.[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 13:57, 19 лютага 2023 (+03)
і [[special:diff/4190333#Спасылкі|яшчэ]], на гэты раз дублююцца зноскі ({{Ш|зноскі}} {{Ш|заўвагі}})[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 14:10, 19 лютага 2023 (+03)

выкарыстаны тэг &lt;code&gt;[[Пермскі нацыянальны даследчы політэхнічны ўніверсітэт#Зноскі|&amp;lt;references /&amp;gt;]]&lt;/code&gt; [[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 14:17, 19 лютага 2023 (+03)

а гэта ([[Hogwarts Legacy#|Спасылкі]] замест зносак) ўвогуле ламае ўсю логіку... [[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 14:23, 19 лютага 2023 (+03)

{{ping|Artsiom91}}з прычыны няпоўнай пэўнасці задачы я не магу скласці пошукавы запыт без таймаўту, таму адзначаю гэтую задачу выкананай, бо тыя вынікі, што выдаваліся па запыце з таймаўтам, ужо апрацаваны. Калі ў вас атрымаецца скласці якасны пошукавы запыт з поўным пералікам артыкулаў якія падлягаюць апрацоўцы - можна працягнуць апрацоўку гэтай задачы ў гэтай тэме ці ў любой іншай у будучыні.

{{Зроблена}}[[Удзельнік:Be112|Be112]] ([[Размовы з удзельнікам:Be112|размовы]]) 00:26, 20 лютага 2023 (+03)

== Сярэбраны / срэбраны ==
У сувязі з большай пашыранасцю катэгорй з назвай [https://be.m.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B4%D0%BC%D1%8B%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%B5:PrefixIndex?prefix=%D0%9A%D0%B0%D1%82%D1%8D%D0%B3%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F%3A%D0%A1%D1%8F%D1%80%D1%8D%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B&amp;namespace=0 сярэбраны] (больш за [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B4%D0%BC%D1%8B%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%B5:PrefixIndex?prefix=%D0%9A%D0%B0%D1%82%D1%8D%D0%B3%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F%3A%D0%A1%D1%80%D1%8D%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B&amp;namespace=0 срэбраны]) варта прывесці да адзінага варыянту «сярэбраны». Падрабязнасці на старонцы [[Размовы:Рагозенскі сярэбраны скарб]].--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 22:20, 16 кастрычніка 2018 (MSK)
== недаведнік ==
Прашу выдаліць поле „тэлефон” і яго значэнне з [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Адмысловае:Search&amp;limit=500&amp;offset=0&amp;ns0=1&amp;search=insource%3A%2Fтэлефон%5B+%3D%5D%2F+hastemplate%3AМузей 341 артыкула пра музеі] бо гэта парушае [[ВП:недаведнік]]. [[Адмысловае:Contributions/46.211.123.241|46.211.123.241]] 00:41, 6 лютага 2023 (+03)
:{{Зроблена}}</text>
      <sha1>sdrylnb4etfzyukf8besctt447d8ar2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Амерыканскія Віргінскія астравы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>65199</id>
    <revision>
      <id>5170910</id>
      <parentid>4482270</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T18:15:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emilia Noah</username>
        <id>155537</id>
      </contributor>
      <comment>Вікідадзеныя.</comment>
      <origin>5170910</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2730" sha1="67fmt11jnnwi2ug56buvt45600sw0jh" xml:space="preserve">{{Дзяржава}}{{Дзяржава
|Дэвіз =United in Pride and Hope
|Назва гімна =Virgin Islands March
|lat_dir =N|lat_deg = 43|lat_min =56|lat_sec =8 
 |lon_dir =E|lon_deg =12|lon_min =27|lon_sec = 39
 |region                 = SM
 |CoordScale             =200000
|Заснавана                =[[31 сакавіка]] [[1917]]
|Пасады кіраўнікоў        =[[Губернатар Амерыканскіх Віргінскіх астравоў|Губернатар]]&lt;/br&gt;[[Лейтэнант-губернатар Амерыканскіх Віргінскіх астравоў|Лейтэнант-губернатар]]
|Кіраўнікі                ={{нп4|Kenneth Mapp|Кеннэт Мап|en|}}&lt;/br&gt;[[Грэгары Ф. Фрэнсіс]]
|Месца па плошчы          =202
|Плошча                   =346.36
|Працэнт вады             =1.0
 |Месца па насельніцтву   =191
 |Насельніцтва            =108,448
 |Год ацэнкі              =2007
 |Шчыльнасць насельніцтва =354
 |Месца па шчыльнасці     =34
|ВУП (ППЗ)               = 1.577 більён
|Год разліку ВУП (ППЗ)   = 2004
|Заўвагі = &lt;references/&gt;
}}
'''Амерыканскія Віргінскія астравы''' (АВА) — група астравоў у [[Карыбскае мора|Карыбскім моры]], аўтаномная тэрыторыя [[ЗША]].

Самыя вялікія тры вострава: Сент-Томас, Сент-Джон, Санта-Крус.

Плошча — 344 км ², насельніцтва — каля 100 тыс. чалавек.

Геаграфічна з'яўляюцца часткай Віргінскіх астравоў (якія ўключаюць у сябе таксама Брытанскія Віргінскія астравы).

Тэрыторыя была набытая ЗША ў [[Данія|Даніі]] [[17 студзеня]] [[1917]] года (усе фармальнасці былі завершаны [[31 сакавіка]] таго ж года). Кіруецца міністэрствам ўнутраных спраў ЗША. Жыхары маюць статус грамадзян Злучаных Штатаў.

Сталіца — [[Шарлота-Амалія|горад Шарлот-Амалі]].

== Гл. таксама ==
* [[Брытанскія Віргінскія астравы]]
{{вонкавыя спасылкі}}
{{Адміністрацыйныя адзінкі ЗША}}

[[Катэгорыя:Амерыканскія Віргінскія астравы| ]]

{{Паўночная Амерыка}}</text>
      <sha1>67fmt11jnnwi2ug56buvt45600sw0jh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5170911</id>
      <parentid>5170910</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T18:19:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emilia Noah</username>
        <id>155537</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5170911</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2736" sha1="2oka78q1r6uz4b2yobhb2cyb3ki75qx" xml:space="preserve">{{Дзяржава
|Дэвіз =United in Pride and Hope
|Назва гімна =Virgin Islands March
|Родны склон =
|lat_dir =N|lat_deg = 43|lat_min =56|lat_sec =8 
 |lon_dir =E|lon_deg =12|lon_min =27|lon_sec = 39
 |region                 = SM
 |CoordScale             =200000
|Заснавана                =[[31 сакавіка]] [[1917]]
|Пасады кіраўнікоў        =[[Губернатар Амерыканскіх Віргінскіх астравоў|Губернатар]]&lt;/br&gt;[[Лейтэнант-губернатар Амерыканскіх Віргінскіх астравоў|Лейтэнант-губернатар]]
|Кіраўнікі                ={{нп4|Kenneth Mapp|Кеннэт Мап|en|}}&lt;/br&gt;[[Грэгары Ф. Фрэнсіс]]
|Месца па плошчы          =202
|Плошча                   =346.36
|Працэнт вады             =1.0
 |Месца па насельніцтву   =191
 |Насельніцтва            =108,448
 |Год ацэнкі              =2007
 |Шчыльнасць насельніцтва =354
 |Месца па шчыльнасці     =34
|ВУП (ППЗ)               = 1.577 більён
|Год разліку ВУП (ППЗ)   = 2004
|Заўвагі = &lt;references/&gt;
}}
'''Амерыканскія Віргінскія астравы''' (АВА) — група астравоў у [[Карыбскае мора|Карыбскім моры]], аўтаномная тэрыторыя [[ЗША]].

Самыя вялікія тры вострава: Сент-Томас, Сент-Джон, Санта-Крус.

Плошча — 344 км², насельніцтва — каля 100 тыс. чалавек.

Геаграфічна з’яўляюцца часткай Віргінскіх астравоў (якія ўключаюць у сябе таксама Брытанскія Віргінскія астравы).

Тэрыторыя была набытая ЗША ў [[Данія|Даніі]] [[17 студзеня]] [[1917]] года (усе фармальнасці былі завершаны [[31 сакавіка]] таго ж года). Кіруецца міністэрствам ўнутраных спраў ЗША. Жыхары маюць статус грамадзян Злучаных Штатаў.

Сталіца — [[Шарлота-Амалія|горад Шарлот-Амалі]].

== Гл. таксама ==
* [[Брытанскія Віргінскія астравы]]
{{Вонкавыя спасылкі}}
{{Адміністрацыйныя адзінкі ЗША}}

[[Катэгорыя:Амерыканскія Віргінскія астравы| ]]

{{Паўночная Амерыка}}</text>
      <sha1>2oka78q1r6uz4b2yobhb2cyb3ki75qx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Агата Кристи</title>
    <ns>0</ns>
    <id>65222</id>
    <revision>
      <id>5170830</id>
      <parentid>5042500</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T13:55:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+ 3 катэгорыі; ±[[Катэгорыя:Музычныя калектывы Расіі]]→[[Катэгорыя:Готык-рок-гурты]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5170830</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4072" sha1="6i77xbhp64ubbgy0fbzqjv9grk4hi1l" xml:space="preserve">{{Музычны калектыў
| Фота = Билеты на Агату Кристи 1995.jpg
| Гады = 1987—2010
}}
'''«Агата Кристи»''' — расійскі рок-гурт, існаваў у [[1988]]—[[2010]] гадах. Заснаваны [[Вадзім Самойлаў|Вадзімам Самойлавым]], [[Аляксандр Канстанцінавіч Казлоў|Аляксандрам Казловым]] і [[Пётр Май|Пятром Маем]] у [[1988]] годзе ў Свярдлоўску (цяпер [[Екацярынбург]]). Непасрэдным папярэднікам «Агаты Кристи» быў ВІА «[[УПИ-РТФ]]». Падчас запісу альбому «[[Второй фронт]]» да групы далычыўся [[Глеб Рудольфавіч Самойлаў|Глеб Самойлаў]].

На працягу свайго існавання творчасць групы перасякаецца са шматлікімі накірункамі [[Рок-музыка|рок-музыкі]], аднак з усіх прыкметна пераважае [[пост-панк]]. Склад таксама некалькі разоў змяняўся, але творчым касцяком групы ўвесь час заставаліся браты Самойловы. Візітнай карткай групы з’яўляецца нейкая містычнасць, асуджанасць, дэпрэсіўная атмасфера, экспрэсіўная манера выканання і прасякнутыя «магіяй» тэксты песень. Такія кампазіцыі як «Как на войне», «Опиум для никого», «Сказочная тайга» і «Ковёр-вертолёт» сталі прызнанымі хітамі.

Усяго група выпусціла дзесяць студыйных альбомаў, пяць сборникаў, два альбома з рэміксамі, тры макси-сінгла, васямнаццаць відэакліпаў.

У [[2009]] годзе было аб’яўлена аб спыненні існаванні гурта пасля выхаду апошняга альбому «Эпилог» і заключнага канцэрнага тура, што і адбылося з [[2010]] годзе. Сёння Глеб Самойлаў з’яўляецца лідарам гурта «[[Глеб Самойлоff &amp; The Matrixx]]». Вадзім займаецца прадзюсарскай дзейнасцю, барацьбой з пірацтвам, а таксама абяцае па хуткім часе стварыць сваю групу.

== Дыскаграфія ==
'''Студыйныя альбомы'''

* Второй фронт ([[1988 год у гісторыі музыкі|1988]])
* Коварство и любовь ([[1989 год у гісторыі музыкі|1989]])
* Декаданс ([[1990 год у гісторыі музыкі|1990]])
* Позорная звезда ([[1993 год у гісторыі музыкі|1993]])
* Опиум ([[1995 год у гісторыі музыкі|1995]])
* Ураган ([[1997 год у гісторыі музыкі|1997]])
* Чудеса ([[1998 год у гісторыі музыкі|1998]])
* Майн Кайф? ([[2000 год у гісторыі музыкі|2000]])
* Триллер. Часть 1 ([[2004 год у гісторыі музыкі|2004]])
* Эпилог ([[2010 год у гісторыі музыкі|2010]])

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Готык-рок-гурты]]
[[Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 1988 годзе]]
[[Катэгорыя:Рок-гурты Расіі]]
[[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залаты грамафон»]]
[[Катэгорыя:Глэм-рок-гурты]]
[[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Авацыя»]]</text>
      <sha1>6i77xbhp64ubbgy0fbzqjv9grk4hi1l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Landsat 7</title>
    <ns>0</ns>
    <id>65975</id>
    <revision>
      <id>5170826</id>
      <parentid>4561468</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T13:51:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>шаблон</comment>
      <origin>5170826</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1509" sha1="9odz0yb5wz0lr5mjt3ba39y3rdjnstc" xml:space="preserve">{{Касмічны апарат}}

'''Landsat 7''' — [[штучны спадарожнік]] дыстанцыйнага зандавання Зямлі, апошні на канец 2010 года спадарожнік праграмы [[Landsat]]. Быў выведзены на арбіту [[15 красавіка]] [[1999]] г. ракетай-носьбітам [[Delta-II|Delta II]] з ваенна-паветранай базы Вандэнберг (Vandenberg), [[Каліфорнія]]. Стартавая маса КА — 2200 кг, даўжыня 4,3 м, дыяметр 2,8 м. Арбіта сонечна-сінхронная, вышыня 705 км. Накланенне 98,2°, перыяд звароту 98,9 хвілін, паўтор арбітальнага цыклу 16 дзён (233 віткі), памер сцэны (кадра) 185х170 км. Пры здымцы адной сцэны прылада ETM+ перадае на Зямлю каля 3.8 гігабіт дадзеных. Прылада ETM+ вядзе збор дадзеных у 8-мі спектральных каналах. [[Раздзяляльная здольнасць]] у бачных і інфрачырвоных каналах складае 30 м.

[[Image:Landsat7sat.gif|thumb|Landsat-7]]
[[Катэгорыя:Штучныя спадарожнікі Зямлі]]
[[Катэгорыя:1999 год у касманаўтыцы]]
[[Катэгорыя:Штучныя спадарожнікі ЗША]]</text>
      <sha1>9odz0yb5wz0lr5mjt3ba39y3rdjnstc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5170828</id>
      <parentid>5170826</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T13:52:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>афармленне</comment>
      <origin>5170828</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1529" sha1="by1oq52y12x8hnyfbkez94abxg680ew" xml:space="preserve">{{Касмічны апарат}}

'''Landsat 7''' — [[штучны спадарожнік]] дыстанцыйнага зандавання Зямлі, апошні на канец 2010 года спадарожнік праграмы [[Landsat]]. Быў выведзены на арбіту [[15 красавіка]] [[1999]] г. ракетай-носьбітам [[Delta-II|Delta II]] з ваенна-паветранай базы Вандэнберг (Vandenberg), [[Каліфорнія]]. Стартавая маса КА — 2200 кг, даўжыня 4,3 м, дыяметр 2,8 м. Арбіта сонечна-сінхронная, вышыня 705 км. Накланенне 98,2°, перыяд звароту 98,9 хвілін, паўтор арбітальнага цыклу 16 дзён (233 віткі), памер сцэны (кадра) 185х170 км. Пры здымцы адной сцэны прылада ETM+ перадае на Зямлю каля 3.8 гігабіт дадзеных. Прылада ETM+ вядзе збор дадзеных у 8-мі спектральных каналах. [[Раздзяляльная здольнасць]] у бачных і інфрачырвоных каналах складае 30 м.

[[Image:Landsat7sat.gif|thumb|Landsat-7]]

== Зноскі ==
[[Катэгорыя:Штучныя спадарожнікі Зямлі]]
[[Катэгорыя:1999 год у касманаўтыцы]]
[[Катэгорыя:Штучныя спадарожнікі ЗША]]</text>
      <sha1>by1oq52y12x8hnyfbkez94abxg680ew</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ваенная калегія Вярхоўнага суда СССР</title>
    <ns>0</ns>
    <id>66058</id>
    <revision>
      <id>5170824</id>
      <parentid>4389038</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T13:45:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>шаблон</comment>
      <origin>5170824</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="990" sha1="k7x9l561c1rhgoe11ra4xs4w86wqu4i" xml:space="preserve">{{Орган судовай улады|заснаваны=1923|распушчаны=1991}}

'''Ваенная калегія Вярхоўнага суда [[СССР]]/[[РСФСР]]''' — орган [[Вярхоўны Суд СССР|Вярхоўнага суда РСФСР/СССР]], які разглядаў справы вылучнай важнасці ў стаўленні вышэйшага кіраўнічага складу арміі і [[флот]]а (ад камандзіра корпуса і вышэй), а таксама абвінавачаных у здрадзе Радзіме і контррэвалюцыйнай дзейнасці. Таксама калегія кантралявала працу ваенных [[трыбунал]]аў.

{{няма крыніц}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Рэпрэсіі ў СССР]]
[[Катэгорыя:Ваеннае права]]
[[Катэгорыя:Вярхоўны суд СССР]]</text>
      <sha1>k7x9l561c1rhgoe11ra4xs4w86wqu4i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Асобая нарада пры НКУС СССР</title>
    <ns>0</ns>
    <id>66059</id>
    <revision>
      <id>5170823</id>
      <parentid>5040363</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T13:41:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>катэгорыі</comment>
      <origin>5170823</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3133" sha1="7dbxv8jnfykx1b2zat7dqmxi6alryod" xml:space="preserve">'''«Асобая нарада пры Калегіі [[ГПУ]]»''' (пазней — «Асобая нарада пры Калегіі [[АГПУ]]», «Спецыяльная Нарада пры [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКУС СССР]]», «Спецыяльная Нарада пры [[МГБ]] СССР»; {{lang-ru|ОСО}}) у [[СССР]] у [[1922]]—[[1953]] гадах — пазасудовы орган, які меў паўнамоцтвы разглядаць крымінальныя справы па абвінавачваннях у дзеях, якія пагражаюць савецкаму ладу (контррэвалюцыйная прапаганда і агітацыя, [[58-ы артыкул|здрада Радзіме]], [[дэзерцірства]] у ваенны час, [[шкодніцтва]] і г. д.), і выносіць прысуды па выніках расследавання, а таксама пераглядаць рашэнні [[Ваенная калегія Вярхоўнага суда СССР|Ваеннай калегіі Вярхоўнага суда СССР]]. Асобая нарада мела права выносіць прысуды пра турэмнае зняволенне, ссылку ці высылку абвінавачваных, а таксама пра ўжыванне іншых мер пакарання. У 1941—1945 гадах магла прыгаворваць да смяротнага пакарання. Асобую нараду не варта блытаць з «[[Тройка НКУС|Асобымі тройкамі НКУС]]».

== Спасылкі ==
* [[s:Постановление ЦИК СССР, СНК СССР от 05.11.1934 № 22|Постановление ЦИК СССР, СНК СССР от 05.11.1934 № 22 об Особом совещании при НКВД СССР]]
* [http://shieldandsword.mozohin.ru/documents/letter281251.htm Письмо С. Д. Игнатьева И. В. Сталину об Особом Совещании при МГБ СССР] // shieldandsword.mozohin.ru
* [http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/58763 Постановление политбюро ЦК ВКП(б) о конфискации имущества осужденных особым совещанием с приложением проекта указа президиума верховного совета СССР] // www.alexanderyakovlev.org
* [http://www.teatrskazka.com/Raznoe/PostanovGKO/194111/gko_0903.html Постановление Государственного Комитета Обороны № ГКО-903сс от 17 ноября 1941 г.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171111204616/http://www.teatrskazka.com/Raznoe/PostanovGKO/194111/gko_0903.html |date=11 лістапада 2017 }} // www.teatrskazka.com

{{Вонкавыя спасылкі}}
[[Катэгорыя:Права СССР]]
[[Катэгорыя:Сталінскія рэпрэсіі]]
[[Катэгорыя:НКУС СССР]]</text>
      <sha1>7dbxv8jnfykx1b2zat7dqmxi6alryod</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Акратыры і Дэкелія</title>
    <ns>0</ns>
    <id>68688</id>
    <revision>
      <id>5170899</id>
      <parentid>4556850</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T17:31:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emilia Noah</username>
        <id>155537</id>
      </contributor>
      <comment>Вікідадзеныя.</comment>
      <origin>5170899</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2080" sha1="htjamlcylmmuu75vmvcl1rxpl68mska" xml:space="preserve">{{Дзяржава
 |Родны склон               = Вялікабрытаніі
 |Частка                    = [[Злучанае Каралеўства]]
 |Форма кіравання           = [[Суверэнныя ваенныя базы]]
 |Заснавана                 = [[1960]]
 |Найбуйнейшыя гарады       = [[Епіскопі]]
 |Пасады кіраўнікоў         = Суверэн &lt;br/&gt; Камандзір
 |Кіраўнікі                 = [[Карл III (кароль Вялікабрытаніі)|Карл III]] &lt;br/&gt; Пітэр Скуірз
 |Плошча                    = 254
}}'''Акратыры і Дэкелія''' ({{lang-en|Akrotiri and Dhekelia}}) — дзве брытанскія ваенныя базы на тэрыторыі вострава [[Кіпр]]. [[Вялікабрытанія]] ў аднабаковым парадку абвясціла над тэрыторыямі баз свой [[суверэнітэт]] і аб’явіла іх сваімі заморскімі тэрыторыямі. Такім чынам, Вялікабрытанія прысутнічае ва ўсходняй частцы [[Міжземнае мора|Міжземнага мора]]. Галоўнае паселішча — [[Епіскопі]].

База '''Акратыры''' (грэч. Ακρωτήρι, тур. Agrotur; уключаючы гарнізон Епіскопі) размешчана на поўдні Кіпра, а '''Дэкелія''' (грэч. Δεκέλεια, тур. Dikelya) — на паўднёвым усходзе вострава.
{{Вонкавыя спасылкі}}
{{Злучанае Каралеўства}}
{{Краіны Азіі}}

[[Катэгорыя:Кіпр]]
[[Катэгорыя:Заморскія тэрыторыі Вялікабрытаніі]]
[[Катэгорыя:Англамоўныя краіны і тэрыторыі]]
[[Катэгорыя:Ваенныя базы]]
[[Катэгорыя:Узброеныя сілы Вялікабрытаніі]]</text>
      <sha1>htjamlcylmmuu75vmvcl1rxpl68mska</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эканамічны раён</title>
    <ns>0</ns>
    <id>69879</id>
    <revision>
      <id>5170819</id>
      <parentid>1534628</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T13:28:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дададзена [[Катэгорыя:Эканамічныя раёны]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5170819</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1645" sha1="qttsinp2hg3xffwsp6ajnscu2nv6pe4" xml:space="preserve">'''Эканамічны раён''' — тэрытарыяльна і эканамічна цэласная частка гаспадаркі краіны, якая характарызуецца своеасаблівасцю прыродных, гістарычных і эканамічных умоў, а таксама гістарычна склаўшайся спецыялізацыяй гаспадаркі на аснове [[Тэрытарыяльны падзел працы|тэрытарыяльнага падзелу працы]], наяўнасцю ўнутрыраённых устойлівых і інтэнсіўных гаспадарчых сувязяў. Эканамічны раён як базавая структурная адзінка ў эканамічным раянаванні з'яўляецца аб'ектыўнай тэрытарыяльнай катэгорыяй і ўяўляе сабою вытворнае ад развіцця прадукцыйных сіл і прыродакарыстання на дадзенай тэрыторыі, мае характэрныя прыродныя, гістарычныя, эканамічныя і некаторыя іншыя рысы. 

Эканамічнае раянаванне з'яўляецца тэрытарыяльнай асновай для кіравання гаспадаркай выключна шырокай па плошчы [[Расія|Расіі]] — самай вялікай па памеру краіны.

[[Катэгорыя:Эканамічная геаграфія]]
[[Катэгорыя:Эканамічныя раёны]]</text>
      <sha1>qttsinp2hg3xffwsp6ajnscu2nv6pe4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Марызь Кемаль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>70118</id>
    <revision>
      <id>5170818</id>
      <parentid>4346929</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T13:27:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <comment>+ 7 катэгорый з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5170818</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6003" sha1="6lv6uvuuqww8v444r3hc3cy9giwgvt4" xml:space="preserve">{{Персона
 |імя                  = 
 |арыгінал імя       = 
 |выява          = 
 |шырыня               = 150 px
 |апісанне выявы = 
 |імя пры нараджэнні     = 
 |род дзейнасці     = 
 |дата нараджэння        = 13.8.1950
 |месца нараджэння       = сяло Малое Марэсева,&lt;br /&gt; [[Чамзінскі раён]],&lt;br /&gt; [[Мардоўская АССР]],&lt;br /&gt; [[СССР]]
 |грамадзянства          = {{USSR}} {{RUS}}
 |падданства           = 
 |дата смерці          = 
 |месца смерці         = 
 |бацька                 = 
 |маці                 = 
 |муж               = 
 |жонка              = 
 |дзеці                 = 
 |узнагароды і прэміі     = 
 |сайт                 = 
 |вікісховішча            = 
}}
'''Марызь Кемаль''' (''Раиса Степановна Кемайкина'') — эрзянская паэтэса, член [[Саюз пісьменнікаў Расіі|Саюза пісьменнікаў Расіі]] (з [[1996]]).

== Біяграфія ==
Нарадзілася ў сяле Малае Марэсава Чамзінскага раёна [[Мардовія|Мардовіі]] ў сялянскай сям’і. Скончыла філалагічны факультэт [[Мардоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. П. Агарова|Мардоўскага дзяржуніверсітэта]]. З [[1972]] па [[1975]] год працавала настаўніцай у школе роднага сяла. Потым пераехала ў [[Саранск]] і на працягу двух гадоў была карэспандэнтам газеты «Эрзянь праўда». Затым працавала ў Мардоўскай рэспубліканскай бібліятэцы імя А. С. Пушкіна.

З [[1985]] па [[1988]] год — загадчык аддзела паэзіі ў часопісе «Сятко», з 1989 года — адказны сакратар эрзянского дзіцяча-юнацкага часопіса «Чилисема».

Першая публікацыя вершаў адбылася ў [[1980]] годзе — у часопісе «Сятко» надрукавана верш «Эйкакшчинь лавсь» («Зыбка дзяцінства»). Тады ж стала ўдзельнічаць у штогадовых семінарах маладых літаратараў. Часопіс «Сятко» працягнуў публікацыю яе вершаў. У [[1987]] годзе выйшла агульны сборнік чатырох аўтараў «Маней васолкст», куды ўвайшла вялікая падборка яе вершаў. У [[1988]] годзе Мардоўскае кніжнае выдавецтва выпусціла першую яе сборнік «Лавсь» («Зыбка»), які з’явіўся вынікам уражанняў, вынесеных з дзяцінства і юнацтва.

У іншым сборніку «Штатол» («Свечка», 1994), сабраны філасофскія роздумы паэтэсы пра жыццё, каханне, пра лёс старажытнага эрзянского народа і датычнасці да яе лёсу аўтара як часціцы гэтага народа. Сюды ўвайшлі вершы лірычнага і публіцыстычнага характару, а таксама паэма «Мон — эрзян!» («Я — эрзянка!»), у якой яна паўстае як склаўшаяся асоба з нацыянальным светаадчуваннем.

Вынікам шматгадовага вывучэння фальклору, гісторыі і культуры эрзян з’явіліся кніга казак «Евксонь кужо» («Казачная паляна») і сборнік нарысаў «Сынь ульнесть эрзят» («Яны былі эрзянамі») пра вядомых, выбітных людзей, выхадцах з эрзянскага народа.

У 1989 года была адным з ініцыятараў стварэння культурна-асветніцкага таварыства «Масторава» і першым яго сакратаром, са снежня 1993 па 1997 год — арганізатарам жаночага руху «Эрзява», стваральнікам і кіраўніком самадзейнага фальклорна-этнаграфічнага ансамбля «Ламзурь».

Вялікую ўвагу надае публіцыстыцы, піша праблемныя артыкулы пра культуру, рэлігіі, традыцыях народа, друкуецца ў часопісах «Сятко», «Чилисема», газеце «Эрзянь Мастор».

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
* [http://erziana.my1.ru/publ/mikhail_alekseevich_vtulkin/1-1-0-108 ЭРЗІЯНА эрзянскі літаратурны сайт]
* [http://poetmordovii.elitno.net/ Паэты Мардовіі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111224184832/http://poetmordovii.elitno.net/ |date=24 снежня 2011 }}

[[Катэгорыя:Пісьменнікі Расіі]]
[[Катэгорыя:Паэтэсы Расіі]]
[[Катэгорыя:Члены Саюза пісьменнікаў Расіі]]
[[Катэгорыя:Паэтэсы XXI стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Паэты Мардовіі]]
[[Катэгорыя:Публіцысты СССР]]
[[Катэгорыя:Публіцысты Расіі]]
[[Катэгорыя:Эрзянскамоўныя паэты]]</text>
      <sha1>6lv6uvuuqww8v444r3hc3cy9giwgvt4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Амерыканская карпата-русінская праваслаўная епархія</title>
    <ns>0</ns>
    <id>70850</id>
    <revision>
      <id>5170816</id>
      <parentid>5020695</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T13:22:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дададзена [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1938 годзе]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5170816</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6145" sha1="mw9betq7i7u8bv88pep49wrtostbvli" xml:space="preserve">{{Праваслаўная епархія
 | Епархія                      = Амерыканская карпата-русінская праваслаўная епархія
 | Паместная царква             = [[Канстанцінопальскі Патрыярхат]]
 | Выява                        = Christ the Saviour Orthodox Cathedral - Johnstown, Pennsylvania 01.jpg
 | Подпіс                       = Кафедральны сабор Хрыста Збавіцеля, [[Джонстаўн (Пенсільванія)|Джонстаўн]], [[Пенсільванія]]
 | Краіна                       = {{ЗША}} [[ЗША]] &lt;br&gt;{{Канада}} [[Канада]]
 | Плошча                       = 
 | Колькасць насельніцтва       = 
 | Архібіскупская акруга        = 
 | Епархіяльны цэнтр            = {{ЗША}} [[Джонстаўн (Пенсільванія)|Джонстаўн]], [[Пенсільванія]]
 | Заснавана                    = [[1938]]
 | Колькасць благачынняў        = 14
 | Колькасць прыходаў           = 81
 | Колькасць святароў           = 91
 | Колькасць храмаў             = 
 | Кафедральны храм             = Кафедральны сабор Хрыста Збавіцеля, [[Джонстаўн (Пенсільванія)|Джонстаўн]], [[Пенсільванія]]
 | Другі кафедральны храм       = 
 | Сан кіруючага архірэя        = [[Епіскап]]
 | Тытул кіруючага архірэя      = Ніскі
 | Сайт                         = http://acrod.org
 | Архіепіскап                  = 
 | Кіруючы архірэй              = [[Рыгор (Таціс)]]
 | Дата пачатку кіравання       = [[27 лістапада]] [[2012]]
 | Вікарыі                      = 
 | Карта                        = 
}}

'''Амерыканская карпата-русінская праваслаўная епархія''' ({{lang-en|American Carpatho-Russian Orthodox Diocese, ACROD}}) — [[праваслаўе|праваслаўная]] юрысдыкцыя (самакіравальная епархія) [[Канстанцінопальскі Патрыярхат|Канстанцінопальскага патрыярхата]] ў [[ЗША]].

У цяперашні час складаецца з прадстаўнікоў розных этнічных груп, а не толькі [[Русіны (этнічная група)|карпацкіх русінаў]].

== Гісторыя ==
Узнікненне епархіі звязана з эміграцыяй у ЗША грэка-католікаў Прыкарпацця і Закарпацця. Эмігрантаў суправаджалі свяшчэннікі, якія маглі быць жанаты, што выклікала незадаволенасць у каталіцкага епіскапата [[ЗША]]. У сувязі з гэтым [[Ватыкан]] у 1929 годзе выдае пастанову ''Cum Data Fuerit'', паводле якой новарукапакладзеныя грэка-каталіцкія свяшчэннікі абавязаны былі трымацца [[цэлібат]]у. У сваю чаргу, гэты крок выклікаў абурэнне карпата-русінскай грамады. Таму 23 лістапада 1937 года ў [[Пітсбург]]у (Пенсільванія) прайшоў царкоўны сабор з удзелам прадстаўнікоў 37 прыходаў, які вырашыў разарваць унію з [[Ватыкан]]ам і вярнуцца ў [[праваслаўе]].

З гэтых прыходаў была створана новая епархія, епіскапам якой быў абраны Арэст Чарнок. Ён звярнуўся да Канстанцінопальского патрыярха Веніяміна І з просьбай прыняць епархію ў сваю юрысдыкцыю. Гэта і было зроблена ў 1938 годзе.

У 2005 годзе быў расфарміраваны [[Беларускі савет праваслаўных цэркваў у Паўночнай Амерыцы]]. 5 прыходаў увайшлі ў склад карпата-русінскай епархіі&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.cnewa.org/default.aspx?ID=41&amp;pagetypeID=9&amp;sitecode=HQ&amp;pageno=1 |title=CNEWA - The American Carpatho-Russian Orthodox Church |access-date=2015-08-05 |archive-date=2015-09-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905232228/http://www.cnewa.org/default.aspx?ID=41&amp;pagetypeID=9&amp;sitecode=HQ&amp;pageno=1 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Цэнтрам епархіі з’яўляецца Джонстаўн ([[Пенсільванія]]), дзе ёсць духоўная семінарыя, кафедральны сабор Хрыста Збавіцеля. Станам на 2011 год у складзе епархіі 75 прыходаў, 3 місіі, якія аб’ядноўваюць больш за 50 тысяч чалавек. У Такседа (штат Нью-Ёрк) ёсць мужчынскі манастыр Дабравешчання, заснаваны ў 1978 годзе.

== Епіскапат ==
; Епархіяльныя епіскапы:
* Арэст (Чарнок) (1937—1977)
* Іаан (Марцін) (1977—1984)
* Мікалай (Смішко) (1985—2011)
* Рыгор (Таціс) (з 2012)

; Епіскапы-памочнікі:
* Пётр (Шыманскі) (1963—1964)
* Мяфодзій (Канчуга) (1965)
* Іаан (Марцін) (1966—1977)

{{Зноскі}}

[[Катэгорыя:Епархіі Канстанцінопальскага Патрыярхата]]
[[Катэгорыя:Праваслаўе ў ЗША]]
[[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1938 годзе]]</text>
      <sha1>mw9betq7i7u8bv88pep49wrtostbvli</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кючук-Кайнарджыйскі дагавор (1774)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>72122</id>
    <revision>
      <id>5170815</id>
      <parentid>4432561</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T13:20:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>шаблон</comment>
      <origin>5170815</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4363" sha1="dlruq0edoe8r3moaia3301vzpna3xkp" xml:space="preserve">{{Дагавор}}[[Выява:Treaty of Küçük Kaynarca1.jpg|thumb|250px|Мемарыяльная дошка на месцы падпісання дагавора ў 1774 г., сяло [[Кайнарджа]], [[Балгарыя]]]]
'''Кючук-Кайнарджыйскі дагавор''' — мірны дагавор паміж [[Расійская імперыя|Расіяй]] і [[Асманская імперыя|Асманскай імперыяй]], заключаны 21 ліпеня 1774 «у лагеры пры вёсцы [[Кайнарджа|Кючук-Кайнарджы]]»&lt;ref&gt;Фармулёўка ў тэксце Дамовы&lt;/ref&gt; (цяпер [[Балгарыя]]); завяршыў [[Руска-турэцкая вайна (1768—1774)|першую турэцкую вайну]] імператрыцы [[Кацярына II|Кацярыны II]]. Пацвердзіў тэрытарыяльныя заваёвы Расіі ў рамках папярэдняга [[Белградская мірны дагавор, 1739|Белградскага мірнага дагавору]] ад 1739 года.

Ва ўмовах міру:
* была вымаўлена незалежнасць ад Асманскай імперыі [[Крымскае ханства|татараў крымскіх]], кубанскіх і інш., якія застаюцца ў веданні султана толькі па справах веры;
* Расія ўтрымлівае за сабой [[Керч]], [[Ені-Кале]], [[Азоў]] і [[Кінбурн]];
* рускія гандлёвыя караблі ў турэцкіх водах карыстаюцца тымі ж прывілеямі, што і французскія і англійскія;
* за Расіяй прызнаецца права абароны і заступніцтва хрысціян у дунайскіх княствах, у прыватнасці ў [[Малдаўскае княства|Малдаўскім княстве]];
* Расія атрымлівае права мець свой флот на Чорным моры і права праходу праз пралівы [[Басфор]] і [[Дарданэлы]]

Гэтай мірнай дамовай адзначаны момант, з якога пачынаецца паступовае паслабленне Асманскай дзяржавы і адначасова з гэтым узрастанне ўплыву Расіі на [[Балканскі паўвостраў|Балканскім паўвостраве]]. Асманская імперыя зацягвала ратыфікацыю дамовы, імкнучыся дамагчыся перагляду ўмоў, якія тычацца ў першую чаргу [[Малдаўскае княства|Малдавіі]] і [[Мунтенія|Мунтеніі]]. У гэтым яе падтрымлівалі еўрапейскія дзяржавы, занепакоеныя ўзмацненнем уплыву Расіі ў дунайскіх княствах.

У выніку Кючук-Кайнарджыйскага мірнага дагавору ўзмацніўся нацыянальна-вызваленчы рух насельніцтва Малдавіі. Былі прыняты шэраг зваротаў ад улад княства да Расіі з просьбамі кантролю выканання абавязанняў Асманскай імперыі і падтрымкі ў пашырэнні аўтаноміі.

== Гл. таксама ==
* [[Руска-турэцкія войны]]
* [[Яскі мірны дагавор]]
* [[Бухарэсцкі мірны дагавор 1812 года]]

{{Зноскі}}
{{Вонкавыя спасылкі}}
[[Катэгорыя:Руска-турэцкая вайна (1768—1774)]]
[[Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Расійскай імперыі]]
[[Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Асманскай імперыі]]
[[Катэгорыя:Мірныя дагаворы XVIII стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Падзеі 21 ліпеня|1774]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Малдовы]]
[[Катэгорыя:Кацярына II]]
[[Катэгорыя:1774 год у Еўропе]]</text>
      <sha1>dlruq0edoe8r3moaia3301vzpna3xkp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Віленскія беларускія настаўніцкія курсы (1919)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>73025</id>
    <revision>
      <id>5170997</id>
      <parentid>4918691</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T21:19:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <origin>5170997</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4144" sha1="cx6xxcekscw5qbpskrtgg4vyp13gl1z" xml:space="preserve">[[Файл:Biełaruskija_nastaŭnickija_kursy,_Pahonia._Беларускія_настаўніцкія_курсы,_Пагоня_(25.10.1919).jpg|thumb|Пасведчанне слухача Беларускіх настаўніцкіх курсаў у Вільні з дзяржаўным гербам «[[Пагоня]]» і партрэтамі [[Францыск Скарына|Францыска Скарыны]] і [[Васіль Цяпінскі|Васіля Цяпінскага]]]]
'''Віленскія беларускія настаўніцкія курсы''' (другія) — кароткатэрміновая педагагічная навучальная ўстанова, у якой рыхтаваліся настаўнікі для беларускіх пачатковых школ на тэрыторыі, захопленай [[Польшча]]й падчас [[Польска-савецкая вайна|Польска-савецкай вайны]].

Створаны ў 1919 годзе ў [[Вільня|Вільні]] культурна-асветным аддзелам [[ЦБРВГ|Цэнтральнай беларускай рады Віленшчыны і Гродзеншчыны]]. Фінансаваліся польскімі акупацыйнымі ўладамі.

На курсах па скарочанай праграме выкладаліся наступныя дысцыпліны: [[беларусазнаўства]], [[педагогіка]], методыка выкладання ў пачатковай школе, агульны курс [[Сусветная гісторыя|сусветнай гісторыі]] і [[Геаграфія|геаграфіі]], [[арыфметыка]], [[спевы]] і інш. Дадаткова выкладалася [[польская мова]], [[гісторыя Польшчы|гісторыя]] і [[геаграфія Польшчы]], асновы кааперацыі і [[тэатральнае мастацтва|тэатральнага мастацтва]].

[[Файл:Belarusian Teachers' Courses in Vilna (1919).jpg|thumb|Выпускнікі і выкладчыкі Беларускіх вучыцельскіх курсаў у Вільні, 1919 год. Уверсе кампазіцыі змешчаны герб «[[Пагоня]]» са снапамі калосся, ахопленымі [[бел-чырвона-белая стужка|бел-чырвона-белай стужкай]]. ]]
Складаліся з двух патокаў па 6 тыдняў. 1-ы паток (16.7—1.9.1919) скончылі 154 чал., з іх большасць складалі беларускія настаўнікі з Гродзеншчыны. 2-і паток (22.9—1.11.1919) скончылі каля 70 чал.

Выкладчыкі: [[Я. Станкевіч]] (загадчык курсаў), [[М. Гарэцкі]], [[К. Душэўскі]], [[Ф. Ждановіч]], [[М. Кахановіч]], [[М. Мараўская]], [[В. Ластоўскі]], [[Н. Ласковіч]].

На курсах навучаліся [[І. Бялькевіч]], [[Л. Дзекуць-Малей]], [[А. Карабач]], [[У. Казлоўскі]], [[А. Клімовіч]], [[В. Маслоўская|В. Матэйчук]], [[А. Парук]], [[Б. Туронак]] і інш.

{{таксама}} [[Віленскія беларускія настаўніцкія курсы (1915)]]

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/ЭГБ|6-2|Беларускія настаўніцкія курсы |Ляхоўскі У.|339}}
* [[Ляхоўскі У.]] Пачатак тварэння беларускае нацыянальнае школы // [[Спадчына (часопіс)|Спадчына]]. 2001. № 1/2.

[[Катэгорыя:Беларускія настаўніцкія курсы]]
[[Катэгорыя:1919 год у Вільні]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 1919 годзе]]
[[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы Вільні]]
[[Катэгорыя:Беларусы ў Вільні]]</text>
      <sha1>cx6xxcekscw5qbpskrtgg4vyp13gl1z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Герман Шыманюк</title>
    <ns>0</ns>
    <id>73521</id>
    <revision>
      <id>5170979</id>
      <parentid>4695503</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T20:56:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>выдалена [[Катэгорыя:Ваенныя Беларусі]]; дададзена [[Катэгорыя:Ваенныя Беларускай Народнай Рэспублікі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5170979</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4550" sha1="p9hm0lnk5b7lzqog3ikn6hquwobttoy" xml:space="preserve">{{Асоба}}
'''Герман Дзям’янавіч Шыманюк''', '''Шыманюк-Парыш-Паплаўскі''' ({{ДН|||1892}}, в. [[Грабовец (Гайнаўскі павет)|Грабавец]] [[Бельскі павет (Гродзенская губерня)|Бельскага павета]] — пасля [[1937]]; Псеўданім: ''Скамарох'') — кіраўнік [[Партызанскі рух у Заходняй Беларусі (1921—1925)|беларускага антыпольскага руху]] на Гродзеншчыне і Беласточчыне.

== Біяграфічныя звесткі ==
Яшчэ да [[Першая сусветная вайна|1-й сусветнай вайны]] жыў у Маскве, дзе вучыўся ў гімназіі, працуючы дворнікам. Па сканчэнні гімназіі да канца 1921 працаваў артыстам маскоўскага тэатра «Буф». Магчыма, агент [[АДПУ]] з 1921. У снежні 1921 вярнуўся у в. Грабавец з жонкай Лізай (карэнная масквоўка) і маленькай дачкой Надзяй. У гэты самы час у Агароднічкі пад Беластокам вярнулася [[Вера Ігнатаўна Маслоўская|Вера Маслоўская]] (з роду Матэйчукоў). Маслоўская і Шыманюк стварылі разам падпольную арганізацыю, якая змагалася за [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускую Народную Рэспубліку]]. Арганізацыя атрымала назву «[[Брацтва сялян-беларусаў]]». Яны звязаліся з літоўскім штабам у [[Мерач]]ы, які арганізоўваў партызанаў, што прызнавалі [[Урад Беларускай Народнай Рэспублікі|ўрад Беларускай Народнай Рэспублікі]] ў [[Каўнас|Коўне]]. Герман Шыманюк атрымаў псеўданім «Скамарох» і стаў атаманам Гарадзеншчыны, узначальваў штаб Бельскага павета беларускіх партызанаў.

Вясной 1922, калі Шыманюк вярнуўся з Коўна, ён загадаў Я. Грыцюку арганізаваць баявы атрад. Такім чынам быў створаны [[Партызанскі атрад атамана Чорта|атрад]] у 15-24 чалавек, які здзейсніў шэраг узброеных нападаў. 6 мая 1922 польская паліцыя разбіла лагер атрада Шыманюка, але сам ён здолеў уцячы. З сярэдзіны 1922 Шыманюк у Літве, а з канца 1923 — у [[БССР]]. З 1926 — член КП(б)Б. Скончыў камуністычны ўніверсітэт Беларусі пры Цэнтральнай саўпартшколе ў Мінску. З 1930 працаваў у Полацкім райгандлі. З 1933 — кіраўнік Магілёўскага зааветрабфака. У 1937 арыштаваны органамі [[НКУС]]. Далейшы лёс невядомы.

== Літаратура ==
* [[Алег Юр’евіч Латышонак|Латышонак А.]] Жаўнеры БНР / А. Латышонак. — Беласток: Інстытут беларусістыкі Вільня, 2009. — 367 с. ISBN 978-83-60456-05-7

== Спасылкі ==
* {{Артыкул|аўтар=[[Алег Латышонак|Латышонак А.]]|загаловак=Здымак партызанаў атамана „Чорта”|год=1 снежня 2013 г.|нумар=48 (3003)|выданне=[[Ніва (газета)|Ніва]]|спасылка=http://niva.bialystok.pl/issue/2013/48/48_2013.pdf|мова=[[беларуская мова]]|issn=0546-1960|старонкі=12}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Шыманюк Герман}}
[[Катэгорыя:Члены КПСС]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Гайнаўскім павеце]]
[[Катэгорыя:Ваенныя Беларускай Народнай Рэспублікі]]
[[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў БССР]]</text>
      <sha1>p9hm0lnk5b7lzqog3ikn6hquwobttoy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Намаграма</title>
    <ns>0</ns>
    <id>74479</id>
    <revision>
      <id>5170812</id>
      <parentid>5110460</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T13:12:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дададзена [[Катэгорыя:Дыяграмы]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5170812</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="827" sha1="bj1d6cb7waqca45euokyyjcj9gv2avi" xml:space="preserve">[[Выява:Visual Smith Chart.png|right|350px|thumb|[[Дыяграма Вольперта-Сміта]]]]
'''Намаграма''' ({{lang-el|νομοσ}} — закон) — графічнае ўяўленне функцыі ад некалькіх [[Пераменная|пераменных]], якое дазваляе з дапамогай простых геаметрычных аперацый (напрыклад, прыкладання лінейкі) даследаваць функцыянальныя залежнасці без вылічэнняў. Напрыклад, вырашаць [[квадратнае ўраўненне]] без ужывання формул.

{{дапісаць}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Алгарытмы]]
[[Катэгорыя:Дыяграмы]]</text>
      <sha1>bj1d6cb7waqca45euokyyjcj9gv2avi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Калювій</title>
    <ns>0</ns>
    <id>78494</id>
    <revision>
      <id>5170811</id>
      <parentid>4747471</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T13:09:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>шаблон</comment>
      <origin>5170811</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="937" sha1="n8i0306ofzbhdknzwj1ulq246eslou4" xml:space="preserve">'''Калювій''', ''Калювіяльныя адклады'' (ад {{lang-la|colluvio}} — скопішча) — 1) у шырокім сэнсе — схілавыя адклады (у т.л.дэлювіяльныя і саліфлюкцыйныя), што ўтвараюцца шляхам назапашвання прадуктаў разбурэння [[горная парода|горных парод]], якія спаўзаюць уніз па схіле. 2) У вузкім сэнсе — грубадрузаватыя абвальныя і восыпныя адклады каля падножжа стромкіх схілаў; у гэтым сэнсе супрацьпастаўляецца [[дэлювій|дэлювію]].

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|7}}
{{Вонкавыя спасылкі}}
[[Катэгорыя:Адклады]]
[[Катэгорыя:Геамарфалогія]]</text>
      <sha1>n8i0306ofzbhdknzwj1ulq246eslou4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лучана Павароці</title>
    <ns>0</ns>
    <id>79734</id>
    <revision>
      <id>5171131</id>
      <parentid>4351032</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T08:33:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <comment>Згодна з абмеркаваннем</comment>
      <origin>5171131</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6191" sha1="flmhm29b0k9u8u2rmmf373qkhj0mpz2" xml:space="preserve">{{Музыкант
 |Краіна           = {{ITA}}
 |Імя              = Лучана Павароці
 |Арыгінал імя   = Luciano Pavarotti
 |Выява      = Luciano Pavarotti in Saint Petersburg.jpg
 |Шырыня           = 280px
 |Апісанне выявы = 
 |Дата нараджэння    = 
 |Дата смерці      = 
 |Месца нараджэння   =
 |Месца смерці     = 
 |Гады актыўнасці  = 1961—2004
 |Прафесіі        = 
 |Пеўчы голас  = Лірычны тэнар
 |Жанры            = 
 |Узнагароды          =
{{{!}} style=&quot;background:transparent&quot;
{{!}} {{Вялікі крыж ордэна За заслугі перад Італьянскай Рэспублікай}}{{!!}}{{Вялікі афіцэр ордэна За заслугі перад Італьянскай Рэспублікай}}{{!!}}{{Камандор ордэна За заслугі перад Італьянскай Рэспублікай}}
{{!}}-
{{!}} {{Афіцэр ордэна Ганаровага легіёна}}{{!!}}{{Камандор ордэна Культуры, Манака}}
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background:transparent&quot;
{{!}} {{Грэмі, узнагарода}}
{{!}}}
 |Сайт             = http://www.lucianopavarotti.com
 |Вікісховішча        = 
}}
'''Луча́на Паваро́ці'''&lt;ref name=pr&gt;Напісанне імя і прозвішча ў адпаведнасці з БЭ ў 18 тамах. Т.11., Мн., 2000, С.463.&lt;/ref&gt; ({{lang-it|Luciano Pavarotti}}; {{ДН|12|10|1935}} — {{ДС|6|9|2007}}) — знакаміты [[Італія|італьянскі]] {{оперны спявак|Італіі|XX стагоддзя}} ([[тэнар]]), адзін з самых вядомых спевакоў XX ст. як у [[опера|оперы]], так і ў іншых музычных жанрах.

== Біяграфічныя звесткі ==
Лучана Павароці нарадзіўся ў [[Італія|Італіі]] ў прыгарадзе [[Мадэна|Мадэны]] [[12 кастрычніка]] [[1935]] года ў сям’і Адэлі Вентуры, якая працавала на тытунёвай фабрыцы, і Фернанда Павароці, пекара і спевака. Нягледзячы на тое, што Лучана добра адгукаўся пра сваё дзяцінства, сям’я жыла бедна. Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] (у 1943 годзе) сям’я пакінула горад. Калі Лучана было 9 гадоў, ён пачаў спяваць у невялікім царкоўным хоры, у якім спяваў яго бацька.

Грунтоўна вучыцца спяваць Лучана Павароці пачаў у 1954 годзе, калі яму было 19 год. Дэбютаваў у [[29 красавіка]] [[1961]] года ў Муніцыпальным тэатры г. [[Рэджа-Эмілія]]. Неўзабаве Лучана ўжо выступаў у гэтай ролі ў оперным тэатры «Ла Скала». У 1980-90-я г. набыў надзвычайную міжнародную вядомасць і папулярнасць, не толькі дзякуючы свайму высокаму майстэрству, але таксама і шырокаму распаўсюджанню кампакт-дыскаў, відэакасет, тэлезапісаў, удзелу ў праекце «Тры тэнары» (з [[П. Дамінга]] і [[Х. Карэрас]]ам).

== Творчасць ==
Выдатны майстар бельканта. Дэбют Лучана ў оперы адбыўся ў 1961, калі ён сыграў ролю Рудольфа ў оперы «Багема» [[Джакама Пучыні]]. У 1968 дэбютаваў у «Метраполітэн-опера» ў [[Нью-Ёрк]]у.

Валодаў чыстым, гнуткім, роўным, эмацыйна-выразным голасам. Праславіўся ў італьянскіх операх (асабліва ў партыях Рудольфа з «Багемы», Герцага Мантуанскага з «Рыгалета», Марыё з «Тоскі», Манрыко з «Трубадура» і інш.

Выпусціў некалькі аўтабіяграфічных кніг, напр., «Павароці: Мая гісторыя» (1981) і «Павароці: Мой свет» (1995). З’яўляўся ініцыятарам супольных канцэртаў «Павароці і сябры» (у іх прымалі ўдзел М. Керы, Дзукеро, С. Дзіён, Э. Рамазоці, А. Бачэлі і інш.).
{{зноскі}}

== Літаратура ==
* Культуралогія: Энцыкл. даведнік / Уклад. Э. Дубянецкі. — Мн.: БелЭн, 2003. ISBN 985-11-0277-6

== Спасылкі ==
{{commons|Category:Luciano Pavarotti|выгляд=міні}}
* [http://www.lucianopavarotti.com/ Афіцыйная старонка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/19991002015410/http://lucianopavarotti.com/ |date=2 кастрычніка 1999 }} {{ref-it}}
* [http://www.pavarottiforever.com/ Фан-сайт] {{ref-en}}
* {{Imdb name|0667556|Лучана Павароці}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Павароці}}
[[Катэгорыя:Оперныя спевакі і спявачкі Італіі]]
[[Катэгорыя:Тэнары]]
[[Катэгорыя:Рэкардсмены Кнігі рэкордаў Гінеса]]
[[Катэгорыя:Лаўрэаты Дзённай прэміі «Эмі»]]
[[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Эмі»]]
[[Катэгорыя:Рэстаратары Італіі]]
[[Катэгорыя:Памерлі ад раку падстраўнікавай залозы]]
[[Катэгорыя:Памерлі ад нырачнай недастатковасці]]</text>
      <sha1>flmhm29b0k9u8u2rmmf373qkhj0mpz2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уастэкі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>80613</id>
    <revision>
      <id>5170855</id>
      <parentid>4769399</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T14:49:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5170855</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5508" sha1="t6rrorurg1zl1zkj5m1t1ixm2b24pyz" xml:space="preserve">[[Выява:Stavenn Huastec 00.jpg|thumb|right|250px|Каменныя скульптуры ўастэкаў]]
'''Уастэ́кі''', або '''ўаштэ́кі''' ({{lang-es|Huastecos, Huaxtecos}}) — [[індзейцы|індзейскі]] народ у [[Мексіка|Мексіцы]], які адносіцца да моўнай групы [[мая]]. Насяляе паўночную частку ўсходняга ўзбярэжжа краіны, на поўнач ад тэрыторый [[татанакі|татанакаў]]. Уастэкам, аднак, не былі вядомы ні ўласная [[месаамерыканскія сістэмы пісьма|пісьменнасць]], ні каляндар, ні архітэктурныя элементы, тыповыя для астатніх народаў [[цывілізацыя мая|мая]]. На гэтай падставе даследчыкі мяркуюць, што іх аддзяленне ад іншых роднасных ім народаў адбылося даволі рана.

[[Ацтэкі]] лічылі ўастэкаў дрэнна апранутымі варварамі, якія, аднак, былі дасведчанымі ў [[Вядзьмарства|вядзьмарстве]]. У ваенных паходах ацтэкаў уастэкі супрацьпастаўлялі сябе як адважныя і жорсткія воіны. Яны ваявалі голымі і ў якасці [[трафей|трафеяў]] адразалі загінуўшым ворагам галовы. Ацтэкам, а пасля і [[іспанцы|іспанцам]], ніколі не ўдавалася поўнае заваяванне гэтага народа. Архітэктура ва ўастэкаў была вельмі простая і немудрагелістая. Адной з яе характарыстык з'яўляюцца круглыя падмуркі ці дамы з акругленымі вугламі.

Прыблізна ў 1450 годзе ўастэкі былі заваяваны ацтэкскім войскам пад камандаваннем Мактэсумы I. З гэтага часу яны былі абавязаны выплачваць Тэначтытлану даніну, але ім дазволілі захаваць значную ступень незалежнасці ў самакіраванні. Уастэкі былі заваяваны іспанцамі паміж 1519 і 1530-мі гадамі. З прыходам рымскай каталіцкай царквы іх прымусілі насіць вопратку.

Сёння ў штатах [[Веракрус (штат)|Веракрус]] і [[Сан-Луіс-Патасі (штат)|Сан-Луіс-Патасі]] жыве каля 60 тысяч уастэкаў, якія займаюцца галоўным чынам [[земляробства]]м.

== Гл. таксама ==
* [[Кастыльё-дэ-Тэаё]]
* [[Тамуін, археалагічны помнік]]

== Літаратура ==
* Ariel de Vidas, A. 2003. «Ethnicidad y cosmologia: La construccion cultural de la diferencia entre los teenek (huaxtecos) de Veracruz», in UNAM, Estudios de Cultura Maya. Vol. 23.
* Campbell, L. and T. Kaufman. 1985. «Maya linguistics: Where are we now?,» in Annual Review of Anthropology. Vol. 14, pp.&amp;nbsp;187–98
* Dahlin, B. et al. 1987. «Linguistic divergence and the collapse of Preclassic civilization in southern Mesoamerica». American Antiquity. Vol. 52, No. 2, pp.&amp;nbsp;367–82.
* INAH. 1988. Atlas cultural de Mexico: Linguistica. Mexico City: Instituto Nacional de Antropologia e Historia.
* Kaufman, T. 1976. &quot;Archaeological and linguistic correlations in Mayaland and associated areas of Mesoamerica, &quot; in World Archaeology. Vol. 8, pp.&amp;nbsp;101–18
* Malstrom, V. 1985. «The origins of civilization in Mesoamerica: A geographic perspective», in L. Pulsipher, ed. Yearbook of the Conference of Latin Americanist Geographers. Vol. 11, pp.&amp;nbsp;23–29.
* Ochoa, L. 2003. «La costa del Golfo y el area maya: Relaciones imaginables o imaginadas?», in UNAM, Estudios de Cultura Maya. Vol. 23.
* Robertson, J. 1993. «The origins and development of Huastec pronouns.» International Journal of American Linguistics. Vol. 59, No. 3, pp.&amp;nbsp;294–314
* Stresser-Pean, G. 1989. «Los indios huastecos», in Ochoa, L., ed. Huastecos y Totonacas. Mexico City: CONACULTA.
* Vadillo Lopez, C. and C. Riviera Ayala. 2003. «El trafico maratimo, vehiculo de relaciones culturales entre la region maya chontal de Laguna de Terminos y la region huaxteca del norte de Veracruz, siglos XVI—XIX», in UNAM, Estudios de Cultura Maya. Vol. 23.
* Wilkerson, J. 1972. Ethnogenesis of the Huastecs and Totonacs. PhD dissertation, Department of Anthropology and Archaeology, [[Tulane University]], New Orleans.

== Спасылкі ==
{{commonscat|Huastec|Уастэкі}}
* [https://web.archive.org/web/20151230042953/http://mesoamerica.narod.ru/huastecsep.html Уастэкі: як, калі і чаму адбылося аддзяленне ад мая]

{{Дакалумбавы культуры Месаамерыкі}}
{{Мая}}
{{Народы Мексікі}}

[[Катэгорыя:Індзейцы Арыдаамерыкі]]
[[Катэгорыя:Народы Мексікі]]
[[Катэгорыя:Мая]]
[[Катэгорыя:Уастэкі| ]]</text>
      <sha1>t6rrorurg1zl1zkj5m1t1ixm2b24pyz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Азорскія астравы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>82293</id>
    <revision>
      <id>5170893</id>
      <parentid>5155328</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T16:48:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emilia Noah</username>
        <id>155537</id>
      </contributor>
      <comment>Вікідадзеныя.</comment>
      <origin>5170893</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31672" sha1="rts6fncds3835bbs23e7eu4z2mwude5" xml:space="preserve">{{Дзяржава
 |Родны склон =Азорскіх астравоў
 |Дэвіз = Antes morrer livres que em paz sujeitos
 |Форма праўлення =Аўтаномная правінцыя
 |lat_dir =N |lat_deg =38 |lat_min = 36|lat_sec = 0
 |lon_dir =W |lon_deg =27 |lon_min = 59|lon_sec =0
 |CoordScale              =4000000
 |Мова                =[[Партугальская мова|партугальская]]
 |Дата прадстаўлення аўтаноміі      = [[1976]]
 |Найбуйнейшыя гарады      =Понта-Дэлгада, Ангра-ду-Эраіжму, [[Лагоа]], [[Рабу-дэ-Пейшэ]]
 |Пасады кіраўнікоў        =Прэзідэнт
 |Кіраўнікі                =Васка Кардэйра
 |Плошча                   =2346
 |Насельніцтва            = 245746
 |Год перапісу            =2011
   |Шчыльнасць насельніцтва   = 105,87
 |Дамен            =[[.pt]]
 |Тэлефонны код             =351
}}
'''Азо́рскія астравы́''' ({{lang-pt|Açores}}) — [[архіпелаг]] у [[Атлантычны акіян|Атлантычным акіяне]]. З’яўляецца аўтаномным рэгіёнам [[Партугалія|Партугаліі]] ({{lang-pt|Região Autónoma dos Açores}}). На Азорскіх астравах няма адзінай [[сталіца|сталіцы]]. Вышэйшая [[заканадаўчая ўлада]] знаходзіцца ў горадзе [[Орта (Азорскія астравы)|Орта]] ([[востраў Фаял]]), вышэйшая [[выканаўчая ўлада]] — у [[Понта-Дэлгада|горадзе Понта-Дэлгада]] ([[востраў Сан-Мігел]]), вышэйшая [[судовая ўлада]] — у [[Ангра-ду-Эраіжму|горадзе Ангра-ду-Эраіжму]] ([[востраў Тэрсейра]]).

Агульная плошча [[суша|сушы]] — 2 346 км². Насельніцтва ([[2011]] г.) — 245 746 чал.

== Назва ==
Назва астравоў, хутчэй за ўсё, паходзіць ад састарэлага [[партугальская мова|партугальскага слова]] «azures» (літаральна «блакітныя»). Існуе больш паэтычная версія, якая сцвярджае, што сваю назву астравы атрымалі ад слова «Açor» — [[Ястрабіныя|ястраб]] (Ястрабінымі астравы звалі [[арабы]]). Згодна паданню мараплаўцаў, ястрабы ляцелі да сваіх гнёздаў і паказалі шлях да астравоў. Аднак паколькі гэта птушка ніколі не існавала ў гэтым рэгіёне, навукоўцы лічаць дадзеную версію найменш верагоднай.

== Геаграфія ==
[[File:Azoren be map.svg|thumb|Тапаграфічная карта]]
=== Склад архіпелага ===
Азорскі архіпелаг размяшчаецца ў цэнтральнай частцы Паўночнай [[Атлантычны акіян|Атлантыкі]] ў 1368 км ад бліжэйшага [[бераг]]а [[Еўропа|Еўрапейскага]] [[кантынент]]а, у 1513 км ад [[Афрыка|Афрыкі]] і ў 1945 км ад [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]]. Складаецца з трох буйных груп [[востраў|астравоў]]:

* Заходняя група:
** [[Востраў Корву|Корву]] (17,11 км²)
** [[Востраў Флорэш|Флорыш]] (143 км²)
* Цэнтральная група: 
** [[Востраў Фаял|Фаял]] (173,06 км²)
** [[Востраў Грасіёза|Грасіёза]] (60,84 км²)
** [[Востраў Піку|Піку]] (447 км²)
** [[Востраў Сан-Жоржы|Сан-Жоржы]] (243,65 км²)
** [[Востраў Тэрсейра|Тэрсейра]] (400,6 км²)
* Усходняя група: 
** [[Востраў Санта-Марыя|Санта-Марыя]] (96,89 км²)
** [[Востраў Сан-Мігел|Сан-Мігел]] (744,55 км²)

Да архіпелага адносіцца таксама вялікая колькасць малых астравоў і груп, якія незаселены.

=== Геалогія ===
Азорскія астравы ўзніклі ў выніку [[вулкан]]ічнай дзейнасці на на стыку трох буйных [[тэктоніка пліт|тэктанічных пліт]] — Еўрапейскай, Афрыканскай і Паўночнаамерыканскай. Цэнтральная і ўсходняя групы астравоў месцяцца на так званай Азорскай субпліце, якая з’яўляецца ўскраінай Еўрапейскай буйной тэктанічнай пліты. Заходняя група астравоў належыць да Паўночнаамерыканскай буйной тэктанічнай пліты&lt;ref&gt;[http://copranet.projects.eucc-d.de/files/000145_EUROSION_Azores.pdf Fernando VELOSO GOMES, Francisco TAVEIRA PINTO, AZORES ISLANDS (PORTUGAL)]&lt;/ref&gt;. Найбольш стары [[востраў Санта-Марыя]] сфарміраваўся каля 7 млн гадоў таму. Найбольш малады [[востраў Піку]] — каля 300 тысяч гадоў таму&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.ewpnet.com/azores/geology.htm |title=Geology: Azores |access-date=8 студзеня 2015 |archive-date=15 студзеня 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100115191517/http://ewpnet.com/azores/geology.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Усе астравы маюць [[базальт]]авыя платформы, [[кальдэра|кальдэры]] старых і маладых [[вулкан]]аў. Так, на самым вялікім [[востраў Сан-Мігел|востраве Сан-Мігел]] налічваецца 5 [[вулканічны кратар|вулканічных кратараў]], прычым 3 з гэтых вулканаў актыўныя. На астравах усходняй і некаторых астравах цэнтральнай груп на ўзбярэжжы маюцца [[пясок|пясчаныя]] [[пляж]]ы. [[Востраў Тэрсейра]] знакаміты сваімі [[бухта]]мі, прыдатнымі для стаянкі [[судна]]ў. Аднак для большасці астравоў характэрны стромкія [[скала|скалістыя]] берагі са спадзістымі платформамі ''фажас''&lt;ref&gt;[https://www.visitportugal.com/en/node/73820 São Jorge: the island of fajãs]&lt;/ref&gt;, створанымі [[Лава вулканічная|лававымі]] струменямі.

Унутраныя ландшафты астравоў звычайна [[гара|гарыстыя]]. На Азорскіх астравах знаходзіцца найвышэйшы пункт усёй [[Партугалія|Партугаліі]] — [[Гара Піку|вулкан Піку]] (2351 м) на [[востраў Піку|аднайменным востраве]]. [[Геалогія|Геалагічная]] зона, у якую ўваходзіць архіпелаг, сейсмічна актыўныя. Назіраюцца частыя [[землетрасенне|землетрасенні]].

=== Клімат ===
[[Клімат]] Азорскіх астравоў міжземнаморскі мяккі акіянічны, вызначаны высокай вільготнасцю паветраных мас і ўздзеяннем цёплай плыні [[Гальфстрым]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.azoresweb.com/about_azores_climate.html |title=Climate at the Azores |access-date=8 студзеня 2015 |archive-date=11 сакавіка 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150311071421/http://www.azoresweb.com/about_azores_climate.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. На працягу года дамінуюць паўднёва-ўсходнія і паўночна-заходнія [[вецер|вятры]], якія могуць дасягаць 18 м у секунду і выклікаць моцнае хваляванне да 6 м каля [[бераг]]оў [[востраў|астравоў]]. Аднак [[базальт]]авыя [[скала|скалы]] звычайна добра ахоўваюць [[суша|сушу]] ад затаплення. Выпадкаў паводак, выкліканых [[шторм|штармамі]] не зафіксавана.

Сярэднегадавая дзённая тэмпература вагаецца ад +14 °C да +22 °C&lt;ref&gt;[http://goeurope.about.com/od/azores/l/bl-azores-climate-charts.htm Azores Islands Historic Climate] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150405164605/http://goeurope.about.com/od/azores/l/bl-azores-climate-charts.htm |date=5 красавіка 2015 }}&lt;/ref&gt;. Змены тэмпературнага рэжыма адлюстраваны ў наступнай табліцы:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
| + style=&quot;background:#FFCC00&quot;|'''Месяц''' || [[Студзень]] || [[Люты]] || [[Сакавік]] || [[Красавік]] || [[Май]] || [[Чэрвень]] 
|-
| + style=&quot;background:#FEDBCA&quot;|'''Сярэдняя тэмпература'''  || 14,1 °C || 13,8 °C || 14,2 °C || 14,9 °C || 16,3 °C || 18,5 °C 
|-
| + style=&quot;background:#FFCC00&quot;|'''Месяц'''|| [[Ліпень]] || [[Жнівень]] || [[Верасень]] || [[Кастрычнік]] || [[Лістапад]] || [[Снежань]]
|-
| + style=&quot;background:#FEDBCA&quot;|'''Сярэдняя тэмпература'''|| 21 °C || 22,2 °C || 21,3 °C || 18,9 °C || 16,5 °C || 14,9 °C
|}

Сярэднегадавая норма ападкаў — каля 1 099 мм. Найбольш вільготны сезон цягнецца з [[кастрычнік]]а да [[сакавік]]а. Найбольш сонечны і сухі месяц — [[ліпень]].

== Прырода ==
=== Флора ===
{{Біяфота|Azorina vidalii1.jpg|[[Азарына]] — адзін з эндэмікаў Азорскіх астравоў.}}
[[Флора]] Азорскіх астравоў характэрная для рэгіёна [[Макаранезія]], адна з самых багатых у [[Еўропа|Еўропе]]. Да прыбыцця еўрапейскіх каланістаў у [[15 стагоддзе|XV]] ст. большая частка сушы была пакрыта густымі шыракалістымі [[Лаўровыя|лаўровымі]] [[лес|лясамі]] ''Laurissilva'', [[трава|травяністымі]] пусткамі і [[хмызняк]]амі. У наш час рэшткі лясоў і гаі сустракаюцца амаль на ўсіх буйных астравах, але найлепш захаваліся на [[востраў Піку|астравах Піку]], [[Востраў Тэрсейра|Тэрсейра]], [[востраў Сан-Мігел|Сан-Мігел]]. Звычайна яны месцяцца на [[вулкан]]ічных [[плато]] і схілах [[гара|гор]]. Усяго налічваецца каля 1200 відаў дзікіх раслін&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.biologie.uni-regensburg.de/Botanik/Schoenfelder/floraazores.html |title=Schäfer, Hanno, Flora of the Azores. A Field Guide |access-date=9 студзеня 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150407004044/http://www.biologie.uni-regensburg.de/Botanik/Schoenfelder/floraazores.html |archivedate=7 красавіка 2015 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Каля 60 відаў — уласна азорскія эндэмікі. 700 відаў раслін былі ўвезены чалавекам звонку выпадкова або з камерцыйнымі мэтамі&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.azoresweb.com/flora_fauna.html |title=Архіўная копія |access-date=9 студзеня 2015 |archive-date=9 сакавіка 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150309112400/http://www.azoresweb.com/flora_fauna.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Сярод эндэмікаў асабліва вядомы {{bt-bellat|азорскі лаўр|Laurus azorica}} і {{bt-bellat|азарына|Azorina}}.

=== Фаўна ===
Азорскія астравы ніколі не былі злучаны з [[кантынент]]амі, таму большасць наземных жывёл прадстаўлены [[птушкі|птушкамі]] і [[насякомыя|казуркамі]]&lt;ref&gt;[http://www.azoresgeopark.com/acores/fauna_flora.php?lang=EN azoresgeopark.com]&lt;/ref&gt;, у тым ліку знакамітым {{bt-bellat|азорскім снягіром|Pyrrhula murina}}&lt;ref&gt;[http://www.birdlife.org/datazone/speciesfactsheet.php?id=8886 Azores Bullfinch Pyrrhula murina] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131105214836/http://www.birdlife.org/datazone/speciesfactsheet.php?id=8886 |date=5 лістапада 2013 }}&lt;/ref&gt;. Налічваецца ўсяго 9 відаў [[сысуны|сысуноў]], але толькі [[кажаны]] маюць мясцовае паходжанне. Астатнія ([[Трусы (жывёлы)|трусы]], [[Звычайны вожык|вожыкі]], [[грызуны]], [[тхары]]) былі завезены чалавекам. Радзей сустракаюцца [[яшчаркі]], [[чарапахі]] і [[жабы]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.birdingazores.com/?page=animals_idx |title=More information and photos about land animals, butterflies and more in the Azores |access-date=9 студзеня 2015 |archive-date=1 мая 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150501115709/http://www.birdingazores.com/?page=animals_idx |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Навакольныя [[акіян]]ічныя воды насяляюць рэдкія віды [[акулы|акул]], [[кіты|кітоў]], [[дэльфіны|дэльфінаў]] і іншых марскіх жывёл.

=== Ахова ===
На Азорскіх астравах існуе шэраг прыродных паркаў. У [[1995]] годзе аўтаномія атрымала прэмію [[ЕС]] за захаванне першароднай прыроды і развіццё экалагічнага [[турызм]]у.

== Гісторыя ==
[[File:Muralhas do Forte de Santa Cruz, cidade da Horta, ilha do Faial, Açores, Portugal.JPG|thumb|Крэпасць Санта-Круз на востраве Фаял]]
Першаадкрывальнікамі Азорскіх астравоў лічацца [[Партугалія|партугальскія]] мараплаўцы [[Дыёгу ды Сілвеш]] і [[Гонкалу Велью Кабрал]]&lt;ref&gt;[http://www.iexplore.com/travel-guides/europe/portugal/azores/history-and-culture Azores — History and Culture]&lt;/ref&gt;. Дыёгу ды Сілвеш высадзіўся на [[Востраў Санта-Марыя|Санта-Марыі]] і [[Востраў Сан-Мігел|Сан-Мігеле]] ў [[1427]] г. У [[1432]] г. даследаванне Азорскіх астравоў працягваў Гонкалу Велью Кабрал. Заходняя група астравоў была адкрыта толькі ў [[1452]] г.

Ужо з [[16 стагоддзе|XVI]] ст. некаторыя даследчыкі абвяргалі першынство партугальцаў у адкрыцці Азорскіх астравоў. На аснове [[пісьмо]]вых запісаў, [[легенда|легенд]] і [[Сярэднявечча|сярэдневяковых]] [[Геаграфічная карта|карт]] паказвалася, што шэраг астравоў быў вядомы яшчэ з часоў [[Старажытны Рым|Старажытнага Рыма]]. Аднак дадзеныя, на якія спасылаліся даследчыкі, былі даволі спрэчнымі. У пачатку [[21 стагоддзе|XXI]] ст. сітуацыя змянілася дзякуючы [[археалогія|археалагічным]] раскопкам на астравах [[Востраў Корву|Корву]] і [[Востраў Тэрсейра|Тэрсейра]]. Былі выяўлены рэшткі старажытных пахаванняў, рэчаў і нават [[лацінскі алфавіт|рымскае]] і [[арабскі алфавіт|арабскае]] пісьмо, што сведчылі пра наведванне астравоў чалавекам з [[4 стагоддзе да н.э.|IV]] ст. да н.э. У [[2011]] г. археолагамі на Тэрсейры даследаваны наскальныя малюнкі, што могуць адносіцца да [[бронзавы век|бронзавага века]]&lt;ref&gt;[http://portuguese-american-journal.com/archeology-prehistoric-rock-art-found-in-caves-on-terceira-island-azores/ Prehistoric rock art found in caves on Terceira Island — Azores]&lt;/ref&gt;. У [[2013]] г. з’явіліся звесткі аб адкрыцці на дне [[акіян]]а паміж астравамі Тэрсейра і Сан-Мігел штучных [[Піраміда (збудаванне)|пірамід]]&lt;ref&gt;Гл.: [http://www.azores-pyramid.org azores-pyramid.org]&lt;/ref&gt;. Тым не менш, у [[15 стагоддзе|XV]] ст., калі партугальцы зрабілі сваё адкрыццё, Азорскія астравы былі бязлюднымі.

Каланізацыя Азораў пачалася ў [[1439]] г.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.azoresweb.com/history_azores.html |title=History of the Azores |access-date=9 студзеня 2015 |archive-date=29 сакавіка 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130329024000/http://www.azoresweb.com/history_azores.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; У асноўным перасяленцы прыязджалі з паўднёвай Партугаліі, паўночнай [[Францыя|Францыі]] і [[Фландрыя (гістарычная вобласць)|Фландрыі]]. Яны займаліся [[земляробства]]м і [[жывёлагадоўля]]й, вырошчвалі і вывозілі ў [[Еўропа|Еўропу]] [[пшаніца|пшаніцу]], [[цукар]], раслінныя [[фарба]]вальнікі. З цягам часу важную роль у [[эканоміка|эканоміцы]] астравоў стала адыгрываць [[вінаградарства]] і вытворчасць [[віно|віна]]. У другой палове [[18 стагоддзе|XVIII]] ст. - трэцяй чвэрці [[20 стагоддзе|XX]] ст. многія астравіцяне займаліся здабычай [[кіты|кітоў]]. Дзякуючы стратэгічнаму становішчу ў [[Атлантычны акіян|Атлантыцы]] з перыяду [[Вялікія геаграфічныя адкрыцці|Вялікіх геаграфічных адкрыццяў]] Азорскія астравы маюць важнае значэнне як [[транспарт]]ны вузел. Іх наведвалі такія славутыя даследчыкі, як [[Барталамеў Дыяш]], [[Васка да Гама]], [[Хрыстафор Калумб]], [[Чарлз Роберт Дарвін]] і інш. З другой паловы [[XX стагоддзе|XX ст.]] развівіццё атрымалі авіяцыйныя перавозкі.

У [[1580]] г., калі [[Партугалія]] была захоплена войскамі [[Іспанія|іспанскага]] караля [[Філіп II Габсбург|Філіпа II]]&lt;ref&gt;[http://everything2.com/title/Spanish+annexation+of+Portugal The Spanish annexation of Portugal]&lt;/ref&gt;, Азоры некаторы час кантраляваліся прыхільнікамі незалежнай партугальскай кароны. У [[1581]] г. Філіп II выслаў для заваявання астравоў флот з 10 караблёў. Спроба іспанскіх салдат высадзіцца на Тэрсейры скончылася іх паражэннем ад пасяленцаў&lt;ref&gt;[http://theazoresislands.blogspot.com/2007/12/battle-of-salga-terceira-island.html Battle of Salga]&lt;/ref&gt;. Аднак іспанцы выйгралі марскую бітву каля [[Понта-Дэлгада]]&lt;ref&gt;[http://wc.rootsweb.ancestry.com/cgi-bin/igm.cgi?op=GET&amp;db=labron00&amp;id=I120954 J.H. Garner Genealogy Database]&lt;/ref&gt;. На Азорах было размешчана некалькі іспанскіх гарнізонаў. Напады французскіх, [[Англія|англійскіх]] і [[Асманская імперыя|асманскіх]] карсараў у [[16 стагоддзе|XVI]] — [[17 стагоддзе|XVII]] стст. вымусілі мясцовыя ўлады пабудаваць для абароны астравоў шэраг [[крэпасць|крэпасцей]]. У [[1640]] г. Партугалія зноў вярнула незалежнасць. У [[1641]] г. іспанцы канчаткова пакінулі Азорскія астравы. У [[1766]] г. партугальскія манархі заснавалі асобнае Азорскае генерал-капітанства з цэнтрам у [[Ангра-ду-Эраіжму|Ангры]].

У гады грамадзянскай вайны ў Партугаліі ў [[1828]] — [[1832]] гг. Азорскія астравы заставаліся адзінай тэрыторыяй, якая не падпарадкавалася каралю-узурпатару [[:pt:Miguel I de Portugal|Мігелю I]]&lt;ref&gt;[http://www.biography.com/people/miguel-i-9407479 Miguel I Biography] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150501204201/http://www.biography.com/people/miguel-i-9407479 |date=1 мая 2015 }}&lt;/ref&gt;. Мясцовыя [[лібералізм|лібералы]] захавалі адданасць каралеве [[:pt:Maria II of Portugal|Марыі]]. [[11 жніўня]] [[1829]] г. у бітве каля Віла-дэ-Прая на востраве Тэрсейра прыхільнікі Марыі атрымалі бліскучую перамогу над войскамі Мігеля I&lt;ref&gt;[http://balagan.info/timeline-of-portugals-liberal-wars Timeline of Portugal’s Liberal Wars]&lt;/ref&gt;. Азорцы ўдзельнічалі ў далейшых баях у Партугаліі. У [[1836]] г. Азорскія астравы былі падзелены на тры раўнапраўныя паветы з цэнтрамі ў Ангры, [[Орта (Азорскія астравы)|Орце]] і [[Понта-Дэлгада]] ў складзе Партугаліі.

Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] дыктатар [[Антоніу ды Алівейра Салазар]] перадаў частку тэрыторыі астравоў у арэнду [[ЗША]] для пабудовы [[Ваенна-паветраныя сілы ЗША|ваенна-паветраных]] баз. Пасля заканчэння вайны амерыканскія базы засталіся на Санта-Марыі і Тэрсейры.

У [[1976]] г. Азорскія астравы набылі аўтаномію.

== Кіраванне ==
Сістэма аўтаноміі Азорскіх астравоў у складзе [[Партугалія|Партугаліі]] была распрацавана падчас [[рэвалюцыя|рэвалюцыйных]] падзей [[1974]] — [[1975]] гг. і ўвайшла ў партугальскую [[права]]вую сістэму пад спецыяльнай назвай палітыка-аўтаномнага статуса Азораў ({{lang-pt|Estatuto Político-Administrativo dos Açores, EPARAA}})&lt;ref&gt;[http://www.provedor-jus.pt/archive/doc/P11-99%20.pdf PEDIDO DE FISCALIZAÇÃO DA CONSTITUCIONALIDADE]&lt;/ref&gt;. Яна прадугледжвае наяўнасць асабістага [[канстытуцыя|канстытуцыйнага]] закона і дзеяння агульных азорскіх органаў улады, аднак не дае права на самавызначэнне і выхад са складу Партугаліі. Аўтаномія Азорскіх астравоў была замацавана партугальскай Канстытуцыяй [[1976]] г. з папраўкамі [[2004]] г. і [[2008]] г.

Сістэма аўтаномнага [[Палітычная сістэма|кіравання]] заснавана на падзеле ўлады на тры асноўныя галіны — [[заканадаўчая ўлада|заканадаўчую]], [[выканаўчая ўлада|выканаўчую]] і [[судовая ўлада|судовую]]. Заканадаўчая галіна прадстаўлена мясцовым Заканадаўчым Сходам (52 дэпутаты выбіраюцца на агульных выбарах на 4 гады), які размяшчаецца ў [[Орта (Азорскія астравы)|Орце]]. Артыкул 226 Канстытуцыі Партугаліі замацоўвае абавязковае зацверджанне законаў, прынятых азорскім Заканадаўчым Сходам з боку партугальскага Схода Рэспублікі. Вышэйшая выканаўчая ўлада належыць Савету Міністраў, які выконвае функцыі ўрада і знаходзіцца ў [[Понта-Дэлгада]]. Савет Міністраў прызначаецца Заканадаўчым Сходам Азорскіх астравоў, яго склад зацвярджаецца ўрадам Партугаліі. Вышэйшая судовая ўлада прадстаўлена Вярхоўным Судом Азорскіх астравоў у горадзе [[Ангра-ду-Эраіжму]].

На Азорскіх астравах дзейнічаюць агульнапартугальскія [[Палітычная партыя|палітычныя партыі]].

== Эканоміка ==
Тры асноўныя галіны [[эканоміка|эканомікі]] Азорскіх астравоў — [[сельская гаспадарка]], [[рыбалоўства]] і [[турызм]]. Сельская гаспадарка прадстаўлена [[малако|малочнай]] [[жывёлагадоўля]]й і [[земляробства]]м. Мясцовы [[клімат]] дазваляе на працягу ўсяго года вырошчваць свежую [[гародніна|гародніну]] і [[садавіна|садавіну]]. Востраў Сан-Мігел — адзінае месца ў [[ЕС]], дзе існуе камерцыйная вытворчасць [[ананас]]аў. Астравіцяне таксама займаюцца вытворчасцю [[сыр]]у, [[масла]], [[алей|алею]], [[Цыкорыя звычайная|цыкорыі]], [[віно|віна]] і [[цукар|цукру]].

З развіццём рыбалоўства і перапрацоўкі рыбы звязваюць пераважна перспектыўны рост мясцовай эканомікі&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://azoresweb.com/economy.html |title=Economy |access-date=12 студзеня 2015 |archive-date=3 жніўня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200803173635/http://www.azoresweb.com/economy.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Найбольш важнымі з камерцыйнага пункту гледжання відамі рыб азорскай эксклюзіўнай марской зоны з’яўляюцца [[Тунцы|тунец]], [[вугор]], [[селядцовыя]] і інш.

[[Прамысловасць]] прадстаўлена пераважна харчовай галіной, вытворчасцю малочных прадуктаў, [[піва]], [[Вэнджанне|вэнджанай]] рыбы, [[Цыгарэта|цыгарэт]], дробнымі [[Будаўніцтва|будаўнічымі]] і [[мэбля|мэблевымі]] прадпрыемствамі. Развіваецца энергетыка. Астравы забяспечаны [[Электрычнасць|электрычнасцю]] ад мясцовых дробных [[Гідраэнергія|гідра]]-, [[Энергія ветру|ветра]]- і [[Геатэрмальная энергія|геатэрмальных]] станцый.

[[Турызм]] з’яўляецца найбольш імклівай галіной гаспадаркі. Наведвальнікі прыбываюць на Азоры на працягу ўсяго года. Каля паловы турыстаў — непасрэдна з Партугаліі. Астатнія — пераважна з іншых краін ЕС.

== Гл. таксама ==
* [[Макаранезія]]
* [[Муніцыпалітэты Партугаліі]]

== Заўвагі ==
{{reflist}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|1|Азорскія астравы}}
* Африка: энциклопедический справочник. Т. 1. А—К / Гл. ред. А. Громыко. Ред. колл. В. М. Власов, Н. И. Гаврилов т др. — М.: Советская энциклопедия, 1986. — С. 210. — 672 с. с илл.{{ref-ru}}

== Спасылкі ==
{{wikiatlas|the Azores}}
* {{commons-inline|Azores}}
* {{wikivoyage|Azores}}
* [http://www.azores.com Practical site of Azores]
* [http://theazoresislands.blogspot.com The Azores Islands, Site with abundant information about Portuguese Azores Islands]
* [http://venus.unive.it/riccardozipoli/demo/galleries_collections.php?a=377&amp;n=35&amp;d=AZORES&amp;pagine=1&amp;paginazione=1 Фотагалерэя]

{{Афрыка}}
{{Геастратэгічныя пункты сусветнага акіяна}}
{{Адміністрацыйны падзел Партугаліі}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Азорскія астравы| ]]
[[Катэгорыя:Архіпелагі]]
[[Катэгорыя:Адміністрацыйны падзел Партугаліі]]
[[Катэгорыя:Вулканічныя астравы]]</text>
      <sha1>rts6fncds3835bbs23e7eu4z2mwude5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уладзіслаў Знамяроўскі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>90822</id>
    <revision>
      <id>5171126</id>
      <parentid>5170449</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T08:31:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5171126</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14043" sha1="ryy9s84nzziix2ww6dxrz70s3twi33s" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Знамяроўскі}}
{{Асоба}}
'''Уладзісла́ў Багусла́вавіч'''{{sfn|Мядзёлка|2018|с=593}} '''Знамяро́ўскі''' ({{ДН|||1888}}, [[Латгалія]]&amp;nbsp;— пасля {{ДС|||1946}}, верагодна, [[Польшча]])&amp;nbsp;— беларускі {{выдавец|Беларусі|Літвы|Польшчы}}, [[рэдактар]], грамадска-культурны дзеяч.

== Біяграфія і дзейнасць ==
Нарадзіўся ў 1888 годзе ў [[Латгалія|Латгаліі]]{{sfn|Мядзёлка|2018|с=593}}&lt;ref name=&quot;sidarevic&quot;&gt;{{cite web|url=http://nn.by/2002/06/07.htm|title=Нашанiўцы ў 1920 годзе|author=[[Анатоль Сідарэвіч]]|publisher=Наша Ніва|date=7 чэрвеня 2002|lang=be|accessdate=24 ліпеня 2026|archive-date=7 красавіка 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090407023814/http://nn.by/2002/06/07.htm|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;. Скончыў гандлёвую школу ў [[Вільня|Вільні]]&lt;ref name=&quot;sidarevic&quot;/&gt;. Свой працоўны шлях пачаў на пасадзе карэктара ў рэдакцыі газеты [[Наша Ніва (1906)|«Наша Ніва»]]&lt;ref name=&quot;sidarevic&quot;/&gt;. Падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкай акупацыі]] ў гады [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] заставаўся жыць у Вільні&lt;ref name=&quot;sidarevic&quot;/&gt;.

У 1919 годзе выступіў адным з рэдактараў газеты «[[Беларуская думка (газета)|Беларуская думка]]», якая выдавалася з 28 красавіка па 27 ліпеня і была забароненая польскімі ўладамі&lt;ref name=&quot;sidarevic&quot;/&gt;. У 1920 годзе з'яўляўся выдаўцом газеты «[[Незалежная думка (1920)|Незалежная думка]]», якую напаткаў такі ж лёс&lt;ref name=&quot;sidarevic&quot;/&gt;. У тым жа годзе сумесна з [[Эдвард Будзька|Эдвардам Будзькам]] спансаваў выданне кнігі «[[Гісторыя беларускае літаратуры]]» [[Максім Гарэцкі|М.&amp;nbsp;Гарэцкага]], якая была надрукавана ў кааператыўным таварыстве «[[Друк (таварыства)|Друк]]»&lt;ref name=&quot;sidarevic&quot;/&gt;. 

Увосень 1920 года, у перыяд існавання [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]], аднавіўся выхад «[[Наша ніва (1920)|Нашай Нівы]]». Пасля таго як 1 лістапада польская [[дэфензіва]] правяла вобыск і арыштавала фактычнага кіраўніка газеты [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Антона Луцкевіча]], Уладзіслаў Знамяроўскі афіцыйна ўзяў на сябе абавязкі рэдактара і выдаўца&lt;ref name=&quot;sidarevic&quot;/&gt;. Яго імя значылася ў выходных дадзеных пачынаючы з трэцяга нумара ад 12 лістапада 1920 года і да апошняга нумара, які пабачыў свет 20 снежня таго ж года, пасля чаго выданне было забаронена цэнзурай&lt;ref name=&quot;sidarevic&quot;/&gt;.

З 30 кастрычніка 1921 года Уладзіслаў Знамяроўскі пэўны час быў галоўным рэдактарам грамадска-палітычнай газеты «[[Беларуская крыніца]]»&lt;ref name=&quot;karaneuskaja&quot;&gt;{{cite web|url=https://media.catholic.by/nv/n8/art14.htm?forprint=1|title=«BIELARUSKAJA KRYNICA» З гісторыі развіцця перыядычнага друку ў міжваеннай Заходняй Беларусі|author=Вольга Каранеўская|publisher=Наша вера|год=1998|lang=be|accessdate=24 ліпеня 2026}}&lt;/ref&gt;. У [[1922]] годзе ён ахвяраваў 10 000 [[Польская марка|польскіх марак]] на падтрымку часопіса «[[Новы Шлях (часопіс)|Новы Шлях]]», які выдаваўся [[Беларускі студэнцкі саюз|Беларускім студэнцкім саюзам]]&lt;ref name=&quot;n_shliach&quot;&gt;Сьпіс ахвярадаўцаў // Наш Шлях. 1922. №2-3.&lt;/ref&gt;. У кастрычніку 1923 года быў рэдактарам і выдаўцом газеты «[[Воля народу]]» (выйшла ўсяго два нумары)&lt;ref name=&quot;sidarevic&quot;/&gt;. 

У 1920-я&amp;nbsp;— сярэдзіне 1930-х гадоў Знамяроўскі меў ва ўласнасці прыватнае беларускае выдавецтва ў Вільні. За гэты час ён выдаў 21 беларускамоўную кнігу, сярод якіх была арыгінальная і перакладная літаратура, падручнікі і слоўнікі{{sfn|Туронак|2006|с=283}}{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|1998|с=100}}. У 1928 годзе за выпуск зборніка «Беларускі дэкламатар», у якім былі перадрукаваны некаторыя вершы [[Янка Купала|Янкі Купалы]] і [[Цётка|Цёткі]], польскія ўлады прыцягнулі Знамяроўскага да судовай адказнасці{{sfn|Маракоў|2003}}&lt;ref name=&quot;sidarevic&quot;/&gt;.

У 1938 годзе выдавец дапамагаў парадамі ў працы моладзевага часопіса «[[Шлях моладзі]]»&lt;ref name=&quot;sidarevic&quot;/&gt;. У прыватнасці, пры пасрэдніцтве [[Макар Краўцоў|Макара Краўцова]] ён раіў маладому пісьменніку [[Янка Брыль|Янку Брылю]] спачатку апублікаваць яго пераклады п'ес [[Леў Талстой|Л.&amp;nbsp;Талстога]] на старонках перыядычнага выдання, а ўжо потым рабіць асобныя адбіткі ў выглядзе кніжак&lt;ref name=&quot;sidarevic&quot;/&gt;.

Паводле некаторых звестак, пасля заканчэння [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] Уладзіслаў Знамяроўскі з'ехаў у Польшчу{{sfn|Туронак|2006|с=306}}.

== Бібліяграфія выдавецтва ==
За час працы прыватнага выдавецтва Уладзіслава Знамяроўскага ў Вільні пабачылі свет наступныя выданні:
* «Беларускі каляндар на 1920 г.»{{sfn|Туронак|2006|с=307—322}}{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|1998|с=100}}
* «[[Дудка беларуская]]» ([[Францішак Багушэвіч|Ф.&amp;nbsp;Багушэвіч]], 1921){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}}
* «Сцэнічныя творы» ([[Леапольд Родзевіч|Л.&amp;nbsp;Родзевіч]], 1921){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}}{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|1998|с=100}}
* «Дзед Завала» ([[Ядвігін Ш.]], 2-е выданне){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}}{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|1998|с=100}}
* Слоўнік [[Максім Гарэцкі|М.]] і [[Гаўрыла Гарэцкі|Г.&amp;nbsp;Гарэцкіх]] (2-е выданне, 1921){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}}{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|1998|с=100}}
* «Кароткі нарыс гісторыі Беларусі» ([[Усевалад Ігнатоўскі|У.&amp;nbsp;Ігнатоўскі]], 1921){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}}{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|1998|с=100}}
* «Снапок» (А.&amp;nbsp;Паўловіч, 1921){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}}
* Творы [[Гальяш Леўчык|Г.&amp;nbsp;Леўчыка]]{{sfn|Туронак|2006|с=307—322}}{{sfn|Маракоў|2003}}
* «Стася» ([[Дзядзька Пранук]], 1922){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}}
* П’есы (1922){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}}
* Сцэнічныя творы для дзіцячага тэатру (1923){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}}
* «Куды і як эміграваць?» (1926){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}}
* «Кароткі нарыс гісторыі Беларусі» ([[У. Ігнатоўскі|У.&amp;nbsp;Ігнатоўскі]], 4-е выданне, 1927){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}}{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|1998|с=100}}
* «Дзед Завала» ([[Ядвігін Ш.]], 1927){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}}
* «Казкі» ([[А. К.|А.&amp;nbsp;К.]], 1928){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}}
* «Сон Гаўрыл і розныя вершы» ([[У. Ініцкі|У.&amp;nbsp;Ініцкі]], 1928){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}}
* «Беларускі дэкламатар» ([[С. С.|С.&amp;nbsp;С.]], 1928){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}}{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|1998|с=100}}
* «Ці шмат чалавеку трэба зямлі і другія апавяданні» (Л.&amp;nbsp;Талстой, 1928){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}}
* «Клім з бабаю і іншыя жарты» (У.&amp;nbsp;Ініцкі, 1929){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}}
* «Снапок» (А.&amp;nbsp;Паўловіч, 1929){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}}
* «Ад чаго зло на свеце» (Л.&amp;nbsp;Талстой, 1929){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}}
* «Курс нядзельнай школы» (1930){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}}
* ''«Jak žyvecca sialanstvu pad kamunistyčnaj uladaj?»'' ([[І. Альхоўскі|І.&amp;nbsp;Альхоўскі]], 1932){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}}
* ''«Puty kachańnia»'' ([[У. Казлоўскі|У.&amp;nbsp;Казлоўскі]], 1932){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}}
* «Правакацыя беларускага народу» ([[Фабіян Акінчыц|Ф.&amp;nbsp;Акінчыц]], 1933){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}}
* ''«Čamu ciapier ciažka žyvecca ziemlarobam?»'' ([[А. Баброўскі|А.&amp;nbsp;Баброўскі]], 1933){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}}
* ''«„Kamsamol“ i jachonyja mety»'' ([[Сцяпан Баркоўскі|С.&amp;nbsp;Баркоўскі]], 1933){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}}
* ''«Što robić urad u baraćbie z kryzisam»'' ([[А. Навіцкі|А.&amp;nbsp;Навіцкі]], 1933){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}}
* «Баўтручок» (беларускі народны твор, 1934){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}}
* «Апавяданні» ([[Улад-Ініцкі]], 1934){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}}
* ''«Bosyja na liedzie»'' ([[А. Айер|А.&amp;nbsp;Айер]], 1938){{sfn|Туронак|2006|с=307—322}}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{кніга |аўтар=[[Юры Туронак|Туронак Ю.]] |частка=Беларуская кніга ў міжваеннай Польшчы (1921—1939) |загаловак=Мадэрная гісторыя Беларусі |месца=Вільня |выдавецтва=Інстытут беларусістыкі |год=2006 |старонак=878 |isbn=978-80-86961-23-1 |ref=Туронак}}
* {{Крыніцы/БЭ|ref=Беларуская энцыклапедыя|артыкул=Знамяроўскага У. выдавецтва|старонкі=100|том=7}}
* {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|1|ЗНАМЯРОЎСКІ Уладзіслаў|ref=Маракоў}}
* Доля і хлеб : выбраныя творы / Гальяш Леўчык ; [складальнікі: [[Я. Саламевіч]] і [[Н. Ляшковіч]] ; аўтар прадмовы [[У. Калеснік]], с. 3―14]. — Мінск : Мастацкая літаратура, 1980. — 189, [1] с., [1] л. партр. : іл. ; 17 см. — У выпускных даных аўтар: Ляўковіч Ілья Міхайлавіч. — Бібліяграфія: с. 181―186. — Змест: раздзелы: Паэзія ; Пераклады ; Проза ; З народнага ; Пісьмы ; Успаміны пра Гальяша Леўчыка. — 6000 экз. 
* {{кніга |аўтар=[[Паўліна Мядзёлка|Мядзёлка П.]] |загаловак=Сцежкамі жыцця |месца=Мінск |выдавецтва=Лімарыус |год=2018 |старонак=612 |isbn=978-985-6968-69-6 |спасылка=https://knihi-online.com/assets/files/24/10/sciezkami-zyccia-paulina-miadziolka-2018.pdf |ref=Мядзёлка}}

{{Рэдактары «Нашай Нівы»}}
{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Знамяроўскі Уладзіслаў Багуслававіч}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1888 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Латгаліі]]
[[Катэгорыя:Выдаўцы Беларусі]]
[[Катэгорыя:Рэдактары Беларусі]]
[[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]]
[[Катэгорыя:Імігравалі ў Польшчу з Беларусі]]
[[Катэгорыя:Постаці Вільні]]</text>
      <sha1>ryy9s84nzziix2ww6dxrz70s3twi33s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мінчук (кніжнае таварыства)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>99958</id>
    <revision>
      <id>5171067</id>
      <parentid>4544025</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T00:43:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Чаховіч Уладзіслаў перанёс старонку [[Мінчук]] у [[Мінчук (кніжнае таварыства)]] не пакінуўшы перасылкі</comment>
      <origin>4544025</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2991" sha1="39y8250pyyfkrjf0ti38zmjfvkncdkr" xml:space="preserve">'''«Мінчу́к»''' — [[выдавецтва|кніжнае таварыства]]. Заснавана [[14 снежня]] [[1906]] года ў [[Мінск]]у на [[кааперацыя|кааператыўнай]] аснове для выдання і распаўсюджвання беларускіх кніг і газет&lt;ref&gt;''[[С. Александровіч]]''. [http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/173895/1/208-221.pdf Пуцявіны роднага слова] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200112141854/http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/173895/1/208-221.pdf |date=12 студзеня 2020 }} // [[Полымя (часопіс)|Полымя]]. — 1967. — № 8. — С. 217.&lt;/ref&gt;. Заснавальнікі — [[Антон Шабуня]], [[Уладзімір Самойла]], [[Сяргей Скандракоў]] і іншыя. Разам з [[выдавецтва «Нашай Нівы»|выдавецтвам «Нашай Нівы»]] кніжнае таварыства «Мінчук» выдала ў [[1907]] годзе [[кірыліца]]й і [[Беларускі лацінскі алфавіт|лацінкай]] апавяданне [[Эліза Ажэшка|Элізы Ажэшкі]] «Гедалі». Рыхтавала да друку «[[Жалейка (зборнік)|Жалейку]]» [[Янка Купала|Янкі Купалы]]. Спыніла дзейнасць з-за адсутнасці сродкаў&lt;ref&gt;«Мінчук» // {{Крыніцы/БелЭн|10к}} — С. 459.&lt;/ref&gt;. Існавала да 30 снежня 1909 года (паводле Энцыклапедыі літаратуры і мастацтва Беларусі дзейнічала ў снежні 1906—1907 гадоў)&lt;ref&gt;{{Артыкул|аўтар=Л. І. Доўнар.|загаловак=Мінскія выдавецтвы|спасылка=http://repository.buk.by/bitstream/handle/123456789/10823/МІНСКІЯ%20ВЫДАВЕЦТВЫ.pdf?sequence=1&amp;isAllowed=y|выданне=[[Роднае слова]]|тып=[[часопіс]]|год=2006|нумар=8|старонкі=90|issn=}}&lt;/ref&gt;.

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* ''Бярозкіна Н.'' Гісторыя кнігадрукавання Беларусі (XVI — пачатак XX ст.). — {{Мн.}}, 1998. — С. 135.
* {{Крыніцы/БелЭн|10}}
* «Мінчук» // Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі: У 5 т. Т. 3: Карчма — Найгрыш / Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) [і інш.]. — {{Мн.}}: БелСЭ, 1986. — С. 635.
{{Беларускія выдавецкія суполкі ў пачатку XX стагоддзя}}

[[Катэгорыя:Грамадскія арганізацыі Беларусі]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 1906 годзе]]
[[Катэгорыя:1906 год у Мінску]]</text>
      <sha1>39y8250pyyfkrjf0ti38zmjfvkncdkr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5171072</id>
      <parentid>5171067</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T00:49:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <origin>5171072</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3044" sha1="96kl31ptzdetlk4mgsmrbn2vehg1hcf" xml:space="preserve">{{значэнні|Мінчук (значэнні)}}
'''«Мінчу́к»''' — [[выдавецтва|кніжнае таварыства]]. Заснавана [[14 снежня]] [[1906]] года ў [[Мінск]]у на [[кааперацыя|кааператыўнай]] аснове для выдання і распаўсюджвання беларускіх кніг і газет&lt;ref&gt;''[[С. Александровіч]]''. [http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/173895/1/208-221.pdf Пуцявіны роднага слова] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200112141854/http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/173895/1/208-221.pdf |date=12 студзеня 2020 }} // [[Полымя (часопіс)|Полымя]]. — 1967. — № 8. — С. 217.&lt;/ref&gt;. Заснавальнікі — [[Антон Шабуня]], [[Уладзімір Самойла]], [[Сяргей Скандракоў]] і іншыя. Разам з [[выдавецтва «Нашай Нівы»|выдавецтвам «Нашай Нівы»]] кніжнае таварыства «Мінчук» выдала ў [[1907]] годзе [[кірыліца]]й і [[Беларускі лацінскі алфавіт|лацінкай]] апавяданне [[Эліза Ажэшка|Элізы Ажэшкі]] «Гедалі». Рыхтавала да друку «[[Жалейка (зборнік)|Жалейку]]» [[Янка Купала|Янкі Купалы]]. Спыніла дзейнасць з-за адсутнасці сродкаў&lt;ref&gt;«Мінчук» // {{Крыніцы/БелЭн|10к}} — С. 459.&lt;/ref&gt;. Існавала да 30 снежня 1909 года (паводле Энцыклапедыі літаратуры і мастацтва Беларусі дзейнічала ў снежні 1906—1907 гадоў)&lt;ref&gt;{{Артыкул|аўтар=Л. І. Доўнар.|загаловак=Мінскія выдавецтвы|спасылка=http://repository.buk.by/bitstream/handle/123456789/10823/МІНСКІЯ%20ВЫДАВЕЦТВЫ.pdf?sequence=1&amp;isAllowed=y|выданне=[[Роднае слова]]|тып=[[часопіс]]|год=2006|нумар=8|старонкі=90|issn=}}&lt;/ref&gt;.

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* ''Бярозкіна Н.'' Гісторыя кнігадрукавання Беларусі (XVI — пачатак XX ст.). — {{Мн.}}, 1998. — С. 135.
* {{Крыніцы/БелЭн|10}}
* «Мінчук» // Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі: У 5 т. Т. 3: Карчма — Найгрыш / Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) [і інш.]. — {{Мн.}}: БелСЭ, 1986. — С. 635.
{{Беларускія выдавецкія суполкі ў пачатку XX стагоддзя}}

[[Катэгорыя:Грамадскія арганізацыі Беларусі]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 1906 годзе]]
[[Катэгорыя:1906 год у Мінску]]</text>
      <sha1>96kl31ptzdetlk4mgsmrbn2vehg1hcf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Улукі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>110962</id>
    <revision>
      <id>5171154</id>
      <parentid>5018647</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T09:44:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5171154</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7203" sha1="33ffixyyefcdhepfo7hr439tzidj9b2" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
 |статус                  = Вёска
 |беларуская назва        = Улукі
 |арыгінальная назва      = 
 |краіна                  = Беларусь
 |падначаленне            = 
 |герб                    = 
 |сцяг                    = 
 |шырыня герба            = 
 |шырыня сцяга            = 
 |выява                   = 
 |подпіс                  = 
 |lat_dir = N|lat_deg = 53|lat_min = 34|lat_sec = 35
 |lon_dir = E|lon_deg = 30|lon_min = 56|lon_sec = 35
 |CoordAddon              = 
 |CoordScale              = 
 |памер карты краіны      = 
 |памер карты вобласці    = 
 |памер карты раёна       = 
 |вобласць                = Магілёўская
 |раён                    = Слаўгарадскі
 |сельсавет               = Лапаціцкі
 |пасялковы савет         = 
 |карта краіны            = 
 |карта вобласці          = 
 |карта раёна             = 
 |унутранае дзяленне      = 
 |від главы               = 
 |глава                   = 
 |дата заснавання         = 
 |першае згадванне        = 
 |ранейшыя назвы          = 
 |статус з                = 
 |плошча                  = 
 |від вышыні              = 
 |вышыня цэнтра НП        = 127
 |афіцыйная мова          = 
 |афіцыйная мова-ref      = 
 |двароў                  = 28&lt;ref name=&quot;Нас&quot;&gt;[http://slavgorod.mogilev-region.by/ru/region/naselenie КОЛИЧЕСТВО НАСЕЛЕНИЯ СЛАВГОРОДСКОГО РАЙОНА] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;
 |насельніцтва            = 46&lt;ref name=&quot;Нас&quot;/&gt;
 |год перапісу            = 2011
 |шчыльнасць              = 
 |нацыянальны склад       = 
 |канфесійны склад        = 
 |часавы пояс             = +2
 |DST                     = +1
 |тэлефонны код           = 
 |паштовы індэкс          = 213251
 |паштовыя індэксы        = 
 |аўтамабільны код        = 
 |від ідэнтыфікатара      = 
 |лічбавы ідэнтыфікатар   = 
 |катэгорыя ў Commons     = 
 |сайт                    = 
 |мова сайта              = 
 |мова сайта 2            = 
 |мова сайта 3            = 
 |мова сайта 4            = 
 |мова сайта 5            = 
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
 |add3n                   = 
 |add3                    = 
|OpenStreetMap         = 243046696
}}

'''Улу́кі'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Uluki}}, {{lang-ru|Улуки}}) — [[вёска]] ў [[Слаўгарадскі раён|Слаўгарадскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Лапаціцкі сельсавет|Лапаціцкага сельсавета]].

== Назва ==
Назва вёскі паходзіць ад таго, што размешчана яна на луцэ, якая ўтворана рэкамі [[Раста]] і [[Ляснянка]], т. б. знаходзіцца ля лукі, каля лукі. Старажылы таксама сцвярджаюць, што рака [[Проня]] адрэзала луку, выпраміла сваё ручво. Паселішча на луцэ і стала называцца Улукі&lt;ref name=&quot;Мінск 1999&quot;&gt;{{Крыніцы/Памяць/Слаўгарадскі раён||582}}&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==
Згадваецца ў 1643 годзе як вёска ў [[Аршанскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Аршанскім павеце]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]&lt;ref&gt;НГАБ у Мінску, ф. 1775, воп. 1, спр. 1, с. 448зв.&lt;/ref&gt;.

У 1782 годзе згадваецца пад назвай ''Улоскі''. У 1783 годзе 58 двароў, 282 жыхары. У 1865 годзе ў складзе [[Пацяраеўка|Пацяраеўскай]] [[Воласць|воласці]] [[Быхаўскі павет|Быхаўскага павету]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]]&lt;ref&gt;НГАБ у Мінску, ф. 2001, воп. 2, спр. 151&lt;/ref&gt;. У 1896 годзе маёнтак належаў купцу Мацейсону, які валодаў 3721 дзесяцінай зямлі, з вадзянымі млынамі, карчмой (1882). У вёсцы быў млын на р. [[Чыстая Лужа (рака)|Чыстая Лужа]]&lt;ref name=&quot;Мінск 1999&quot; /&gt;.

У гады [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] вёска спалена&lt;ref name=&quot;Мінск 1999&quot; /&gt;. З 132 даваенных дамоў было знішчана 126, забіта 16 чалавек&lt;ref&gt;[http://db.narb.by/search/4807 База «Спаленыя вёскі»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190516065352/http://db.narb.by/search/4807 |date=16 мая 2019 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
* 2011 год — 46 чалавек&lt;ref name=&quot;Нас&quot;/&gt;
* 2010 год — 50 чалавек
* 1999 год — 85 чалавек

== Інфраструктура ==

У вёсцы дзейнічае дом сацыяльных паслуг&lt;ref name=&quot;Нас&quot;/&gt;.

== Вядомыя асобы ==
* [[Іван Кірылавіч Цішчанка|І. К. Цішчанка]] (1930 — ?) — беларускі фалькларыст, літаратуразнавец&lt;ref&gt;[http://lib-slavgorod.mogilev.by/database/scientists.html Цішчанка Іван Кірылавіч] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180826212120/http://lib-slavgorod.mogilev.by/database/scientists.html |date=26 жніўня 2018 }}&lt;/ref&gt;
* [[Іван Рыгоравіч Цішчанка|І. Р. Цішчанка]]&lt;ref name=&quot;БС&quot;&gt;т. 5. Биографический справочник. Мн: Издательство «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки, 1982. 29 с.&lt;/ref&gt; (1912—1987) — беларускі хімік-арганік

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}
* [http://slavgorod-museum.com/Karta_Slavgorod/uluki.html Ваенныя пахаванні]

{{Лапаціцкі сельсавет}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Лапаціцкі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Слаўгарадскага раёна]]</text>
      <sha1>33ffixyyefcdhepfo7hr439tzidj9b2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Маянэз</title>
    <ns>0</ns>
    <id>111409</id>
    <revision>
      <id>5171147</id>
      <parentid>4511253</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T09:32:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <comment>абнаўленне звестак</comment>
      <origin>5171147</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1010" sha1="czzorkm11z91a188mo7bohhjtivit3u" xml:space="preserve">[[Выява:Mayonnaise Jar 550x900.JPG|thumb|180px|Маянэз у пластмасавым слоіку]]
'''Маянэз''' (фр. mayonnaise) — халодны соус, прыгатаваны з расліннага алею, яечнага жаўтка, [[воцат]]у і / або лімоннага соку, [[цукар|цукру]], кухоннай солі, часам гарчыцы і іншых запраў.

== Гл. таксама ==
* [[Кетчуп]]

== Літаратура ==
* Маянэз // Беларуская энцыклапедыя. У 18 т. Т. 10. Мінск, 2000. С. 243

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:Mayonnaise}}
* [http://culinaryarts.about.com/od/saladdressings/ss/mayonnaise.htm Як робяць маянэз] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120330124701/http://culinaryarts.about.com/od/saladdressings/ss/mayonnaise.htm |date=30 сакавіка 2012 }}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Соусы]]</text>
      <sha1>czzorkm11z91a188mo7bohhjtivit3u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сал</title>
    <ns>0</ns>
    <id>111525</id>
    <revision>
      <id>5171182</id>
      <parentid>4636186</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T10:35:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <comment>Згодна з абмеркаваннем</comment>
      <origin>5171182</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5754" sha1="et6ltkk8r1ish02w229edusxky1kcy1" xml:space="preserve">{{Востраў
 |Назва             = Сал
 |Нацыянальная назва = pt/Sal
 |Карта                = Bela-vista-net-Sal-map.jpg
 |Акваторыя            = Атлантычны акіян
 |Краіна               = Каба-Вердэ
 |Рэгіён       = 
 |lat_dir = N |lat_deg = 16 |lat_min = 44 |lat_sec = 14 
 |lon_dir = W |lon_deg = 22 |lon_min = 56 |lon_sec = 10 
 |region              = CV
 |CoordScale          = 
 |Плошча              = 216
 |Плошча заліваў      = 
 |Вышыня              = 
 |Насельніцтва        = 25657
 |Год                 = [[2010]]
 |Выява          = Paisagem da ilha do sal.JPG
 |Памер выявы   = 300
 |Подпіс выявы  = Пустынны пейзаж вакол Монтэ-Грандэ
 |Катэгорыя на Вікісховішчы = Sal (Cape Verde)
}}
{{Значэнні2|Сал (значэнні)}}
'''Сал''' ({{lang-pt|Sal}} «соль») — [[востраў]] у краіне [[Каба-Вердэ]], уваходзіць у паўночную групу астравоў [[Барлавенту]]. Агульная плошча 216 км². Насельніцтва — 25657 чал. (2010 г.). Найвышэйшы пункт — гара Монтэ-Вермелью (406 м).

== Прырода ==
Востраў Сал сфарміраваўся каля 50 млн гадоў таму ў выніку вывяржэння старажытнага [[вулкан]]а, які зараз не актыўны. Ён цягнецца ў даўжыню на 30 км, у шырыню — на 12 км.

Сал лічыцца самым плоскім з усіх астравоў [[Каба-Вердэ]]. У адрозненне ад апошніх, на ім няма сапраўдных гор. Два ланцугі ўзгоркаў на поўначы вострава Монтэ-Грандэ (менавіта ў яго склад уваходзіць найвышэйшая гара Монтэ-Вермелью) і Сера-Негра дасягаюць адпаведна 406 м і 92 м над узроўнем мора. Пагоркі не затрымліваюць вільготныя хмары, якія нясе паўночна-заходні вецер, і мясцовы [[клімат]] даволі засушлівы. Колькасць сонечных дзён — 350.

Галоўны карысны выкапень — [[Галіт|соль]]. Большасць крыніц вады таксама засолена.

== Гісторыя ==
Некаторыя даследчыкі лічаць, што востраў Сал быў вядомы сярэднявечным арабскім і заходнеафрыканскім маракам, якія тут здабывалі соль. Аднак археалагічных доказаў гэтаму пакуль няма.

Востраў быў адкрыты 3 снежня 1460 г. партугальскай экспедыцыяй і першапачаткова названы Лана (''Llana'').

Да пачатку XIX ст. Сал амаль не меў сталага насельніцтва і выкарыстоўваўся для выпасу свойскай жывёлы жыхарамі суседняга вострава Боавішта. У 1833 г. была арганізавана здабыча солі. Насельніцтва Сала хутка расло, асабліва ў засушлівыя гады, калі тут шукалі працу сяляне.

У 1939 г. на сродкі ўрада [[Італія|Італіі]] быў пабудаваны міжнародны [[аэрапорт]] Амілкар Кабрал, які паступова ператварыўся ў галоўнае прадпрыемства вострава.

== Эканоміка ==
Галоўную ролю ў эканамічным жыцці вострава адыгрывае абслугоўванне міжнароднага транзітнага аэрапорта Амілкар Кабрал. Вядзецца здабыча [[Галіт|кухоннай солі]]. Сельская гаспадарка і лоўля рыбы маюць другараднае значэнне. Улады імкнуцца развіваць [[турызм]], для чаго ў лютым праводзіцца штогадовы карнавал.

== Населеныя пункты ==
Галоўны адміністрацыйны цэнтр — горад Санта-Марыя (22937 чал. у 2010 г.). Іншыя паселішчы: Палмейра, Педра-Луме, Мурдэйра і г. д.

== Галерэя ==
&lt;gallery align=center widths=250px perrow=3&gt;
Image:SantaMariaSal.jpg|Горад Санта-Марыя
Image:Santa Maria Sal Cabo Verde3.JPG|Пляж ля Санта-Марыі
Image:Pedra Lume (Sal, Cabo Verde).JPG|Здабыча солі ў Педра-Луме
Image:Aeroportoamilcarcabral.jpg|Міжнародны аэрапорт Амілкар Кабрал
&lt;/gallery&gt;

== Спасылкі ==
* [http://www.capeverdeislands.uk.com/cape-verde-island-sal.htm Усё пра востраў Сал] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120312012841/http://www.capeverdeislands.uk.com/cape-verde-island-sal.htm |date=12 сакавіка 2012 }}
* [http://www.addictedtotravel.com/travel-guides/travel-regions/sal-island-travel-guide Даведнік для вандроўніка]
* [http://www.caboverde.com/ilhas/ysal-it.htm www.caboverde.com]
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Астравы Каба-Вердэ]]</text>
      <sha1>et6ltkk8r1ish02w229edusxky1kcy1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:Беларускія выдавецкія суполкі ў пачатку XX стагоддзя</title>
    <ns>10</ns>
    <id>111958</id>
    <revision>
      <id>5171068</id>
      <parentid>4574643</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T00:43:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <origin>5171068</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1665" sha1="df5ahud2m5at2vu16igz1h1ojrd7psx" xml:space="preserve">{{Навігацыйная паласа
|колер         = 
|выява =
|выява2 =
|загаловак =Беларускія выдавецкія суполкі пачатку XX ст. (да 1917 г.)
|змест = {{гэта добры артыкул}} [[Загляне сонца і ў наша аконца]]{{*}} [[Беларускае выдавецкае таварыства]]{{*}} [[Круг беларускай народнай прасветы і культуры]]{{*}} [[выдавецтва Антона Грыневіча]]{{*}} [[выдавецтва «Нашай Нівы»]]{{*}} [[Палачанін (выдавецтва)|выдавецкае таварыства «Палачанін»]]{{*}} [[Наша хата|выдавецтва «Наша хата»]]{{*}} [[Мінчук (кніжнае таварыства)|выдавецтва «Мінчук»]]{{*}} [[выдавецтва «Вясёлка»]]{{*}} [[выдавецтва газеты «Беларус»]]{{*}} [[выдавецтва газеты «Гоман»]]{{*}} [[выдавецтва часопіса «Лучынка»]]{{*}} [[выдавецтва часопіса «Саха»]]{{*}} [[выдавецтва «Люцыян Хвецька і суполка»]]{{*}} [[Акцыйная суполка друкарскай штукі|«Акцыйная суполка друкарскай штукі»]]
|схаваць =
}}{{катэгорыя толькі ў артыкулах|Беларускія выдавецтвы}}&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны]]
[[Катэгорыя:Шаблоны:Беларусь]]

&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>df5ahud2m5at2vu16igz1h1ojrd7psx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Астравы Святой Алены, Узнясення і Трыстан-да-Кунья</title>
    <ns>0</ns>
    <id>112416</id>
    <revision>
      <id>5170930</id>
      <parentid>5044643</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T19:43:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emilia Noah</username>
        <id>155537</id>
      </contributor>
      <comment>Вікідадзеныя.</comment>
      <origin>5170930</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10270" sha1="gdih4q1rjxyl0bkx0m0aw15k3ozbxsz" xml:space="preserve">{{Дзяржава
 |Родны склон =
 |Дэвіз =Loyal and Unshakeable
 |Назва гімна =''God Save the King''
 |Аўдыё =United States Navy Band - God Save the Queen.ogg
 |Форма праўлення =Канстытуцыйныя манархія
 |lat_dir =S |lat_deg =15 |lat_min = 57|lat_sec = 34
  |lon_dir =W |lon_deg =5 |lon_min =42 |lon_sec =13
  |region                  = SH
  |CoordScale              =100000
 |Пасады кіраўнікоў        = Кароль
 |Кіраўнікі                = [[Карл III (кароль Вялікабрытаніі)|Карл III]]
 |Плошча                   =420
  |Насельніцтва            =5661
  |Год ацэнкі              =2008
  |Шчыльнасць насельніцтва =13,4
 |Дамены            =[[.sh]] і [[.ac]]
}}

'''Астравы Святой Алены, Узнясення і Трыстан-да-Кунья''' ({{lang-en|Saint Helena, Ascension and Tristan da Cunha}}) — заморская тэрыторыя [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] ў паўднёвай частцы [[Атлантычны акіян|Атлантычнага акіяна]]. Агульная плошча сушы — 420 км². Плошча разам з тэрытарыяльнымі водамі — 1641294 км². Насельніцтва — 5661 чал. Адміністрацыйны цэнтр — [[Джэймстаўн (востраў Святой Алены)|Джэймстаўн]] на [[востраў Святой Алены|востраве Святой Алены]].

== Геаграфія ==
Заморская тэрыторыя складаецца з трох астраўных частак — [[востраў Святой Алены]], [[востраў Узнясення]] і [[астравы Трыстан-да-Кунья]]. У яе склад таксама ўваходзіць [[востраў Гоф]]. Усе астравы маюць вулканічнае паходжанне. Аднак яны вельмі аддалены адзін ад іншага, таму прырода і клімат на іх значна адрозніваюцца.

== Гісторыя ==
Астравы былі адкрыты [[Партугальцы|партугальскімі]] мараплаўцамі ў [[1502]]—[[1506]] гг., аднак спробы каланізацыі імі прадпрымаліся толькі ў дачыненні да [[Востраў Святой Алены|вострава Святой Алены]]. Ужо ў XVI — першай трэці XVII ст. астравы наведваліся [[Англія|англійскімі]] і [[галандцы|галандскімі]] [[пірацтва|піратамі]].

У [[1633]] г. [[Нідэрланды]] фармальна абвясцілі аб далучэнні вострава Св. Алены да сваіх уладанняў, але да [[1651]] г. фактычна закінулі яго на карысць [[Кейптаўн|Капскай калоніі]]. У [[1657]] г. [[Олівер Кромвель]] падпісаў прывілей на кіраванне Святой Аленай [[Брытанская Ост-Індская кампанія|Англійскай Ост-Індскай кампаніі]]. У [[1660]] г. гэтае права было пацверджана каралеўскімі ўладамі. Англійскае паселішча на востраве ўзнікла ў [[1659]] г. У [[1834]] г. у сувязі з рэарганізацыяй Ост-Індскай кампаніі востраў перайшоў пад уладу дзяржавы.

[[22 кастрычніка]] [[1815]] г., калі на Святую Алену быў высланы [[Напалеон I Банапарт]], брытанцы таксама стварылі ваеннае ўмацаванне на [[востраў Узнясення|востраве Узнясення]]. [[14 жніўня]] [[1816]] г. Вялікабрытанія анексіравала [[астравы Трыстан-да-Кунья]].

Востраў Узнясення быў фармальна далучаны да Святой Алены ў [[1922]] г., Трыстан-да-Кунья — толькі ў [[1938]] г. Да [[1 верасня]] [[2009]] г. краіна мела афіцыйную назву «Востраў Святой Алены і залежныя тэрыторыі» ({{lang-en|Saint Helena and Dependencies}}). Аднак новая [[Канстытуцыя]] замацавала роўны статус усіх астраўных частак.

== Кіраванне ==

Згодна з канстытуцыяй, прынятай [[1 верасня]] [[2009]] г., на чале заморскай тэрыторыі стаіць кароль Вялікабрытаніі (зараз [[Карл III (кароль Вялікабрытаніі)|Карл III]]). Краіна падзелена на тры роўныя ў правах астраўныя часткі — [[востраў Святой Алены]], [[востраў Узнясення]] і [[астравы Трыстан-да-Кунья]]. Да апошніх таксама належыць бязлюдны [[востраў Гоф]]. Канстытуцыя складаецца з трох раздзелаў. Кожны з іх прысвечаны асобнай частцы тэрыторыі.

Губернатар Святой Алены з’яўляецца прадстаўніком манархіі ва ўсіх трох частках, а таксама ўзначальвае тэрытарыяльную выканаўчую ўладу. З 2011 г. яго пасаду займае Марк Эндру Кейпс. Губернатар прызначае сваіх прадстаўнікоў — адміністратараў на астравы Узнясення і Трыстан-да-Кунья.

Судовая ўлада падпарадкоўваецца генеральнаму пракурору, рэзідэнцыя якога таксама знаходзіцца на востраве Святой Алены.

Заканадаўчая ўлада належыць Заканадаўчаму Савету Святой Алены, Савету Узнясення і Савету Трыстан-да-Кунья.

Палітычных партый і арганізацый няма.

== Эканоміка ==
Галоўныя галіны эканомікі — абслугоўванне трансатлантычных камунікацый, марскіх суднаў, ваеннай базы на [[востраў Узнясення|востраве Узнясення]]. Камерцыйная [[сельская гаспадарка]] і саматужная [[прамысловасць]] маюцца толькі на [[востраў Святой Алены|востраве Святой Алены]], адкуль экспартуецца [[лён]]. На [[астравы Трыстан-да-Кунья|Трыстан-да-Кунья]] важнае значэнне мае лоў рыбы і лангустаў. Каля 70 % дзяржаўнага бюджэту складаюць датацыі з [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. Улады імкнуцца развіваць [[турызм]]. Грамадзяне [[Беларусь|Беларусі]], якія накіроўваюцца на Астравы Святой Алены, Узнясення і Трыстан-да-Кунья з турыстычнымі мэтамі, маюць права безвізавага знаходжання да 90 дзён&lt;ref&gt;[http://saint-helena.visahq.com/requirements/Belarus/ saint-helena.visahq.com]&lt;/ref&gt;.

З 1976 г. на астравах карыстаюцца ўласнай валютай — [[Фунт Святой Алены|фунтам Святой Алены]]. Адзіны банк — Банк Святой Алены. Ён мае аддзяленні на астравах Святой Алены і Узнясення. Жыхары Трыстан-да-Кунья таксама могуць карыстацца яго паслугамі.

Галоўныя эканамічныя партнёры — Вялікабрытанія і [[ПАР]].

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
* [http://news.tut.by/tag/ex531-ostrov-svyatoy-eleny.html Навіны на TUT.BY] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130524065535/http://news.tut.by/tag/ex531-ostrov-svyatoy-eleny.html |date=24 мая 2013 }}
* [http://mup.belpost.by/mup/SH Інструкцыя па прыёме міжнародных паштовых адпраўленняў на сайце Белпошты] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120525101843/http://mup.belpost.by/mup/SH |date=25 мая 2012 }}
* [http://www.sthelena.se Агульны афіцыйны рэсурс]
* [http://www.sainthelena.gov.sh Урад Святой Алены]
* [http://www.sthelena.vic.edu.au Сярэдняя адукацыя на Святой Алене]
* [http://www.sthelenatourism.com Турыстычны рэсурс]
* [http://www.postoffice.gov.sh Пошта і філатэлія] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120501051427/http://www.postoffice.gov.sh/ |date=1 мая 2012 }}
* [http://www.ascension-island.gov.ac Урад вострава Узнясення]
* [http://www.tristandc.com Трыстан-да-Кунья]

{{Афрыка}}
{{Злучанае Каралеўства}}
{{Тэрыторыі Брытанскай імперыі}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Заморскія тэрыторыі Вялікабрытаніі]]
[[Катэгорыя:Англамоўныя краіны і тэрыторыі]]
[[Катэгорыя:Канстытуцыйныя манархіі]]
[[Катэгорыя:Астравы Святой Алены, Узнясення і Трыстан-да-Кунья| ]]</text>
      <sha1>gdih4q1rjxyl0bkx0m0aw15k3ozbxsz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Андрэй Паўлавіч Якубецкі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>114334</id>
    <revision>
      <id>5170973</id>
      <parentid>4591140</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T20:55:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дададзена [[Катэгорыя:Ваенныя Беларускай Народнай Рэспублікі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5170973</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11828" sha1="5aa35yu5fntsmaayp2gqieyc9hr5lqq" xml:space="preserve">{{Дзяржаўны дзеяч
 | беларускае імя            = Андрэй Паўлавіч Якубецкі
 | арыгінальнае імя          = 
 | партрэт                   = 
 | шырыня партрэта           = 
 | подпіс                    = 
 | герб                      = 
 | подпіс герба              =

 | тытул                     = Старшыня [[Гродзенская павятовая рада|Гродзенскай павятовай рады]]
 | парадак                   = 1
 | парадак-жан               = 
 | пад імем                  = 
 | сцяг                      = 
 | перыядпачатак             = [[16 снежня]] [[1918]]
 | перыядканец               = красавік [[1919]]
 | тытул_2                     = Старшыня [[Беларуская вайсковая камісія|Беларускай вайсковай камісіі]]
 | парадак_2                   = 2
 | парадак-жан_2               = 
 | пад імем_2                  = 
 | сцяг_2                      = 
 | перыядпачатак_2             = [[3 кастрычніка]] [[1920]]
 | перыядканец_2               = [[15 мая]] [[1921]]
 | прэм'ер_2                   = 
 | прэзідэнт_2                 = 
 | губернатар                = 
 | віцэ-губернатар           = 
 | каментар                  =

 | дата нараджэння           = 
 | месца нараджэння          = 
 | дата смерці               = 
 | месца смерці              = 
 | пахаваны                  = 
 | бацька                    = 
 | маці                      = 
 | жонка                     = 
 | у шлюбе                   = 
 | дзеці                     =

 | гады службы               = 
 | прыналежнасць             = 
 | род войскаў               = 
 | званне                    = 
 | камандаваў                = 
 | бітвы                     =

 | навуковая сфера           = 
 | месца працы               = 
 | вядомы як                 =

 | партыя                    = 
 | дзейнасць                 = 
 | прафесія                  = 
 | адукацыя                  = 
 | навуковая ступень         = 
 | манаграма                 = 
 | рэлігія                   = 
 | узнагароды                = 
 | аўтограф                  = 
 | Commons                   = 
 | сайт                      =
}}
'''Андрэй Паўлавіч Якубецкі''' ({{ДН|5|10|1892}}, в. [[Сухмяні]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобл]] — пасля 1944) — беларускі грамадска-[[палітычны дзеяч]], ваенны.

== Біяграфія ==
З сялян Гродзенскай губерні.

Скончыў [[Свіслацкая настаўніцкая семінарыя|Свіслацкую настаўніцкую семінарыю]] (1912), настаўнічаў. 

Удзельнік [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]], служыў у гарнізоне Ковенскай крэпасці. Скончыў [[Аляксандраўскае ваеннае вучылішча]] (1 студзеня 1916), служыў у 70-м пяхотным запасным батальёне ў [[Ржэў|Ржэве]]. Прапаршчык 244-га пяхотнага Краснастаўскага полка, быў паранены. Па некаторых звестках, у лютым 1918 дэмабілізаваны ў чыне капітана.

У лістападзе [[1918]] г. увайшоў у [[БПС-Р|Беларускую партыю сацыялістаў-рэвалюцыянераў]], адзін з ініцыятараў склікання [[Гродзенскі беларускі сялянскі з’езд|Гродзенскага беларускага сялянскага з'езда]] (1918), старшыня створанай з'ездам [[Гродзенская павятовая рада|Гродзенскай павятовай рады]]. [[16 сакавіка]] [[1919]] г. [[А. Луцкевіч]] прызначыў Андрэя Якубецкага намеснікам па палітычных справах сакрэтнага камісара Гарадзеншчыны [[Павел Паўлавіч Аляксюк|П. Алексюка]]. У ліпені [[1919]] г. абраны ў [[ЦБРВГ|Цэнтральную беларускую раду Віленшчыны і Гродзеншчыны]], кааптаваны ў [[Беларуская вайсковая камісія|Беларускую вайсковую камісію]] (БВК) і прызначаны намеснікам старшыні камісіі. Восенню 1920 у [[Лодзь|Лодзі]] аднавіў дзейнасць БВК і стаў яе старшынёй, у кастрычніку ў [[Гродна|Гродне]] займаўся вярбоўкай жыхароў у склад беларускіх воінскіх фарміраванняў.

У лістападзе 1920 з групай беларускіх афіцэраў выехаў у м. [[Семежава]] [[Слуцкі павет|Слуцкага павета]] для падтрымкі [[Слуцкае паўстанне|Слуцкага паўстання]]. У лістападзе 1920 г. падпісаў План-канспект нарады («Слуцкая акцыя») некаторых беларускіх сацыялістаў з прадстаўнікамі мясцовых землеўласнікаў па абмеркаванні сумесных дзеянняў супраць [[Бальшавікі|бальшавікоў]], асноўныя палажэнні якога былі: вызваленне Беларусі і дасягненне яе незалежнасці; незалежнасць Беларусі здабываецца шляхам федэрацыі з Польшчай праз больш цесную яе сувязь з [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвой]]; надзея толькі на ўласныя сілы, сілы краю, а значыць — палітыка праводзіцца ў духу выканання ўсіх пастулатаў насельніцтва; унутраныя непаразуменні паміж палітыкамі і іншымі слаямі насельніцтва павінны быць выключаны; нацыянальная роўнасць; дзяржаўнасць несумненна беларуская; апора на мясцовыя самаўрады; узбройванне ўсяго насельніцтва Беларусі і прыём у рэгулярнае беларускае войска добраахвотнікаў з Польшчы; радыкальная зямельная рэформа і яе рэкламаванне; пазбяганне рэквізіцый; дапамога ў забеспячэнні харчаваннем; законны ўрад, створаны Найвышэйшай Радай, — склад ураду: 50% беларусаў, 40% палякаў і 10% яўрэяў. Такі нацыянальны склад ураду і ўся сітуацыя — каб атрымаць гарантыі дапамогі ад Польшчы; апора на [[Польшча|Польшчу]], [[Сярэдняя Літва|Сярэднюю Літву]] і [[Францыя|Францыю]] — каб змагацца з бальшавікамі. Сярод іншых падпісантаў плана-канспекта былі: [[Альгерд Гардзялкоўскі]], [[Раман Аляксандравіч Скірмунт]], [[Ігнат Антонавіч Парэмбскі]], Абязерскі, [[Павел Якаўлевіч Жаўрыд]], [[Чэслаў Урбанавіч Крупскі]], Ражноўскі, [[Кузьма Юр’евіч Цярэшчанка]], [[Лявон Іванавіч Дубейкаўскі]], [[Аркадзь Антонавіч Смоліч]], [[Антон Станіслававіч Неканда-Трэпка]], [[Сяргей Іосіфавіч Баран]]&lt;ref&gt;[https://www.belhistory.eu/wp-content/themes/ah/library/slucky_zbrojny_chyn.pdf Слуцкі збройны чын 1920 г. у дакумэнтах і ўспамінах]... С. 325—326.&lt;/ref&gt;. Запланаваныя намеры не ажыццявіліся, а таксама правалілася вярбовачная кампанія [[Беларуская вайсковая камісія|Беларускай вайсковай камісіі]] (БВК) на Гарадзеншчыне ў склад беларускіх збройных аддзелаў&lt;ref&gt;[https://www.belhistory.eu/wp-content/themes/ah/library/slucky_zbrojny_chyn.pdf Слуцкі збройны чын 1920 г. у дакумэнтах і ўспамінах]... С. 17.&lt;/ref&gt;. [[Найвышэйшая рада БНР|Найвышэйшай радай БНР]] прызначаны «галоўнакамандуючым узброенымі сіламі Рэспублікі». Пасля ліквідацыі паўстання — у [[Вільня|Вільні]].

У лютым 1922 у ліку 33 беларускіх і літоўскіх нацыянальных дзеячаў высланы польскімі ўладамі з Вільні ў Літоўскую Рэспубліку. 3 мая 1922 у [[Латвія|Латвіі]], выкладаў у [[Дзвінская беларуская гімназія|Дзвінскай беларускай гімназіі]], удзельнічаў у працы мясцовых беларускіх грамадскіх арганізацый, супрацоўнічаў з беларускім музеем імя [[Іван Іванавіч Луцкевіч|І. Луцкевіча]] ў Вільні. Быў абвінавачаны ў антыўрадавых дзеяннях у час судовых працэсаў над беларускімі нацыянальнымі актывістамі ў Латвіі, апраўданы судом.

Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] кіраваў Дзвінскім аддзяленнем Беларускага нацыянальнага аб'яднання ў Латвіі. Пасля 1944 лёс невядомы.

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* Ляхоўскі У. Якубецкі // БЭ ў 18 т. Т. 18. Кн. І. Мн., 2004.

== Спасылкі ==
* [https://ria1914.info/index.php/%D0%AF%D0%BA%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Андрей Якубецкий]
{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Якубецкі Андрэй Паўлавіч}}
[[Катэгорыя:Палітыкі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]]
[[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Латвіі]]
[[Катэгорыя:Удзельнікі Слуцкага паўстання]]
[[Катэгорыя:Ваенныя Беларускай Народнай Рэспублікі]]</text>
      <sha1>5aa35yu5fntsmaayp2gqieyc9hr5lqq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Team Fortress 2</title>
    <ns>0</ns>
    <id>114731</id>
    <revision>
      <id>5170886</id>
      <parentid>5163835</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T16:36:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>выдалена [[Катэгорыя:The Orange Box]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5170886</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18070" sha1="4coscr6qtxyd6f5hhffbzoni5zauoik" xml:space="preserve">{{Картка гульні
| title  = Team Fortress 2
| image        = [[Выява:Tf2 standalonebox.jpg|250px]]
| released = [[10 кастрычніка]] [[2007]] ([[Steam]])&lt;br /&gt;[[12 кастрычніка]] [[2007]] (retail,&amp;nbsp;у&amp;nbsp;складзе ''[[The Orange Box]]'' [[SKU]])&lt;ref name='orangbox-release'&gt;{{cite web|url=http://www.evilavatar.com/forums/showthread.php?t=35096|title=Gabe Newell interview; Episode Two pack on Steam first|work=[[Evil Avatar]] (referencing [[Heise Online]])|date=[[2007-08-28]]|accessdate=2007-08-29|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HtCn96lm?url=http://www.evilavatar.com/forums/showthread.php?t=35096|archivedate=5 ліпеня 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
 | апошняя версія           = 1.1.7.6
 | дата апошняй версіі      = 14 верасня 2011&lt;ref&gt;Азначана версія і дата выхаду апошняй выкананай выявы гульні, пазнаць якія можна па камандзе &lt;code&gt;version&lt;/code&gt; з кансолі абноўленай гульні.&lt;/ref&gt;
| platforms = [[Персанальны камп’ютар|ПК]] ([[Linux]], [[Microsoft Windows|Windows]], [[Mac OS X]]), [[Xbox 360]], [[PlayStation 3|PS3]] (на кансолях падтрымка адсутнічае)
| requirements = '''Мінімальныя'''&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://store.steampowered.com/app/440 | title = Team Fortress 2 on Steam | publisher = [[Steam]] | accessdate = 6 сакавіка 2011}}&lt;/ref&gt;:&lt;br /&gt;
&lt;small&gt;(пад [[Windows]])&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;
* [[Працэсар]]: 1,7 ГГц
* [[АЗП]]: 512 МБ
* [[Відэакарта]]: сумяшчальная з [[DirectX]] 8.1 (з падтрымкай SSE)
* [[Windows XP]] / [[Windows Vista|Vista]] / [[Windows 7|7]]
* Злучэнне з [[Інтэрнэт]]ам для актывацыі і абнаўлення гульні
}}

'''«Team Fortress 2»''' — шматкарыстальніцкая камандная [[гульня]] ў жанры [[MPFPS]], распрацаваная кампаніяй «[[Valve]]» і выпушчаная ў [[2007]] годзе. З [[24 чэрвеня]] [[2011]] года гульня распаўсюджваецца цалкам бясплатна праз «[[Steam]]».
==Іста гульні==
З першага погляду, можна падумаць, што TF2 — гэта самы звычайны мультыплэерны шутар з нейкай «дзіцячай» графікай, які толькі гэтым і вылучаецца сярод сваіх братоў па жанры. Але гэта далёка не так: Team Fortress 2 цвёрда завязана на суладнай гульні ўсёй каманды. Прычым каманды, якая складаецца не з адных і тых жа персанажаў, а з звязкаў розных класаў. Вось тут шматлікія і пачынаюць разумець усю красу гульні: ніколі нельга выканаць пастаўленую задачу (і ў выніку выйграць раўнд), гуляючы аднаму. У гульні проста няма персанажа-«універсала»: кожны клас прыстасаваны пад уласныя задачы. Класы гульні: выведнік, салдат, падпальшчык, падрыўнік, кулямётчык, інжынер, медык, снайпер, шпіён.
==Мэты==
Сам працэс адбываецца на картах. Карты могуць ствараць як распрацоўшчыкі, так і простыя гульцы званыя &quot;мапмэйкерамі&quot;.Кожная карта ўяўляе сабой нейкі гульнявы рэжым. Афіцыйных: 7. Рэжымы: кантроль кропак, кантроль тэрыторыі, захоп разведданых, арэна, суправаджэнне, цар гары і гонка калясак. 
==Класы==
'''Падрыўнік''' — шматфункцыянальны баец, укамплектаваны абсурднай колькасцю выбухоўкі. Падрыўнік ідэальны ў абароне кантрольных кропак на карце. Здольны абляпіць выбухоўкай падыходы, ачысціць участак гульнявога поля або праход для ўласнай каманды гранатнымі залпамі. Падрыўнік спадабаецца аматарам ствараць шмат шуму. Нават распрацоўшчыкі завуцца яго ліпучкі &quot;занадта моцнымі&quot;.

'''Інжынер''' — аснова абароны любой каманды, майструе розныя карысныя прынады, напрыклад, станковы кулямёт, раздатчык, тэлепорт. Пісьменнае размяшчэнне гэтых дэвайсаў і здольнасць падтрымліваць іх у рабочым стане - вось ключавыя задачы інжынера.

'''Кулямётчык''' — не надта паваротлівы, затое мацнейшы персанаж гульні. Кулямётчык носіць з сабой цяжкі кулямёт і здольны зачысціць пакой поўны ворагаў. Ён ідэальна працуе ў пары з выведнікам.

'''Медык''' — падтрымка баяздольнасці каманды, медык неацэнны член каманды як у абароне, так і ў нападзе. Знаходзячыся ў групе тых, хто атакуе, ён пільна сочыць за станам здароўя кожнага чальца каманды. У абароне ён сочыць за станам абаронцаў і не дазволіць ім пакінуць свае пасты.

'''Падпальшчык''' — персанаж з агнямётам. Выкарыстоўваючы самаробны [[агнямёт]], які нясе ў сабе 200 зарадаў і не мае перазарадкі, а таксама дадатковай зброяй ён можа выкарыстоўваць знаёмую ўсім з часоў першай гульні Team Fortress ракетніцу, драбавікі і іншыя агнямёты з рознымі характарыстыкамі, падпальшчык можа падпальваць праціўнікаў, зводзячы на нішто іх здароўе з дапамогай наступных страт ад дагарання. З прычыны невялікай дальнабойнасці агнямётны падпальшчык з'яўляецца слаба эфектыўным на далёкіх дыстанцыях і больш прыдатны для засадаў і ў сітуацыях раптоўнасці, калі трэба заспець ворагаў знянацку.

Хоць падпальшчык і лічыцца атакуючым класам, ён досыць універсальны і мае унікальныя магчымасці. Выкарыстоўваючы сціснутае паветра, падпальшчык можа адлюстроўваць снарады, тушыць падпаленых саюзнікаў, адкідаць медыка ад яго пацыента (гэта дзейнічае нават на убер-зараджаных праціўнікаў), дэзарыентаваць ворагаў, падкідваючы іх у паветра і нават рабіць скачок на адлюстраванай ракеце.

Іншая важная роля падпальшчыка — праверка на шпіёна; пры дотыку полымя падпаліць (і адпаведна выкрые) як нябачнага, так і замаскіраванага шпіёна. Працуючы ў абароне, падпальшчык можа абараняць пабудовы інжынера ад шпіёнаў, здымаючы жучкі з пабудоў інжынера Крушыцелем, раз'яднальнікам ці неонавым анігілятарам. Падпальваць стрэлы сяброўскага снайпера, якія, у сваю чаргу, падпаляць ахвяру пры траплянні. А выкарыстоўваючы Палымяны скачок, падпальшчык можа забрацца туды, куды не трапіць звычайнымі спосабамі.

Падпальшчык носіць пакрыты [[азбест]]ам камбінезон, які забяспечвае абарону ад страт з-за дзеянняў агнямётаў іншых падпальшчыкаў, хоць ён не дадае ніякага супраціву ад прамога ўрону ад агнямёта. Тры запальныя гранаты на мадэлі падпальшчыка носяць чыста касметычны характар і не могуць быць выкарыстаныя.

У асяроддзі гульцоў да гэтага часу вядуцца спрэчкі, якія датычацца асобы падпальшчыкаў. Акрамя гэтага, невядома яго паходжанне. У роліку ''Meet the Pyro''&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=pEu2dT-121w Meet the Pyro (Знаёмцеся Падпальшчык)]&lt;/ref&gt; высвятляецца, што яго баяцца нават ва ўласнай камандзе. Таксама ў гэтым жа роліку паказваецца, што ўсё, што адбываецца ў гульні падпальшчыка, уяўляецца казачным светам пад назвай Піраландыя ({{lang-en|Pyroland}}), прама процілеглым таму, што адбываецца на самой справе. Невядомы яго пол, узрост, біяграфія, месца нараджэння.

Падпальшчык агучаны Дэнісам Бэйтменам.

'''Выведнік''' —  самы хуткі і ўтойлівы з усіх персанажаў. Выведнік паспяхова карыстаецца сваёй хуткасцю пры прарывах скрозь лініі абароны суперніка.

'''Снайпер''' — ніхто не здольны выйграць сутычку на дыстанцыі са снайперам. Знойдучы закутак і абкапаўшыся, ён здольны значна замарудзіць пасоўванне суперніка.

'''Салдат''' — асноўная ўдарная сіла ў наступе, салдат укамплектаваны разбуральнай ракетнай усталёўкай, хуткі і меней уразлівы, чым кулямётчык, залатая сярэдзіна.

'''Шпіён''' — шпіён вылучаецца на фоне астатніх празрыстасцю, кілер па жыцці. Здольнасць змяняць сваё аблічча і выглядаць сваім сярод чужых, нават больш - быць проста нябачным, усё гэта наводзіць жах на каманду суперніка, асабліва калі такое адбываецца ў глыбокім тыле.

== Гл. таксама ==
* [[Team Fortress]]
* [[Team Fortress Classic]]

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
; Афіцыйныя сайты
* [http://teamfortress.com/ Team Fortress 2 Official Blog]{{ref-en}}
* [http://wiki.teamfortress.com/wiki/Main_Page/ru Афіцыйная TF Wiki] {{ref-ru}}
* [http://www.whatistheorangebox.com/tf2.html Старонка гульні на сайце The Orange Box]{{ref-en}}
* [http://steampowered.com/status/tf2/tf2_stats.php Гульнявая статыстыка] {{ref-en}}
* [http://buka.ru/cgi-bin/show.pl?id=361 Старонка гульні на сайце расійскага выдаўца] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101127145738/http://www.buka.ru/cgi-bin/show.pl?id=361 |date=27 лістапада 2010 }} {{ref-ru}}

; Азнаямленчыя відэа класаў

&lt;small&gt;{{anchor|mtt}}
* Афіцыйны трэйлер TF2 ([http://tf2-blog.ru/video/trailer_en.htm англ.]{{Недаступная спасылка}} | [http://tf2-blog.ru/video/trailer_ru.htm рус.]{{Недаступная спасылка}})
* Выведнік ([http://store.steampowered.com/app/5032 англ.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100416043827/http://store.steampowered.com/app/5032 |date=16 красавіка 2010 }} | [http://store.steampowered.com/video/440/5035?movieLang=russian рус.])
* Салдат ([http://store.steampowered.com/app/985 англ.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100329051751/http://store.steampowered.com/app/985 |date=29 сакавіка 2010 }} | [http://store.steampowered.com/app/5090 рус.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100325211456/http://store.steampowered.com/app/5090/ |date=25 сакавіка 2010 }})
* Падрыўнік ([http://store.steampowered.com/app/997 англ.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100329045701/http://store.steampowered.com/app/997 |date=29 сакавіка 2010 }} | [http://store.steampowered.com/app/5091 рус.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100410203604/http://store.steampowered.com/app/5091 |date=10 красавіка 2010 }})
* Кулямётчык ([http://store.steampowered.com/app/960 англ.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100419024852/http://store.steampowered.com/app/960 |date=19 красавіка 2010 }} | [http://store.steampowered.com/app/994 рус.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100418210742/http://store.steampowered.com/app/994/ |date=18 красавіка 2010 }})
* Інжынер ([http://store.steampowered.com/app/987 англ.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100329051756/http://store.steampowered.com/app/987 |date=29 сакавіка 2010 }} | [http://store.steampowered.com/app/5112 рус.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100308161928/http://store.steampowered.com/app/5112/ |date=8 сакавіка 2010 }})
* Медык ([http://store.steampowered.com/app/80923 англ.]{{Недаступная спасылка}})
* Снайпер ([http://store.steampowered.com/app/5051 англ.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100414042057/http://store.steampowered.com/app/5051/ |date=14 красавіка 2010 }} | [http://store.steampowered.com/app/5062 рус.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100412042728/http://store.steampowered.com/app/5062 |date=12 красавіка 2010 }})
* Шпіён ([http://store.steampowered.com/app/5260/ англ.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100402080137/http://store.steampowered.com/app/5260 |date=2 красавіка 2010 }} | [http://store.steampowered.com/app/5305/ рус.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100402072449/http://store.steampowered.com/app/5305 |date=2 красавіка 2010 }})
* Бутэрброд («зброя» Кулямётчыка) ([http://store.steampowered.com/app/5073/ англ.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100417231607/http://store.steampowered.com/app/5073 |date=17 красавіка 2010 }})&lt;/small&gt;

; Парталы абнаўленняў
&lt;small&gt;
* [http://www.teamfortress.com/engineerupdate Engineer Update] {{ref-en}}
* [http://www.teamfortress.com/war/part1/index.htm WAR! Update] {{ref-en}}
* [http://www.teamfortress.com/pumpkinpatch/ Halloween Special] {{ref-en}}
* [http://www.teamfortress.com/classless/russian.htm Classless Update]{{ref-ru}}
* [http://www.teamfortress.com/sniper_vs_spy/russian.htm The Sniper vs. Spy Update]{{ref-ru}}
* [http://www.teamfortress.com/scoutupdate/russian.htm The Scout Update]{{ref-ru}}
* [http://www.steampowered.com/tf2/heavy/ A Heavy Update]{{ref-en}}
* [http://steamgames.com/tf2/pyro/ The Pyro Update]{{ref-en}}
* [http://www.steampowered.com/tf2/goldrush/index.php?l=russian GoldRush Update]{{ref-ru}}
; Сайты выдуманых арганізацый
* [http://www.reliableexcavationdemolition.com/ Афіцыйны сайт RED]{{ref-en}}
* [http://www.buildersleagueunited.com/ Афіцыйны сайт BLU]{{ref-en}}
* [http://www.spytechindustries.com/support.asp Афіцыйны сайт Spytech industries] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141216210428/http://www.spytechindustries.com/support.asp |date=16 снежня 2014 }}{{ref-en}}&lt;/small&gt;
{{Вонкавыя спасылкі}}
{{Гульні Valve}}

[[Катэгорыя:Відэагульні 2007 года]]
[[Катэгорыя:Шутары ад першай асобы]]
[[Катэгорыя:Анлайн-гульні]]
[[Катэгорыя:Гульні Valve Software]]
[[Катэгорыя:Steam-гульні]]
[[Катэгорыя:Відэагульні з трохмернай графікай]]
[[Катэгорыя:Гульні для PlayStation 3]]
[[Катэгорыя:Гульні для Xbox 360]]
[[Катэгорыя:Шматкарыстальніцкія гульні]]
[[Катэгорыя:Гульні для macOS]]
[[Катэгорыя:Гульні для Windows]]
[[Катэгорыя:Відэагульні, распрацаваныя ў ЗША]]</text>
      <sha1>4coscr6qtxyd6f5hhffbzoni5zauoik</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Крэцінізм</title>
    <ns>0</ns>
    <id>116131</id>
    <revision>
      <id>5171180</id>
      <parentid>3759873</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T10:35:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <comment>Згодна з абмеркаваннем</comment>
      <origin>5171180</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2300" sha1="b34kjozst60ieiflot6j4upqmvvpbl7" xml:space="preserve">{{Infobox_Disease 
| Name           = Сіндром прыроджанай ёднай недастатковасці 
| Image          = 
| Caption        = 
| DiseasesDB     = 6612 
| ICD10          = {{ICD10|E|00}} 
| ICD9           = {{ICD9|243}} 
| ICDO           = 
| OMIM           = 
| MedlinePlus    = 
| eMedicineSubj  = ped 
| eMedicineTopic = 501 
| MeshNumber     = C05.116.099.343.347 
|}}
'''Крэцінізм''' (ад {{lang-fr|cretín}} — ідыёт, прыдуркаваты), прыроджаны гіпатэрыёз — эндакрыннае захворванне, выкліканае недахопам гармонаў [[шчытападобная залоза|шчытападобнай залозы]] (гіпатырэёз), характарызуецца выяўленым зніжэннем функцыі шчытападобнай залозы, затрымкай фізічнага і разумовага развіцця.

== Агульныя звесткі ==
Тырэоідныя гармоны стымулююць рост і дыферэнцыяванне тканак, а таксама рост і развіццё арганізма, таму іх дэфіцыт у раннім (уключаючы прэнатальны перыяд) узросце можа стаць прычынай адхіленні як фізічнага развіцця, так і [[ЦНС|цэнтральнай нервовай сістэмы]]. Менавіта гіпатырэоідныя станы, якія суправаджаюцца затрымкамі ў развіцці і выкліканыя дэфіцытам ёду ў вадзе і ежы горных раёнаў Швейцарыі былі апісаны як крэцінізм.

== Гл. таксама ==
* [[Гіпатэрыёз]]
* [[Ёдаваная павараная соль|Ёдаваная кухонная соль]]

== Літаратура ==
* БЭ ў 18 тамах. Т.8, Мн., 1999, С.542

[[Катэгорыя:Захворванні шчытападобнай залозы]]
[[Катэгорыя:Інтэлектуальна-мнестычныя разлады]]
[[Катэгорыя:Захворванні, якія асацыююцца з псіхічнымі разладамі]]</text>
      <sha1>b34kjozst60ieiflot6j4upqmvvpbl7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Барталамеа Плаціна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>118222</id>
    <revision>
      <id>5171187</id>
      <parentid>4412961</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T10:59:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <comment>Згодна з абмеркаваннем</comment>
      <origin>5171187</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3886" sha1="myzcckw82rw4i34sugpgdqs0kmxbtez" xml:space="preserve">{{Вучоны}}
[[Выява:Melozzo da Forlì 001.jpg|thumb|Фрэска «Папа Сікст IV заве Плаціну прэфектам бібліятэкі», Мелоца да Форлі.]]
'''Барталамеа Сакі''' ({{lang-it|Bartolomeo Sacchi}}), вядомы пад мянушкай '''Плаціна''' ({{ДН|||1421}}, [[П'ядэна]], [[Ламбардыя]] — {{ДС|21|9|1481}}, [[Рым]]) — італьянскі гуманіст і бібліятэкар.

Плаціна вучыўся з [[1449]] года ў Мантуі. У [[1457]] годзе пераехаў у [[Фларэнцыя|Фларэнцыю]], дзе вучыўся ў філосафа ''Johannes Argyropulos'', а ў [[1462]] годзе ў Рым. Правёў 4 месяца ў [[1464]]-[[1465|65]] гадах у турме [[замак Святога Анёла|замка Святога Анёла]] за тое, што пагражаў [[Папа Рымскі|Папе]] [[сусветны сабор|Саборам]], затым пры Папе [[Павел II|Паўлу II]] быў арыштаваны за прыналежнасць да акадэміі Пампонія Лэта (''Pomponius Laetus''). Пасля смерці Папы Паўла II Плаціна пры Папе [[Сікст IV|Сіксце IV]] у [[1475]] годзе ў буле ''«Ad decorem militantis Ecclesiae»'' быў прызначаны першым бібліятэкарам сучаснай [[Ватыканская апостальская бібліятэка|Ватыканскай апостальскай бібліятэкі]]. Фрэска [[Мелоца да Форлі]] адлюстроўвае гэта падзея. У [[1481]] годзе Плаціна памёр ад [[чума|чумы]] ў [[Рым]]е.

== Сачыненні Плаціны ==
* Палітычныя сачыненні — трактат «Аб найлепшым грамадзяніне», у якім Плаціна ўсхваляў Фларэнцыю як узор «народнай дзяржавы» і трактат «Аб гасудары», у якім Плаціна разглядаў дзяржаву як прадукт творчасці энергічнай асобы.
* Хроніка Папаў (''«Liber de vita Christi ac omnium pontificum»''), напісана па замове Папы, была надрукавана ў 1475 годзе.

=== Філасофскія трактаты ===
[[File:Il Platina - De honesta voluptate et valetudine, nel anno del signore MCCCCLXXXXIIII adi XXV de agusto - 2444237 Scan00017.tif|thumb|''De honesta voluptate et valetudine'']]
* ''«Dialogus contra amores»'' (1505 год)
* Трактат «De falso et vero bono» (1505 год) — «Аб ўяўным і праўдзівым дабры»
* Дыялог «De principe vero» (1608 год) — «Аб сапраўднай высакароднасці»
* Першая надрукаваная [[кулінарная кніга]] — ''«De honesta voluptate et valetudine»'' (1470 год), якую Плаціна адносіў да сваіх філасофскіх твораў.

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* [http://www.bautz.de/bbkl/p/platina_b.shtml Барталамеа Плаціна ў Біяграфічным царкоўным лексіконе (BBKL)] {{ref-de}}
* [http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Italy/XV/1460-1480/Bartolomeo_Platina/frametext.htm КНИГА О ЖИЗНИ ХРИСТА И ВСЕХ ПЕРВОСВЯЩЕННИКОВ]
* [http://feb-web.ru/feb/ivl/vl3/vl3-0922.htm]

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Плаціна Барталомеа}}
[[Катэгорыя:Постаці Італіі]]
[[Катэгорыя:Бібліятэкары Італіі]]
[[Катэгорыя:Памерлі ад чумы]]</text>
      <sha1>myzcckw82rw4i34sugpgdqs0kmxbtez</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сачавіца</title>
    <ns>0</ns>
    <id>118886</id>
    <revision>
      <id>5170874</id>
      <parentid>5168317</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T16:08:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>выдалена [[Катэгорыя:Бабовыя (трыба)]]; дададзена [[Катэгорыя:Сачавіца]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5170874</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3905" sha1="ezn13uyj159k1w7f9rp2bb3q3nouq3f" xml:space="preserve">{{Таксон
 |image file        = Illustration Lens culinaris0.jpg
 |image title       = Сачавіца харчовая
 |image descr       = {{bt-bellat|Сачавіца харчовая|Lens culinaris}}. {{Бат.іл.|Тамэ}}
 |regnum            = Расліны
 |rang              = Род
 |latin             = Lens
 |author            = [[Mill.]], 1754, [[nom. cons.]]
 |syn               = 
* {{btname|Lentilla|[[W.Wight]] ex [[D.Fairchild]]}}
 |typus             = {{bt-latbel|Lens culinaris|aut=[[Medik.]], 1787, [[nom. nov.]]|Сачавіца харчовая}}
 |children name     = 
 |children          = 
 |range map         = 
 |range map caption = 
 |range map width   = 
 |range legend      = 
 |commons           = Category:Lens culinaris
 |wikispecies       = Lens
 |ncbi              = 3863
 |itis              = 26762 
 |eol               = 
 |grin              = 6643
 |ipni              = 22759-1
}}
'''Сачаві́ца''', '''Сачыўка'''&lt;ref name=pr&gt;'''Сачавіца''', '''Сачыўка''' ў адпаведнасці з БЭ ў 18 тамах., Т.14. Мн., 2002, С.218&lt;/ref&gt;, '''Чачавіца'''&lt;ref name=&quot;Киселевский&quot;&gt;{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|73}}&lt;/ref&gt; (''Lens'') — род [[Кветкавыя|кветкавых]] [[Трава|травяністых]] раслін сямейства {{bt-bellat|Бабовыя|Fabaceae}}, які ўключае некалькі відаў з [[Міжземнамор’е|Міжземнамор’я]], [[Малая Азія|Малой Азіі]], [[Закаўказзе|Закаўказзя]] і [[Сярэдняя Азія|Сярэдняй Азіі]].

== Віды і падвіды ==
Род уключае сем відаў&lt;ref&gt;[[The Plant List]]: [http://www.theplantlist.org/1.1/browse/A/Leguminosae/Lens/ ''Lens'']&lt;/ref&gt;:
* {{bt-latbel|Lens culinaris|aut=[[Medik.]]|txt={{Typus}}&lt;ref name=&quot;ING&quot;&gt;{{ING|Lens}}&lt;/ref&gt;|Сачавіца харчовая|Чачавіца звычайная|Сачавіца харчовая{{!}}Сачыўка|Чычавіца|Сачэўка|Сачавіца харчовая{{!}}Чачавіца}}.
** {{bt|Lens culinaris|subsp=culinaris}}
** {{bt|Lens culinaris|subsp=odemensis|([[Ladiz.]]) [[M.E.Ferguson]] [[et al.]]}}
** {{bt|Lens culinaris|subsp=orientalis|([[Boiss.]]) [[Ponert]]}}
** {{bt|Lens culinaris|subsp=tomentosus|([[Ladiz.]]) [[M.E.Ferguson]] [[et al.]]}}
* {{bt-latbel|Lens ervoides|aut=([[Brign.]]) [[Grande]]|}}
* {{bt-latbel|Lens himalayensis|aut=[[Alef.]]|}}
* {{bt-latbel|Lens kotschyana|aut=([[Boiss.]]) [[Nab.]]|}}
* {{bt-latbel|Lens lamottei|aut=[[Czefr.]]}}
* {{bt-latbel|Lens montbretii|aut=([[Fisch.]] &amp; [[C.A.Mey.]]) [[P.H.Davis]] &amp; [[Plitm.]]|}}
* {{bt-latbel|Lens nigricans|aut=([[M.Bieb.]]) [[Godr.]]|}}

У культуры — адзін від: {{bt-bellat|сачавіца харчовая|Lens culinaris}}, каштоўная засухаўстойлівая харчовая і кармавая зернебабовая культура, папулярны на Блізкім Усходзе і ў многіх іншых краінах свету прадукт харчавання.

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|14|Сачавіца, сачыўка|Прохараў В. М.|218}}

== Спасылкі ==
* {{Плантарыум|43709|Чечевица}}
* [http://oopt.aari.ru/bio/19506 Lens // ИАС «ООПТ России»] {{ref-ru}}

{{Збожжавыя культуры}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Сачавіца|*]]
[[Катэгорыя:Флора Міжземнамор’я]]
[[Катэгорыя:Флора Пярэдняй Азіі]]
[[Катэгорыя:зернебабовыя культуры]]
[[Катэгорыя:Расліны ў Бібліі]]</text>
      <sha1>ezn13uyj159k1w7f9rp2bb3q3nouq3f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Градус Фарэнгейта</title>
    <ns>0</ns>
    <id>120322</id>
    <revision>
      <id>5171184</id>
      <parentid>5020248</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T10:57:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <comment>Згодна з абмеркаваннем</comment>
      <origin>5171184</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4628" sha1="64cecjz8e89hqt1u1z9euml3311zslg" xml:space="preserve">[[Выява:Raumthermometer_Fahrenheit%2BCelsius.jpg|thumb|250px|Пакаёвы [[тэрмометр]] з градусамі па Цэльсію і Фарэнгейту]]
[[File:Countries that use Fahrenheit.svg|thumb|350px|{{legend|#339933|Краіны, дзе ўжываюць градусы Фарэнгейта.}}
{{legend|#66cc99|Краіны, дзе ўжываюць і градусы Фарэнгейта, і [[Градус Цэльсія|градусы Цэльсія]].}}
{{legend|#cccccc|Краіны, дзе ўжываюць [[Градус Цэльсія|градусы Цэльсія]].}}]]

'''Градус Фарэнгейта''' — [[Адзінкі вымярэння тэмпературы|адзінка вымярэння тэмпературы]] з лінейнай шкалой. Доўгі час шкала Фарэнгейта была асноўнай у [[англійская мова|англамоўных]] краінах, але ў канцы 60-х — пачатку 70-х гадоў XX стагоддзя яна была практычна выцесненая [[Градус Цэльсія|шкалой Цэльсія]]. Толькі на [[Ямайка|Ямайцы]], у [[ЗША]] і [[Канада|Канадзе]] шкала Фарэнгейта дагэтуль шырока выкарыстоўваецца ў бытавых мэтах. Шкала названая ў гонар нямецкага вучонага [[Габрыель Фарэнгейт|Габрыеля Фарэнгейта]], які прапанаваў яе ў [[1724]] годзе.

На шкале Фарэнгейта кропка раставання лёду роўная +32 °F, а кропка кіпення вады +212 °F (пры [[нармальны атмасферны ціск|нармальным атмасферным ціску]]). Пры гэтым адзін градус Фарэнгейта роўны 1/180 рознасці гэтых тэмператур. Дыяпазон 0°…+100° па шкале Фарэнгейта прыкладна адпавядае дыяпазону −18°…+38° па шкале Цэльсія.

== Гісторыя ==
Існуе некалькі версій паходжання шкалы. Па адной з іх, Фарэнгейт першапачаткова прыняў за 0 °F тэмпературу плаўлення (замярзання) сумесі лёду і [[Кухонная соль|кухоннай солі]] ў роўных колькасцях, а за 100 °F — нармальную тэмпературу чалавечага цела (аднак Фарэнгейт памыліўся ў апошнім вымярэнні: нармальная тэмпература чалавечага цела складае 97,9 °F). Існуе версія, паводле якой за 100 градусаў тэмпературнай шкалы Фарэнгейт прыняў тэмпературу цела сваёй жонкі, якая ў момант вымярэння была нездаровая — менавіта гэтым і абумоўленае зрушэнне стоградуснай кропкі на 2,1 °F, а не хібнасцю самога вымярэння. Сам Фарэнгейт лічыў, што тэмпература (па яго шкале) ніколі не бывае адмоўнай, мабыць ён ні разу не быў у халодных краінах.

== Арыфметычныя пераўтварэнні ==
Адзін градус Фарэнгейта роўны 5/9 [[Градус Цэльсія|градуса Цэльсія]], а тэмпература па шкале Фарэнгейта звязана тэмпературай па шкале Цэльсія ніжэйзгаданымі формуламі.

З шкалы Цэльсія ў шкалу Фарэнгейта:
: &lt;math&gt;t_F = t_C \cdot {9 \over 5} + 32&lt;/math&gt;

З шкалы Фарэнгейта ў шкалу Цэльсія:
: &lt;math&gt;t_C = (t_F-32) \cdot {5 \over 9}&lt;/math&gt;

{{Дыаграма суадносін тэмператур}}

== Спасылкі ==
* [http://www.convertworld.com/ru/temperature/Фарэнгейт.html Пералік градусаў Фарэнгайта]

{{Тэмпературныя шкалы}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Адзінкі вымярэння тэмпературы]]
[[Катэгорыя:Тэмпературныя шкалы]]
[[Катэгорыя:Шкалы]]
[[Катэгорыя:Адзінкі вымярэння]]</text>
      <sha1>64cecjz8e89hqt1u1z9euml3311zslg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Партал:Біяграфіі/Новыя артыкулы</title>
    <ns>100</ns>
    <id>121975</id>
    <revision>
      <id>5170863</id>
      <parentid>5170465</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T15:51:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NirvanaBot</username>
        <id>40832</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+6 новых</comment>
      <origin>5170863</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2226" sha1="rh0lemu7sm4d9i4pj3r7cphv5ny3ivh" xml:space="preserve">{{Новы артыкул|Станіслава Вадзімаўна Гліннік|2026-07-25T14:27:01Z|MocnyDuham}}
{{Новы артыкул|Вангеліс|2026-07-25T12:14:06Z|DzBar}}
{{Новы артыкул|Павел Уладзіміравіч Мар’еўскі|2026-07-25T12:09:26Z|MocnyDuham}}
{{Новы артыкул|Барыс Георгіевіч Перчаткін|2026-07-25T09:34:27Z|Asorev}}
{{Новы артыкул|Геральдычная рада «Пагоня»|2026-07-24T16:46:09Z|Чаховіч Уладзіслаў}}
{{Новы артыкул|Юрчак|2026-07-24T15:55:13Z|Чаховіч Уладзіслаў}}
{{Новы артыкул|Дзяніс Валер’евіч Юрчак|2026-07-24T15:42:19Z|Чаховіч Уладзіслаў}}
{{Новы артыкул|Аляксей Васілевіч Пагарэлаў|2026-07-24T13:34:22Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Уладзімір Аляксандравіч Павядайла|2026-07-24T12:29:32Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Ранджыт Сінгх|2026-07-24T09:34:39Z|DzBar}}
{{Новы артыкул|Ордэн Усяслава Чарадзея|2026-07-24T06:50:25Z|Чаховіч Уладзіслаў}}
{{Новы артыкул|Марыс Бедэль|2026-07-24T05:26:48Z|StarDeg}}
{{Новы артыкул|Сяргей Станіслававіч Ульдзіновіч|2026-07-23T20:06:53Z|DobryBrat}}
{{Новы артыкул|Вадзім Іванавіч Альшэўскі|2026-07-23T19:50:42Z|DobryBrat}}
{{Новы артыкул|З песень аб няволі|2026-07-23T15:00:36Z|Etažy}}
{{Новы артыкул|Спаць хочацца|2026-07-23T14:52:34Z|DzBar}}
{{Новы артыкул|Міхаіл Львовіч Матусоўскі|2026-07-23T13:25:03Z|DzBar}}
{{Новы артыкул|Павел Русін з Кросна|2026-07-23T11:09:04Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Мікіта Забуга|2026-07-23T10:53:35Z|MocnyDuham}}
{{Новы артыкул|Джэф Эмерык|2026-07-23T09:59:33Z|Цімур}}
&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>rh0lemu7sm4d9i4pj3r7cphv5ny3ivh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уладзімір Уладзіміравіч Макей</title>
    <ns>0</ns>
    <id>127609</id>
    <revision>
      <id>5171096</id>
      <parentid>5046642</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T06:00:43Z</timestamp>
      <contributor deleted="deleted" />
      <comment deleted="deleted" />
      <origin>5171096</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22933" sha1="egipjzb8k9haln0k7rucqoi9oaa3bug" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Макей}}
{{Дзяржаўны дзеяч
|імя              = Уладзімір Уладзіміравіч Макей
|арыгінал імя     = 
|выява            = Uladzimir Makei (cropped).jpg
|тытул            = [[Міністр замежных спраў Рэспублікі Беларусь]]
|парадак          = 7
|сцяг             = Flag_of_Belarus.svg
|сцяг2            = Emblem of the Ministry of Foreign Affairs of Belarus.svg
|дата нараджэння  = 
|месца нараджэння = 
|перыядпачатак    = [[20 жніўня]] [[2012]]
|перыядканец      = [[26 лістапада]] [[2022]]
|папярэднік       = [[Сяргей Мікалаевіч Мартынаў|Сяргей Мартынаў]]
|пераемнік        = [[Сяргей Фёдаравіч Алейнік|Сяргей Алейнік]]
|прэм'ер          = [[Міхаіл Мясніковіч]]&lt;br/&gt;[[Андрэй Кабякоў]]&lt;br/&gt;[[Сяргей Румас]]
|прэзідэнт        = [[Аляксандр Лукашэнка]]
|партыя           =
|утварэнне        = [[Мінскі дзяржаўны педагагічны інстытут замежных моў]]
|узнагароды       = 
}}
'''Уладзі́мір Уладзі́міравіч Маке́й''' ({{ДН|5|8|1958}}, {{МН|Некрашэвічы||}}, [[Карэліцкі раён]], [[Гродзенская вобласць]] — {{ДС|26|11|2022}}) — беларускі дзяржаўны дзеяч, ваенны, [[дыпламат]], міністр замежных спраў (2012—2022), кіраўнік [[Адміністрацыя Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] (2008—2012).

== Біяграфія ==
Нарадзіўся 5 жніўня 1958 года ў вёсцы [[Некрашэвічы]] [[Карэліцкі раён|Карэліцкага раёна]]. Бацькі ўсё жыццё жылі ў Некрашэвічах. Бацька працаваў у мясцовым калгасе, памёр у 2014 годзе, маці памерла ў 2006 годзе. Акрамя Уладзіміра, у сям’і была дачка Наталля. У сям’і Макеяў дзяцей выхоўвалі ў «жалезнай» дысцыпліне&lt;ref name=&quot;zautra&quot;/&gt;. Летам Уладзімір працаваў на сенажаці ў калгасе. Вучыўся ў базавай школе ў вёсцы Некрашэвічы. У 1975 годзе скончыў з залатым медалём сярэднюю школу ў суседняй вёсцы [[Лукі (Карэліцкі раён)|Лукі]]&lt;ref name=&quot;zautra&quot;&gt;[https://zautra.by/news/news-27426 Чем живет малая родина Макея и почему к главе МИД там двоякое отношение] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210608214302/https://zautra.by/news/news-27426 |date=8 чэрвеня 2021 }}&lt;/ref&gt;.

У 1980 годзе скончыў [[Мінскі дзяржаўны педагагічны інстытут замежных моў]]. Паводле даных СМІ, у 1980—1991 гадах працаваў у [[Галоўнае разведвальнае ўпраўленне (СССР)|Галоўным разведвальным упраўленні Міністэрства абароны СССР]], дзе даслужыўся да палкоўніка&lt;ref&gt;«Будет спасать Лукашенко от санкций» // Свободные новости плюс. — 2012. — № 34 (478). — 28 августа. — С. 8&lt;/ref&gt;. Служыў ва Украіне, накіроўваўся на службу ў [[Афганістан]]. У 1992—1993 гадах праходзіў навучанне ў Дыпламатычнай акадэміі МЗС Аўстрыі.

Да 1993 года працаваў у органах [[Міністэрства абароны Рэспублікі Беларусь]], затым знаходзіўся на дыпламатычнай службе&lt;ref&gt;[https://www.mfa.gov.by/be/ministry/senior_staff/ Міністр і намеснікі міністра замежных спраў Беларусі]&lt;/ref&gt;. У 1993—1995 гадах — трэці сакратар упраўлення інфармацыі і гуманітарнага супрацоўніцтва, другі сакратар аддзела аналізу і прагназавання, другі сакратар сакратарыята Міністэрства замежных спраў Рэспублікі Беларусь. У 1995—1996 гадах працаваў намеснікам начальніка Службы дзяржаўнага пратакола [[Міністэрства замежных спраў Рэспублікі Беларусь|Міністэрства замежных спраў]]. У 1996—1999 гадах — прадстаўнік Рэспублікі Беларусь пры [[Савет Еўропы|Савеце Еўропы]], саветнік Пасольства Рэспублікі Беларусь у [[Францыя|Французскай Рэспубліцы]]. У 1999—2000 гадах — начальнік упраўлення агульнаеўрапейскага супрацоўніцтва Міністэрства замежных спраў.

З сакавіка 2000 года — [[Памочнік Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|памочнік Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]], з ліпеня 2008 года — кіраўнік [[Адміністрацыя Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]]. На гэтай пасадзе, сярод іншага, кіраваў супрацоўніцтвам беларускай улады з PR-фірмай «{{iw|Bell Pottinger}}»&lt;ref&gt;{{cite web|author=Алексей Ковалёв|title=Ребят, уматывайте отсюда. Как британские пиарщики и Березовский пытались помочь Александру Лукашенко сблизиться с Западом. Расследование «Медузы»|url=https://meduza.io/feature/2020/08/30/kak-aleksandr-lukashenko-pytalsya-podruzhitsya-s-zapadom-pri-pomoschi-britanskogo-lorda-i-berezovskogo-i-pochemu-u-nego-nichego-ne-vyshlo|website=[[Meduza]]|date=2020-08-30|accessdate=2022-12-17|language=ru}}&lt;/ref&gt;. Перад [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2010)|выбарамі 2010 года]] абвінаваціў беларускую апазіцыю ў падрыхтоўцы ўзброеных правакацый&lt;ref&gt;{{cite web|title=Белорусская оппозиция готовит &quot;вооруженные провокации&quot;|url=https://www.obozrevatel.com/news/2010/12/11/409305.htm|website=[[Обозреватель]]|date=2010-12-12|accessdate=2022-12-18|language=ru}}&lt;/ref&gt;.

З 20 жніўня 2012 года — [[Міністр замежных спраў Рэспублікі Беларусь]]. У студзені 2011 года пасля [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2010)|прэзідэнцкіх выбараў]] і [[Плошча 2010|пратэстаў]] Макей быў унесены ў [[чорны спіс Еўрасаюза]], але забарона была знята праз год пасля прызначэння Макея на пасаду міністра&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://novychas.online/palityka/z_makieja_zniali_sankcyi_jes|title=З Макея знялі санкцыі ЕС|date=2013-06-24|website=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]}}&lt;/ref&gt;. Тое, што ён рабіў на сваёй пасадзе ў 2015—2019, было выкананнем задачы [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Лукашэнкі]] па наладжванню шматвектарнасці, як заўважае [[Віталь Цыганкоў]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/32154065.html|title=Афіцыянт пры кухары. За што хваляць Макея?|author=Віталь Цыганкоў|authorlink=Віталь Аляксеевіч Цыганкоў|work=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»|Радыё Свабода]]]|date=2022-11-29}}&lt;/ref&gt;. Пасля 2020 года яго місія ўвогуле стала невыканальнай, адзначае [[Віктар Багдзевіч]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/32153858.html|title=Дзіўнае разьвітаньне. Лукашэнка і сьмерць Макея|author=Віктар Багдзевіч|work=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»|Радыё Свабода]]]|date=2022-11-29}}&lt;/ref&gt;.

У час [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|палітычнага крызісу ў Беларусі ў 2020 годзе]] Уладзімір Макей падтрымаў [[рэжым Лукашэнкі]], гвалт супраць пратэстоўцаў і пагром грамадзянскай супольнасці. Тады ж з нагоды накладзеных міжнародных санкцый заявіў:
{{цытата|Любое далейшае ўзмацненне жорсткасці санкцый прывядзе да таго, што [[грамадзянская супольнасць]] [Беларусі] перастане існаваць. І гэта, я лічу, будзе абсалютна абгрунтавана ў такой сітуацыі&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://reform.news/215967-makej-schitaet-chto-iz-za-sankcij-grazhdanskoe-obshhestvo-perestanet-sushhestvovat|title=Макей считает, что из-за санкций гражданское общество перестанет существовать|website=[[Reform.news]]|language=ru}}&lt;/ref&gt;.
{{арыгінальны тэкст|ru|Любое дальнейшее ужесточение санкций приведет к тому, что гражданское общество перестанет существовать. И это, я считаю, будет абсолютно обосновано в данной ситуации.}}
}}

За тыдзень да [[Уварванне Расіі ва Украіну (2022)|уварвання Расіі ва Украіну]], [[Беларусь ва ўварванні Расіі ва Украіну|здзейсненага ў тым ліку з беларускай тэрыторыі]], Макей абяцаў, што пасля заканчэння вучэнняў «{{iw|Саюзная рашучасць–2022||be-tarask|Саюзная рашучасьць-2022}}» расійскія войскі будуць поўнасцю выведзены з Беларусі&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://novychas.online/palityka/belaruskaja-dyplamatyja-jak-razmova-z-pavetram|title=Беларуская дыпламатыя як размова з паветрам|website=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]|date=2022-02-18|author=Сяргей Салаўёў}}&lt;/ref&gt;. Паводле некаторых дадзеных, Макей выступаў супраць уступлення Беларусі ў вайну&lt;ref&gt;{{cite web|title=Хто ў акружэнні Лукашэнкі выступаў за ўступленне ў вайну, а хто быў супраць — крыніцы|url=https://nashaniva.com/311735|website=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2023-03-08}}&lt;/ref&gt;.

У чэрвені 2022 года Макей трапіў у чорны спіс Канады&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://gazette.gc.ca/rp-pr/p2/2022/2022-07-06/html/sor-dors167-eng.html|title=Regulations Amending the Special Economic Measures (Belarus) Regulations: SOR/2022-167|publisher=Canada Gazette|date=2022-06-25|access-date=2023-04-10|language=en}}&lt;/ref&gt;.

25 лістапада 2022 года правёў сустрэчу з Апостальскім нунцыем у Беларусі [[Антэ Ёзіч]]ам&lt;ref&gt;{{cite web|url = https://mfa.gov.by/be/press/news_mfa/df9a7dfc058ddcbf.html|title = Аб сустрэчы Міністра замежных спраў Беларусі В.Макея з Апостальскім Нунцыем|author = |authorlink = |date = 25-11-2022|publisher = mfa.gov.by|language = be|archiveurl = https://web.archive.org/web/20221126164555/https://mfa.gov.by/be/press/news_mfa/df9a7dfc058ddcbf.html|archivedate = 26 лістапада 2022|accessdate = |url-status = dead}}&lt;/ref&gt;.

Памёр 26 лістапада 2022 года&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://zviazda.by/be/news/20221126/1669475127-pamyor-ministr-zamezhnyh-sprau-belarusi-uladzimir-makey |title=Памёр міністр замежных спраў Беларусі Уладзімір Макей |access-date=26 лістапада 2022 |archive-date=26 лістапада 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221126225250/https://zviazda.by/be/news/20221126/1669475127-pamyor-ministr-zamezhnyh-sprau-belarusi-uladzimir-makey |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. У якасці прычын смерці Макея неафіцыйна называлі інфаркт, забойства ці самагубства; афіцыйна прычына смерці не агучвалася&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://novychas.online/hramadstva/vadzim-mazejka-czutki-pra-taemnae-atruczenne-make|title=Вадзім Мажэйка: Чуткі пра таемнае атручэнне Макея і нашто яны Крамлю?|website=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]|date=2022-11-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nashaniva.com/310567|title=Імаверная прычына смерці Уладзіміра Макея — суіцыд|website=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2023-02-19|access-date=2024-06-26}}&lt;/ref&gt;.&lt;!-- [[Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] больш не актуальная для Макея, ён памёр год таму. --&gt; У снежні 2024 года [[Кіберпартызаны]] заявілі, што ў якасці афіцыйнай прычыны смерці Уладзіміра Макея ў дакументах указаныя «іншыя недакладна пазначаныя і неўдакладненыя прычыны смерці»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nashaniva.com/357828|title=Стала вядома афіцыйная прычына смерці Макея, Ашурка і Тарайкоўскага|website=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2024-12-20}}&lt;/ref&gt;. 29 лістапада 2022 года ў [[Цэнтральны дом афіцэраў (Мінск)|Цэнтральным доме афіцэраў]] адбылося развітанне з Уладзімірам Макеем, у гэты ж дзень ён быў пахаваны ў Мінску на [[Усходнія могілкі|Усходніх могілках]].

Пасля смерці Макея некалькі чалавек былі затрыманыя за негатыўныя інтэрнэт-каментары пра памерлага&lt;ref&gt;{{cite web|title=В Беларуси мужчину задержали из-за &quot;негативного комментария по поводу смерти&quot; министра Владимира Макея|url=https://www.currenttime.tv/a/belarus-makey/32155899.html|website=[[Настоящее Время]]|date=2022-11-30|accessdate=2022-12-17|language=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://reform.news/340027-zaderzhan-eshhe-odin-chelovek-za-kommentarij-o-smerti-makeja|title=Задержан еще один человек за комментарий о смерти Макея|website=[[Reform.news]]|date=2022-12-01|language=ru}}&lt;/ref&gt;. Як пры жыцці Макея&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://spring96.org/be/news/108179|title=Жыхара Фарынава спачатку асудзілі за абразу прэзідэнта, а потым за абразу чыноўнікаў|website=[[Праваабарончы цэнтр «Вясна»]]|date=2022-06-29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://spring96.org/be/news/108921|title=Мінчук у сацсетках &quot;абразіў&quot; Лукашэнку, Ярмошыну, Качанаву, Шведа, Макея і іншых чыноўнікаў — 3,5 гады калоніі і штрафы на больш як 20 тысяч рублёў|website=[[Праваабарончы цэнтр «Вясна»]]|date=2022-09-05}}&lt;/ref&gt;, так і пасля яго смерці&lt;ref&gt;{{cite web|title=Пружанца асудзілі на два гады «хатняй хіміі» за абразу прадстаўніка ўлады|url=https://nashaniva.com/308254|website=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2023-01-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://spring96.org/be/news/115332|title=Мінчанку асудзілі на 3,5 гады &quot;хатняй хіміі&quot; за 21 каментар пра Лукашэнку і сілавікоў|website=[[Праваабарончы цэнтр «Вясна»]]|date=2024-05-23}}&lt;/ref&gt; суды выносілі прысуды за негатыўныя інтэрнэт-каментары пра яго.

Ведаў англійскую і нямецкую мовы.

== Сям’я ==
Меў двух сыноў ад двух шлюбаў. Другая жонка — актрыса і тэлевядучая [[Вера Аляксандраўна Палякова-Макей|Вера Палякова-Макей]].

Старэйшы сын Віталь у 2020 годзе звольніўся з МЗС Беларусі, а ў 2021 годзе раскрытыкаваў міністэрства, ахарактарызаваўшы як хамскі яго адказ на віншаванне з [[Дзень Волі|Днём Волі]] ад пасольства ЗША&lt;ref&gt;{{cite web|title=«Сумна, што мае былыя калегі вымушаны мірыцца з сітуацыяй». Як пікіруюцца ў сацсетках бацька і сын Макеі|url=https://novychas.online/hramadstva/sumna-szto-mae-bylyja-kalehi-vymuszany-mirycca-z|website=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]|date=2021-03-27}}&lt;/ref&gt;. Віталь Макей не прысутнічаў на афіцыйнай цырымоніі развітання са сваім бацькам, але быў на ягоным пахаванні&lt;ref&gt;{{cite web|title=Старэйшы сын Макея ўсё ж быў на пахаванні бацькі, але не сядзеў побач з Верай Паляковай|url=https://nashaniva.com/304667|website=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2022-12-04|accessdate=2023-03-02}}&lt;/ref&gt;.

Сястра Уладзіміра Макея — Наталля, жыве ў Баранавічах&lt;ref name=&quot;zautra&quot;/&gt;.

Цешча — Таццяна Дзмітрыеўна Палякова, доктар педагагічных навук, прафесар кафедры фізічнай рэабілітацыі&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.sportedu.by/polyakova-tat-yana-dmitrievna/ |title=Полякова Татьяна Дмитриевна |access-date=12 лютага 2022 |archive-date=23 ліпеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210723180016/https://www.sportedu.by/polyakova-tat-yana-dmitrievna/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, раней — прарэктар Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта фізічнай культуры&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://nashaniva.com/172583|title=Жонка Макея: «Ён мужык з рукамі. Можа і градкі ўскапаць, і зеляніну пасеяць»|website=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]}}&lt;/ref&gt;.

== Узнагароды ==
* [[Ордэн Пашаны (Беларусь)|Ордэн Пашаны]] (2006)&lt;ref&gt;[http://www.pravo.by/pdf/2006-38/2006-38%28004-029%29.pdf Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 1 сакавіка 2006 года № 136 «Аб узнагароджанні работнікаў, якія ўнеслі найбольш значны ўклад у сацыяльна-эканамічнае развіццё рэспублікі ў 2001—2005 гадах, дзяржаўнымі ўзнагародамі Рэспублікі Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924081311/http://www.pravo.by/pdf/2006-38/2006-38%28004-029%29.pdf |date=24 верасня 2015 }}&lt;/ref&gt;.
* [[Ордэн Айчыны|Ордэн Айчыны ІІІ ступені]] (2018)&lt;ref&gt;[https://pravo.by/upload/docs/op/P31800462_1543438800.pdf Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 26 лістапада 2018 года № 462 «Аб узнагароджанні»]&lt;/ref&gt;.

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
* [http://naviny.by/rubrics/politic/2008/07/15/ic_news_112_293773/ Біяграфіі Юрыя Жадобіна, Вадзіма Зайцава і Уладзіміра Макея] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080719112402/http://naviny.by/rubrics/politic/2008/07/15/ic_news_112_293773/ |date=19 ліпеня 2008 }}
* [http://belarusprofile.com/be/profile/makey-uladzimir-uladzimiravich/ Старонка на праекце BelarusProfile.]

{{Кіраўнікі Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь}}
{{Міністры замежных спраў Беларусі}}
{{Палітычны крызіс у Беларусі}}
{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Макей Уладзімір Уладзіміравіч}}
[[Катэгорыя:Палітыкі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Дыпламаты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Міністры замежных спраў Рэспублікі Беларусь]]
[[Катэгорыя:Памочнікі Прэзідэнта Беларусі]]
[[Катэгорыя:Кіраўнікі Адміністрацыі Прэзідэнта Беларусі]]
[[Катэгорыя:Беларускія асобы ў Чорным спісе ЕС]]</text>
      <sha1>egipjzb8k9haln0k7rucqoi9oaa3bug</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Украінцы ў Беларусі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>138101</id>
    <revision>
      <id>5170928</id>
      <parentid>5142019</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T19:35:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5170928</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30243" sha1="b4phvw0gm52p3b7ohvb9m0klvk5v2dw" xml:space="preserve">[[Файл:Ukrainians in Belarus (2019).png|thumb|right|300px|Украінцы ў Беларусі па выніках перапісу 2019 года]]
[[Файл:Ukrainians in Belarus 2009.PNG|thumb|right|300px|Украінцы ў Беларусі па выніках перапісу 2009 года]]
'''Украінцы ў Беларусі''' ({{lang-uk|Українці в Білорусі}}) — нацыянальная меншасць у [[Рэспубліка Беларусь|Рэспубліцы Беларусь]]. Налічвае 158,7 тыс. асоб. Гэта 1,7 % ад агульнай колькасці насельніцтва краіны. Трэцяя па колькасці этнічная група Беларусі (пасля рускіх і палякаў)&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Этналогія Беларусі: традыцыйная культура насельніцтва ў гістарычнай перспектыве: вучэб.-метад. дапам.|адказны=Т.А. Навагродскі [і інш.]|месца=Мінск|выдавецтва=БДУ|год=2009|старонкі=300}}&lt;/ref&gt;. [[Украінцы|Украінцаў]] падзяляюць на аўтахтонных і мігрантаў. Аўтахтонныя ўкраінцы жывуць, галоўным чынам, у [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай]] і [[Гомельская вобласць|Гомельскай]] абласцях.

== Рассяленне ==
Тэрытарыяльна, болей за ўсё ўкраінцаў жыве ў Брэскай вобласці (40 тыс. асоб, альбо 2,9 % ад усяго насельніцтва вобласці). Найбольшая канцэнтрацыя ўкраінцаў — у паўднёва-заходняй частцы вобласці&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20120510053257/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/itogi1.php - Перепис 2009 года. Статистичні публікації.&lt;/ref&gt;.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Раён !! Адсотак
|-
| [[Камянецкі раён]] || 7,4
|-
| [[Маларыцкі раён]] || 7,2
|-
| [[Брэсцкі раён]] || 6,9
|-
| [[Кобрынскі раён]] || 4,5
|-
| [[Жабінкаўскі раён]] || 4,3
|-
| [[Брэст]] || 4,2
|}

== Гісторыя ==
Карэннае насельніцтва [[Заходняе Палессе|Заходняга Палесся]] расійскія навукоўцы другой паловы XIX ст. лічылі ўкраінскім, якое размаўляла «малороссийским наречием». Паводле вынікаў перапісу 1897 года, у [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] для 362,5 тыс. людзей роднай мовай пазначана [[Украінская мова|ўкраінская]], гэта 22,6 % ад усяго насельніцтва губерні. Украінская мова пазначана роднай для большасці насельніцтва ў наступных паветах Заходняга Палесся: у [[Брэсцкі павет (Расійская імперыя)|Брэсцкім павеце]] — {{num|140561|чалавек}} (64,4 %), у [[Кобрынскі павет (Расійская імперыя)|Кобрынскім павеце]] — {{num|146789|чалавек}} (79,6 %).&lt;ref&gt;http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=344 Вынікі перапісу насельніцтва 1897 года. Нацыянальны склад. Гродзенская губерня&lt;/ref&gt;

{| align=&quot;left&quot; class=&quot;standard&quot;
|+
! colspan=3 | Родная мова насельніцтва Брэсцкага павета&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=350|title=Насельніцтва Брэсцкага павета|access-date=31 сакавіка 2011|archive-date=22 мая 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110522151644/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=350}}&lt;/ref&gt; (1897)
|-
! Мова
! Колькасць, чал.
! Частка
|-
| [[украінская мова|украінская]]
| 140 561
| 64,4&amp;nbsp;%
|-
| [[Іўрыт|яўрэйская]]
| 45 397
| 20,8&amp;nbsp;%
|-
| [[руская мова|руская]]
| 17 759
| 8,1&amp;nbsp;%
|-
| [[польская мова|польская]]
| 8 515
| 3.9&amp;nbsp;%
|-
| [[беларуская мова|беларуская]]
| 3 997
| 1,8&amp;nbsp;%
|-
! '''Агулам'''
! '''218 432'''
! 100&amp;nbsp;%
|+
|}
{| align=&quot;center&quot; class=&quot;standard&quot;
|+
! colspan=3 | Родная мова насельніцтва Кобрынскага павета&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=370|title=Насельніцтва Кобрынскага павета|access-date=31 сакавіка 2011|archive-date=22 мая 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110522151706/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=370}}&lt;/ref&gt; (1897)
|-
! Мова
! Колькасць, чал.
! Частка
|-
| [[украінская мова|украінская]]
| 146 789
| 79,6&amp;nbsp;%
|-
| [[Іўрыт|яўрэйская]]
| 25 307
| 13,7&amp;nbsp;%
|-
| [[руская мова|руская]]
| 5 746
| 3,1&amp;nbsp;%
|-
| [[польская мова|польская]]
| 4 148
| 2,2&amp;nbsp;%
|-
| [[беларуская мова|беларуская]]
| 1 563
| 0,8&amp;nbsp;%
|-
! '''Агулам'''
! '''184 453'''
! 100&amp;nbsp;%
|+
|}

[[Файл:Ukrainian-Belarusian_linguistic_border.svg|міні|300пкс|Украінска-беларускае моўнае памежжа на думку лінгвістаў]]

Украінска-беларускую мяжу ўздоўж лініі падзелу Польшчы ці зусім побач з ёй вызначалі: Маскоўская дыялекталагічная камісія (лінгвістычная){{Sfn|Леонюк|1996|p=203}}, беларускі мовазнаўца [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхім Карскі]] (лінгваэтнічная){{Sfn|Леонюк|1996|p=149}}, польскі мовазнаўца Лешак Асоўскі (лінгвістычная){{Sfn|Леонюк|1996|p=222}}, польскі лінгвіст [[Уладзіслаў Курашкевіч]] (лінгвістычны){{Sfn|Леонюк|1996|p=173}}, чэшскі славіст, археолаг і этнограф [[Любар Нідэрле]] (этнічны){{Sfn|Леонюк|1996|p=211}}, расійскі лінгвіст Аляксей Сабалеўскі (лінгвістычны){{Sfn|Леонюк|1996|p=283}}, расійскі географ, картограф і этнограф [[Аляксандр Фёдаравіч Рыціх|Аляксандр Рыціх]] (этнічны){{Sfn|Леонюк|1996|p=263}}, расійскі славіст і лінгвіст Цімафій Фларынскі (лінгвістычны і этнічны){{Sfn|Леонюк|1996|p=315}}, украінскі географ Сцяпан Рудніцкі (этнічны){{Sfn|Леонюк|1996|p=267}}, археолаг [[Юрый Уладзіміравіч Кухарэнка|Юрый Кухарэнка]] (этнічны){{Sfn|Леонюк|1996|p=175}}, украінскі бібліёграф Фёдар Максіменка (этнічны){{Sfn|Леонюк|1996|p=191}}, этнаграфічныя і лінгвістычныя карты Канстанціна Міхальчука, Усевалада Ганцова, Мірона Кордубы, Івана Зілінскага, Уладзіміра Кубіёвіча, Фядота Жылка, «Атлас украінскай мовы», H. Nobert, Sprechenkart Mitteleirop, D. Schefer, E. Engelhardt, A. Доктар Excel, Д. Шлефер{{Sfn|Леонюк|1996|p=334}}.

Беларускі дыялектолаг Фёдар Клімчук адзначаў: &lt;blockquote&gt;«Адной з найбольш значных этнаграфічных груп на Палессі з’яўляецца брэсцка-пінская (загародская), у якой у гаворцы і самасвядомасці найбольш праяўляюцца рысы „ўкраінскасці“. У пачатку ХХ стагоддзя ўкраінская свядомасць на Заходнім Палессі значна пашырылася, пачаўся рух за ўкраінскую культуру, адукацыю»&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Кніга|аўтар=Клімчук Ф.|загаловак=Украінцы // Гісторыя Беларусі. — Т. 6. Ч. 1|старонкі=573}}&lt;/ref&gt;.&lt;/blockquote&gt;З лютага 1918 па студзень 1919 года [[Берасцейшчына]] ўваходзіла ў склад [[Холмская губерня|Холмскай губерні]] [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспублікі]] з цэнтрам у [[Брэст|Брэсце]].

У пачатку 1920-х на поўдні сучаснай Беларусі аселі некаторыя дзеячы Украінскай Народнай Рэспублікі і ўдзельнікі Украінскай рэвалюцыі 1917—1921 гадоў (напрыклад, Іван Кабылка, намеснік міністра шляхоў зносін УНР).

У 1920-я гады на Брэстчыне дзейнічалі ўкраінская арганізацыя «Просвіта на Поліссі», украінскі банк, украінскія кааператывы, чытальні, саюз жанчын, прыватная школа імя [[Аляксей Пятровіч Старажэнка|Алексы Старажэнкі]] ў Брэсце.

У 1927 годзе гарадская рада Брэста дамаглася дазволу, каб загады і аб’явы адміністрацыі выходзілі па-ўкраінску&lt;ref&gt;{{Cite web|access-date=2025-11-30|lang=ru|title=Аказваецца: сапраўдныя шатландцы жылі пад Гродна, а галандцы – блізу Брэста. І добра там пачуваліся!|url=https://citydog.io/post/narody-belarusi-by/|website=citydog.io}}&lt;/ref&gt;.

У 1922 годзе ўкраінскія паслы разам з беларусамі, яўрэямі, немцамі ўваходзілі ў Блок нацыянальных меншасцей у польскім сейме.

За выбарцаў на поўдні Беларусі канкуравалі ўкраінскія партыі «СельСоюз», «СельРоб», «СельРоб-Єдність», Камуністычная партыя Заходняй Украіны&lt;ref&gt;{{Cite web|access-date=2025-11-30|title=Берестейщина – регiон в лабетах геополiтики {{!}} Ukrainian Places|url=https://www.ukrainianplaces.com/beresteyshchina/beresteyshchina-region-v-labetah-geopolitiki|website=www.ukrainianplaces.com}}&lt;/ref&gt;.

Яшчэ з ХІХ стагоддзя ўкраінскі рух на Палессі падтрымлівалі святары. У 1863 годзе святар [[Чарнаўчыцы|Чарнаўчыцкай]] царквы Стафан Пашкоўскі апублікаваў заклік да выкарыстання ўкраінскай мовы ў рэгіянальным жыцці, у 1855—1877 выкарыстоўваў яе ў багаслужэннях.

У 1918 годзе было створана некалькі прыходаў [[Украінская грэка-каталіцкая царква|Украінскай грэка-каталіцкай царквы]]. Святары мясцовых прыходаў неавізантыйскага абраду, якія спрыялі нацыянальнаму руху, неаднаразова падвяргаліся рэпрэсіям. У 1928 годзе ў Брэсце адбыўся Украінскі царкоўна-народны з’езд, у ім удзельнічалі 52 дэлегаты. У 1942 годзе пры [[Пінск|Пінскім]] саборы была створана кананічная іерархія Украінскай аўтакефальнай праваслаўнай царквы. У 1942—1944 гадах дзейнічалі прыходы ўкраінскіх аўтанамісцкіх і аўтакефальных цэркваў.

Быў пашыраны і неапратэстантызм. У даваенны перыяд украінскія спеўнікі былі папулярнымі ў мясцовых пратэстанцкіх абшчынах. Вядомыя прыклады актыўнай падтрымкі прасвітарамі на Берасцейшчыне дзейнасці ўкраінскага нацыянальнага падполля. Епіскапам Украінскай аўтакефальнай праваслаўнай царквы стаў [[Паўло Артэмюк]] (епіскап Платон), дырэктар прыватнай украінскай школы імя Алексы Старажэнкі ў Брэсце&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар=Мисиюк, В. С.|загаловак=Брестский народно-церковный съезд 1928 года / В. С. Мисиюк // Христианские ценности и межкультурное взаимодействие : сборник научных статей международной научно-практической конференции, Брест, 29–30 октября|месца=Брест|выдавецтва=Издательство БрГТУ|год=2020|старонкі=85-89}}&lt;/ref&gt;.

У БССР (на Гомельшчыне) украінцы масава ратаваліся ад [[Галадаморы (Украіна)|Галадамора]] 1932—1933 гадоў. Некаторыя змаглі асесці.

Аўтары «ліста беларускіх працоўных» кіраўніцтву Украіны 15 ліпеня 1932 года канстатавалі: &lt;blockquote&gt;«На Беларуси із за украінцямі нельзя не прайсці не праехаць як на желдарогі, так і на дорогах. Всюди уйма голодных оборваных украінцеу, каторые валяюцца по уліцам местечков Беларусі: Жлобін, Гомель, Бахмуч, Быхау, Магілеу, Орша, Мінск, Сіроціно і повсюду полно. По лесам некоторые жывуць. До чого гэта доходзіць, к чему гэта выйдзе? Шмат украінцеу бывае за хлебом каля самой мяжы буржуазной паньской Польшчы»&lt;ref&gt;{{Cite web|access-date=2025-11-30|first=Віталь|last=Ішчанка|date=2018-04-30|lang=be|title=Як беларусы ўкраінцаў ад Галадамору ратавалі|url=https://novychas.online/poviaz/jak-belarusy-ukraincau-ad-haladamoru-ratavali|website=Новы Час}}&lt;/ref&gt;.&lt;/blockquote&gt;Перапіс 1926 года налічыў у БССР 34 681 украинца&lt;ref&gt;{{Cite web|access-date=2025-11-30|title=Всесоюзная перепись населения 1926 года. Национальный состав населения по республикам СССР Архіўная копія. |url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_nac_26.php?reg=3|website=demoscope.ru}}&lt;/ref&gt;. Паводле перапісу 1939 года, у БССР налічвалася 104 247 украінцаў&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_39.php?reg=3|title=Всесоюзная перепись населения 1939 года. Национальный состав населения по республикам СССР Архивная копия|access-date=30 лістапада 2025|archive-date=4 лютага 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120204034354/http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_39.php?reg=3|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;.

У час [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нацысцкай акупацыі]] у склад рэйхкамісарыята «Украіна» ўключылі асноўную частку Брэсцка-Пінскага і частку Гомельскага [[Палессе|Палесся]], адпаведна і карэннае насельніцтва гэтай тэрыторыі было запісана ўкраінцамі.

У 1944—1945 гадах у часткі брэсцка-пінскіх палешукоў, прызваных у [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвоную Армію]], нацыянальнасць «украінец» значылася ў ваенных білетах&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Украінскі рух у Брэсцка-Пінскім рэгіёне працягваўся да 1956 года, набыўшы і форму ўзброенага супраціву, частка насельніцтва Палесся далучылася ў дзейнасці [[Арганізацыя ўкраінскіх нацыяналістаў|Арганізацыі ўкраінскіх нацыяналістаў]] і [[Украінская паўстанцкая армія|Украінскай Паўстанцкай Арміі]]. У 1944 годзе НКВД налічвала на Кобрыншчыне 5 тысяч украінскіх паўстанцаў, гісторык Уладзімір Гуленка кажа пра 14 тысяч&lt;ref&gt;{{Cite web|access-date=2025-11-30|last=Natatnik|date=2020-06-08|lang=ru-RU|title=Малоизвестная история УПА на Брестчине|url=https://natatnik.by/upa-v-belarusi/|website=Natatnik}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

У 1945 годзе 3808 удзельнікаў УПА ў [[БССР]] было арыштавана, 98 забіта&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=ОУН-УПА в Беларуси. 1939‒1953 гг.: документы и материалы|спасылка=http://history.org.ua/LiberUA/978-985-06-2166-5/978-985-06-2166-5.pdf|месца=Минск|выдавецтва=Выш. шк.|год=2012|старонкі=10}}&lt;/ref&gt;.

Апошні бой КГБ і УПА адбыўся ў 1952 годзе ў [[Іванаўскі раён|Іванаўскім раёне]]. А апошні ўкраінскі партызан на Берасцейшчыне загінуў у 1956 годзе. 12 тысяч жыхароў Берасцейшчыны былі рэпрэсаваныя за дапамогу ўкраінскаму руху&lt;ref&gt;{{Cite web|access-date=2025-11-30|date=2024-02-25|lang=be|title=Як у 1956 годзе загінуў апошні партызан УПА на тэрыторыі Беларусі|url=https://nashaniva.com/336450|website=Наша Ніва}}&lt;/ref&gt;.

Да 1950-х гадоў у вёсках і гарадскіх пасёлках [[Заходняе Палессе|Заходняга Палесся]] развівалася ўкраінская мастацкая самадзейнасць: аматарскія хоры выконвалі ўкраінскія песні, драматычныя гурткі ставілі ўкраінскія п’есы. Перапіс 1959 года ў межах сучаснай Беларусі налічыў 133 061 украінца, перапіс 1970 года — 190 839 украінцаў, перапіс 1979—231 989 украінцаў, перапіс 1989—291 008 украінцаў&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Сучаснасць ==
Паводле перапісу насельніцтва Беларусі 1999 года налічвалася 237 014 украінцаў, паводле перапісу 2009 года — 158 723 украінца, паводле перапісу 2019 года — 159 656 украінцаў&lt;ref&gt;{{Cite web|access-date=2025-11-30|title=Belstat chart view|url=https://census.belstat.gov.by/saiku/?guest=true&amp;lang=en&amp;default_view_state=edit|website=census.belstat.gov.by|archive-date=14 лютага 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250214065813/https://census.belstat.gov.by/saiku/?guest=true&amp;lang=en&amp;default_view_state=edit|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

З атрыманнем незалежнасці ў Беларусі сталі з’яўляцца грамадскія арганізацыі, якія ставілі за мэту адражэнне і захаванне ўкраінскай ідэнтычнасці. Першым было Украінскае грамадска-культурнае аб’яднанне Брэсцкай вобласці, створанае [[Мікола Казлоўскі|Міколам Казлоўскім]], якое аб’яднала ў першую чаргу аўтахтонных украінцаў Берасцейшчыны (у наступныя гады з УКГАБВ вылучыліся «Товариство Просвіта Берестейщини ім. Т. Шевченко», «Українська науково-педагогічна спілка „Берегиня“», таварыства «Полісся»). З 2019 года існуе ўкраінская Берасцейская літаратурная прэмія імя [[Васіль Дмытрыюк|Васіля Дмітрыюка]] (лекара, пасла ад Берасцейшчыны ў польскі сейм на выбарах 1922 года).

У 1992 годзе дзяржаўную рэгістрацыю атрымала мінскае аб’яднанне ўкраінцаў «Ватра», якое ўзначаліў Багдан Міхайлюк з [[Івана-Франкоўшчына|Івана-Франкоўшчыны]]. Актуальны кіраўнік аб’яднання — Уладыслаў Кадыра&lt;ref&gt;{{Cite web|access-date=2025-11-30|date=2024-09-12|lang=ru-RU|title=Руководитель объединения украинцев: Беларусь очень гостеприимная страна|url=https://belta.by/society/view/rukovoditel-objedinenija-ukraintsev-belarus-ochen-gostepriimnaja-strana-660648-2024/|website=belta.by}}&lt;/ref&gt;.

На чэрвень 2023 года рэгістрацыю [[Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь|Мінюста]] Беларусі мелі наступныя грамадскія аб’яднанні ўкраінцаў: «Заповіт» ([[Мінск]], кіраўніца Галіна Калюжная), «Верховина» ([[Гомель]]), «Краяни» ([[Маладзечна]], кіраўніца Ясенія Мікуліч), «Днепр» ([[Магілёў]], кіраўнік Генадзь Гузій), «Трембита» ([[Ліда]], кіраўнік Аляксандр Літвіненка), «Обрій» ([[Калодзішчы]], кіраўніца Таццяна Струк), «Цэнтр украінскай культуры „Січ“» (Мінск, кіраўніца Валянціна Логвін), «Барвінак» ([[Гродна]], кіраўніца Наталля Шаламіцкая)&lt;ref&gt;{{Cite web|access-date=2025-11-30|last=Kitsoft|lang=ru|title=Посольство Украины в Республике Беларусь - Украинцы в Беларуси|url=https://belarus.mfa.gov.ua/ru/partnership/kulturno-gumanitarnoe-sotrudnichestvo|website=belarus.mfa.gov.ua}}&lt;/ref&gt;.

Да 2008 года кабінет украіністыкі дзейнічаў у [[Брэсцкі педагагічны ўніверсітэт імя А. Пушкіна|Брэсцкім педагагічным універсітэце]]. Украінская мова вывучаецца сярод славянскіх моў на [[Філалагічны факультэт БДУ|філалагічным факультэце БДУ]].

У 2010-х у Мінску, Брэсце, Гомелі, Маладзечне праводзіліся курсы ўкраінскай мовы для дарослых, у Мінску таксама і для дзяцей.

== Мова ==
У дачыненні мовы, украінцы паступова асімілююцца, але не [[Беларусіфікацыя|беларусіфікуюцца]], а, галоўным чынам, [[Русіфікацыя|русіфікуюцца]].
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Родная мова ўкраінцаў у Беларусі &lt;br /&gt;
&lt;small&gt;паводле вынікаў перапісу 2009 года&lt;/small&gt;
|-
! Вобласць !! [[Украінская мова|Украінская]] !! [[Руская мова|Руская]] !! [[Беларуская мова|Беларуская]] !! Іншая/няма звестак
|-
| [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкая]] ||align=&quot;center&quot; | 39,3 % ||align=&quot;center&quot; | 51,5 % ||align=&quot;center&quot; | 7,9 % ||align=&quot;center&quot; | 1,3 %
|-
| [[Віцебская вобласць|Віцебская]] ||align=&quot;center&quot; | 26,5 % ||align=&quot;center&quot; | 66,7 % ||align=&quot;center&quot; | 5,8 % ||align=&quot;center&quot; | 1,0 %
|-
| [[Гомельская вобласць|Гомельская]] ||align=&quot;center&quot; | 26,7 % ||align=&quot;center&quot; | 62,5 % ||align=&quot;center&quot; | 9,1 % ||align=&quot;center&quot; | 1,7 %
|-
| [[Гродзенская вобласць|Гродзенская]] ||align=&quot;center&quot; | 23,4 % ||align=&quot;center&quot; | 64,0 % ||align=&quot;center&quot; | 11,2 % ||align=&quot;center&quot; | 1,4 %
|-
| [[Мінск]] ||align=&quot;center&quot; | 23,8 % ||align=&quot;center&quot; | 67,9 % ||align=&quot;center&quot; | 5,4 % ||align=&quot;center&quot; | 2,9 %
|-
| [[Мінская вобласць|Мінская]] ||align=&quot;center&quot; | 28,7 % ||align=&quot;center&quot; | 60,8 % ||align=&quot;center&quot; | 8,8 % ||align=&quot;center&quot; | 1,7 %
|-
| [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]] ||align=&quot;center&quot; | 26,2 % ||align=&quot;center&quot; | 65,0 % ||align=&quot;center&quot; | 7,5 % ||align=&quot;center&quot; | 1,3 %
|-
! Беларусь || 29,2 % || 61,2 % || 7,9 % || 1,7 %
|}

== Славутыя людзі ==
З поўдня Беларусі (Брэсцкая вобласць) паходзяць украінскія пісьменнікі-класікі Дмытро Фалькіўскі, Астап Лапскі (лаўрэат Нацыянальнай прэміі Украіны імя Тараса Шаўчэнкі), [[Іван Хміль]], [[Фёдар Одрач]], артыст, заснавальнік украінскага тэатра [[Марыя Канстанцінаўна Занькавецкая|Марыі Занькавецкай]] і тэатральнага прафсаюза Аляксандр Каральчук.

Апошні перыяд жыцця правёў на Берасцейшчыне ўкраінскі класік Алекса Старажэнка.

Беларуская лаўрэатка [[Нобелеўская прэмія па літаратуры|Нобелеўскай прэміі па літаратуры]] [[Святлана Аляксандраўна Алексіевіч|Святлана Алексіевіч]] нарадзілася ў сям’і беларуса і ўкраінкі, сельскіх настаўнікаў. «Я заўжды кажу, што ганаруся, што ў мяне ўкраінская кроў», — адзначала пісьменніца&lt;ref&gt;{{Cite web|access-date=2025-11-30|title=Все, що ви маєте знати про Світлану Алексієвич|url=http://vysnovky.com/life/we/2330-vse-shcho-vi-majete-znati-pro-svitlanu-aleksijevich|website=Висновки|archive-date=14 верасня 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160914070936/http://vysnovky.com/life/we/2330-vse-shcho-vi-majete-znati-pro-svitlanu-aleksijevich|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{h|Леонюк|1996|Леонюк В. Словник Берестейщини. — Львів : Видавнича фірма «Афіша», 1996. — Т. 1. — 360 с. — &lt;nowiki&gt;ISBN 966-95063-0-1&lt;/nowiki&gt;.}}
* {{h|Леонюк|2010|Леонюк В. Словник Берестейщини. — Львів : Видавнича фірма «Афіша», 2010. — Т. 2. — 248 с. — &lt;nowiki&gt;ISBN 978-966-325-135-6&lt;/nowiki&gt;.}}
* {{Кніга
|загаловак=Проблема українсько-білоруської мовної межі = Das Problem der ukrainisch-weißruthenischen Sprachgrenze
|спасылка=http://irbis-nbuv.gov.ua/ulib/item/UKR0004255
|выдацецтва=Накладом Т-ва Прихильників УВАН
|год=1948
|старонак=23
|серыя=Slavistica. Праці Інституту слов’янознавства УВАН / за ред. Я. Б. Рудницького ; ч. 3
|аўтар=[[Іван Сідарук-Паульс|Сидорук, Іван]]
}}

== Спасылкі ==
* ''Сяргей Лашчанка.'' [http://www.umoloda.kiev.ua/number/1731/163/61253/ ''Беларуская Кубань''. Як жывуць украінцы на этнічных землях Берасцейшчыны?] // «[[Україна Молода]]» № 164 за [[7 верасня]] [[2010]] года
* [http://ukdim.blog.tut.by/ Інтэрнэт-старонка Украінскага Дому] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120104044506/http://ukdim.blog.tut.by/ |date=4 студзеня 2012 }}

{{Насельніцтва Беларусі}}

[[Катэгорыя:Украінцы ў Беларусі| ]]</text>
      <sha1>b4phvw0gm52p3b7ohvb9m0klvk5v2dw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мацарэла</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155983</id>
    <revision>
      <id>5171165</id>
      <parentid>4437246</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T10:17:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <comment>Згодна з абмеркаваннем</comment>
      <origin>5171165</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3843" sha1="jjyxwubjozr77ky6p4o4c0wn9n4szig" xml:space="preserve">{{Сыр
 |Беларуская назва        = Мацарэла
 |Арыгінальная назва   = Mozzarella
 |Выява             = [[Выява:Mozzarella di bufala3.jpg|250px|Мацарэла]]
 |Краіна паходжання    = {{ITA}}
 |Горад, рэгіён           = [[Кампанія (Італія)|Кампанія]] і інш.
 |Малако                  = [[каровіна малако|каровіна]] ці малако буйваліц
 |Пастэрызаваны         = часам
 |Тэкстура                = слаістая, без бурбалак
 |Час паспявання        = ад 1 да 3 дзён, у залежнасці ад гатунку
 |Сертыфікацыя            = Mozzarella di Bufala Campana GDP і DOP 1996
}}
'''Мацарэла''' ({{lang-it|mozzarella}}) — малады італьянскі [[сыр]] родам з рэгіёну [[Кампанія (Італія)|Кампанія]]. Класічная мацарэла ({{Lang-it|Mozzarella di bufala campana}}) робіцца з малака чорных буйваліц, аднак у продажы пераважае мацарэла з каровінага [[Малако|малака]]. Гэты сыр прадаюць у выглядзе белых шарыкаў, замочаных у расоле, бо ён доўга не захоўваецца. Самая смачная мацарэла - giornata (аднадзённай даўніны), але яе можна набыць толькі ў Італіі. Таксама мацарэла бывае цвёрдай, як звычайны сыр, такую выкарыстоўваюць для гарачых страў. Выпускаецца і [[вэнджанне|вэнджаная]] мацарэла (Mozzarella affumicata).
 
Вытворчасць сыру пачынаецца з таго, што малако закісае тэрмафільнай малочнакіслай культурай і згортваецца сычужным фермент (часам з даданнем хларыду кальцыю і ліпазы; таксама па экспрэс-тэхналогіі дапускаецца замест малочнакіслых культур выкарыстоўваць [[раствор]] [[лімонная кіслата|лімоннай кіслаты]]). Затым сырнае зерне награваюць, аддзяляюць [[Сыроватка|сыроватку]], змешваюць да тых часоў, пакуль не атрымаецца аднастайная эластычная сырная маса, якую вымешваюць рукамі як крутое [[цеста]], падаграваючы некалькі разоў у гарачай вадзе для больш лёгкай маніпуляцыі, а затым адразаюць кавалкі, фармуюць сыр рознай формы (шарыкі, коскі) і змяшчаюць у халодны насычаны раствор [[Кухонная соль|кухоннай солі]]. Гэтая маса называецца mozzatura (абрэзы) - адсюль і назва сыру. Сыроватка, якая застаецца, можа быць выкарыстана для прыгатавання [[рыкота|рыкоты]].

== Літаратура ==
* Elenco e descrizione dei prodotti derivati dal latte riconosciuti come tradizionali dalla Regione siciliana e allegato alla Gazzetta Ufficiale della Regione Siciliana, Palermo, Sabato 6 Febbraio 1999, N. 6

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:Mozzarella}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Расольныя сыры]]
[[Катэгорыя:Італьянскія сыры]]</text>
      <sha1>jjyxwubjozr77ky6p4o4c0wn9n4szig</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мартыралог Беларусі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>160396</id>
    <revision>
      <id>5170885</id>
      <parentid>4294381</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T16:35:59Z</timestamp>
      <contributor deleted="deleted" />
      <comment deleted="deleted" />
      <origin>5170885</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3217" sha1="kt6v1ebsutalqopvo0k4bg0yptje4x1" xml:space="preserve">'''«Мартыралог Беларусі»''' — добраахвотнае грамадска-асветнае таварыства памяці ахвяр. Ідэя яго стварэння ўзнікла летам 1988. Па ініцыятыве гісторыка-мемарыяльнай і інш. камісій [[Беларускі фонд культуры|Беларускага фонду культуры]] была ўтворана арганізацыйная група Камітэт 58, якая падрыхтавала праекты статута і дэкларацыі таварыства. Кіруючыя органы — канферэнцыя і грамадская рада, выканаўчыя — выканаўчая камісія і рабочыя групы.

[[19 кастрычніка]] [[1988]] у [[Мінск]]у ў Доме кіно (які тады месціўся ў сценах цяперашняга [[Касцёл Святога Сымона і Святой Алены|касцёла Святога Сымона і Святой Алены]]) адбыўся Усебеларускі ўстаноўчы сход (прысутнічала 350 чал.), які зацвердзіў Статут і Дэкларацыю таварыства, стварыў арганізацыйны камітэт [[Беларускі народны фронт «Адраджэньне»|Беларускага народнага фронту «Адраджэньне»]]. У грамадскую раду ўвайшлі [[Зянон Пазняк]] (старшыня), [[Васіль Быкаў]], [[Алег Паўлавіч Белавусаў|Алег Белавусаў]], [[М. Дубянецкі]], [[Сяргей Грахоўскі]] і інш.

Асноўныя мэты таварыства — раскрыццё масавых рэпрэсій у 1920—1950-я, высвятленне колькасці тых, хто загінуў на Беларусі, у месцах высылкі і зняволення, увекавечанне іх памяці.

Выдадзены бюлетэнь «Мартыралог Беларусі» (1989), зняты дакументальны фільм «[[Дарога на Курапаты]]» (1990, рэж. М. Жданоўскі), праведзена канферэнцыя «Час, помнікі, людзі: Памяці рэпрэсіраваных археолагаў» (1993), устаноўлены памятныя знакі ў Чэрвені, Курапатах (пад Мінскам) і інш.

Таварыства з'яўляецца адным з ініцыятараў стварэння [[Беларуская асацыяцыя ахвяр палітычных рэпрэсій|Беларускай асацыяцыі ахвяр палітычных рэпрэсій]].

== Літаратура ==
* {{крыніцы/ЭГБ|5|«Мартыралог Беларусі»}}
{{Вонкавыя спасылкі}}
[[Катэгорыя:Грамадскія арганізацыі Беларусі]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 1988 годзе]]
[[Катэгорыя:1988 год у Мінску]]</text>
      <sha1>kt6v1ebsutalqopvo0k4bg0yptje4x1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мінеральнае возера</title>
    <ns>0</ns>
    <id>163284</id>
    <revision>
      <id>5171156</id>
      <parentid>4751005</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T09:49:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <comment>абнаўленне звестак</comment>
      <origin>5171156</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3522" sha1="kqecwsyhqjh1qyadrxcp9bk8vi5vf32" xml:space="preserve">[[Выява:Caspian Sea from orbit.jpg|thumb|200px|right|Каспійскае мора — найбуйнейшае возера планеты]]
'''Мінеральнае''' [[возера]] — возера, салёнасць (мінералізацыя) якога перавышае 1 [[праміле]]. Вада такіх вадаёмаў адрозніваецца рэзкім смакам і непрыдатная для піцця без дадатковай апрацоўкі.

Мінеральныя азёры падзяляюцца на саланаватыя (ад 1 да 25 праміле) салёныя (ад 25  да 50 праміле) і саляныя (звыш 50 праміле)&lt;ref name=&quot;www.glossary.ru&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.glossary.ru/cgi-bin/gl_sch2.cgi?RMotlwgr;t:l!unlwg|title=«Минеральное озеро»|publisher=www.glossary.ru|lang=ru|accessdate=2010-10-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110521035937/http://www.glossary.ru/cgi-bin/gl_sch2.cgi?RMotlwgr;t:l!unlwg|archivedate=21 мая 2011|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

Па хімічным складзе мінеральныя азёры падзяляюцца на [[Карбанаты|карбанатныя]] (содавыя), [[Сульфаты|сульфатныя]] (горка-салёныя) і [[Хларыды|хларыдныя]] (салёныя)&lt;ref name=&quot;www.glossary.ru&quot;/&gt;.

У пераважнай большасці салёныя азёры — [[Бяссцёкавая вобласць|бяссцёкавыя]] [[вадаём]]ы, размешчаныя ў засушлівым [[клімат|клімаце]]. У азёры могуць упадаць [[прэсная вада|прэсныя]] [[рака|рэкі]], аднак, пры выпарэнні вады нанесеныя мінеральныя рэчывы асядаюць.

Узровень возера можа значна [[ваганне|вагацца]] у залежнасці ад пары года і пагодных умоў. Пры паніжэнні ўзроўню салёнасць возера павялічваецца, пры павышэнні — паніжаецца.

У мінеральных азёрах здабываецца хімічная сыравіна: у карбанатных — [[сода]], у сульфатных — [[мірабіліт]], у хларыдных — [[павараная соль|кухонная соль]].

Асобна вылучаюцца азёры ў [[Вулканічны кратар|кратарах]] [[вулкан]]аў.

Самае вялікае возера [[Планета Зямля|Зямлі]] — [[Каспійскае мора]] — салёнае.

Возера [[Балхаш]] у сваім родзе ўнікальнае: частка яго ўтрымлівае прэсную ваду, частка — салёную.

== Вядомыя салёныя азёры ==
* [[Каспійскае мора]]
* [[Аральскае мора]]
* [[Мёртвае мора]]
* [[Вялікае Салёнае возера]] (найбуйнейшае салёнае ў [[Заходняе паўшар’е|Заходнім паўшар'і]])
* [[Эльтон]] — найбуйнейшае ў Еўропе
* [[Баскунчак]]
* [[Падводнае салянае возера]]

{{зноскі}}

[[Катэгорыя:Гідралогія]]
[[Катэгорыя:Азёры]]
[[Катэгорыя:Салёныя азёры|*]]</text>
      <sha1>kqecwsyhqjh1qyadrxcp9bk8vi5vf32</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мікалай Геда</title>
    <ns>0</ns>
    <id>163845</id>
    <revision>
      <id>5171137</id>
      <parentid>5128759</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T08:42:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <comment>Згодна з абмеркаваннем</comment>
      <origin>5171137</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3300" sha1="csmzsbyoeqyqbx3qkvc1ny9d7773t2e" xml:space="preserve">{{Музыкант
| Імя = Мікалай Геда
| Подпіс = Nikolai Gedda
| Лога = 
| Фота = Nikolai gedda.JPG
| Апісанне_фота = 
| Поўнае_імя = Гары Густаў Мікалай Геда
| Дата_нараджэння = 11.7.1925
| Год_нараджэння = 
| Месца_нараджэння = {{МН|Стакгольм}}, [[Швецыя]]
| Дата_смерці = 
| Год_смерці = 
| Месца_смерці = 
| Гады = 
| Нацыянальнасць = 
| Краіна = Швецыя
| Прафесіі = оперны спявак
| Пеўчы голас = [[тэнар]]
| Жанры = 
| Псеўданімы = 
| Калектывы = [[Метраполітэн-опера]]&lt;br/&gt;[[Ла Скала]]
| Супрацоўніцтва = 
| Лэйблы = 
| Сайт = 
}}
'''Мікалай Геда''', поўнае імя '''Гары Густаў Мікалай Геда''' ({{lang-sv|Harry Gustaf Nikolai Gedda}}, нар. {{ДН|11|7|1925}}, [[Стакгольм]]) — [[Швецыя|шведскі]] [[спявак]] (тэнар), адзін з найбольш вядомых спевакоў [[20 стагоддзе|20 стагоддзя]].

== Біяграфія ==
Вучыўся ў кансерваторыі ў [[Стакгольм]]е. З [[1952]] года выступае ў буйнейшых тэатрах свету («[[La Scala|Ла Скала]]», «[[Гранд-Опера]]», «Ковент-Гардэн», «Метраполітэн-опера» і інш).

Валодае голасам мяккага цёплага тэмбру. Тонкі стыліст, спявак высокай культуры; выконвае амаль усе партыі лірычнага тэнара ў операх В. А. Моцарта, італьянскіх і французскіх кампазітараў, у т.л. партыі Герцага, Альфрэда («[[Рыгалета]]», «[[Травіята]]» [[Джузэпэ Вердзі|Дж. Вердзі]]), Рауля («Гугеноты» [[Джакома Меербер|Дж. Меербера]]), Вертэра («Вертэр» [[Ж. Маснэ]]), Ленскага («[[Яўген Анегін (опера)|Яўген Анегін]]» [[Пётр Ільіч Чайкоўскі|П. Чайкоўскага]]).

Тонкі інтэрпрэтатар камерных вакальных твораў [[Людвіг ван Бетховен|Л. Бетховена]], [[Франц Шуберт|Ф. Шуберта]], [[Эдвард Грыг|Э. Грыга]], [[Пётр Ільіч Чайкоўскі|П. Чайкоўскага]] і інш.

Адзін з лепшых замежных выканаўцаў рускіх народных песень і старадаўніх рамансаў.

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|5|||131}}

{{DEFAULTSORT:Геда, Мікалай}}

[[Катэгорыя:Акадэмічныя музыканты Швецыі]]
[[Катэгорыя:Оперныя спевакі і спявачкі Швецыі]]
[[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі Швецыі]]
[[Катэгорыя:Тэнары]]
[[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Грэмі»]]</text>
      <sha1>csmzsbyoeqyqbx3qkvc1ny9d7773t2e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Азанія (Самалі)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>166501</id>
    <revision>
      <id>5170889</id>
      <parentid>5110473</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T16:42:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emilia Noah</username>
        <id>155537</id>
      </contributor>
      <comment>Вікідадзеныя.</comment>
      <origin>5170889</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7856" sha1="0ejcum1cihreeshpc2v1x43ri53u4li" xml:space="preserve">{{Дзяржава
 |Родны склон               = Азаніі
 |Форма кіравання           = [[рэспубліка]]
 |Дзяржаўная рэлігія        = іслам
 |Мова/Мовы                 = [[Самалійская мова|самалійская]], [[Арабская мова|арабская]]
 |Спрэчны статус = так
 |Дата заснавання         = [[3 красавіка]] [[2011]]
 |Незалежнасць ад         = [[Самалі]]
 |Найбуйнейшыя гарады       = Даблей
}}
'''Азанія''' — самаабвешчанае аўтаномнае дзяржаўнае ўтварэнне ў [[Самалі]], абвешчанае ў межах рэгіёну [[Джубаленд]], якое існавала з 2011 па 2013 гады. Фармальна абвешчана, як аўтаномны рэгіён (штат) у складзе федэратыўнай Самалі&lt;ref&gt;[https://www.smh.com.au/world/somalia-creates-new-state-azania-20110404-1ctf7.html Somalia creates new state, Azania]&lt;/ref&gt;, па тыпу [[Пунтленд]]а.

Азанія знікла з-пад увагі 15 мая 2013 года пасля таго, як дэлегаты сфармавалі новы ўрад Джубаленда з лідэрам руху Раскамбоні Ахмедам Махамедам Ісламам Мадобе ў якасці прэзідэнта.

== Перадумовы ==
Галоўным ініцыятарам стварэння Азаніі лічылася [[Кенія]], бо ёй было выгадна існаванне дзяржавы-буфернай зоны на мяжы з суседнім [[Самалі]], якое знаходзілася ў стане [[грамадзянская вайна ў Самалі|грамадзянскай вайны з 1991 года]] і распалася на зоны ўплыву кланаў.

== Абвяшчэнне ==
[[Выява:Flag of Southwestern Somalia.svg|300px|thumb|справа|Першапачатковы сцяг Азаніі]]

Аўтаномія дзяржавы была абвешчаная на праведзенай цырымоніі ў сталіцы Кеніі [[Найробі]] 3 красавіка 2011 года&lt;ref&gt;[http://www.businessweek.com/news/2011-04-04/former-somali-defense-minister-named-president-of-jubaland.html Former Somali Defense Minister Named President of Jubaland]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.rosbalt.ru/main/2011/04/04/835431.html |title=Азания отделилась от Сомали — Сомали, Азания, Африка — Новости Санкт-Петербурга и Москвы, новости Украины и Кавказа, мировые новости, новости экономики — Росбалт |access-date=1 ліпеня 2013 |archive-date=5 лютага 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120205070035/http://www.rosbalt.ru/main/2011/04/04/835431.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Прэзідэнтам стаў Махамед Абдзі Гандзі ([[:en:Mohamed Abdi Mohamed|англ.]]), былы міністр абароны Самалі&lt;ref&gt;[http://portnews.ru/news/63630/ PortNews — Новости — Кения намерена создать в Сомали «буферное» государство — Азанию]&lt;/ref&gt;.

Галоўнай задачай, названай кіраўніком новага дзяржаўнага фармавання стаў намер выбіць сілы тэрарыстычнай групоўкі «Джамаат Аш-Шабааб», па некаторых звестках звязанай з «[[Аль-Каіда]]й», з тэрыторыі Азаніі&lt;ref&gt;[http://www.lenta.ru/news/2011/04/04/somalia/ В Африке появилось новое государство]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://ria.ru/20110404/360763721.html Кения пытается создать в Сомали буферное государство Азанию — АП]&lt;/ref&gt;.

На [[7 красавіка]] 2011 года пад кантролем Азаніі знаходзілася толькі невялікая тэрыторыя вакол Даблей. Аднак, дэ-факта Азанія не кантралявала сваю абвешчаную.

== Сцяг ==
Сцяг Азаніі ідэнтычны былому сцягу [[Расія|Расіі]] (з 1991 па 1993).&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://jubbalandnews.com/?p=915 |title=Dowlada Kenya oo aqoonsatay maamul goboleedka Azania ee shalay lagu dhawaaqay (hoos ka daawo sawirada) {{!}} Jubbaland News |access-date=1 ліпеня 2013 |archive-date=24 красавіка 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130424221030/http://jubbalandnews.com/?p=915 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.allkisima.com/?p=4913 J/Land:-M/weynaha D/Goboleedka AZANIA &amp; Wafdi La Socda-Oo Gaaray Tuulada Dhoobleey!!! | Allkisima.com] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111122160759/http://www.allkisima.com/?p=4913 |date=22 лістапада 2011 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;toprbcru_1&quot;&gt;{{cite web|url=http://top.rbc.ru/society/22/08/2012/665662.shtml|title=Россия отмечает День Государственного флага|publisher=[[РосБизнесКонсалтинг]]|date=2012-08-22|description=&quot;Брошенный&quot; Россией стяг с голубой полосой подхватило непризнанное африканское государство Азания|lang=ru|accessdate=2012-08-22|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhpbAGBj?url=http://top.rbc.ru/society/22/08/2012/665662.shtml|archivedate=26 кастрычніка 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Міжнародная рэакцыя ==
Урад суседняй Кеніі выказаў надзею, што Азанія зможа абараніць краіну ад пануючай у Самалі анархіі (стаўшы буфернай дзяржавай).

Пераходны ўрад краіны, які спрабуе аб’яднаць Самалі, асудзіў абвяшчэнне незалежнасці Азаніі.

Улады іншага суседа Самалі, [[Эфіопія|Эфіопіі]], выступілі супраць стварэння дзяржавы, бо, на іх думку, гэта можа прывесці да ўзмацнення сепаратысцкіх настрояў у эфіёпскай рэгіёне [[Агадэн]] &lt;ref&gt;[http://www.businessweek.com/news/2011-04-04/former-somali-defense-minister-named-president-of-jubaland.html Former Somali Defense Minister Named President of Jubaland] {{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==
[[29 чэрвеня]] [[2011]] Махамед Абдзі Каліл, кіраўнік адміністрацыі Пераходнага Федэральнага Урада Самалі ў рэгіёне Гедо абвінаваціў урад Азаніі ў тым, што яно мае сувязі з байцамі «Аль-Шабаб» і, больш за тое, сумесна змагаюцца супраць ПФП &lt;ref&gt;[http://allafrica.com/stories/201106291215.html Somalia’s Azania Administration Has Links With Al Shabaab] {{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Гл. таксама ==
* [[Самалі]]
* [[Пунтленд]]
* [[Джубаленд]]
{{Вонкавыя спасылкі}}
{{Дзяржавы Самалі}}
{{Афрыка}}

[[Катэгорыя:Непрызнаныя дзяржавы]]
[[Катэгорыя:Самалі]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 2011 годзе]]
[[Катэгорыя:Зніклі ў 2013 годзе]]</text>
      <sha1>0ejcum1cihreeshpc2v1x43ri53u4li</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хранічная абструкцыйная хвароба лёгкіх</title>
    <ns>0</ns>
    <id>167162</id>
    <revision>
      <id>5171171</id>
      <parentid>4550475</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T10:23:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <comment>Памылка ў назве артыкула.</comment>
      <origin>5171171</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2586" sha1="7k7upv8r9inj603fl38ynf9q2bak4by" xml:space="preserve">{{хвароба |
  Name           = Хранічная абструктыўная хвароба лёгкіх|
  Image          = Copd.JPG|
  Caption        = Схематычная выява тканкі лёгкіх у норме і пры ХАХЛ|
  DiseasesDB     = 2672 |
  ICD10          = {{ICD10|J|44}} |
  ICD9           = {{ICD9|496}} |
  ICDO           = |
  OMIM           = 606963 |
  MedlinePlus    = 000091 |
  eMedicineSubj  = med |
  eMedicineTopic = 373 |
  eMedicine_mult = {{eMedicine2|emerg|99}} |
  MeshName       = COPD |
  MeshNumber     = C08.381.495.389 |
}}
'''Хранічная абструкцыйная хвароба лёгкіх''' (ХАХЛ) — звужэнне [[Дыхальная сістэма|дыхальных шляхоў]] праз [[бранхіт]] і [[Эмфізэма|эмфізэму]] [[Лёгкія|лёгкіх]], што абмяжоўвае паток паветра і абцяжарвае [[дыханне]]. У [[2009]] г. ад хваробы пакутавала 210 млн чалавек.

== Прычыны ==
Хваробе спрыяе [[тытунепаленне|тытунекурэнне]], забруджванне паветра ўнутры памяшкання і на вуліцы, уздзеянне [[пыл]]у і хімічных рэчываў на працоўных месцах.

== Праявы ==
[[Хвароба]] выяўляецца праз [[Дыхавіца|дыхавіцу]] (адчуванне недахопу паветра), [[макрота]] ў выглядзе сумесі [[Сліна|сліны]] і слізі ў дыхальных шляхах, хранічны [[кашаль]]&lt;ref&gt;{{Артыкул|аўтар=[[Алена Прус]], [[БелТА]].|загаловак=На хранічную абструкцыйную хваробу лёгкіх хварэюць 210 млн чалавек|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/pril/article.php?id=47675|выданне=[[Краіна здароўя]]|тып=|год=19 лістапада 2009|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/pril/index.php?id=29&amp;prilid=47672 47 (161)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/47678/19lis-5.indd.pdf 5]|issn=}}{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;.

{{Зноскі}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:Chronic obstructive pulmonary disease}}

{{Хваробы органаў дыхання}}

[[Катэгорыя:пульманалогія]]
[[Катэгорыя:ХАХЛ|*]]
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]]</text>
      <sha1>7k7upv8r9inj603fl38ynf9q2bak4by</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5171172</id>
      <parentid>5171171</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T10:25:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Ueschar перанёс старонку [[Хранічная абструктыўная хвароба лёгкіх]] у [[Хранічная абструкцыйная хвароба лёгкіх]]: Назва з памылкай правапісу</comment>
      <origin>5171171</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2586" sha1="7k7upv8r9inj603fl38ynf9q2bak4by" xml:space="preserve">{{хвароба |
  Name           = Хранічная абструктыўная хвароба лёгкіх|
  Image          = Copd.JPG|
  Caption        = Схематычная выява тканкі лёгкіх у норме і пры ХАХЛ|
  DiseasesDB     = 2672 |
  ICD10          = {{ICD10|J|44}} |
  ICD9           = {{ICD9|496}} |
  ICDO           = |
  OMIM           = 606963 |
  MedlinePlus    = 000091 |
  eMedicineSubj  = med |
  eMedicineTopic = 373 |
  eMedicine_mult = {{eMedicine2|emerg|99}} |
  MeshName       = COPD |
  MeshNumber     = C08.381.495.389 |
}}
'''Хранічная абструкцыйная хвароба лёгкіх''' (ХАХЛ) — звужэнне [[Дыхальная сістэма|дыхальных шляхоў]] праз [[бранхіт]] і [[Эмфізэма|эмфізэму]] [[Лёгкія|лёгкіх]], што абмяжоўвае паток паветра і абцяжарвае [[дыханне]]. У [[2009]] г. ад хваробы пакутавала 210 млн чалавек.

== Прычыны ==
Хваробе спрыяе [[тытунепаленне|тытунекурэнне]], забруджванне паветра ўнутры памяшкання і на вуліцы, уздзеянне [[пыл]]у і хімічных рэчываў на працоўных месцах.

== Праявы ==
[[Хвароба]] выяўляецца праз [[Дыхавіца|дыхавіцу]] (адчуванне недахопу паветра), [[макрота]] ў выглядзе сумесі [[Сліна|сліны]] і слізі ў дыхальных шляхах, хранічны [[кашаль]]&lt;ref&gt;{{Артыкул|аўтар=[[Алена Прус]], [[БелТА]].|загаловак=На хранічную абструкцыйную хваробу лёгкіх хварэюць 210 млн чалавек|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/pril/article.php?id=47675|выданне=[[Краіна здароўя]]|тып=|год=19 лістапада 2009|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/pril/index.php?id=29&amp;prilid=47672 47 (161)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/47678/19lis-5.indd.pdf 5]|issn=}}{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;.

{{Зноскі}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:Chronic obstructive pulmonary disease}}

{{Хваробы органаў дыхання}}

[[Катэгорыя:пульманалогія]]
[[Катэгорыя:ХАХЛ|*]]
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]]</text>
      <sha1>7k7upv8r9inj603fl38ynf9q2bak4by</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ёган Рудольф Глаўбер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>172798</id>
    <revision>
      <id>5171176</id>
      <parentid>3864073</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T10:27:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <comment>Згодна з абмеркаваннем</comment>
      <origin>5171176</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2266" sha1="r8jjzlva882ylb3v0au3wu8e6dpdzxx" xml:space="preserve">{{Навуковец 
 |Імя                  = 
 |Арыгінал імя         = 
 |Фота                 = 
 |Шырыня               = 
 |Подпіс               = 
 |Дата нараджэння      = 
 |Месца нараджэння     = 
 |Дата смерці          = 
 |Месца смерці         =
 |Грамадзянства        = 
 |Навуковая сфера      = [[алхімія]]
 |Месца працы          = 
 |Навуковая ступень    = 
 |Навуковае званне     = 
 |Альма-матэр          = 
 |Навуковы кіраўнік    = 
 |Знакамітыя вучні     = 
 |Вядомы як            = 
 |Вядомая як           = 
 |Узнагароды і прэміі  = 
 |Роспіс               = 
 |Шырыня роспісу       = 
 |Сайт                 = 
 |Вікікрыніцы             = 
}}
'''Ёган Рудольф Глаўбер''' ({{ДН|||1604}}, [[Карлштат]] — {{ДС|10|3|1670}}, [[Амстэрдам]]) — нямецкі хімік і ўрач. Значную частку жыцця працаваў у [[Каралеўства Галандыя|Галандыі]]. Прыхільнік [[ятрахіміі]]. Глаўбер падрыхтаваў шэраг хімічных лекавых прэпаратаў. Перагонкай салетры з сернай кіслатой атрымаў чыстую [[азотная кіслата|азотную кіслату]], а награваннем [[Кухонная соль|кухоннай солі]] з [[Серная кіслата|сернай кіслатой]] — чыстую [[саляная кіслата|саляную кіслату]] і сернакіслы натрый ([[глаўберава соль|глаўбераву соль]]). Ён удасканаліў печы; адным з першых пачаў выкарыстоўваць у лабараторыі шкляны посуд.
{{зноскі}}
{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Глаўбер}}
[[Катэгорыя:Гісторыя хіміі]]
[[Катэгорыя:Алхімікі]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Карлштаце]]</text>
      <sha1>r8jjzlva882ylb3v0au3wu8e6dpdzxx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5171177</id>
      <parentid>5171176</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T10:29:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Ueschar перанёс старонку [[Іаган Рудольф Глаўбер]] у [[Ёган Рудольф Глаўбер]]: Уніфікацыя назваў: Беларускамоўных крыніц няма, таму пераношу згодна з адказам інстытута</comment>
      <origin>5171176</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2266" sha1="r8jjzlva882ylb3v0au3wu8e6dpdzxx" xml:space="preserve">{{Навуковец 
 |Імя                  = 
 |Арыгінал імя         = 
 |Фота                 = 
 |Шырыня               = 
 |Подпіс               = 
 |Дата нараджэння      = 
 |Месца нараджэння     = 
 |Дата смерці          = 
 |Месца смерці         =
 |Грамадзянства        = 
 |Навуковая сфера      = [[алхімія]]
 |Месца працы          = 
 |Навуковая ступень    = 
 |Навуковае званне     = 
 |Альма-матэр          = 
 |Навуковы кіраўнік    = 
 |Знакамітыя вучні     = 
 |Вядомы як            = 
 |Вядомая як           = 
 |Узнагароды і прэміі  = 
 |Роспіс               = 
 |Шырыня роспісу       = 
 |Сайт                 = 
 |Вікікрыніцы             = 
}}
'''Ёган Рудольф Глаўбер''' ({{ДН|||1604}}, [[Карлштат]] — {{ДС|10|3|1670}}, [[Амстэрдам]]) — нямецкі хімік і ўрач. Значную частку жыцця працаваў у [[Каралеўства Галандыя|Галандыі]]. Прыхільнік [[ятрахіміі]]. Глаўбер падрыхтаваў шэраг хімічных лекавых прэпаратаў. Перагонкай салетры з сернай кіслатой атрымаў чыстую [[азотная кіслата|азотную кіслату]], а награваннем [[Кухонная соль|кухоннай солі]] з [[Серная кіслата|сернай кіслатой]] — чыстую [[саляная кіслата|саляную кіслату]] і сернакіслы натрый ([[глаўберава соль|глаўбераву соль]]). Ён удасканаліў печы; адным з першых пачаў выкарыстоўваць у лабараторыі шкляны посуд.
{{зноскі}}
{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Глаўбер}}
[[Катэгорыя:Гісторыя хіміі]]
[[Катэгорыя:Алхімікі]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Карлштаце]]</text>
      <sha1>r8jjzlva882ylb3v0au3wu8e6dpdzxx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Піта</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176697</id>
    <revision>
      <id>5171199</id>
      <parentid>4447694</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T11:15:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <comment>абнаўленне звестак</comment>
      <origin>5171199</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3518" sha1="d7c4v7pn343eeaq48b474zoxv4a4cuz" xml:space="preserve">[[Выява:PileofpitaS.jpg|250px|thumb|Піта]]
'''Пі́та''' ({{lang-gr|πίτα}}) — круглы, плоскі, прэсны [[хлеб]] у кухнях краін [[Міжземнамор’е|Міжземнамор'я]], [[Балканы|Балкан]] і [[Блізкі Усход|Блізкага Усходу]]. Распаўсюджана таксама ў [[Грэцыя|Грэцыі]], на [[Кіпр]]ы, у [[Паўночная Афрыка|Паўночнай Афрыцы]], [[Левант|Леванце]], [[Іран]]е, [[Арменія|Арменіі]], [[Турцыя|Турцыі]].

== Паходжанне ==
Піта ўяўляе сабой слаба квасны хлябок, плоскі, круглы або авальны, памеры якога вагаюцца.

Слова ''«піта»'' паходзіць ад грэчаскага {{lang-gr|πίτα}}, якое, верагодна, паходзіць ад старажытнагрэчаскага ''pēktos'' (''πηκτός''), што азначае «цвёрды» ці «камкаваты».&lt;ref name = &quot;Babiniotis2005&quot; &gt;{{cite book | last = Babiniotis|first=Georgios| title = Λεξικό της Νέας Ελληνικής Γλώσσας (Lexicon of New Greek) | publisher = Κέντρο Λεξικολογίας | year = 2005 | isbn = 960-86190-1-7 |page =1412}}&lt;/ref&gt; У арабскім свеце слова ''«піта»'' з'яўляецца запазычаннем, увесь хлеб называюць ''khubz'' (звычайны хлеб), а ўласна піта вядома як ''khubz Арабі'' (арабскі хлеб). Арабская [[кулінарная кніга]] [[X стагоддзе|X стагоддзя]], ''Kitab al-Tabikh'', напісаная Ібн аль-Саяры Варакам, утрымоўвае шэсць рэцэптаў для ''khubz'' для прыгатавання ў печцы [[тандыр]].&lt;ref&gt;Nawal Nasrallah, ''Annals of the Caliphs' Kitchens: Ibn Sayyar al-Warraq's Tenth Century Baghdadi Cookbook'', Brill: Leiden, the Netherlands, 2007. pp. 118—126.&lt;/ref&gt;
[[Выява:Pita felafel.jpg|thumb|200px|left|Піта з [[фалафель|фалафелем]] і салатам]]

== Выкарыстанне ==

Піта можа выкарыстоўвацца ў якасці асновы, на якую выкладываюць розныя соусы, а таксама [[хумус]] і [[тарамасалата|тарамасалату]]. Пітой агортваюць [[кебаб]]ы, [[гірас]] або [[фалафель]]. Пераважна піту пякуць пры высокіх тэмпературах (232 ° C), у выніку чаго плоскія кругельчыкі цесту ў некалькі разоў павялічваюцца ў аб'ёме. Адметная асаблівасць традыцыйнай піты — вадзяны пар, які ўтвараецца ў цесце пры выпечцы, запашваецца ў пузыры ў цэнтры кругельчыка, адасабляючы пласты цеста. Такім чынам, у сярэдзіне кругельчыка утвараецца «кішэня», якую можна адкрыць, надрэзаўшы край піты вострым нажом, і ў якую можна пакласці салаты або мяса.

{{зноскі}}

[[Катэгорыя:Хлебабулачныя вырабы]]</text>
      <sha1>d7c4v7pn343eeaq48b474zoxv4a4cuz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ла-Тартуга</title>
    <ns>0</ns>
    <id>179246</id>
    <revision>
      <id>5171190</id>
      <parentid>5069294</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T11:00:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <comment>Згодна з абмеркаваннем</comment>
      <origin>5171190</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7244" sha1="jdpb95iey9hfvqin8esducjq49n7p4n" xml:space="preserve">{{не блытаць|Востраў Тартуга}}
{{Востраў
 |Назва                  = Востраў Ла-Тартуга
  |Нацыянальная назва    = es/Isla de la Tortuga 
 |Карта                     = Mapa isla la tortuga.svg
 |Памер карты = 150
 |Архіпелаг                 = Малыя Антыльскія астравы
 |Акваторыя                 = Карыбскае мора
 |Краіна                    = Венесуэла
 |Пазіцыйная карта         = Малыя Антыльскія астравы
  |Рэгіён           = 
  |Раён = 
  |lat_dir = N |lat_deg = 10|lat_min = 56|lat_sec = 
  |lon_dir = W |lon_deg = 65|lon_min = 18|lon_sec =
  |CoordScale               = 
 |Плошча                   = 156.6
 |Вышыня                    = 40
 |Насельніцтва                 = 
  |Год                      = 
 |Выява               = La Tortuga 2010 015.jpg
  |Подпіс выявы      = Узбярэжжа
|Катэгорыя на Вікісховішчы = Isla de la Tortuga
}}

'''Востраў Ла-Тартуга''' ({{lang-es|Isla de la Tortuga}}, літаральна «Чарапахавы востраў») — [[востраў]] на паўднёвым усходзе [[Карыбскае мора|Карыбскага мора]]. З’яўляецца федэральным уладаннем [[Венесуэла|Венесуэлы]]. Плошча — 156,6 км². Сталага насельніцтва няма.

== Геаграфія ==
Востраў Ла-Тартуга знаходзіцца за 83 км на поўнач ад [[бераг|узбярэжжа]] [[Венесуэла|Венесуэлы]], за 168 км на паўночны ўсход ад [[Каракас]]а, за 86,6 км на усход ад [[Востраў Маргарыта|вострава Маргарыта]]. Формай нагадвае [[чарапахі|чарапаху]], за што і атрымаў сваю назву. Даўжыня — 24,4 км. Найбольшая шырыня — 10,4 км.

Ла-Тартуга мае [[вулкан]]ічнае паходжанне, аднак паверхня складзена пераважна друзлымі вапняковымі пародамі асадкавага характару. Яны выдатна ўсмоктваюць вільгаць, таму [[рэкі|рэк]] і [[Возера|азёр]] на востраве няма, назіраецца недахоп прэснай [[вада|вады]]. Найвышэйшы пункт — 40 м. На поўначы, захадзе і крайнім усходзе бераг [[пясок|пясчаны]]. Астатняе ўзбярэжжа [[скала|скалістае]]. Ёсць радовішчы [[Галіт|галіту]]. Вакол вострава шмат [[каралавыя рыфы|каралавых рыфаў]] (каля 156,60 км²).

[[Клімат]] марскі трапічны. Сезон [[дождж|дажджоў]] цягнецца з кастрычніка па снежань.

== Прырода ==
На паўднёвым і паўднёва-ўсходнім узбярэжжы захаваліся [[мангры|мангравыя лясы]]. Астатняя частка вострава пакрыта [[пустыня|пустыннай]] [[флора|расліннасцю]], [[кактус]]амі і [[куст|хмызнякамі]]. На востраве спыняюцца пералётныя [[птушкі]].

У адрозненні ад [[суша|сушы]], [[каралавыя рыфы]] вакол Ла-Тартугі адрозніваюцца значнай разнастайнасцю жыццёвых форм, тут шмат [[малюскі|малюскаў]].

&lt;gallery&gt;
Файл:PSM V76 D408 Groups of nesting sooty terns.png|Хмызнякі каля ўзбярэжжа
Файл:La Tortuga 2010 012.jpg|Ракавіна малюска на пляжы
Файл:Moluscos de Venezuela 2013 000.JPG|Ракавіны малюскаў з Ла-Тартугі
Файл:La Tortuga 2010 004.jpg|Ракавіны малюскаў фарміруюць аснову вапняковага друзу
&lt;/gallery&gt;

== Гісторыя ==
[[археалогія|Археолагамі]] высветлена, што ў старажытнасці на востраве Ла-Тартуга стваралі свае часовыя паселішчы [[індзейцы]]-[[Таіна#Паходжанне|протатаіна]]. Найстаражытнейшы археалагічны помнік адносіцца да [[200]] г. н. э.

Адкрыты ў [[1499]] г. [[Іспанія|іспанскай]] экспедыцыяй [[Алонса дэ Ахеда]] і [[Амерыга Веспучы]]. З другой паловы [[16 стагоддзе|XVI]] ст. на ім здабывалі [[галіт|соль]]. У [[1605]]—[[1631]] гг. на востраве паспрабавалі замацавацца [[Нідэрланды|галандцы]], але былі выгнаныя іспанскімі ўладамі.

У [[1811]] г. уключаны ў склад [[Венесуэла|Венесуэлы]].

У [[1974]] г. востраў Ла-Тартуга быў абвешчаны зонай інтарэсаў [[турызм|турыстычнай]] галіны. Аднак да нашага часу турызм вельмі абмежаваны з-за адсутнасці сталых паселішчаў, пітной [[вада|вады]], [[транспарт]]най і [[Гасцініца|гасцінічнай]] інфраструктуры. На востраве сезонна спыняюцца венесуэльскія [[рыбалоўства|рыбакі]].

== Спасылкі ==
* [http://caribsurf.net/venezuela/factsislatortuga.html Isla La Tortuga Facts]
* [http://www.fundacionlatortuga.org/index.php/menu-historia Isla La Tortuga historia]
* [http://www.news24.com/Travel/International/Venezuela-a-paradise-in-search-of-tourists-20130820 Venezuela, a paradise in search of tourists]
* [http://www.virtualtourist.com/travel/South_America/Venezuela/Dependencias_Federales/Isla_La_Tortuga-1631041/TravelGuide-Isla_La_Tortuga.html Isla La Tortuga Travel Guide] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131031110538/http://www.virtualtourist.com/travel/South_America/Venezuela/Dependencias_Federales/Isla_La_Tortuga-1631041/TravelGuide-Isla_La_Tortuga.html |date=31 кастрычніка 2013 }}
* [http://www.noticias24.com/fotos/noticia/10271/ El paraíso sí existe y está en Venezuela: conoce la imponente isla La Tortuga (+fotos)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160310023723/http://www.noticias24.com/fotos/noticia/10271/ |date=10 сакавіка 2016 }}

[[Катэгорыя:Астравы Карыбскага мора]]
[[Катэгорыя:Астравы Венесуэлы]]
[[Катэгорыя:Незаселеныя астравы]]
[[Катэгорыя:Малыя Антыльскія астравы]]</text>
      <sha1>jdpb95iey9hfvqin8esducjq49n7p4n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сметанковае масла</title>
    <ns>0</ns>
    <id>183327</id>
    <revision>
      <id>5171179</id>
      <parentid>4453674</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T10:33:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <comment>вікіфікацыя, арфаграфія</comment>
      <origin>5171179</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9588" sha1="adaxmccuw1y5ia8xhenveqzs6lgf8sv" xml:space="preserve">[[Выява:NCI butter.jpg|thumb|Сметанковае масла]]
'''Сметанковае масла''', або '''вяршковае масла''' — [[прадукты харчавання|харчовы прадукт]], які вырабляецца [[сепарацыя|сепараваннем]] ці збіваннем [[Вяршкі|вяршкоў]], атрыманых з каровінага [[малако|малака]] (радзей з малака авечак, коз, буйваліц, якаў і зебу). Мае высокае ўтрыманне [[Малочны тлушч|малочнага тлушчу]] (50—82,5%, у [[Топленае масла|топленым масле]] — каля 99%).

Прынцыповае адрозненне вяршкоў ад сметанковага масла складаецца ў суадносінах тлушчу і вады. Сметанковае масла з’яўляецца [[эмульсія]]й, у якой вада з’яўляюцца дысперснай фазай, а тлушч — дысперсійным асяроддзем. У вяршках тлушч з’яўляецца дысперснай фазай, а вада — дысперсійным асяроддзем.

== Ужыванне ==
Сметанковае масла амаль не выкарыстоўваецца як самастойны прадукт харчавання, як асобная страва. Звычайна яго выкарыстоўваюць у камбінацыі з іншымі прадуктамі ([[бутэрброд]]ы, дадатак у кашу) ці як складовую частку пры вырабе больш складаных страў (у цеста, крэмы, супы). Сметанковае масла можа служыць асяроддзем для абсмажвання іншых прадуктаў.

== Уласцівасці ==
Сметанковае масла мае высокую каларыйнасць (традыцыйнае масла — 748 ккал / 100 г). Мае нізкую тэмпературу плаўлення (32—35 °C) і нізкую тэмпературу зацвярдзення (15-24 °C), лёгка засвойваецца арганізмам (91%).

У склад сметанковага масла ўваходзяць [[бялкі]], [[вугляводы]], некаторыя вадараспушчальныя [[вітаміны]], [[мінеральныя рэчывы]] і [[вада]] (гэта нятлушчавая частка завецца [[плазма]]й масла), якія таксама змяшчаюцца ў малацэ. Сметанковае масла змяшчае [[вітамін A]] (у сярэднім 0,6 мг %) і [[вітамін D]] (0,002—0,008 мг % у летнім, 0,001—0,002 мг % у зімовым). Летняе масла змяшчае таксама [[каратын]] (0,17—0,56 мг %). Сметанковае масла змяшчае [[такаферолы]] (2—5 мг %).

== Віды ==
[[Выява:Antoine Vollon - Mound of Butter - National Gallery of Art.jpg|thumb|[[Антуан Валон]], «Кавалак масла»]]
У залежнасці ад тыпу выкарыстаных вяршкоў, сметанковае масла падзяляецца на:
* салодка-сметанковае, якое вырабляецца з [[пастэрызацыя|пастэрызаваных]] свежых вяршкоў, і
* кісла-сметанковае, якое вырабляецца з пастэрызаваных вяршкоў, сквашаных малочнакіслымі закваскамі (што надае маслу спецыфічныя смак і водар).
Для вытворчасці гэтых двух тыпаў вяршкі пастэрызуюць пры тэмпературы 85—90 °C.

У залежнасці ад наяўнасці ці адсутнасці кухоннай солі, масла падзяляецца на салёнае і несалёнае.

Маслы '''з напаўняльнікамі''' вырабляюць са свежых вяршкоў з дадаваннем у якасці смакавых і араматычных рэчываў [[какава]], [[мёд|мёду]], [[ванілін]]у і [[цукар|цукру]], натуральных фруктова-ягадных [[сок]]аў.

Са сметанковага масла робяць таксама [[топленае масла]], выпальваючы пры тэмпературы 75°—80° са сметанковага масла [[малочны тлушч]] і аддзяляючы яго ад спадарожнай прымешкі. У ім змяшчаецца не меней за 98 % тлушчу, але практычна няма біялагічна актыўных рэчываў.

Масла вырабляецца не толькі з каровінага малака, у некаторых краінах яго робяць з малака: авечак, коз, буйваліц, [[як]]аў ([[Манголія]]) і [[зебу]] ([[Індыя]], краіны [[Афрыка|Афрыкі]]).

== Тэхналогія вырабу ==
[[Выява:Masloboika.JPG|thumb|[[Маслабойка]], якая ўжывалася ў хатняй гаспадарцы, [[Віцебская вобласць]]]]
Існуюць два спосабы вытворчасці масла: збіваннем [[вяршкі|вяршкоў]] і пераўтварэннем высакатлустых вяршкоў. Спосаб збівання вяршкоў прадугледжвае атрыманне маслянага зярняці з вяршкоў сярэдняй тлустасці і далейшую механічную апрацоўку яго. Масла гэтым спосабам можа быць выраблена ў маславырабляльніках перыядычнага і безупыннага дзеяння. Спосаб пераўтварэння высакатлустых вяршкоў заключаецца ў тэрмамеханічным уздзеянні на высакатлустыя вяршкі ў спецыяльных апаратах безупыннага дзеяння і далейшым тэрмастатаванні ў спакоі або без тэрмастатавання.

Абодва спосабы адрозніваюцца паміж сабой тым, што пры збіванні вяршкоў адбываецца разбурэнне абалонак тлушчавых шарыкаў, а пры пераўтварэнні высакатлустых вяршкоў абалонкі тлушчавых шарыкаў не разбураюцца, а ўшчыльняюцца. Спосаб пераўтварэння высакатлустых вяршкоў дазваляе атрымаць з адзінкі сыравіны больш масла, чым пры традыцыйнай яго вытворчасці. Аднак па смаку, каларыйнасці і здольнасці да працяглага захоўвання яно саступае прыгатаванаму першым спосабам.

== Норма спажывання ==
[[Сусветная арганізацыя аховы здароўя]] ў [[2005]] годзе рэкамендавала паменшыць спажыванне сметанковага масла і малочных прадуктаў з высокім утрыманнем тлушчу для зніжэння рызыкі захворванняў [[сэрца]]. Мінімальная сутачная норма сметанковага масла для здаровага чалавека складае 10 г, максімальная — 30 г. Нізкая доля прадукту ў рэкамендаваным дактарамі штодзённым рацыёне звязана з тым, што пры празмерным ужыванні малочнага тлушчу, які змяшчаецца ў сметанковым масле, павялічваецца ўзровень [[халестэрын]]у і рызыка захворванняў [[сардэчна-сасудзістая сістэма|сардэчна-сасудзістай сістэмы]]. У сметанковым масле высокае ўтрыманне халестэрыну — каля 200 мг/100 г, у той час як дапушчальная сутачная норма складае 300 мг.

== Гл. таксама ==
* [[Пажыўныя рэчывы]]
* [[Парадокс кошкі з маслам]]
* [[Масленіца]]

== Літаратура ==
* ''Некрашэвіч У. I., Шашкоў М. С., Лазараў Л. П.'' Малочная справа: Вучэб. дапам. — Мн.: Ураджай, 1999. — 232 с.: іл. (Вучэбныя дапаможнікі для сельскагаспадарчых вышэйшых навучальных устаноў). ISBN 985-04-0425-6

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:Butter}}

{{Малако}}
{{Тлушчы і алеі}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Малочныя прадукты]]
[[Катэгорыя:Харчовыя тлушчы]]
[[Катэгорыя:Жывёльныя тлушчы]]</text>
      <sha1>adaxmccuw1y5ia8xhenveqzs6lgf8sv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Экшан (жанр відэагульняў)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>186375</id>
    <revision>
      <id>5171011</id>
      <parentid>5161687</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T22:35:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IshaBarnes</username>
        <id>124956</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>удакладненне</comment>
      <origin>5171011</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3584" sha1="dg4u5b8oqz2zly3ojbs9ljpdww5pd8a" xml:space="preserve">'''Э́кшан'''&lt;ref&gt;Таксама сустракаюцца формы «экшн» і «экшэн». Дадзеная форма падаецца згодна з логікай беларускай фаналогіі і [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]]. Устаўная галосная павінна перадавацца ў мэтах скланення назоўніка.&lt;/ref&gt; ({{lang-en|Action}} — дзеянне) — [[жанр]] [[відэагульня]]ў, у якіх поспех гульца ў вялікай ступені залежыць ад [[Скорасць|хуткасці]] яго рэакцыі і здольнасці хутка прымаць [[Тактыка|тактычныя]] рашэнні. Дзеянне такіх гульняў развіваецца вельмі дынамічна і патрабуе напружання, увагі і хуткай рэакцыі на падзеі, якія адбываюцца ў гульні.

== Паджанры ==
Экшан-гульні маюць некалькі асноўных паджанраў. Тым не менш ёсць шмат гульняў, якія, не ўваходзячы ў гэтыя паджанры, маюць элементы экшан-гульняў&lt;ref name=&quot;fundamentals&quot;&gt;{{cite book|last=Rollings|first=Andrew|author2=Ernest Adams|title=Fundamentals of Game Design|publisher=Prentice Hall|date=2006|url=http://wps.prenhall.com/bp_gamedev_1/54/14053/3597646.cw/index.html|access-date=31 снежня 2013|archive-date=31 снежня 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171231072651/http://wps.prenhall.com/bp_gamedev_1/54/14053/3597646.cw/index.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паколькі вызначэнне экшан і не экшан гульняў спрэчнае, ніжэй прыведзены толькі прамыя нашчадкі жанру:

* [[Beat 'em up]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.eurogamer.net/articles/the-tao-of-beat-em-ups-article?page=2|author=Spanner Spencer|publisher=EuroGamer|title=The Tao of Beat-'em-ups|date=2008-02-06|access-date=2009-02-18|archive-url=https://www.webcitation.org/65tn5pdX5?url=http://www.eurogamer.net/articles/the-tao-of-beat-em-ups-article?page=2|archive-date=3 сакавіка 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.planetdreamcast.com/games/reviews/fightingforce2/|author=Subskin|publisher=GameSpy|title=Reviews - Fighting Force 2|access-date=2009-02-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20060316092805/http://www.planetdreamcast.com/games/reviews/fightingforce2/|archive-date=16 сакавіка 2006|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* [[Файтынг]]&lt;ref name=&quot;fundamentals&quot;/&gt;
* [[Шутар]]&lt;ref name=&quot;fundamentals&quot;/&gt;
* [[Платформер]]&lt;ref name=&quot;fundamentals&quot;/&gt;

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:Action games}}
* [http://www.focgames.com/be/games/%D0%9F%D1%80%D1%8B%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D1%8B-%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D1%96%D0%BA%D1%96-%D0%B3%D1%83%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96 Прыгоды/баевікі гульні] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150527233056/http://www.focgames.com/be/games/%D0%9F%D1%80%D1%8B%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D1%8B-%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D1%96%D0%BA%D1%96-%D0%B3%D1%83%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96 |date=27 мая 2015 }}
{{Вонкавыя спасылкі}}
{{жанры камп’ютарных гульняў}}

[[Катэгорыя:Жанры відэагульняў]]</text>
      <sha1>dg4u5b8oqz2zly3ojbs9ljpdww5pd8a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уладзімеж Цімашэвіч</title>
    <ns>0</ns>
    <id>187990</id>
    <revision>
      <id>5170932</id>
      <parentid>4804982</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T20:10:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5170932</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6646" sha1="1b9x84aqw3araiyouljgms56yx0qana" xml:space="preserve">{{Дзяржаўны дзеяч
|імя               = Уладзімеж Цімашэвіч
|арыгінал імя    = Włodzimierz Cimoszewicz
|парадак           = 47
|выява       = Włodzimierz Cimoszewicz AB.jpg
|шырыня            = 250px
|апісанне выявы           = 
|тытул             = [[Прэм’ер-міністр Польшчы|Старшыня Савета Міністраў Польшчы]]
|сцяг              = Flag of Poland.svg
|перыядпачатак      =  [[7 лютага]] [[1996]]
|перыядканец       =  [[31 кастрычніка]] [[1997]]
|прэзідэнт = [[Аляксандр Квасьнеўскі]]
|папярэднік    =  [[Юзаф Алексы]]
|пераемнік          =  [[Ежы Бузек]]
|парадак_2           = 15
|пасада_2         = Маршал [[Сойм Рэспублікі Польшча|Сойма Польшчы]]
|сцяг_2              = Flag of Poland.svg
|перыядпачатак_2      =  [[5 студзеня]] [[2005]]
|перыядканец_2       =  [[18 кастрычніка]] [[2005]]
|папярэднік_2    =  [[Юзаф Алексы]]
|пераемнік_2          =  [[Марак Юрак]]
|адукацыя       = 
|прафесія         = 
|партыя            = [[Беспартыйны]]
|дата нараджэння     = 13.09.1950
|месца нараджэння    = [[Варшава]]
|у шлюбе           = 
|дзеці              = 
|пахаваны         =  
|нацыянальнасць    = [[Паляк]]
|веравызнанне   = [[каталік]]
|бацька              = 
|матка              = 
|узнагароды           = 
|аўтограф= 
}}
'''Уладзімеж Цімашэвіч''' ({{ДН|13|9|1950}}, {{МН|Варшава||}}, [[Польшча]]) — польскі грамадска-палітычны дзеяч, юрыст, выкладчык.

У часы [[Польская Народная Рэспубліка|Польскай Народнай Рэспублікі]] з'яўляўся старшынёй [[Аб'яднанне польскіх студэнтаў|Аб'яднання польскіх студэнтаў]] у [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскім універсітэце]] і членам [[Польская аб’яднаная рабочая партыя|ПАРП]]. Пасля скасавання ПНР ён не ўступіў у створаную ў [[1990]] годзе Сацыял-дэмакратычную партыю Польшчы, але ў [[1999]] годзе стаў членам [[Саюз дэмакратычных левых сіл|Саюза дэмакратычных левых сіл]]. Быў [[Прэм’ер-міністр Польшчы|прэм'ер-міністрам Польшчы]] ў [[1996]]—[[1997]] гадах. Быў міністрам замежных спраў ва ўрадзе [[Лешак Мілер|Лешака Мілера]] ([[2001]]—[[2004]]), а затым ва ўрадзе [[Марак Белька|Марака Белькі]] (2004—[[2005]]). [[Маршал Сойма|Маршал]] (старшыня) Сойма Польшчы (2005) і адзін з кандыдатаў на пасаду прэзідэнта ў [[Прэзідэнцкія выбары ў Польшчы, 1990|1990]] (у першым туры атрымаў 9,21 % і заняў 4 месца) і [[Прэзідэнцкія выбары ў Польшчы, 2005|2005]] (адмовіўся). Пасля 2005 года не прымаў удзелу ў палітыцы.

У [[Парламенцкія выбары ў Польшчы, 2007|кастрычніку 2007 года]] быў, аднак, абраны ў [[Сенат Польшчы|Сенат]] як адзіны беспартыйны кандыдат.

== Сям’я ==
Сын Марыяна і Рэнаты Цімашэвічаў. Сям’я маці паходзіць з [[Валынь|Валыні]], бацькі — з [[Ваўкавыск]]а, адкуль падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] эвакуіравалася ў [[Сімбірск]], дзе і нарадзіўся Марыян Цімашэвіч, будучы польскі ваенны, палкоўнік. Сёння ў Беларусі пражывае вельмі шмат сваякоў Уладзіміжа Цімашэвіча&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.msz.gov.pl/23,kwietnia,2003,-,Bielorusskaja,Dzielowaja,Gazieta,-,wywiad,S.Bukczyna,z,Ministrem,Spraw,Zagranicznych,RP,Wlodzimierzem,Cimoszewiczem.,1337.html |title=«Biełorusskaja Dziełowaja Gazieta» — wywiad S. Bukczyna z Ministrem Spraw Zagranicznych RP Włodzimierzem Cimoszewiczem |access-date=5 жніўня 2012 |archive-date=25 снежня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241225133915/https://www.msz.gov.pl/23,kwietnia,2003,-,Bielorusskaja,Dzielowaja,Gazieta,-,wywiad,S.Bukczyna,z,Ministrem,Spraw,Zagranicznych,RP,Wlodzimierzem,Cimoszewiczem.,1337.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. У [[1972]] Уладзіміж ажаніўся з Барбарай Апановіч з Падляшша, мае з ёй дачку Малгажату і сына Тамаша.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Прэм’ер-міністры Польшчы}}
{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Цімашэвіч Уладзімеж}}
[[Катэгорыя:Выпускнікі Варшаўскага ўніверсітэта]]
[[Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Польшчы]]
[[Катэгорыя:Міністры замежных спраў Польшчы]]
[[Катэгорыя:Маршалы Сейма Польшчы]]
[[Катэгорыя:Члены ПАРП]]
[[Катэгорыя:Члены СДЛС]]
[[Катэгорыя:Лаўрэаты праграмы Фулбрайта]]
[[Катэгорыя:Выкладчыкі Беластоцкага ўніверсітэта]]
[[Катэгорыя:Выкладчыкі Варшаўскага ўніверсітэта]]
[[Катэгорыя:Кандыдаты ў прэзідэнты Польшчы]]
[[Катэгорыя:Дэпутаты Сейма Польшчы 1 склікання]]
[[Катэгорыя:Дэпутаты Сейма Польшчы 2 склікання]]
[[Катэгорыя:Дэпутаты Сейма Польшчы 3 склікання]]
[[Катэгорыя:Дэпутаты Сейма Польшчы 4 склікання]]</text>
      <sha1>1b9x84aqw3araiyouljgms56yx0qana</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Паўднёвыя Карпаты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>189796</id>
    <revision>
      <id>5171163</id>
      <parentid>4444187</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T10:09:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <comment>Згодна з абмеркаваннем</comment>
      <origin>5171163</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2729" sha1="6sfshujzr8vf3vjlnxyqdunx69u8vkm" xml:space="preserve">{{Хрыбет
 |Назва               = Паўднёвыя Карпаты
  |Нацыянальная назва = 
 |Выява               = 
  |Подпіс             = 
 |Каардынаты          = 46.0333/24.0333
 |Горная сістэма      = Карпаты
 |Плошча              = 189 339
  |Даўжыня            = 331
  |Шырыня             = 384
 |Найвышэйшая вяршыня = Малдавяну
  |Вышыня             = 2544
  |Крыніца вышыні     = &lt;ref&gt;[http://peakbagger.com/range.aspx?rid=353 Peakbagger.com]&lt;/ref&gt;
 |Краіна              = Румынія
 |Рэгіён              = 
 |Пазіцыйная карта    = 
  |Пазіцыйная карта 1 = Карпаты
 |Катэгорыя на Вікісховішчы = 
}}
'''Паўднёвыя Карпаты''', '''Трансільванскія Альпы''' — частка [[Карпаты|Карпат]] у [[Румынія|Румыніі]], паміж перавалам Прэдзял і цяснінай [[Жалезныя Вароты]] на [[Дунай|Дунаі]]. Даўжыня каля 300 км.

Высакагорныя масівы ([[Фэгэраш (горны масіў)|Фэгэраш]], Рэтэзат і інш.) складзеныя [[граніт]]амі, [[гнейс]]амі, а таксама [[вапняк]]амі, [[пясчанік]]амі. Найбольш высокія вяршыні маюць альпійскія формы рэльефу. Вышыня да 2543 м ([[гара Малдавяну]]). Прарэзаны далінамі рэк Жыу, Олт, Чорная, па якіх пракладзеныя [[чыгунка]] і [[шаша]]. Характэрна сейсмічнасць.

Ля падножжаў гор і ў ніжніх частках схілаў (да вышыні 900—1000 м) — букавыя і дубовыя лясы, вышэй (да 1700 м) — пераважна іглічныя, якія змяняюцца на вышыні хмызнякамі, субальпійскімі і альпійскімі лугамі.

Радовішча нафты (ля паўднёвых падножжаў — Фларэшты , Пітэшты і інш.), [[каменны вугаль|каменнага вугалю]] (Петрашэні), [[Кухонная соль|кухоннай солі]]. Курорты горна-кліматычныя (Сіная), бальнеялагічныя (Кэлімэкешты, Бэіле-Еркулане, Бэіле-Гавара, Бэіле-Олэнешты).

{{Зноскі}}

[[Катэгорыя:Горы Румыніі]]
[[Катэгорыя:Карпаты]]</text>
      <sha1>6sfshujzr8vf3vjlnxyqdunx69u8vkm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эстэрхазі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191556</id>
    <revision>
      <id>5171201</id>
      <parentid>4468309</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T11:18:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Carsten Steger</username>
        <id>108362</id>
      </contributor>
      <comment>Aerial image of Esterházy Palace replaced with an aerial image of significantly higher resolution.</comment>
      <origin>5171201</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5066" sha1="o71ro6o1yknxcg85fauuhn7kk9fu03d" xml:space="preserve">[[Выява:Herb rodu Esterhazy.svg|right|175px|Герб Эстэрхазі]]
'''Э́стэрхазі''' ці '''Эстэргазі-Галанта''' ({{lang-hu|Esterházy de Galántha}}) — найбуйнейшыя прыватныя землеўладальнікі [[Венгрыя|Венгрыі]] пры [[Габсбургі|Габсбургах]]. Прыхільнасць гэтага роду з [[Галанта|Галанты]] (цяпер у [[Славакія|Славакіі]]) да кіруючага дому і [[каталіцтва]] ў XVII стагоддзі прывяла да хуткага ўзбагачэння. У 1626 г. імператар [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]] зрабіў іх [[граф]]амі, а з 1712 г. глава роду насіў [[імперскі князь|княжацкі]] тытул. У адрозненне ад іншых венгерскіх князёў-магнатаў ([[Бацьяні]], [[Пальфі]]), Эстэрхазі былі [[Медыятызацыя|медыятызаваны]], гэта значыць лічыліся раўнароднымі еўрапейскім манархам.

[[Выява:Forchtenstein - Burg (4).JPG|thumb|злева|Замак у [[Форхтэнштайн]]е]]
Апроч галоўнай лініі, якая займала спачатку [[Форхтэнштайн]], а потым — [[Айзенштат]] у межах сучаснай [[Аўстрыя|Аўстрыі]] ([[Бургенланд]], аўстра-венгерскае памежжа), у XVII стагоддзі існавалі яшчэ дзве — [[Зволен]]ская і [[Чэснек]]ская. Сярод прадстаўнікоў роду — некалькі [[Генерал-фельдмаршал, Аўстрыя|фельдмаршалаў]], аўстрыйскі міністр замежных спраў, пасланцы пры [[пецярбург]]скім двары, [[Бан (тытул)|баны]] [[Харватыя|Харватыі]]. Напачатку XIX стагоддзя Эстэрхазі, якія абвясцілі сваім продкам самога [[Атыла|Атылу]], якабы адхілілі прапанаваную ім [[Напалеон]]ам [[каралеўства Венгрыя|венгерскую карону]], аддаўшы перавагу [[германская медыятызацыя|медыятызацыі]]. З сучасных прадстаўнікоў роду найбольш вядомы пісьменнік [[Петэр Эстэрхазі]].
[[Выява:Eisenstadt Schloss Esterhazy 16082003 01.jpg|thumb|злева|[[Замак Эстэрхазі|Палацавы комплекс у Айзенштаце]]]]
[[Выява:Aerial image of Esterházy Palace, Fertőd (view from the southeast).jpg|180px|thumb|Палац [[Эстэрхаза]] ў Ферцёдзе]]
Найбуйнейшымі культурнымі цэнтрамі Венгрыі XVIII стагоддзі былі палацава-паркавыя комплексы Эстэрхазі ў [[Айзенштат|Айзенштаце]] і [[Ферцёд]]зе. У першым з іх у 1766—1790 гадах прыдворным кампазітарам і галоўным [[капельмайстар]]ам служыў [[Іозеф Гайдн]], а другі за пышнасць сваіх інтэр'ераў атрымаў мянушку «венгерскага [[Версальскі палац|Версаля]]». Мастацкі збор Эстэрхазі лёг у аснову [[Музей выяўленчых мастацтваў, Будапешт|Нацыянальнай галерэі]] ў [[Будапешт|Будапешце]].

== Герб ==
У блакітным поле дваранская карона, на якой стаіць залаты грыф, звернуты направа, з дваранскай каронай на галаве, і ў правай пярэдняй лапе трымае сярэбраную шаблю, а ў левай пярэдняй лапе зялёную галіну з трыма чырвонымі ружамі.

== Гл. таксама ==
* [[Палац Эстэрхазі, Ферцёд]]
* [[Палац Эстэрхазі (Браціслава)|Палац Эстэрхазі, Браціслава]]
* [[Эстэрхазі, торт]]

== Спасылкі ==
{{commonscat|House of Esterházy}}
* [http://genealogy.euweb.cz/hung/esterhazy1.html Пакаленны роспіс роду Эстэрхазі]
* {{ВТ-ЭСБЕ|Эстергази-Галанта}}

{{Венгерскія магнаты}}
{{Імперскія князі}}

[[Катэгорыя:Венгерская арыстакратыя]]
[[Катэгорыя:Аўстрыйская арыстакратыя]]
[[Катэгорыя:Княжацкія роды]]
[[Катэгорыя:Эстэрхазі| ]]</text>
      <sha1>o71ro6o1yknxcg85fauuhn7kk9fu03d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Расійскае ўварванне ў Крым</title>
    <ns>0</ns>
    <id>192072</id>
    <revision>
      <id>5170935</id>
      <parentid>5170552</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T20:25:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DenisBorum</username>
        <id>139498</id>
      </contributor>
      <comment>вычытка</comment>
      <origin>5170935</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="579280" sha1="5dz125i5070a1eicdd3s1bq7660jxut" xml:space="preserve">{{Асноўны артыкул|Анексія Крыма Расіяй}}
{{Грамадзянскі канфлікт
| загаловак = Расійскае ўварванне ў Крым
| частка = [[Расійска-ўкраінская вайна|расійска-ўкраінскай вайны]]
| выява = [[Выява:Crimea crisis map.PNG|300пкс]]
| апісанне = {{Legend|#000000|[[Крым]]|inline}} • {{Legend|#32CD32|[[Украіна]]|inline}} • {{Legend|#d78776|[[Расія]]|inline}}
| дата = [[21 лютага]] — канец сакавіка [[2014]] года&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://edition.cnn.com/2014/03/31/politics/crimea-explainer/|title=Is Crimea gone? Annexation no longer the focus of Ukraine crisis|last=Cohen|first=Tom|date=2014-04-01|publisher=[[CNN]]|lang=en|access-date=2014-10-02}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;(ваенная аперацыя — з [[26 лютага]] па [[28 сакавіка]] [[2014]] года)&lt;ref name=&quot;Ширяев&quot;&gt;{{Cite web |title=Валерий Ширяев. «Вежливые люди» в Крыму: как это было. Новая газета, № 42, 18 апреля 2014 |url=http://www.novayagazeta.ru/inquests/63246.html |access-date=14 жніўня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150508193808/http://www.novayagazeta.ru/inquests/63246.html |archive-date=8 мая 2015 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| месца = {{collapsible list|title={{nobold|[[Крым]]}}|&lt;small&gt;да 17 сакавіка 2014 года — [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|АР Крым]] і горад з асаблівым статусам Севастопаль ([[Украіна]]); 17—18 сакавіка — [[Непрызнаныя і часткова прызнаныя дзяржавы|часткова прызнаная]] {{нп3|Рэспубліка Крым, незалежная дзяржава|Рэспубліка Крым|ru|Республика Крым (независимое государство)}}; з 18 сакавіка — спрэчная тэрыторыя, якая [[дэ-факта]] кантралюецца [[Расія]]й як [[Рэспубліка Крым]] і горад федэральнага значэння Севастопаль&lt;/small&gt;}} 
| прычыны = — паводле пазіцыі Украіны: [[Расійская інтэрвенцыя ва Украіну (2014)|узброеная агрэсія Расіі супраць Украіны]], распачатая 20 лютага 2014 года&lt;ref name=&quot;145-19&quot;&gt;[http://zakon2.rada.gov.ua/laws/show/145-19 Про Заяву Верховної Ради України «Про визнання Україною юрисдикції Міжнародного кримінального суду щодо скоєння злочинів проти людяності та воєнних злочинів вищими посадовими особами Російської Федерації та керівниками терористичних організацій „ДНР“ та „ЛНР“, які призвели до особливо тяжких наслідків та масового вбивства українських громадян»]&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;&lt;small&gt;— паводле пазіцыі Расіі&lt;ref name=&quot;crsp&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;V-24-10&quot; /&gt; і «прарасійскіх» крымскіх улад&lt;ref name=&quot;P-27-2&quot; /&gt;: грамадская незадаволенасць дзеяннямі прыхільнікаў Еўрамайдана ў лютым 2014 года, адмова кіраўніцтва аўтаноміі прызнаваць легітымнасць ураду Украіны пасля самаадхілення Януковіча ад выканання сваіх абавязкаў
| мэты = {{collapsible list|title=заяўленыя:|
* [[Рэферэндум пра статус Крыма (2014)|пашырэнне аўтаноміі Крыма]],
* абарона рускай мовы і культуры,
* інтэграцыя з Расіяй,
* абвяшчэнне самастойнасці&lt;ref&gt;[http://www.newsru.com/russia/21feb2014/krym.html «Неправильный» крымский депутат ворвался в новости «России 24» об Украине] // NEWSru.com&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://rusplt.ru/world/krim-otdelaetca-8206.html Возможности полуострова] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150513232038/http://rusplt.ru/world/krim-otdelaetca-8206.html |date=13 мая 2015 }} // Русская планета&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.mk.ru/politics/sng/interview/2014/02/21/988774-parlament-kryima-vplot-do-vyihoda-iz-sostava-ukrainyi.html Парламент Крыма: вплоть до выхода из состава Украины]&lt;/ref&gt; з наступным далучэннем да РФ}}
| статус =
* усталяванне кантролю Расіі над большай часткай тэрыторыі Крыма{{efn|Акрамя паўночнай часткі [[Арабацкая стрэлка|Арабацкай стрэлкі]], якая ўваходзіць у склад [[Херсонская вобласць|Херсонскай вобласці]]}}
* абсалютная большасць краін-членаў ААН абвясціла аб [[Рэзалюцыя Генеральнай Асамблеі ААН 68/262|непрызнанні далучэння Крыма да Расіі]]
* [[Вярхоўная Рада Украіны]] прыняла {{нп3|Аб забеспячэнні правоў і свабод грамадзян і прававы рэжым на часова акупаванай тэрыторыі Украіны|закон|ru|Об обеспечении прав и свобод граждан и правовом режиме на временно оккупированной территории Украины}}, які вызначыў Крым як «часова [[Акупацыя|акупаваную]] тэрыторыю»
* {{нп3|Санкцыі ў сувязі з украінскімі падзеямі 2014 года|«Крымскі пакет» санкцый|ru|Санкции в связи с украинскими событиями 2014 года}} з боку Захаду ў дачыненні да Расіі&lt;ref&gt;[http://slon.ru/fast/world/evrosoyuz-soglasoval-novyy-paket-sanktsiy-v-otnoshenii-kryma-1195604.xhtml Евросоюз согласовал новый пакет санкций в отношении Крыма]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.dw.de/крымский-пакет-санкций-ес-как-его-видит-берлин/a-18142451 «Крымский пакет» санкций ЕС: как его видит Берлин]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://ria.ru/economy/20141218/1038863833.html ЕС примет новый пакет санкций против Крыма, запретив все инвестиции]&lt;/ref&gt;.
* Выключэнне Расіі са складу «[[Вялікая сямёрка|Вялікай васьмёркі]]»&lt;ref&gt;[http://www.bbc.com/russian/rolling_news/2014/03/140320_rn_merkel_g8_russia Меркель: «Большой восьмерки» больше не существует]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://russian.rt.com/inotv/2014-03-25/Lavrov-Rossiya-ne-vidit-bolshoj Лавров: Россия не видит «большой беды» в своем исключении из G8]&lt;/ref&gt;{{efn|Фармальнага інстытута членства мерапрыемства не мае}}
&lt;/div&gt;
| змены = утвораны новыя суб’екты Расійскай Федэрацыі — [[Рэспубліка Крым]] і [[горад федэральнага значэння]] [[Севастопаль]]
| бок1 = {{Спіс са згортваннем
|стыль_блока     = border: none;
|загаловак       = {{Сцягафікацыя|Расія}}
|[[Выява:Medium emblem of the Вооружённые Силы Российской Федерации.svg|15px]] [[Узброеныя Сілы Расійскай Федэрацыі|УС Расіі]]
|[[Выява: Реестр казачьих обществ России (шеврон).png|15px]] Дзяржаўны рэестр казачых таварыстваў Расійскай Федэрацыі
** Кубанскае вайсковае казачае таварыства&lt;ref name=&quot;kuban&quot; /&gt;
|{{Сцягафікацыя|Крым|РК}} &lt;small&gt;(з 18 сакавіка 2014)&lt;/small&gt;
|[[Севастопаль|ГФЗ Севастопаль]] &lt;small&gt;(з 18 сакавіка 2014)&lt;/small&gt;
}}
{{Спіс са згортваннем
|стыль_блока     = border: none;
|загаловак       = {{nobold|Прарасійскія&lt;br /&gt;сілы:}}
|ПП «Рускае адзінства»&lt;ref name=&quot;OSCE&quot; /&gt;
|Партыя «Рускі блок»&lt;ref&gt;[http://focus.ua/society/298942/ В Крыму организованы отряды самообороны — Русский блок] // Фокус, 27.02.2014&lt;/ref&gt;
** «Атрады самаабароны»&lt;ref name=&quot;RBmil&quot;&gt;[http://new-sebastopol.com/news/novosti_sevastopolya/Russkiy_blok_Mi_nachinaem_segodnya_sozdavat_v_Sevastopole_silovie_strukturi_samooboroni Русский блок: Мы начинаем сегодня создавать в Севастополе силовые структуры самообороны] // Новый Севастополь, 23 февраля 2014&lt;/ref&gt;
|Адзіны штаб казачых арганізацый&lt;ref&gt;[http://www.segodnya.ua/regions/krym/v-krymu-kazaki-obedinilis-dlya-zashchity-poluostrova-i-rasschityvayut-na-pomoshch-chf-497137.html В Крыму казаки объединились для защиты полуострова и рассчитывают на помощь ЧФ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190422084943/http://www.segodnya.ua/regions/krym/v-krymu-kazaki-obedinilis-dlya-zashchity-poluostrova-i-rasschityvayut-na-pomoshch-chf-497137.html |date=22 красавіка 2019 }} // «Сегодня» (Украина), 20 февраля 2014&lt;/ref&gt;
** Аб’яднанне казакоў Крыма войска Запарожскага
** Крымскі казачы саюз
** Кардынацыйны савет казачых арганізацый Севастопаля
}}

{{Спіс са згортваннем
|стыль_блока     = padding-bottom:0.4em; border: none;
|загаловак       = {{nobold|Расійскія арганізацыі:}}
|[[Выява:Party RODINA (Russia).svg|border|22px]] УПП «Радзіма»&lt;ref name=&quot;RBCkub&quot; /&gt;
| Партыя «Іншая Расія»&lt;ref name=&quot;OR&quot; /&gt;
|Байкерскі клуб «Начныя Ваўкі»&lt;ref name=&quot;NW&quot; /&gt;
}}
{{Спіс са згортваннем
|стыль_блока     = border: none;
|загаловак       = {{nobold|Замежныя арганізацыі:}}
|{{сцяг|Сербія|1815}} Рух чэтнікаў&lt;ref&gt;[http://uk.reuters.com/article/2014/03/14/uk-crimea-volunteers-idUKBREA2D0CE20140314 Serbian paramilitaries join pro-Russian forces in Crimea] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150402140257/http://uk.reuters.com/article/2014/03/14/uk-crimea-volunteers-idUKBREA2D0CE20140314 |date=2 красавіка 2015 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Chetnik-SMB&quot;&gt;[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1023183 У Севастопаль для падтрымкі мясцовых атрадаў самаабароны прыехалі сербскія добраахвотнікі]&lt;/ref&gt;
}}
{{Спіс са згортваннем
|стыль_блока     = border: none;
|загаловак       = {{nobold|{{Сцяг|Украіна}}[[Выява:Flag of Sevastopol.svg|border|22пкс]] Органы мясцовага самакіравання [[Севастопаль|Севастопаля]] &lt;small&gt;(з 23 лютага па 17 сакавіка 2014)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[http://zn.ua/POLITICS/mer-sevastopolya-chalyy-poprosil-u-rossii-deneg-139890_.html &quot;Мэр&quot; Севастопаля Дэраш папрасіў у Расіі грошай] // ZN.UA, 27 лютага 2014&lt;/ref&gt;}}
|КССУЗЖ Севастопаля
** [[Беркут (спецпадраздзяленне)|ПМСП «Беркут»]]&lt;ref name=&quot;SevBer&quot; /&gt;
|Севастопальскі гарсавет
}}
{{Спіс са згортваннем
|стыль_блока     = border: none;
|загаловак       = {{nobold|{{Сцяг|Украіна}}{{Сцяг|Крым}} Органы мясцовага самакіравання [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|АРК]] &lt;small&gt;(з 27 лютага па 17 сакавіка 2014)&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;IF-27-2&quot; /&gt;}}
|[[Савет міністраў Аўтаномнай Рэспублікі Крым|Савет міністраў АРК]]
** [[Беркут (спецпадраздзяленне)|ПМСП «Беркут»]]&lt;ref name=&quot;BBCBer&quot; /&gt;&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(з 28 лютага 2014)&lt;/small&gt;
** [[Выява:Emblem of Crimea.svg|15пкс]] УС Крыма&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(са 2 сакавіка 2014)&lt;/small&gt;
|Вярхоўны савет АРК
}}
{{Спіс са згортваннем
|стыль_блока     = border: none;
|загаловак       ={{nobold|{{Сцяг|Крым}} &lt;small&gt;(з 17 па 18 сакавіка 2014)&lt;/small&gt;}}
| [[Выява:Emblem of Crimea.svg|15пкс]] УС Крыма &lt;small&gt;(да 18 сакавіка 2014)&lt;/small&gt;
| [[Беркут (спецпадраздзяленне)|ПМСП «Беркут»]]
}}
| бок2 = {{Спіс са згортваннем
|стыль_блока     = border: none;
|загаловак       = {{Сцягафікацыя|Украіна}}
| [[Выява:Emblem of the Ukrainian Armed Forces.svg|15px]] [[Узброеныя сілы Украіны|УС Украіны]]
| [[Выява:Emblem of the State Border Guard Service of Ukraine.svg|15px]] ДПС Украіны&lt;ref name=&quot;ENW-GPS&quot;&gt;[http://ua.euronews.com/2014/03/03/ukrainian-military-faces-down-tense-standoff/ Українські прикордонники зберігають контроль у Криму] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160426040213/http://ua.euronews.com/2014/03/03/ukrainian-military-faces-down-tense-standoff/ |date=26 красавіка 2016 }} // Euronews, 03.03.2014{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;
| [[Выява:Security Service of Ukraine Emblem.svg|15px]] ГУ [[Служба бяспекі Украіны|СБ Украіны]] ў АРК&lt;ref name=&quot;GUSBU&quot;&gt;[http://dt.ua/UKRAINE/krimski-spivrobitniki-sbu-vidmovilisya-pidkoryatisya-uryadu-aksonova-138883_.html Кримські співробітники СБУ відмовилися підкорятися уряду Аксьонова] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190224102145/http://dt.ua/UKRAINE/krimski-spivrobitniki-sbu-vidmovilisya-pidkoryatisya-uryadu-aksonova-138883_.html |date=24 лютага 2019 }} // ZN.UA, 4 марта 2014&lt;/ref&gt;
| [[Файл:Геральдичний знак - емблема МВС України.svg|15px]] [[Міністэрства ўнутраных спраў Украіны|МУС Украіны]]
** [[Файл:Емблема внутрішніх військ МВС України.svg|15px]] КТК [[Унутраныя войскі|УВ МУС Украіны]]&lt;ref name=&quot;vv&quot;&gt;[http://podrobnosti.ua/podrobnosti/2014/03/03/962121.html ВВ МВД Крыма заявляют о верности народу Украины] // «Подробности» (Украина), 03 марта 2014&lt;/ref&gt;
}}
{{Спіс са згортваннем
|стыль_блока     = border: none;
|загаловак       ={{nobold|Праўкраінскія сілы:}}
| [[Файл:Flag_of_the_Crimean_Tatar_people.svg|22px]] Меджліс крымскататарскага народа&lt;ref name=&quot;medj&quot;&gt;[http://www.segodnya.ua/regions/krym/medzhlis-ne-priznaet-novoe-pravitelstvo-kryma-499666.html Меджлис не признает новое правительство Крыма (видео)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190407104154/http://www.segodnya.ua/regions/krym/medzhlis-ne-priznaet-novoe-pravitelstvo-kryma-499666.html |date=7 красавіка 2019 }} // «Сегодня»&lt;/ref&gt;
** Атрады самаабароны&lt;ref&gt;[http://gazeta.ua/articles/politics/_krimski-tatari-stvoryuyut-zagoni-samooboroni/545020 Кримські татари створюють загони самооборони] // Gazeta.ua, 1 березня 2014&lt;/ref&gt;
|Усякрымская ўкраінская рада&lt;ref name=&quot;UkrRada&quot; /&gt;
** КЦДКС «Украінскі дом»&lt;ref name=&quot;IFUkr&quot;&gt;[http://www.interfax.ru/world/361692 Украинцы Крыма попросили власти страны предотвратить войну на полуострове] // Интерфакс, 27 лютага 2014&lt;/ref&gt;
|Рух «Еўрамайдан-Крым»&lt;ref name=&quot;OSCE&quot;&gt;[http://www.segodnya.ua/regions/krym/iz-za-konflikta-v-krymu-v-ukrainu-pribudet-verhovnyy-komissar-obse-499018.html Из-за конфликта в Крыму в Украину прибудет Верховный комиссар ОБСЕ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181222221344/http://www.segodnya.ua/regions/krym/iz-za-konflikta-v-krymu-v-ukrainu-pribudet-verhovnyy-komissar-obse-499018.html |date=22 снежня 2018 }} // «Сегодня»&lt;/ref&gt;
|Украінскія ультрас&lt;ref name=&quot;10t-v-ua&quot;&gt;[http://vesti.ua/krym/39052-v-krymu-prohodit-5-tysjachnyj-miting-krymskih-tatar В Крыму проходит 10-тысячный митинг крымских татар] // Вести, 23.02.2014&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;tvi-ult&quot;&gt;[http://tvi.ua/new/2014/02/26/pid_chas_sutychok_u_simferopoli_zahynuly_dvoye__dzhemilyev Під час сутичок у Сімферополі загинули двоє — Джемілєв] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140413145444/http://tvi.ua/new/2014/02/26/pid_chas_sutychok_u_simferopoli_zahynuly_dvoye__dzhemilyev |date=13 красавіка 2014 }} // ТВІ, 26.02.2014&lt;/ref&gt;
}}
| ключавыяфігуры1 = [[Выява:Standard of the President of the Russian Federation.svg|border|22px]] [[Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін|Уладзімір Пуцін]]&lt;br /&gt;
{{Сцяг|Расія}} [[Дзмітрый Анатольевіч Мядзведзеў|Дзмітрый Мядзведзеў]]&lt;br /&gt;
{{Сцяг|Расія}} [[Сяргей Кужугетавіч Шайгу|Сяргей Шайгу]]&lt;br /&gt;
{{Сцяг|Расія}} Аляксандр Вітко&lt;br /&gt;
{{Сцяг|Расія}} Алег Белавенцаў&lt;br /&gt;
{{Сцяг|Украіна}}→{{Сцяг|Расія}}{{Сцяг|Крым}} [[Сяргей Валер’евіч Аксёнаў|Сяргей Аксёнаў]]&lt;br /&gt;
{{Сцяг|Украіна}}→{{Сцяг|Расія}}{{Сцяг|Крым}} {{нп3|Уладзімір Андрэевіч Канстанцінаў|Уладзімір Канстанцінаў|ru|Константинов, Владимир Андреевич}}&lt;br /&gt;
{{Сцяг|Украіна}}→{{Сцяг|Расія}}{{Сцяг|Крым}} {{нп3|Рустам Ільміравіч Тэміргаліеў|Рустам Тэміргаліеў|ru|Темиргалиев, Рустам Ильмирович}}&lt;br /&gt;
{{Сцяг|Расія}}[[Выява:Flag of Sevastopol.svg|border|22px]] {{нп3|Аляксей Міхайлавіч Чалы|Аляксей Чалы|ru|Чалый, Алексей Михайлович}}&lt;br /&gt;
{{Сцяг|Украіна}}→{{Сцяг|Расія}}{{Сцяг|Крым}} Васві Абдураімаў&lt;!-- намеснік старшыні Савета прадстаўнікоў крымскататарскага народа пры Прэзідэнце Украіны --&gt;
| ключавыяфігуры2 =[[Выява:Flag of the President of Ukraine.svg|border|22px]] [[Аляксандр Валянцінавіч Турчынаў|Аляксандр Турчынаў]]&lt;br /&gt;
{{Сцяг|Украіна}} [[Арсеній Пятровіч Яцанюк|Арсеній Яцанюк]]&lt;br /&gt;
{{Сцяг|Украіна}} {{нп3|Ігар Іосіфавіч Ценюх|Ігар Ценюх|ru|Тенюх, Игорь Иосифович}}&lt;br /&gt;
{{Сцяг|Украіна}} [[Андрэй Уладзіміравіч Парубій|Андрэй Парубій]]&lt;br /&gt;
{{Сцяг|Украіна}}{{Сцяг|Крым}} {{нп3|Сяргей Уладзіміравіч Куніцын|Сяргей Куніцын|ru|Куницын, Сергей Владимирович}}&lt;br /&gt;
{{Сцяг|Украіна}}{{Сцяг|Крым}} Ільмі Умераў&lt;br /&gt;
{{Сцяг|Украіна}}[[Файл:Flag_of_the_Crimean_Tatar_people.svg|22px]] [[Рэфат Абдурахманавіч Чубараў|Рэфат Чубараў]]&lt;br /&gt;
{{Сцяг|Украіна}}[[Файл:Flag_of_the_Crimean_Tatar_people.svg|22px]] [[Мустафа Джэмілеў]]
| колькі1 = ''Пратэстуючыя:''
** [[Выява:Flag of Sevastopol.svg|border|22px]] 20 000 &lt;small&gt;(у Севастопалі)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.themoscowtimes.com/news/article/russian-citizen-elected-sevastopol-mayor-amid-pro-moscow-protests-in-crimea/495113.html|title=Russian Citizen Elected Sevastopol Mayor Amid Pro-Moscow Protests in Crimea|publisher=// The Moscow Times|date=2014-02-25|access-date=2014-02-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.euronews.com/2014/02/25/ukraine-leader-turchynov-warns-of-danger-of-separatism/|title=Ukraine leader Turchynov warns of «danger of separatism»|date=2014-02-25|publisher=// Euronews|lang=en|access-date=2014-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304073813/http://www.euronews.com/2014/02/25/ukraine-leader-turchynov-warns-of-danger-of-separatism/|archive-date=4 сакавіка 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
** {{Сцяг|Крым}} 5 000 &lt;small&gt;(у Сімферопалі)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.theguardian.com/world/2014/feb/26/ukraine-new-leader-disbands-riot-police-crimea-separatism|title=Russia puts military on high alert as Crimea protests leave one man dead|publisher=// [[The Guardian]]|date=2014-02-26|access-date=2014-02-27}}&lt;/ref&gt;
{{Сцяг|Расія}} ''[[Узброеныя Сілы Расійскай Федэрацыі|УС Расіі]]:''
** 18 000&lt;ref&gt;[http://tsn.ua/politika/v-minoboroni-narahuvali-v-krimu-18-tisyach-soldativ-z-rosiyi-338719.html В Міноборони нарахували в Криму 18 тисяч солдатів з Росії] // ТСН&lt;/ref&gt;—30 000 вайскоўцаў&lt;ref&gt;[http://top.rbc.ru/politics/07/03/2014/909928.shtml Украина насчитала 30 тыс. российских военных в Крыму]&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(украінскія даныя)&lt;/small&gt;
| колькі2 = ''Пратэстуючыя:''
** {{Сцяг|Украіна}} 10 000 &lt;small&gt;(у Сімферопалі)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[http://focus.ua/society/299082/ Крымские татары готовы взять в руки оружие, — Джемилев] // Фокус.ua, 28.02.2014&lt;/ref&gt;
{{Сцяг|Украіна}} ''[[Узброеныя сілы Украіны|УС Украіны]]:''
** 18,8 тыс. (на тэрыторыі Крыма), у тым ліку 11,9 тыс. у складзе ВМС і 2,9 тыс. у складзе ВПС&lt;ref name=&quot;IT-26-3&quot;&gt;[http://tass.ru/politika/1074879 Свыше 15 тыс. украинских военнослужащих в Крыму перешли на службу в силовые структуры РФ. ИТАР-ТАСС, 26.03.2014]&lt;/ref&gt;
| страты1 = {{Сцяг|Крым}} ''Актывісты:''
** 2 загінулых&lt;ref name=&quot;meeting&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20150108165332/http://gazeta.crimea.ua/news/bog-dal-ya-ojil-12796 «Бог дал - я ожил»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www-ki.rada.crimea.ua/index.php/2011-03-13-12-15-12/13705-2014-03-10-07-38-38 |title=Помнить о них — наш долг |access-date=14 жніўня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305011455/http://www-ki.rada.crimea.ua/index.php/2011-03-13-12-15-12/13705-2014-03-10-07-38-38 |archive-date=5 сакавіка 2016 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
{{Сцяг|Крым}} ''«Сілы самаабароны»:''
** 1 забіты&lt;ref&gt;[http://www.c-inform.info/news/id/1137 Стральба ў Сімферопалі вялася з аднаго пункта - па байцах самаабароны і па суседняй украінскай ваеннай часці]&lt;/ref&gt;
** 1 паранены&lt;ref&gt;[http://www.c-inform.info/news/id/1239 Убивший накануне в Симферополе двух человек снайпер совершил 15-20 выстрелов - потерпевший]&lt;/ref&gt;
| страты2 = {{Сцяг|Украіна}} ''Актывісты:''
** 1 забіты&lt;ref name=&quot;reshat&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.trtrussian.com/trtworld/ru/newsDetail.aspx?HaberKodu=1d4b8c74-50d9-442a-a1c8-a4cd6e9f3a84 |title=В Крыму похоронен Решат Аметов |access-date=28 красавіка 2014 |archive-date=29 красавіка 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140429063408/http://www.trtrussian.com/trtworld/ru/newsDetail.aspx?HaberKodu=1d4b8c74-50d9-442a-a1c8-a4cd6e9f3a84 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;reshat_simfpl&quot;&gt;[http://news.bigmir.net/ukraine/802057-V-Simferopole-pohoronili-jestoko-ybitogo-Reshata-Ametova- В Симферополе похоронили жестоко убитого Решата Аметова]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;reshat_aksen&quot;&gt;[http://www.youtube.com/watch?v=gTMKL9xozX8 Аксёнов о расследовании убийства Решата Аметова]&lt;/ref&gt;
{{Сцяг|Украіна}} ''УС Украіны:''
** 2 забітых&lt;ref name=&quot;KIA&quot;&gt;[http://glavred.info/politika/rossiyskiy-specnaz-pervym-otkryl-ogon-v-simferopole-gde-byl-ubit-ukrainskiy-voennyy-274503.html Российский спецназ первым открыл огонь в Симферополе, где был убит украинский военный] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180731223856/http://glavred.info/politika/rossiyskiy-specnaz-pervym-otkryl-ogon-v-simferopole-gde-byl-ubit-ukrainskiy-voennyy-274503.html |date=31 ліпеня 2018 }} — Главред, 19 марта 2014&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.segodnya.ua/regions/krym/rossiyskiy-voennyy-ubil-ukrainskogo-mayora-vystrelami-v-grud-i-golovu-510601.html Российский военный убил украинского майора выстрелами в грудь и голову] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181222221317/http://www.segodnya.ua/regions/krym/rossiyskiy-voennyy-ubil-ukrainskogo-mayora-vystrelami-v-grud-i-golovu-510601.html |date=22 снежня 2018 }} — Сегодня, 7 Апреля 2014&lt;/ref&gt;
** 1 паранены&lt;ref name=&quot;KIA&quot; /&gt;
| заўвагі = ''Агульныя страты:'' 2 загінулых і 35 параненых падчас мітынгу ў Сімферопалі 26 лютага 2014 года&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.theguardian.com/world/2014/feb/27/crimean-parliament-seized-by-unknown-pro-russian-gunmen|title=Crimean parliament seized by unknown pro-Russian gunmen |date=2014-02-27|publisher=// [[The Guardian]]|lang=en|access-date=2014-03-18|quote=Two people died and 35 were injured during clashes outside the building on Wednesday…}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;2 убитых и 2 раненых 18 марта в Симферополе&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gazeta.ru/politics/news/2014/03/19/n_6022369.shtml|title=В результате стрельбы в Симферополе погибли два человека|date=19.03.2014|publisher=// [[Газета.Ру]]|access-date=2014-03-19}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
10 тыс. унутрана перамешчаных асоб&lt;ref&gt;[http://zn.ua/UKRAINE/oon-svorachivaet-ryad-proektov-v-anneksirovannom-krymu-145477_.html ААН згортвае шэраг праектаў у анексаваным Крыме] — ZN,UA, 21 мая 2014&lt;/ref&gt;
}}

'''Уварванне Расійскай Федэрацыі ў Крым''' было здзейсненае расійскімі войскамі без знакаў адрознення на тэрыторыі [[Крым]]а з 20 лютага 2014 года з мэтай [[Анексія Крыма Расіяй|анексіі Крымскага паўвострава]] ад Украіны і [[Расійская акупацыя Крыма|акупацыі яго Расійскай Федэрацыяй]].

Падзеям непасрэдна папярэднічалі шматмесячныя пратэсты («[[Еўрамайдан]]»), якія завяршыліся ў лютым 2014 года самаухіленнем Прэзідэнтам Украіны ад выканання сваіх абавязкаў. Пасля гэтага распачалася актывізацыя дзеянняў рускіх грамадскіх арганізацый («Руская абшчына Крыма» і партыя «Рускае адзінства»), якія прыступілі да мабілізацыі сваіх прыхільнікаў яшчэ ў сярэдзіне студзеня 2014 года, у сувязі з супрацьстаяннем у Кіеве і шэрагу рэгіёнаў Украіны&lt;ref name=autogenerated8&gt;[http://www.ruscrimea.ru/news.php?point=3327 Снова ДНД?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160802141902/http://www.ruscrimea.ru/news.php?point=3327 |date=2 жніўня 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=autogenerated2&gt;[http://www.ruscrimea.ru/news.php?point=3373 «Русское Единство» заявляет о мобилизации для установки блокпостов на въезде в Крым и создания отрядов народных дружин] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170327095501/http://ruscrimea.ru/news.php?point=3373 |date=27 сакавіка 2017 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=autogenerated4&gt;[http://www.ruscrimea.ru/news.php?point=3379 Сергей Аксенов: «Русское Единство» готово оказать поддержку правоохранителям] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170327093645/http://ruscrimea.ru/news.php?point=3379 |date=27 сакавіка 2017 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=autogenerated3&gt;[http://www.ruscrimea.ru/news.php?point=3386 Казаки обсудили план действий по предотвращению попыток проникновения в Крым фашиствующих экстремистов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170327112146/http://ruscrimea.ru/news.php?point=3386 |date=27 сакавіка 2017 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=autogenerated6&gt;[http://www.ruscrimea.ru/news.php?point=3389 Вставайте, люди русские!] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160802151510/http://www.ruscrimea.ru/news.php?point=3389 |date=2 жніўня 2016 }}&lt;/ref&gt;.

23—27 лютага была ажыццёўлена змена кіраўніцтва выканаўчай улады [[Севастопаль|Севастопаля]] і [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|Аўтаномнай Рэспублікі Крым]]. Новыя крымскія ўлады заявілі пра нелегітымнасць кіраўніцтва Украіны&lt;ref name=&quot;P-27-2&quot;&gt;{{cite web|url=http://crimiz.ru/index.php/2014-04-03-07-29-46/13607-2014-03-03-14-07-51|title=Обращение Президиума Верховного Совета Автономной Республики Крым|date=2014-02-28|publisher=Крымские известия|access-date=2014-10-25|archive-url=https://archive.today/20141025135947/http://crimiz.ru/index.php/2014-04-03-07-29-46/13607-2014-03-03-14-07-51|archive-date=25 кастрычніка 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://new-sebastopol.com/news/novosti_sevastopolya/Sevastopolskiy_gorodskoy_sovet_zayavil_chto_ne_budet_pochinyatsya_nelegitimnoy_ukrainskoy_vlasti|title=Севастопольский городской совет заявил, что не будет подчиняться нелегитимной украинской власти|publisher=газета Новый Севастополь|access-date=2014-12-02|archive-url=https://archive.today/20141202083018/http://new-sebastopol.com/news/novosti_sevastopolya/Sevastopolskiy_gorodskoy_sovet_zayavil_chto_ne_budet_pochinyatsya_nelegitimnoy_ukrainskoy_vlasti|archive-date=2 снежня 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt; і звярнуліся па садзейнічанне і дапамогай да кіраўніцтва [[Расія|Расіі]]&lt;ref name=&quot;cgr1314&quot; /&gt;, якая аказала крымскім уладам падтрымку. Украінскі ўрад, у сваю чаргу, заявіў пра нелегітымнасць новага кіраўніцтва ў Крыме.

16 сакавіка ў Крыме адбыўся [[Рэферэндум пра статус Крыма (2014)|рэферэндум]] пра магчымасць далучэння да Расіі&lt;ref name=&quot;ARC16&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Sev16&quot; /&gt;. [[17 сакавіка]] паводле вынікаў рэферэндуму і [[Дэкларацыя незалежнасці Крыма|Дэкларацыі аб незалежнасці]], прынятай [[11 сакавіка]], была ў аднабаковым парадку абвешчаная суверэнная {{нп3|Рэспубліка Крым, незалежная дзяржава|Рэспубліка Крым|ru|Республика Крым (независимое государство)}}, у склад якой увайшоў Севастопаль. 18 сакавіка РФ і Рэспубліка Крым падпісалі дамову па далучэнні Крыма да Расіі, у адпаведнасці з якім у складзе Расіі былі ўтвораны новыя [[Суб’екты Расійскай Федэрацыі|суб’екты]] — [[Рэспубліка Крым]] і [[горад федэральнага значэння]] Севастопаль&lt;ref name=&quot;RBTR&quot; /&gt;.

На момант пачатку крымскіх падзей ва ўкраінскім заканадаўстве адсутнічалі нарматыўныя прававыя акты, якія тычацца правядзення рэферэндумаў пра статус часткі тэрыторыі Украіны. Згодна з [[Канстытуцыя Украіны|Канстытуцыяй Украіны]], пытанні змены тэрыторыі краіны вырашаюцца выключна на ўсеўкраінскім рэферэндуме (артыкул 73), а ўлічваючы ўнітарны дзяржаўны лад, усе пытанні па арганізацыі і працэдуры выбараў і рэферэндумаў вызначаюцца толькі законамі Украіны&lt;ref name=&quot;Аналитика&quot;&gt;[http://lenta.ru/articles/2014/03/07/rewrite/ Углубление фарватера. Сможет ли Крым отделиться от Украины. Lenta.ru 07.03.2014]&lt;/ref&gt;.

15 сакавіка сабраўся [[Савет Бяспекі ААН]] для галасавання па праекце рэзалюцыі супраць рэферэндуму ў Крыме, які прадугледжваў абвясціць будучы рэферэндум у Крыме такім, «што не мае сілы» і заклікаў усе краіны не прызнаваць яго вынікі. У праекце рэзалюцыі падкрэслівалася прыхільнасць СБ ААН прынцыпам адзінства, суверэнітэта і тэрытарыяльнай цэласнасці Украіны. 13 з 15 краін-членаў Савета Бяспекі падтрымалі праект рэзалюцыі. Аднак ён не быў прыняты, бо Расія, як пастаянны член Савета Бяспекі ААН, скарысталася правам [[вета]] і заблакіравала зацвярджэнне рэзалюцыі. Кітай устрымаўся пры галасаванні&lt;ref name=&quot;Цэнтр навін ААН&quot;&gt;[http://www.un.org/russian/news/story.asp?NewsID=21308#.VedEXPntlBc Россия применила вето при голосовании резолюции Совета Безопасности по Украине]&lt;/ref&gt;.

Большасць{{efn|За рэзалюцыю Генеральнай Асамблеі ААН, якая асуджае рэферэндум па статусе Крыма, прагаласавала 100 з 193 дзяржаў — членаў арганізацыі, супраць — 11, 58 краін устрымаліся і 24 не галасавалі. Супраць рэзалюцыі выступілі Расія, Беларусь, Арменія, Зімбабвэ, КНДР, Куба, Балівія, Венесуэла, Нікарагуа, Сірыя, Судан&lt;ref name=&quot;UNNC&quot; /&gt;}} краін-членаў [[ААН]] [[Рэзалюцыя Генеральнай Асамблеі ААН 68/262|не прызнае крымскі рэферэндум]]&lt;ref name=&quot;UNNC&quot; /&gt;. [[Украіна]], [[ЗША]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.whitehouse.gov/the-press-office/2014/03/18/press-briefing-press-secretary-jay-carney-3182014 |title=Press Briefing by Press Secretary Jay Carney, 3/18/2014 |access-date=14 жніўня 2015 |archive-date=23 снежня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161223161221/https://www.whitehouse.gov/the-press-office/2014/03/18/press-briefing-press-secretary-jay-carney-3182014 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://ukraine.usembassy.gov/statements/psaki-crimea-03172015.html One Year Later — Russia’s Occupation of Crimea] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150912145721/http://ukraine.usembassy.gov/statements/psaki-crimea-03172015.html |date=12 верасня 2015 }}&lt;/ref&gt;, дзяржавы [[Еўрасаюз]]а&lt;ref&gt;[http://eeas.europa.eu/delegations/russia/press_corner/all_news/news/2014/20140321_ru.htm Выводы Европейского Совета касательно Украины (21/03/2014)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160306015419/http://eeas.europa.eu/delegations/russia/press_corner/all_news/news/2014/20140321_ru.htm |date=6 сакавіка 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-%2f%2fEP%2f%2fTEXT%2bTA%2bP7-TA-2014-0457%2b0%2bDOC%2bXML%2bV0%2f%2fEN&amp;language=EN|title=European Parliament resolution of 17 April 2014 on Russian pressure on Eastern Partnership countries and in particular destabilisation of eastern Ukraine|date=2014-04-17|publisher=Европарламент|lang=en|access-date=2015-07-08}}&lt;/ref&gt; і шэраг іншых краін&lt;ref&gt;[http://www.theguardian.com/world/2014/mar/03/russian-ambassador-summoned-explain-troops-crimea Russian ambassador to Australia called in to explain troops in Crimea]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://ria.ru/world/20140411/1003578175.html Ещё пять стран, включая Украину и Норвегию, ввели санкции против РФ. РИА Новости, 11.04.2014]&lt;/ref&gt;, а таксама шэраг міжнародных арганізацый і аб’яднанняў, уключаючы [[НАТА]], {{нп3|Парламенцкая Асамблея Савета Еўропы|ПАСЕ|ru|Парламентская ассамблея Совета Европы}}&lt;ref name=&quot;PACE&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[http://assembly.coe.int/nw/xml/XRef/Xref-XML2HTML-en.asp?fileid=21956&amp;lang=en Consideration of the annulment of the previously ratified credentials of the delegation of the Russian Federation (follow-up to paragraph 16 of Resolution 2034 (2015))]&lt;/ref&gt;, [[Парламенцкая асамблея АБСЕ|ПА АБСЕ]]&lt;ref&gt;[http://www.oscepa.org/meetings/annual-sessions/2014-baku-annual-session/2014-baku-final-declaration/1850-06 Resolution on Clear, Gross and Uncorrected Violations of Helsinki Principles by the Russian Federation] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924062038/http://www.oscepa.org/meetings/annual-sessions/2014-baku-annual-session/2014-baku-final-declaration/1850-06 |date=24 верасня 2015 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.oscepa.org/publications/all-documents/annual-sessions/2015-helsinki/declaration-3/2979-2015-helsinki-declaration-rus/file Хельсинская декларация и резолюции, принятые Парламентской Ассамблеей ОБСЕ на двадцать четвёртой ежегодной сессии. Хельсинки, 5-9 июля 2015 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150711230144/http://www.oscepa.org/publications/all-documents/annual-sessions/2015-helsinki/declaration-3/2979-2015-helsinki-declaration-rus/file |date=11 ліпеня 2015 }}&lt;/ref&gt;, ахарактарызавалі дзеянні Расіі як агрэсію, акупацыю і [[Анексія|анексію]] часткі ўкраінскай тэрыторыі, падрыў тэрытарыяльнай цэласнасці Украіны. Расія, са свайго боку, спасылаецца на замацаванае ў [[Статут ААН|статутных дакументах ААН]] [[Права на самавызначэнне|права народаў на самавызначэнне]]&lt;ref name=&quot;crsp&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;conf-4-3&quot; /&gt;, якое, згодна з пазіцыяй РФ, і было рэалізавана насельніцтвам Крыма, «''паўсталым''» супраць змены ўлады ў краіне&lt;ref&gt;[http://www.mid.ru/BDOMP/Brp_4.nsf/arh/41F16D84381234C144257CD8006C0936?OpenDocument Интервью Министра иностранных дел России С. В. Лаврова телеканалу «Блумберг», Москва, 14 мая 2014 года]&lt;/ref&gt;.

На думку шэрагу экспертаў, слабая рэакцыя Захаду на [[Расійска-грузінская вайна (2008)|вайну ў Грузіі]] падштурхнула расійскае кіраўніцтва да захопу Крыма, а таксама да наступнай [[Расійская акупацыя Данецкай вобласці|акупацыі Данецкай]] і Луганскай абласцей&lt;ref name=&quot;заохотила Путіна&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.bbc.com/ukrainian/features-66422215|title=Війна Росії проти Грузії. Як реакція Заходу заохотила Путіна напасти на Україну|lang=uk|date=2023-08-08|publisher=[[BBC]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240225200726/https://www.bbc.com/ukrainian/features-66422215|archive-date=2024-02-25|access-date=2024-03-16|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;невыученные уроки&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.bbc.com/ukrainian/features-russian-45110182|title=10 лет войны России с Грузией: невыученные уроки для Украины|date=2018-08-08|publisher=[[BBC]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Russia is losing&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.atlanticcouncil.org/blogs/ukrainealert/russia-is-losing-in-ukraine-but-winning-in-georgia/|title=Russia is losing in Ukraine but winning in Georgia|lang=en|date=2023-08-31|publisher=[[Atlantic Council]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240201131406/https://www.atlanticcouncil.org/blogs/ukrainealert/russia-is-losing-in-ukraine-but-winning-in-georgia/|archive-date=2024-02-01|access-date=2024-03-16|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;green light&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.atlanticcouncil.org/blogs/ukrainealert/the-2008-russo-georgian-war-putins-green-light/|title=The 2008 Russo-Georgian War: Putin’s green light|lang=en|date=2023-08-07|publisher=[[Atlantic Council]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240305025124/https://www.atlanticcouncil.org/blogs/ukrainealert/the-2008-russo-georgian-war-putins-green-light/|archive-date=2024-03-05|access-date=2024-03-16|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Перадгісторыя ==

=== Стаўленне рэгіянальных улад Крыма і мясцовых грамадскіх арганізацый да Еўрамайдана ===

З канца лістапада 2013 года ва Украіне праходзілі [[Еўрамайдан|акцыі пратэсту]], справакаваныя адмовай урада падпісваць [[Пагадненне аб асацыяцыі з Еўрапейскім Саюзам|Пагадненне аб асацыяцыі з ЕС]]. Некалькі разоў яны перарасталі ў масавыя беспарадкі. У Крыме, аднак, антыўрадавыя акцыі не знайшлі шырокай падтрымкі сярод насельніцтва, а Вярхоўны Савет АР Крым неаднаразова выказваў сваё рэзкае непрыманне дзеянняў апазіцыі і патрабаваў ад прэзідэнта Януковіча прыняцця рашучых мер па падтрыманні парадку.

22 лістапада Прэзідыум {{нп3|Вярхоўны Савет Аўтаномнай Рэспублікі Крым|Вярхоўнага Савета АРК|ru|Верховный Совет Автономной Республики Крым}} падтрымаў рашэнне [[Мікалай Янавіч Азараў|прэм’ер-міністра Украіны]] прыпыніць працэс еўраінтэграцыі, выказаўшы пры гэтым сур’ёзную занепакоенасць у сувязі з «''дэструктыўнымі дзеяннямі апазіцыйных палітычных сіл''»&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://crimea.gov.ru/act/11418|title=Заявление Президиума ВС АРК от 22.11.2013 № 21-6/13–ПВР|date=2014-11-25|publisher=официальный сайт Государственного Совета Республики Крым|access-date=2014-11-10|archive-url=https://archive.today/20141110142913/http://crimea.gov.ru/act/11418|archive-date=10 лістапада 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 27 лістапада прыпыненне працэсу еўраінтэграцыі падтрымаў і парламент Крыма, які заклікаў крымчан «''умацоўваць сяброўскія сувязі з рэгіёнамі Расійскай Федэрацыі''»&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://crimea.gov.ru/act/11433|title=Решение ВС АРК от 27 ноября 2013 года  № 1477-6/13 «''О политической ситуации''»|date=2014-11-27|publisher=официальный сайт Государственного Совета Республики Крым|access-date=2014-11-10|archive-url=https://archive.today/20141110143229/http://crimea.gov.ru/act/11433|archive-date=10 лістапада 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

1 снежня Прэзідыум Вярхоўнага Савета АРК заявіў, што апазіцыйныя выступленні ў Кіеве «''ставяць пад пагрозу палітычную і эканамічную стабільнасць ва Украіне''» і «''кучка палітыканаў спрабуе пад выглядам барацьбы за еўрапейскі вектар развіцця захапіць уладу ў краіне''»&lt;ref name=&quot;антимайдан&quot;&gt;[http://www.analitik.org.ua/current-comment/int/52a6e5841136a/pagedoc1096_4/ «''Антимайдан''». Киевский центр политических исследований и конфликтологии. 11.12.2013] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140225013044/http://www.analitik.org.ua/current-comment/int/52a6e5841136a/pagedoc1096_4/ |date=25 лютага 2014 }}&lt;/ref&gt;.

2 снежня Крымскі парламент звярнуўся да прэзідэнта [[Віктар Фёдаравіч Януковіч|Віктара Януковіча]] з просьбай прыняць меры для аднаўлення грамадскага парадку ў краіне, а таксама ўвесці надзвычайнае становішча, калі гэтага запатрабуе сітуацыя. Зварот падтрымалі 76 дэпутатаў з 78, якія прынялі ўдзел у галасаванні&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://vesti.ua/kiev/27446-poslednie-novosti-o-mjatezhnom-majdane |title=Последние новости о мятежном Майдане. Vesti.ua, 02.12.2014 |access-date=14 жніўня 2015 |archive-date=8 лютага 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140208172720/http://vesti.ua/kiev/27446-poslednie-novosti-o-mjatezhnom-majdane |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://crimea.gov.ru/news/02_11_2-13_4 Крымский парламент принял обращение к Президенту Украины Виктору Януковичу]&lt;/ref&gt;. Як сказана ў заяве, «''пазіцыя кожнага павінна быць пачутая. Інакш можа паўстаць ілюзія, што сваё меркаванне маюць толькі людзі, якія апанавалі плошчы і вуліцы Кіева…''». Улада, гаворыцца ў звароце, «''абавязаная не дапусціць антыканстытуцыйнага шляху рэваншу збанкрутавалых палітычных сіл, якія вызнаюць крайні нацыяналізм. Гэта яны здзекуюцца са святых пачуццяў ветэранаў [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]…''»&lt;ref name=&quot;антимайдан&quot; /&gt;.

3 снежня Прэзідыум ВС АРК прапанаваў прэзідэнту і Кабінету міністраў разгледзець магчымасць ўступлення Украіны ў [[Мытны саюз ЕАЭС|Мытны саюз ЕўрАзЭС]]&lt;ref name=&quot;антимайдан&quot; /&gt;, а [[11 снежня]] заклікаў насельніцтва Крыма «''быць гатовымі ўстаць на абарону аўтаноміі''»&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://crimea.gov.ru/act/11485 |title= Обращение Президиума ВС АРК |date= 2013-12-11 |publisher= // crimea.gov.ru|access-date=2014-12-04}}&lt;/ref&gt;.

У пачатку студзеня 2014 года актывісты рускіх арганізацый Крыма накіравалі зварот да прэзідэнта Украіны Віктара Януковіча з патрабаваннем даць самую сур’ёзную ацэнку бяздзейнасці кіеўскіх улад і праваахоўных органаў, якія дапусцілі 1 студзеня правядзенне ў Кіеве факельнага шэсця актывістаў партыі «[[Усеўкраінскае аб’яднанне «Свабода»|Свабода]]» і футбольных фанатаў. У звароце ад прэзідэнта запатрабавалі забараніць «''прапаганду неанацызму і фашызму, нацысцкай атрыбутыкі і сімвалаў, гераізацыю злачынных фарміраванняў [[Арганізацыя ўкраінскіх нацыяналістаў|АУН]]-[[Украінская паўстанчая армія|УПА]]''», прыняць закон, які забараняе «''палітычныя партыі і арганізацыі з неанацысцкай і экстрэмісцкай ідэалогіяй''» і ўстанаўлівае крымінальную адказнасць за «''адмаўленне ці абразу Вялікай перамогі савецкага народа ў Вялікай Айчыннай вайне''»&lt;ref&gt;[http://www.ruscrimea.ru/news.php?point=3355 Русские активисты сожгли флаг ОУН-УПА и чучело Бандеры. В знак протеста против маршей «''Свободы''»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160802180227/http://www.ruscrimea.ru/news.php?point=3355 |date=2 жніўня 2016 }}&lt;/ref&gt;.

У сярэдзіне студзеня 2014 года, у сувязі з абвастрэннем супрацьстаяння ў Кіеве і кампаніяй захопаў адміністрацыйных будынкаў у шэрагу рэгіёнаў Украіны, «''Руская абшчына Крыма''» і партыя «''Рускае адзінства''», сумесна з прадстаўнікамі казацтва і арганізацый ветэранаў-афганцаў, узялі на сябе ініцыятыву ў фарміраванні «народных дружын самаабароны», сіл народнага супраціву на выпадак спробаў пранікнення ў Крым экстрэмістаў і неанацыстаў&lt;ref name=autogenerated8 /&gt;&lt;ref name=autogenerated2 /&gt;&lt;ref name=autogenerated4 /&gt;&lt;ref name=autogenerated3 /&gt;&lt;ref name=autogenerated6 /&gt;.

22 студзеня Вярхоўны Савет АРК прыняў заяву, у якой гаварылася, што калі «''злачынны сцэнарый''» «''[[Каляровая рэвалюцыя|каляровай рэвалюцыі]]''» будзе рэалізаваны, то Крым апынецца перад пагрозай страты «''усіх заваяванняў аўтаноміі і яе статусу''». Парламент заявіў, што не аддасць Крым «''экстрэмістам і неанацыстам''», якія імкнуцца «''захапіць уладу''» ў краіне і «''крымчане ніколі не будуць удзельнічаць у нелегітымных выбарах &lt;…&gt; і не будуць жыць у „бандэраўскай“ Украіне''»&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://crimea.gov.ru/act/11551|title=Заявление ВС АРК о политической ситуации|date=2014-01-22|publisher=Официальный сайт Государственного Совета Республики Крым|access-date=2014-11-10|archive-url=https://archive.today/20141110171409/http://crimea.gov.ru/act/11551|archive-date=10 лістапада 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

24 студзеня 2014 года партыя «Рускі блок» абвясціла набор у атрады самаабароны&lt;ref&gt;[http://topnews.sebastopol.ua/other/2014/01/24/11272.html Партия «''Русский блок''» объявляет набор в отряды самообороны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140201184137/http://topnews.sebastopol.ua/other/2014/01/24/11272.html |date=1 лютага 2014 }}&lt;/ref&gt;. Гарадскі кіраўнік {{нп3|Уладзімір Рыгоравіч Яцуба|Уладзімір Яцуба|ru|Яцуба, Владимир Григорьевич}} заклікаў мясцовых жыхароў быць гатовымі абараніць горад&lt;ref&gt;[http://www.kommersant.ru/doc/2393341 Ъ-Новости — Глава администрации Севастополя: ''мы должны защитить город от «коричневой чумы» — сторонников евроинтеграции Украины'']&lt;/ref&gt;. Адначасова звыш дзесяці грамадскіх арганізацый падрыхтавалі зварот да гараджан, у якім гаварылася, што ў выпадку дзяржаўнага перавароту «''Севастопаль, выкарыстоўваючы сваё права на самавызначэнне, выйдзе з прававога поля Украіны''». Ініцыятарам звароту стаў «Севастопальскі каардынацыйны савет», актывісты якога таксама выступалі за стварэнне на паўднёвым усходзе і ў цэнтры Украіны «Федэратыўнай дзяржавы Маларосія» з арыентацыяй на Расію&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.interfax.ru/world/353993|title=Пророссийские организации Севастополя предлагают, в случае переворота на Украине, отделиться и создать федеративное государство Малороссию|date=2014-01-26|publisher=Интерфакс|access-date=2014-02-28}}&lt;/ref&gt;. Першы прэзідэнт Рэспублікі Крым {{нп3|Юрый Аляксандравіч Мяшкоў|Юрый Мяшкоў|ru|Мешков, Юрий Александрович}} заклікаў да абвяшчэння самастойнасці Крыма, назваўшы палітычны крызіс ва Украіне «''чужой для крымчан вайной''» і заявіў, што паўвостраў «''знаходзіцца ў стане акупацыі''»&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rosbalt.ru/ukraina/2014/01/29/1226922.html|title=Первый президент Крыма выступил за независимость автономии|date=2014-01-29|publisher=Росбалт|access-date=2015-01-22|archive-date=22 студзеня 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150122210157/http://www.rosbalt.ru/ukraina/2014/01/29/1226922.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

24 студзеня Прэзідыум ВС АРК заклікаў Януковіча ўвесці надзвычайнае становішча і спыніць фінансаванне з дзяржаўнага бюджэту «''рэгіёнаў, якія абвясцілі сябе па-за законам, дзе ўлада зрушаная гвалтоўным шляхам, да аднаўлення ў іх канстытуцыйнага парадку''»&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rada.crimea.ua/act/11563|title=Обращение Президиума ВС АРК от 24 января 2014 года  № 31-6/14–ПВР|date=2014-02-07|publisher=Официальный сайт Государственного Совета Республики Крым|access-date=2014-11-10|archive-url=https://archive.today/20141110171121/http://www.rada.crimea.ua/act/11563|archive-date=10 лістапада 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, а праз тры дні забараніў на тэрыторыі рэгіёну дзейнасць [[Усеўкраінскае аб'яднанне «''Свабода''»|нацыяналістычнай партыі «''Свабода''»]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://crimea.gov.ru/act/11564|title=Решение Президиума ВС АРК от 27 января 2014 года № 1578-6/14 «''О мерах по содействию охране порядка и общественной безопасности на территории Автономной Республики Крым''»|date=2014-01-27|publisher=Официальный сайт Государственного Совета Республики Крым|access-date=2014-11-10|archive-url=https://archive.today/20141110170645/http://crimea.gov.ru/act/11564|archive-date=10 лістапада 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, якая прымае актыўны ўдзел у пратэстных акцыях, аднак пазней па патрабаванні пракуратуры зняў дадзеную забарону&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://crimea.gov.ru/act/11587|title=Решение Президиума ВС АРК 7 февраля 2014 года № 1594-6/14 «''О представлении Прокурора Автономной Республики Крым от 29 января 2014 года № 07/1-212 исх. 14''»|date=2014-02-07|publisher=Официальный сайт Государственного Совета Республики Крым|access-date=2014-11-10|archive-url=https://archive.today/20141110170849/http://crimea.gov.ru/act/11587|archive-date=10 лістапада 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

27 студзеня на пасяджэнні «Асацыяцыі органаў мясцовага самакіравання АРК і Севастопаля» пад старшынствам спікера крымскага парламента Уладзіміра Канстанцінава было прынята рашэнне стварыць Крымскія добраахвотныя дружыны, каб аказаць садзейнічанне праваахоўным органам у ахове грамадскага парадку&lt;ref&gt;[http://crimea.comments.ua/news/2014/02/04/150050.html Могилев считает, что народные дружины не дадут «''взорвать''» Крым — Крым.comments.ua]&lt;/ref&gt;. З рэзкімі пратэстамі супраць стварэння добраахвотных дружын выступіў [[Меджліс крымскататарскага народа]], расцаніўшы гэта рашэнне як праяву сепаратызму ў АРК&lt;ref&gt;[http://crimea.comments.ua/news/2014/02/10/142928.html Крымские татары выступили против дружинников — Крым.comments.ua]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://crimea.comments.ua/news/2014/02/19/111032.html Главу меджлиса «''затоптали''» в крымском парламенте — Крым.comments.ua]&lt;/ref&gt;.

4 лютага на пасяджэнні Прэзідыума АРК прапаноўвалася «''ва ўмовах імкнення да ўлады груп нацыянал-фашысцкага толку''» ініцыяваць правядзенне агульнакрымскага апытання пра статус паўвострава, а таксама абмяркоўвалася магчымасць звароту да прэзідэнта і Дзярждумы Расіі з заклікам выступіць гарантам непахіснасці статусу аўтаноміі Крыма&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://crimea.gov.ru/news/04_02_14_3|title=Защитить статус и полномочия Крыма!|date=2014-02-04|publisher=Официальный сайт Государственного Совета Республики Крым|access-date=2014-11-10|archive-url=https://archive.today/20141110170158/http://crimea.gov.ru/news/04_02_14_3|archive-date=2014-11-10}}&lt;/ref&gt;. [[Служба бяспекі Украіны|СБУ]] ў сувязі з падзеямі ў крымскім парламенце адкрыла крымінальную вытворчасць па факце крымінальнага правапарушэння, прадугледжанага ч. 1 арт. 14, ч. 1 арт. 110 Крымінальнага кодэкса Украіны (падрыхтоўку да замаху на тэрытарыяльную цэласнасць і недатыкальнасць Украіны)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sbu.gov.ua/sbu/control/uk/publish/article?art_id=121919|title=Повідомлення для ЗМІ|date=2014-02-08|publisher=Пресс-центр СБУ|lang=uk|access-date=2014-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20150122210005/http://www.sbu.gov.ua/sbu/control/uk/publish/article?art_id=121919|archive-date=22 студзеня 2015|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

12 лютага старшыня Вярхоўнага савета АРК Уладзімір Канстанцінаў, выступаючы у [[Лівадыйскі палац|Лівадыйскім палацы]] на ​​Усеўкраінскім форуме абласных саветаў і ВС Крыма, заявіў, што мадэль крымскай аўтаноміі, закладзеная ў Канстытуцыі Украіны і Канстытуцыі АРК 1998 года, «''цалкам сябе вычарпала''» і «''мы хочам зусім іншай аўтаноміі. Нам варта вярнуцца да шэрагу параметраў першай паловы 90-х гадоў''»&lt;ref name=&quot;CSC-12-2&quot; /&gt;. У форуме прынялі ўдзел прадстаўнікі 18 абласцей Украіны (за выключэннем заходніх — Валынскай, Закарпацкай, Івана-Франкоўскай, Львоўскай, Ровенскай, Цярнопальскай, Чарнавіцкай, Вінніцкай і Кіева)&lt;ref&gt;[http://crimea.gov.ru/news/12_02_2014_1 В Ливадийском дворце открылся Всеукраинский форум представителей областных советов и Верховного Совета Автономной Республики Крым]&lt;/ref&gt;.

18 лютага, у сувязі з абвастрэннем сітуацыі ў Кіеве, Прэзідыум Вярхоўнага савета АРК накіраваў зварот да прэзідэнта Украіны Віктара Януковіча, апублікаваўшы яго на сваім афіцыйным сайце: «''Сёння мы патрабуем ад Вас, як кіраўніка дзяржавы, рашучых дзеянняў і прыняцця надзвычайных мер. Гэтага чакаюць і сотні тысяч крымчан, якія галасавалі за Вас на прэзідэнцкіх выбарах у надзеі на стабільнасць у краіне''». Прэзідыум заявіў, што ў выпадку «''далейшай эскалацыі грамадзянскага супрацьстаяння''» Вярхоўны савет АРК «''пакідае за сабой права заклікаць жыхароў аўтаноміі ўстаць на абарону грамадзянскага міру і спакою на паўвостраве''»&lt;ref&gt;[http://crimea.comments.ua/news/2014/02/18/203149.html Парламент Крыма в письме Януковичу заявил о начале гражданской войны — Крым.comments.ua]&lt;/ref&gt;.

19 лютага Вярхоўны Савет АРК «''палічыў мэтазгодным актыўны ўдзел рэгіёнаў Украіны ў рабоце па падрыхтоўцы змяненняў у Канстытуцыю Украіны''» і падтрымаў ініцыятыву па правядзенні ўсеўкраінскага рэферэндуму па «''ключавых пытаннях''» дзяржаўнага ладу&lt;ref&gt;[http://crimea.gov.ru/act/11597 Решение ВС АРК от 19.02.2014 № 1603-6/14 «''Об общественно-политической ситуации''»]&lt;/ref&gt;. Шэраг дэпутатаў парламента падтрымаў ініцыятыву дэпутата Мікалая Каліснічэнкі (Партыя рэгіёнаў), які прапанаваў, у выпадку калі ва Украіне ў бліжэйшы час не будзе ўрэгуляваны крызіс, падняць пытанне па далучэнні Крыма да Расіі&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://crimea.comments.ua/news/2014/02/19/110004.html|title=Депутаты ВР АРК уже готовы отдать Крым России|date=2014-02-19|publisher=Крым.Комментарии|access-date=2015-01-22}}&lt;/ref&gt;.

=== Змена ўлады ва Украіне ===

21 лютага пад ціскам масавых пратэстаў у краіне, а таксама дзякуючы дыпламатычнай дапамозе апазіцыі з боку Захаду&lt;ref&gt;[http://www.kommersant.ru/Doc/2413718 Виктору Януковичу пора выбираться. Запад усиливает давление на президента Украины. Газета «[[Коммерсантъ]]», 21.02.2014]&lt;/ref&gt; прэзідэнт Януковіч пайшоў на саступкі і падпісаў з апазіцыяй «Пагадненне па урэгуляванні крызісу ва Украіне», якое прадугледжвала, у прыватнасці, неадкладнае (на працягу 2 сутак) вяртанне да Канстытуцыі ў рэдакцыі 2004 года, канстытуцыйную рэформу і правядзенне датэрміновых прэзідэнцкіх выбараў не пазней снежня 2014 года&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.president.gov.ua/ru/news/30117.html|title=Состоялось подписание Соглашения об урегулировании кризиса в Украине|date=2014-02-21|publisher=Пресс-служба Президента Украины Виктора Януковича|archive-url=https://archive.today/20140223081530/http://www.president.gov.ua/ru/news/30117.html|archive-date=23 лютага 2014|access-date=14 жніўня 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. У той жа дзень Януковіч пакінуў Кіеў.

На наступны дзень выйшаў у тэлеэфір відэазапіс інтэрв’ю з Януковічам, дзе ён заявіў, што не мае намеру ні падаваць у адстаўку, ні падпісваць рашэнні Вярхоўнай Рады, якія ён лічыць супрацьзаконнымі, а тое, што адбываецца ў краіне, ён кваліфікаваў як «''вандалізм, бандытызм і дзяржаўны пераварот''»&lt;ref&gt;[http://euromaidan.rbc.ua/rus/yanukovich-nazval-proishodyashchee-v-ukraine-gosudarstvennym-22022014155900 Янукович назвал происходящее в Украине государственным переворотом. РБК Украина, 22.02.2014] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141007143123/http://euromaidan.rbc.ua/rus/yanukovich-nazval-proishodyashchee-v-ukraine-gosudarstvennym-22022014155900 |date=7 кастрычніка 2014 }}&lt;/ref&gt;. Праз некалькі гадзін [[Вярхоўная Рада Украіны|Вярхоўная Рада]] прыняла пастанову&lt;ref&gt;{{cite web |datepublished=22.2.2014 |url=http://zakon1.rada.gov.ua/laws/show/757-VII |title=Постанова № 757-VII Про самоусунення Президента України від виконання конституційних повноважень та призначення позачергових виборів Президента України |publisher=Верховная Рада Украины |access-date=2014-2-23 |lang=uk}}&lt;/ref&gt;, у якой сцвярджалася, што Януковіч «''неканстытуцыйным чынам самаўхіліўся ад ажыццяўлення канстытуцыйных паўнамоцтваў''» і не выконвае свае абавязкі, а таксама прызначыла датэрміновыя прэзідэнцкія выбары на 25 мая 2014 года&lt;ref&gt;[http://www.rbc.ua/rus/news/politics/rada-otstranila-yanukovicha-i-naznachila-vybory-prezidenta-22022014171100 Рада отстранила Януковича и назначила выборы Президента на 25 мая 2014 г. РБК Украина, 22.02.2014]&lt;/ref&gt;.

23 лютага Вярхоўная Рада ўсклала абавязкі прэзідэнта Украіны на старшыню Вярхоўнай Рады [[Аляксандр Турчынаў|Аляксандра Турчынава]]&lt;ref&gt;[http://www.president.gov.ua/news/30130.html Постанова Верховної Ради України № 764-VІІ від 23.02.2014 року «''Про покладення на Голову Верховної Ради України виконання обов’язків Президента України згідно із ст. 112 Конституції України''»]&lt;/ref&gt;.

== Бакі канфлікту ==

=== Рускія Крыма ===

23 лютага ў ходзе акцыі перад будынкам Вярхоўнага Савета АР Крым у Сімферопалі, прысвечанай Дню абаронцы Айчыны, партыя «[[Рускае адзінства]]» і «[[Руская абшчына Крыма]]» абвясцілі мабілізацыю крымчан у народныя дружыны «''для аховы міру і спакою ў Крыме''». Паводле звестак прэс-службы партыі «Рускае адзінства», у народныя дружыны запісаліся больш за дзве тысячы мужчын. З ліку жанчын, якія прыйшлі на мерапрыемства, быў сфарміраваны атрад медыцынскай дапамогі&lt;ref name=autogenerated7&gt;[http://www.ruscrimea.ru/news.php?point=3432.html Крым мобилизовался! Сформированы отряды народных дружин.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181222173535/http://www.ruscrimea.ru/news.php?point=3432.html |date=22 снежня 2018 }}&lt;/ref&gt;.

У той жа дзень на мітынгу ў Севастопалі, на якім фактычным кіраўніком горада быў абвешчаны [[Аляксей Міхайлавіч Чалы|Аляксей Чалы]], дэпутат гарадскога савета Севастопаля і лідар партыі «Рускі блок» Генадзь Басаў абвясціў стварэнне атрадаў самаабароны з ліку добраахвотнікаў&lt;ref name=&quot;RBmil&quot; /&gt;.

25 лютага лідар «Рускай абшчыны Крыма» {{нп3|Сяргей Паўлавіч Цэкаў|Сяргей Цэкаў|ru|Цеков, Сергей Павлович}} на пасяджэнні прэзідыума Вярхоўнага Савета АР Крым выступіў адным з ініцыятараў адстаўкі ўрада Крыма на чале з Анатолем Магілёвым, які заявіў пра гатоўнасць выконваць указанні новай улады Украіны&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://crimea.comments.ua/news/2014/02/25/144600.html |title=В Крымском парламенте грозят убрать Могилёва за два дня. |access-date=16 жніўня 2015 |archive-date=15 красавіка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190415132434/http://crimea.comments.ua/news/2014/02/25/144600.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. На пасаду прэм’ер-міністра ён прапанаваў кандыдатуру [[Сяргей Валер’евіч Аксёнаў|Сяргея Аксёнава]], лідара партыі «Рускае адзінства».

27 лютага Сяргей Аксёнаў рашэннем дэпутатаў Вярхоўнага Савета АРК быў прызначаны на пасаду {{нп3|Прэм'ер-міністры Крыму|старшыні Савета міністраў АРК|ru|Премьер-министры Крыма}}&lt;ref name=&quot;IF-27-2&quot;&gt;[http://www.interfax.ru/world/361702 Премьером Крыма стал лидер партии «''Русское единство''» Аксёнов] // Интерфакс, 27.02.2014&lt;/ref&gt;. Рашэнне не было прызнана новымі ўкраінскімі ўладамі&lt;ref&gt;[http://korrespondent.net/ukraine/politics/3312515-novym-premerom-kryma-yzbran-lyder-russkoho-edynstva-aksenov Новым премьером Крыма избран лидер Русского единства Аксёнов] — Корреспондент, 27 февраля 2014&lt;/ref&gt;. Як Сяргей Аксёнаў, так і старшыня Вярхоўнага савета Крыма [[Уладзімір Андрэевіч Канстанцінаў|Уладзімір Канстанцінаў]], заявілі, што па-ранейшаму лічаць Віктара Януковіча юрыдычна абраным прэзідэнтам Украіны, праз якога крымскім уладам удалося дамовіцца пра дапамогу ад Расіі&lt;ref name=&quot;truepres&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.interfax.ru/361704|title=Крымские Новый премьер Крыма заявил, что считает Януковича президентом Украины|date=2014-02-27|publisher=Интерфакс|access-date=2015-01-22}}&lt;br /&gt;[http://top.rbc.ru/politics/27/02/2014/907725.shtml Власти Крыма считают Януковича президентом Украины] // РБК, 27.02.2014&lt;/ref&gt;.

18 сакавіка 2014 года ў сваім звароце да Федэральнага сходу прэзідэнт РФ Уладзімір Пуцін заявіў: «''Мы ішлі насустрач Украіне не толькі па Крыме… З чаго мы тады зыходзілі? Зыходзілі з таго, што добрыя адносіны з Украінай для нас галоўнае і яны не павінны быць закладнікам тупіковых тэрытарыяльных спрэчак. Але пры гэтым, вядома, разлічвалі, што Украіна будзе нашым добрым суседам, што рускія і рускамоўныя грамадзяне ва Украіне, асабліва на яе паўднёвым усходзе і ў Крыме, будуць жыць ва ўмовах дружалюбнай, дэмакратычнай, цывілізаванай дзяржавы, што іх законныя інтарэсы будуць забяспечаны у адпаведнасці з нормамі міжнароднага права. Аднак сітуацыя стала развівацца па-іншаму. Раз за разам прадпрымаліся спробы пазбавіць рускіх гістарычнай памяці, а часам і роднай мовы, зрабіць аб’ектам прымусовай асіміляцыі. І вядома, рускія, як і іншыя грамадзяне Украіны, пакутавалі ад пастаяннага палітычнага і дзяржаўнага перманентнага крызісу, які скалынае Украіну ўжо больш за 20 гадоў''»&lt;ref name=&quot;crsp&quot;&gt;[http://www.kremlin.ru/news/20603 Обращение Президента Российской Федерации]&lt;/ref&gt;.

=== Украінцы Крыма ===

27 лютага прадстаўнікі ўкраінскай абшчыны Крыму раскрытыкавалі «''безадказных палітыкаў АРК''», «''якія паставілі Крым на грань міжнацыянальнага канфлікту''» і «''правакуюць узброенае сутыкненне''» паміж Украінай і Расіяй, а таксама «''замежных палітыкаў''», якія займаюцца «''адкрытым правакацыйным умяшаннем у палітычнае жыццё неад’емных складнікаў Украіны — АРК і г. Севастопаля''». Аўтары звароту заклікалі ўкраінскія ўлады «''неадкладна прыняць меры для забеспячэння міру, спакою і бяспекі крымчан''», а «''ядзерныя дзяржавы-гаранты тэрытарыяльнай цэласнасці і бяспекі Украіны — Вялікабрытанію, ЗША, Францыю і Кітай, згодна з [[Будапешцкі мемарандум|Будапешцкім мемарандумам]], прыняць меры для прадухілення замежнага ўмяшання ва ўнутраныя справы нашай дзяржавы; ААН, АБСЕ, ЕС і Савет Еўропы — паўплываць на пазіцыю Расіі з пункту гледжання недапушчальнасці правакавання [[сепаратызм]]у ў рэгіёнах Украіны, у прыватнасці, у АРК і г. Севастопаль''».

Пад заявай падпісаліся лідар грамадскай арганізацыі «''Крымскі цэнтр дзелавога і культурнага супрацоўніцтва „Украінскі дом“''» Андрэй Шчакун і арцыбіскуп Сімферопальскі і Крымскі [[Украінская праваслаўная царква Кіеўскага патрыярхату|Украінскай праваслаўнай царквы Кіеўскага патрыярхату]] Клімент&lt;ref name=&quot;IFUkr&quot; /&gt;.

2 сакавіка для «''абароны ўкраінскай этнічнай меншасці ва ўмовах расійскай акупацыі і сепаратысцкага рэжыму''», збору інфармацыі пра парушэнні правоў украінскіх грамадзян розных нацыянальнасцей на тэрыторыі Крыма і прадастаўлення яе міжнародным грамадскім арганізацыям і міждзяржаўных структурам, каардынацыі дзейнасці ўкраінскіх і праўкраінскіх арганізацый паўвострава шэрагам грамадскіх арганізацый была створана «Усекрымская Украінская Рада», яе каардынатарам стаў Андрэй Шчакун&lt;ref name=&quot;UkrRada&quot;&gt;[http://www.ukrinform.ua/rus/news/v_ark_sozdana_vsekrimskaya_ukrainskaya_rada_1608639 В АРК создана Всекрымская Украинская Рада] — Укринформ, 02.03.2014&lt;/ref&gt;.

Паведамляецца, што актывісты руху «Еўрамайдан. Крым» прымалі ўдзел у акцыях пратэсту супраць блакавання ўкраінскіх вайсковых частак&lt;ref&gt;[http://www.e-crimea.info/news/okolo-voinskoy-chasti-v-simferopole-voznik-konflikt-mezhdu-protivnikami-voyny-i-druzhinnikami Около воинской части в Симферополе возник конфликт между противниками войны и дружинниками] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150923221527/http://www.e-crimea.info/news/okolo-voinskoy-chasti-v-simferopole-voznik-konflikt-mezhdu-protivnikami-voyny-i-druzhinnikami |date=23 верасня 2015 }}&lt;/ref&gt;.

9 сакавіка Андрэй Шчакун і старшыня апякунскай рады Украінскай школы-гімназіі ў Сімферопалі Анатоль Кавальскі былі затрыманы і выкрадзены людзьмі, якія назваліся дружыннікамі і членамі партыі «Рускае адзінства»&lt;ref&gt;[http://rus.azattyq.org/content/journalists-activists-reported-missing-in-crimea/25292639.html В Крыму пропали шесть активистов и журналистов] — Радио Азаттык, 15 марта 2014&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://investigator.org.ua/news/121391/ В Симферополе исчез лидер украинской громады Андрей Щекун]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://korrespondent.net/ukraine/politics/3316932-v-symferopole-mytynhuuit-protyv-referenduma-o-statuse-kryma В Симферополе митингуют против референдума о статусе Крыма]&lt;/ref&gt;.

10 сакавіка ўдзельніка Еўрамайдана, кіраўніка Крымскага аддзялення {{нп3|Украінская Народная Партыя, 1999|Украінскай рэспубліканскай партыі|be-x-old|Украінская Народная Партыя (1999)}} Ігара Кірушчанку і яго жонку выслалі з Крыма&lt;ref&gt;[http://investigator.org.ua/news/121839/ Из Севастополя в Киев «''депортировали''» похищенного активиста. Центр журналистских расследований, 12.03.14]&lt;/ref&gt;

15 сакавіка ў Севастопалі невядомымі ўзброенымі людзьмі быў выкрадзены і вывезены ў невядомым кірунку настаяцель парафіі Унебаўзяцця Найсвяцейшай Багародзіцы і галоўны ваенны [[капелан]] [[Украінская Грэка-Каталіцкая Царква|Украінскай Грэка-Каталіцкай Царквы]] ў Крыме айцец Любамір Яворскі&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/ukrainian/rolling_news_russian/2014/03/140315_ru_n_crimea_ukrainians В Крыму преследуют украинцев — правозащитники] // BBC Украина, 15.03.2014.&lt;/ref&gt;.

20 сакавіка восем затрыманых украінскіх актывістаў, уключаючы Андрэя Шчакуна, Анатоля Кавальскага і актывістаў кіеўскага Аўтамайдана, былі вызвалены крымскімі ўладамі і высланы з Крыма&lt;ref&gt;[http://investigator.org.ua/news/122836/ Похищенный в Крыму активист Андрей Щекун рассказал о пытках электричеством] // Центр журналистских расследований, 22.03.2014&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://investigator.org.ua/news/122591/ Восемь «''заложников Путина''» на свободе. Ещё двоих ищут.] // Центр журналистских расследований, 22.03.2014&lt;/ref&gt;.

=== Крымскія татары ===

Вялікае значэнне ў сітуацыі, якая складвалася, мела пазіцыя [[Крымскія татары|крымскататарскай]] абшчыны, трэцяй па колькасці ў Крыме, якую ў значнай меры вызначала стаўленне [[Меджліс крымскататарскага народа|Меджліса крымскататарскага народа]] — грамадскай арганізацыі (прадстаўнічага органа) крымскіх татараў. У перыяд Еўрамайдана Меджліс выступіў у падтрымку еўраінтэграцыі і супраць «''ўстанаўлення аўтарытарнага рэжыму''» ва Украіне, гэта значыць з пазіцый, прама процілеглых Вярхоўнаму Савету АР Крым.

Пасля сілавога разгону Еўрамайдана ў ноч на 30 лістапада 2013 года, прэзідыум Меджліса афіцыйна асудзіў дзеянні ўладаў, заявіў пра сваю салідарнасць з патрабаваннямі неадкладнай адстаўкі ўрада Азарава і за правядзенне пазачарговых выбараў Вярхоўнай Рады Украіны: «''Сёння сітуацыя ва Украіне стала набываць характар, які пагражае тэрытарыяльнай цэласнасці Украіны і яе суверэнітэту. Такому развіццю падзей спрыяюць мясцовыя саветы часткі рэгіёнаў Украіны, у тым ліку і Вярхоўнай Рады Крыма, якія прымаюць па ўказцы кіруючай партыі рашэнні, што змяшчаюць у сабе патрабаванні пра ўвядзенне надзвычайнага становішча і падаўленне сілай мірных акцый грамадзян Украіны''»&lt;ref&gt;[http://interfax.com.ua/news/political/179040.html Меджлис крымскотатарского народа выступает за отставку правительства Украины и внеочередные выборы Рады] // Интерфакс 03.12.2013&lt;/ref&gt;.

Меджліс рэгулярна накіроўваў у Кіеў для ўдзелу ў Еўрамайдане арганізаваныя групы крымскіх татараў&lt;ref&gt;[http://ua.korrespondent.net/ukraine/politics/3274445-na-yevromaidan-v-kyiv-vyizhdzhauit-krymski-tatary На Євромайдан в Київ виїжджають кримські татари] // Корреспондент.net, 05.12.2013&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://rus.newsru.ua/ukraine/27nov2013/medjlis.html Меджлис отправил на Евромайдан сотни крымских татар] // NEWSru.ua, 27 ноября 2013&lt;/ref&gt;.

У той жа час, у крымскататарскай абшчыне не ўсе падтрымлівалі Меджліс. У апазіцыі да Меджліса знаходзілася партыя «''{{нп3|Мілі Фірка, 2006|Мілі Фірка|ru|Милли Фирка (2006)}}''». Паводле ацэнкі намесніка старшыні Кенеша (Рады) партыі «''Мілі Фірка''» Васві Абдураімава, сярод крымскіх татараў за Еўрамайдан выступаў выключна Меджліс, які падчас выбараў 2012 года падтрымалі 18 % крымскататарскага насельніцтва, а астатнія, на яго думку, альбо апалітычныя, занятыя праблемамі выжывання (да 60—70 %), альбо актыўна выступалі супраць Еўрамайдана (да 10—15 %)&lt;ref&gt;[http://www.islamnews.ru/news-144534.html Islamnews. Татары Крыма просят РФ помочь в битве с «''бандеровской нечистью''»]&lt;/ref&gt;.

26 лютага Меджліс арганізаваў мітынг ля будынка Вярхоўнага Савета Крыма, каб заблакаваць яго і не дапусціць прыняцця рашэння па уваходжанні ў склад Расіі&lt;ref name=&quot;UP-26-2&quot;&gt;[http://lb.ua/news/2014/02/26/257204_medzhlis_srochno_sobiraet_miting_pod.html Меджлис срочно собирает митинг под крымским парламентом]&lt;/ref&gt;. У ходзе мітынгу Рэфат Чубараў заявіў, што крымскія татары не дадуць адарваць Крым ад Украіны&lt;ref&gt;[http://www.pravda.com.ua/rus/news/2014/02/26/7016376/ Татары разошлись создавать самооборону, чтобы защищать Крым] // «''Украинская правда''», 26.02.2014.&lt;/ref&gt;.

Гэта была апошняя масавая акцыя пратэсту з удзелам крымскіх татараў. Крымскія і расійскія ўлады распачалі актыўныя дзеянні для таго, каб калі не схіліць іх на свой бок, то хаця б дамагчыся іх нейтралітэту ў сітуацыі, якая склалася. Тым не менш Меджліс адмовіўся прызнаць ўрад Сяргея Аксёнава, які змяніў Анатоля Магілёва, якога Вярхоўны Савет Крыму адправіў у адстаўку 27 лютага&lt;ref name=&quot;medj&quot; /&gt;.

1 сакавіка тэлеканал «[[ATR (тэлеканал)|ATR]]» паведаміў, што ў месцах кампактнага пражывання крымскіх татараў пачалося фарміраванне атрадаў самаабароны — як мяркуецца, для патрулявання месцаў кампактнага пражывання крымскіх татараў і недапушчэння правакацый. Паведамлялася, што фарміраванні будуць дзейнічаць да заканчэння палітычных ускладненняў у Крыме. Было заяўлена, у прыватнасці, аб намеры ажыццяўляць сталую ахову будынка тэлеканала «''ATR''» ў Сімферопалі, каб не дапусціць яго сілавога захопу&lt;ref&gt;[http://www.e-crimea.info/news/krymskie-tatary-nachali-sobirat-otryady-samooborony Крымские татары начали собирать отряды самообороны]&lt;/ref&gt;.

Яшчэ 26 лютага прэзідэнт [[Татарстан]]а [[Рустам Нургаліевіч Мініханаў|Рустам Мініханаў]], Дзяржсавет Татарстана і Сусветны кангрэс татараў звярнуліся да крымскім татараў з заклікам да міру і згоды з рускім насельніцтвам Крыма&lt;ref&gt;[http://www.interfax.ru/russia/361360 Татарстан призывает крымских татар к миру с русским населением полуострова]&lt;/ref&gt;. У пачатку сакавіка Крым наведалі дэпутаты Дзяржсавета Татарстана і муфтый рэспублікі Каміль Самігулін, 5 сакавіка тут пабываў Рустам Мініханаў, які правёў сустрэчы са старшынёй савета Меджліса Рэфатам Чубаравым і старшынёй савета старэйшын крымскіх татар Гільшатам Ільясавым і з дэпутатамі парламента Крыма. Было падпісана «Пагадненне аб супрацоўніцтве паміж Рэспублікай Татарстан і Аўтаномнай Рэспублікай Крым у сферы медыцыны, турызму, інвестыцый і інавацый»&lt;ref&gt;[http://www.vedomosti.ru/politics/news/23618621/prezident-tatarstana-priehal-v-krym Президент Татарстана приехал в Крым.] Ведомости, 05.03.2014&lt;/ref&gt;.

6 сакавіка намеснік старшыні Савета Міністраў Крыма Рустам Тэміргаліеў заявіў на прэс-канферэнцыі, што пасля далучэння Крыма да Расіі татары атрымаюць роўныя правы з рускімі і ўкраінцамі на паўвостраве. Паводле слоў Тэміргаліева, «''новыя крымскія ўлады гатовыя ўзяць на сябе абавязацельствы перад крымскімі татарамі пра ўключэнне адпаведных пунктаў у раздзелы новай канстытуцыі Крыма як часткі Расіі''»&lt;ref&gt;[http://www.spbdnevnik.ru/news/2014-03-06/novyey-vlasti-kryma-obeshchayut-tataram-ravnopraviey-posle-prisoeydineniya-poluostrova-k-rossii Новые власти Крыма обещают татарам равноправие после присоединения полуострова к России.] Петербургский дневник, 06.03.2014&lt;/ref&gt;. У гэты ж дзень Рэфат Чубараў у эфіры «Громадського ТБ» заявіў, што крымскія татары не прызнаюць вынікі рэферэндуму, які рыхтаваўся, і асудзіў рашэнне крымскага парламента па уваходжанні ў склад Расіі. 8 сакавіка ён звярнуўся да прэзідэнта ЗША [[Барак Абама|Барака Абамы]] з просьбай абараніць Крым ад этнічных чыстак&lt;ref name=&quot;Ved-11-3&quot;&gt;[http://www.vedomosti.ru/politics/news/23800601/vlasti-kryma-prinyali-postanovlenie-o-garantiyah-prav Власти Крыма приняли постановление о гарантиях прав крымских татар.] Ведомости, 11.03.2014&lt;/ref&gt;.

10 сакавіка Сяргей Аксёнаў прапанаваў прадстаўнікам крымскіх татараў заняць месцы ў органах улады Крыма. Крымскім татарам прапаноўвалася вылучыць пасады аднаго віцэ-прэм’ера, двух міністраў, а таксама пасады намесніка міністра ў кожным міністэрстве. Сяргей Аксёнаў заявіў таксама, што [[Крымскататарская мова|крымскататарская]] будзе адной з афіцыйных моў у Крыме&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=1361542 Аксёнов предложил крымским татарам места в правительстве]. Вести. Ru&lt;/ref&gt;.

11 сакавіка Вярхоўны савет Крыма аднагалосна прыняў пастанову «Аб гарантыях аднаўлення правоў крымскататарскага народа і яго інтэграцыі ў крымскую супольнасць». Пастанова гарантуе, што пры зацвярджэнні новай Канстытуцыі Рэспублікі Крым крымскататарскай мове будзе прысвоены статус афіцыйнай мовы нароўні з рускай і ўкраінскай мовамі. Акрамя таго, Вярхоўны Савет і органы выканаўчай улады рэспублікі будуць выбірацца і фарміравацца з гарантаваным прадстаўніцтвам крымскіх татараў у 20 % ад колькасці. Пастанова прадугледжвае прызнанне курултая крымскататарскага народа і органаў, што фарміруюцца ім. Сярод гарантый таксама зацвярджэнне пяцігадовых і штогадовых планаў уладкавання крымскіх татар, якія вярнуліся ў Крым, з адпаведным фінансавым забеспячэннем, рашэнне ўсіх пытанняў пры вяртанні крымскіх татараў у Крым з месцаў дэпартацыі, захаванне і аднаўленне помнікаў гісторыі і культуры крымскіх татараў, садзейнічанне развіццю сістэмы дашкольнай, школьнай і вышэйшай адукацыі на крымскататарскай мове, садзейнічанне развіццю СМІ на крымскататарскай мове і раўнапраўнае функцыянаванне ў Крыме рэлігійных канфесій. «''Нічога падобнага крымскататарскі народ ніколі не атрымліваў ні ад кіраўніцтва Савецкага Саюза, ні ад улад незалежнай Украіны. Гэта тое, за што народ змагаўся многія дзесяцігоддзі. І гэта тое, што дазволіць крымчанам усіх нацыянальнасцей паспяхова развівацца і адчуваць сябе бяспечна і камфортна на нашай крымскай зямлі''», — падкрэсліў старшыня Вярхоўнага савета Крыма Уладзімір Канстанцінаў&lt;ref&gt;[http://crimea.gov.ru/news/11_03_2014_2 Парламент Крыма принял постановление «''О гарантиях восстановления прав крымскотатарского народа и его интеграции в крымское сообщество''»] // crimea.gov.ru, 11.03.2014&lt;/ref&gt;. Ён выказаў удзячнасць за пасрэдніцкія намаганні і ўсебаковую дапамогу ў дасягненні «''дамоўленасці, якая ляжа ў аснову міжэтнічнага міру і спакою ў Крыме''», прэзідэнту Рэспублікі Татарстан Рустаму Мініханаву, які прысутнічаў на пасяджэнні крымскага парламента&lt;ref name=&quot;Ved-11-3&quot; /&gt;.

Старшыня [[Дзяржаўная Дума|Дзярждумы Расіі]] [[Сяргей Яўгенавіч Нарышкін|Сяргей Нарышкін]] заявіў, што, калі насельніцтва Крыму на маючым адбыцца рэферэндуме прыме рашэнне аб уступленні рэспублікі ў склад Расіі, расійскі парламент падтрымае і пацвердзіць гарантыі крымскататарскага народа&lt;ref&gt;[http://www.interfax.ru/russia/364123 Госдума России готова гарантировать расширение прав крымских татар] // Интерфакс, 12.03.2014&lt;/ref&gt;.

Старшыня дзяржадміністрацыі [[Бахчысарайскі раён|Бахчысарайскага раёна]] Ільмі Умераў звярнуўся да кіраўнікоў органаў выканаўчай улады і органаў мясцовага самакіравання Крыму з заклікам не выконваць «''злачынныя ўказанні''» ўрада Сяргея Аксёнава&lt;ref&gt;[http://www.brda.gov.ua/en/lastnews/1984-2014-03-12-10-38-32 Заявление председателя Бахчисарайской районной государственной администрации] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150601212250/http://www.brda.gov.ua/en/lastnews/1984-2014-03-12-10-38-32 |date=1 чэрвеня 2015 }} 12.03.2014&lt;/ref&gt;.

Былы савецкі дысідэнт і праваабаронца, былы кіраўнік Меджліса крымскататарскага народа, народны дэпутат Украіны [[Мустафа Абдулджаміль Джамілеў|Мустафа Джамілеў]] заявіў, што Расія рызыкуе атрымаць паўтор крывавых чачэнскіх канфліктаў у выпадку «''анексіі Крыма''»&lt;ref&gt;[http://www.inopressa.ru/article/11mar2014/ft/jihad.html Татары предупреждают об опасности джихада против России в Крыму] — [[The Financial Times]], 11.03.2014.&lt;/ref&gt;.

12 сакавіка Мустафа Джамілеў сустрэўся ў Маскве з былым прэзідэнтам Татарстана [[Мінцімер Шарыпавіч Шайміеў|Мінцімерам Шайміевым]]&lt;ref&gt;[http://www.rg.ru/2014/03/12/djemilev-anons.html Экс-глава Меджлиса крымских татар Мустафа Джемилев приглашён в Москву]. Российская газета.&lt;/ref&gt;. Джамілеў меў таксама тэлефонную размову з прэзідэнтам Расіі Уладзімірам Пуціным&lt;ref&gt;[http://www.gazeta.ru/politics/news/2014/03/12/n_6008033.shtml Путин обсудил с экс-главой меджлиса крымских татар ситуацию в Крыму]. Газета. Ru&lt;/ref&gt;, пасля якога распавёў, што [[Уладзімір Пуцін]] не абвяргаў прысутнасць расійскіх войскаў у Крыме і заявіў, што самаабвяшчэнне незалежнай Украіны не адпавядала нормам, якія прадугледжваюць працэдуру выхаду са складу СССР. Паводле слоў Джамілева, Пуцін паведаміў таксама, што даў распараджэнне пазбегнуць якіх бы там ні было не было эксцэсаў з крымскімі татарамі&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/russian/rolling_news/2014/03/140312_rn_putin_crimea_tatars.shtml|title=Лидер крымских татар рассказал о беседе с Путиным|date=2014-03-12|publisher=Русская служба Би-би-си|access-date=2014-03-12}}&lt;/ref&gt;.

14 сакавіка Мустафа Джамілеў, які сустрэўся ў штаб-кватэры НАТА з прадстаўнікамі Еўрапейскай службы знешніх дзеянняў і лідарамі НАТА, заклікаў увесці міратворчыя войскі ААН у Крым і заклікаў еўрапейскіх дыпламатаў і прадстаўнікоў НАТА не прымаць пад увагу вынікі маючага адбыцца рэферэндуму&lt;ref&gt;[http://news.liga.net/news/politics/1001593-dzhemilev_poprosil_nato_i_oon_vvesti_mirotvorcheskie_voyska_v_krym.htm Джемилев попросил НАТО и ООН ввести миротворческие войска в Крым]&lt;/ref&gt;.

15 сакавіка Меджліс выступіў са зваротам да Вярхоўнай Рады Украіны і да ўсяго народа Украіны, у якім ён пацвердзіў сваё прызнанне Украіны як суверэннай і незалежнай дзяржавы ў існуючых межах і заявіў пра непрызнанне рэферэндуму, «''які праводзіцца з мэтай змяніць тэрытарыяльную прыналежнасць Крыма''», легітымным і адпаведным міжнароднаму праву і Канстытуцыі Украіны. Меджліс заявіў, што «''катэгарычна адхіляе любыя спробы вызначыць будучыню Крыму без свабоднага волевыяўлення крымскататарскага народа — карэннага народа Крыма''» і што толькі крымскім татарам належыць права вырашаць, у якой дзяржаве жыць крымскататарскаму народу. Паводле пераканання Меджліса, «''аднаўленне правоў крымскататарскага народа і рэалізацыя ім права на самавызначэнне на сваёй гістарычнай Радзіме павінны ажыццяўляцца ў складзе суверэннай і незалежнай Украінскай дзяржавы''».

Меджліс заклікаў Вярхоўную Раду «''далучыцца да Дэкларацыі ААН пра правы карэнных народаў, а таксама прызнаць і замацаваць законамі і іншымі прававымі актамі Украіны статус крымскататарскага народа як карэннага народа Крыма''»&lt;ref&gt;[http://interfax.com.ua/news/general/196142.html Восстановление прав крымскотатарского народа должно осуществляться в составе суверенной Украины — обращение Меджлиса]&lt;/ref&gt;.

17 сакавіка Мустафа Джамілеў сустрэўся ў [[Ізмір]]ы з прэм’ер-міністрам Турцыі [[Рэджэп Таіп Эрдаган|Рэджэпам Эрдаганам]]. Эрдаган выказаў занепакоенасць у сувязі з апошнімі падзеямі і напружанасцю, падкрэсліў, што намаганні Турцыі накіраваны на стабілізацыю абстаноўкі, прадухіленне канфлікту і страт крымскіх татараў у Крыме&lt;ref&gt;[http://www.islamnews.ru/news-144917.html Эрдоган обеспокоен судьбой крымских татар.] Islamnews, 17.03.2014&lt;/ref&gt;.

18 сакавіка прэзідэнт Расіі Уладзімір Пуцін заявіў у сваім звароце да [[Федэральны Сход Расіі|Федэральнага сходу Расійскай Федэрацыі]], што «''крымскія татары вярнуліся на сваю зямлю''» і павінны быць прыняты «''ўсе неабходныя рашэнні''», якія «''завершаць працэс рэабілітацыі крымскататарскага народа, &lt;…&gt; адновяць іх правы, добрае імя ў поўным аб’ёме''»&lt;ref name=&quot;crsp&quot; /&gt;.

У той жа дзень Меджліс заявіў пра непрызнанне дамовы па далучэнні Крыму да Расіі&lt;ref&gt;[http://obozrevatel.com/politics/85024-kryimskij-medzhlis-ne-priznal-dogovor-ob-anneksii-kryima.htm Меджлис не признал договор об аннексии Крыма] — Обозреватель, 18 марта 2014.&lt;/ref&gt;.

20 сакавіка Вярхоўная Рада Украіны прыняла заяву «Аб гарантыях правоў крымскататарскага народа ў складзе ўкраінскай дзяржавы». Дакумент гарантуе «''захаванне і развіццё этнічнай, культурнай, моўнай і рэлігійнай самабытнасці крымскататарскага народа як карэннага народа і ўсіх нацыянальных меншасцей Украіны''». Паводле заявы, Украіна таксама прызнае Меджліс як выканаўчы орган курултая крымскататарскага народа і Курултай як вышэйшы прадстаўнічы орган гэтага народа. Вярхоўная Рада даручыла ўраду пачаць працэс далучэння Украіны да Дэкларацыі ААН пра правы карэнных народаў. Акрамя таго, парламент даручыў ураду неадкладна падрыхтаваць праекты законаў і іншых нарматыўна-прававых актаў, якія вызначаюць і замацоўваюць статус крымскататарскага народа як карэннага народа Украіны&lt;ref&gt;[http://lb.ua/news/2014/03/20/260103_rada_priznala_krimskotatarskiy.html Рада признала крымскотатарский народ коренным в Крыму]&lt;/ref&gt;. Мустафа Джамілеў заявіў, што гэтую пастанова трэба было прымаць да эскалацыі канфлікту з Расіяй. «''Гэта дае вялікія магчымасці, бо без згоды карэннага народа на яго тэрыторыі не могуць размяшчацца ваенныя базы і не могуць весціся ваенныя дзеянні… Рашэнне прынята позна, але мы спадзяемся выкарыстоўваць гэты механізм, бо гэта рашэнне мае значэнне для міжнародных структур''»&lt;ref&gt;[http://www.novostimira.com.ua/news_99423.html Постановление о правах крымскотатарского народа надо было принимать раньше — М. Джемилев.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160217064829/http://www.novostimira.com.ua/news_99423.html |date=17 лютага 2016 }} Интерфакс-Украина, 20.03.2014&lt;/ref&gt;.

28 сакавіка намеснік старшыні Дзяржаўнага Савета Крыма і кіраўнік Канстытуцыйнай камісіі Рыгор Іофе заявіў, што новая канстытуцыя Крыма не прадугледжвае раней абяцаных квот для ўдзелу ва ўладных органах прадстаўнікоў крымскіх татар: «''Гэта было рашэнне Вярхоўнага Савета Аўтаномнай Рэспублікі Крым да абвяшчэння незалежнасці і ўз’яднання з Расіяй. У Расійскай Федэрацыі няма прававых падстаў для ўвядзення якіх-небудзь квот. У РФ выбары ў органы ўлады праходзяць на роўнай аснове, якіх-небудзь пераваг па нацыянальных прыкметах не прадугледжваецца… Мы будзем дабіраць гэтыя працэнты, пра якія казалі, відавочна, з дапамогай прызначэнняў, там, дзе не праходзяць выбары. Але галоўным крытэрыем будуць не нацыянальная прыналежнасць, а прафесійныя якасці''»&lt;ref&gt;[http://courier.crimea.ua/news/courier/vlast/1147363.html Поезд ушел. Татарам в конце концов отказали в квоте во власти] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140331162932/http://courier.crimea.ua/news/courier/vlast/1147363.html |date=31 сакавіка 2014 }} — Южный Курьер, 28.03.2014&lt;/ref&gt;.

29 сакавіка Курултай крымскататарскага народа на пазачарговай сесіі пастанавіў пачаць стварэнне ў Крыме нацыянальна-тэрытарыяльнай аўтаноміі і даручыў Меджлісу ўвайсці ў адносіны з міжнароднымі арганізацыямі — ААН, Саветам Еўропы, ЕС, АБСЕ, [[Арганізацыя ісламскага супрацоўніцтва|Арганізацыяй ісламскага супрацоўніцтва]], парламентамі і ўрадамі дзяржаў па ўсіх пытаннях забеспячэння права крымскататарскага народа на самавызначэнне. Кіраўнік Меджліса Рэфат Чубараў заявіў, што дадзеным дакументам Курултай не прызнаў анексію Крыма і страту Украінай тэрыторыі паўвострава, а таксама выказаў дапушчэнне, што крымскія татары могуць правесці нацыянальны рэферэндум, каб пацвердзіць сваё імкненне мець аўтаномію&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/russian/international/2014/03/140329_crimea_tatars_autonomy Крымские татары не признают аннексию и создают автономию] Русская служба Би-би-си, 29.03.2014&lt;/ref&gt;. Пастанова курултая пра нацыянальнае самавызначэнне не канкрэтызуе, у якой краіне будзе створана крымскататарская аўтаномія&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://15minut.org/article/krymskie-tatary-zhdut-kto-iz-stran-primet-ih-nacionalnuju-avtonomiju-2014-03-29-2014-03-29-14-00-40|title=Крымские татары ждут, кто из стран примет их национальную автономию|date=29 сакавіка 2014|publisher=15minut|access-date=2014-03-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402123332/http://15minut.org/article/krymskie-tatary-zhdut-kto-iz-stran-primet-ih-nacionalnuju-avtonomiju-2014-03-29-2014-03-29-14-00-40 |archive-date=2 красавіка 2015 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Vladimir Putin's meeting with representatives of the Crimean Tatars 02.jpeg|міні|280px|&lt;center&gt;Прэзідэнт Расіі Уладзімір Пуцін з прадстаўнікамі крымскататарскай абшчыны. 16 мая 2014 года.&lt;center&gt;]]

31 сакавіка, выступаючы на ​​нефармальнай сустрэчы [[Савет Бяспекі ААН|Савета Бяспекі ААН]], скліканай па ініцыятыве Літвы і Украіны, Мустафа Джамілеў заявіў, што толькі карэннае насельніцтва мае права вырашаць пытанне самавызначэння той ці іншай тэрыторыі, і назваў крымскі рэферэндум цынічным і абсурдным. Спасылаючыся на неназваныя крыніцы, ён заявіў, што рэальная яўка на рэферэндум у Крыме склала не 82 %, як сцвярджалася ўладамі, а ўсяго 32,4 %&lt;ref&gt;[http://uainfo.org/yandex/301632-polnyy-tekst-vystupleniya-mustafy-dzhemileva-na-zasedanii-soveta-bezopasnosti-oon.html Полный текст выступления Мустафы Джемилева на заседании Совета Безопасности ООН. 01.04.2014]&lt;/ref&gt;.

1 красавіка Меджліс прыняў рашэнне супрацоўнічаць з крымскімі ўладамі. «''Цяпер мы прынялі рашэнне дэлегаваць паўнамоцтвы для супрацоўніцтва з уладамі Крыма Лянуру Іслямаву і Зауру Смірнову''», — заявіў Рэфат Чубараў. У той жа час ён падкрэсліў, што рашэнне Меджліса не азначае прызнання палітычных, прававых, эканамічных і іншых змяненняў, якія ажыццяўляюцца ў Крыме без згоды і акрамя волі крымскататарскага народа — карэннага народа Крыма&lt;ref&gt;[http://delo.ua/ukraine/medzhlis-prinjal-reshenie-sotrudnichat-s-krymskimi-vlastjami-232107/?supdated_new=1396371788 Меджлис принял решение сотрудничать с крымскими властями] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171003030417/https://delo.ua/ukraine/medzhlis-prinjal-reshenie-sotrudnichat-s-krymskimi-vlastjami-232107/?supdated_new=1396371788 |date=3 кастрычніка 2017 }}&lt;/ref&gt;.

=== «Правы сектар» ===
{{Асноўны артыкул|Правы сектар}}

25 лютага ў эфіры тэлеканала «112 Украіна» актывіст «Правага сектара» Ігар Масійчук, асуджаны за тэрарызм у студзені 2014 года, але амніставаны новымі ўкраінскімі ўладамі як палітвязень, выступіў з пагрозамі ў адрас крымскіх «сепаратыстаў»: «''Спробы разарваць тэрытарыяльную цэласнасць Украіны будуць жорстка пакараныя. Калі ўлада на гэта не здольная, то „Правы сектар“ сфармуе „цягнік дружбы“. Мы, як у 90-м „[[УНА-УНСО|УНСО]]“, паедзем у Крым. Тады публіка, падобная гэтай, як пацукі ўцякалі, калі калона ўнсоўцаў уваходзіла ў Севастопаль…''„&lt;ref&gt;[http://112.ua/politika/pravyy-sektor-sformiruet-poezd-druzhby-i-ne-dopustit-raskola-ukrainy-mosiychuk-26132.html “''Правый сектор''» сформирует «''поезд дружбы''» и не допустит раскола Украины, — Мосийчук — 112.ua] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200221141513/https://112.ua/politika/pravyy-sektor-sformiruet-poezd-druzhby-i-ne-dopustit-raskola-ukrainy-mosiychuk-26132.html |date=21 лютага 2020 }}&lt;/ref&gt;. Журналісты паказваюць, што, па ўсёй бачнасці, Масійчук меў на ўвазе падзеі вясны 1992 года, калі каля 700 актывістаў УНА-УНСО сумесна са святарамі УАПЦ выехалі на так званым «''цягніку дружбы''» на поўдзень Украіны (у тым ліку ў Крым) для падаўлення там сепаратысцкіх настрояў і, нягледзячы на ​​супрацьдзеянне мясцовых улад, прайшлі маршам па вуліцах Севастопаля&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/news/2014/02/25/crimea/ «''Правый сектор''» отправит в Крым «''поезд дружбы''»]&lt;/ref&gt;. 26 лютага лідар [[Усеўкраінскае аб’яднанне «Свабода»|фракцыі «Свабода»]] [[Алег Яраслававіч Цягнібок|Алег Цягнібок]] запэўніў жыхароў Крыма, што «''ўсе гэтыя паведамленні, што нейкія эшалоны „бандэраўцаў“ едуць цяпер у Крым, будуць нешта там разбураць, біць, забіваць — гэта поўныя глупства, гэта поўнае трызненне, каб нас пасварыць паміж сабой''»&lt;ref&gt;[http://www.pravda.com.ua/rus/news/2014/02/26/7016399/ Тягнибок: Каждый может говорить на языке, на каком хочет]&lt;/ref&gt;.

2 сакавіка, калі гаворка зайшла пра магчымае аб’яўленне мабілізацыі ва Украіне&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/russian/rolling_news/2014/03/140302_rn_ukraine_mobilization Украина объявила всеобщую мобилизацию из-за угроз России]&lt;/ref&gt;, лідар «Правага сектара» {{нп3|Дзмітрый Анатольевіч Яраш|Дзмітрый Яраш|ru|Ярош, Дмитрий Анатольевич}} заявіў, што «Правы сектар» таксама праводзіць мабілізацыю, але ў Крым адправіцца толькі ў выпадку, калі будзе прынята афіцыйнае рашэнне прыступіць да «''вызвалення Крыму''» сумесна з іншымі сіламі&lt;ref&gt;[http://www.ukrinform.ua/ukr/news/praviy_sektor_u_krim_ne_zbirae_tsya_i_zaklikae__pravoohorontsiv_do_spivpratsi_1913585 «''Правий сектор''» у Крим не збирається і закликає правоохоронців до співпраці] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140318094515/http://www.ukrinform.ua/ukr/news/praviy_sektor_u_krim_ne_zbirae_tsya_i_zaklikae__pravoohorontsiv_do_spivpratsi_1913585 |date=18 сакавіка 2014 }} — Укрінформ, 02.03.2014&lt;/ref&gt;. Яраш выступіў са зваротам, у якім заявіў, што «''Правы сектар''» расцэньвае дзеянні Расіі ў дачыненні да Украіны як ваеннае ўварванне. Ён паведаміў, што «Правым сектарам» створаны ваенны штаб, у задачу якога ўваходзіць «''распрацоўка, дбайнае планаванне і далейшае камандаванне сваімі атрадамі ў барацьбе з расійскім агрэсарам''» ва ўзаемадзеянні з [[Савет нацыянальнай бяспекі і абароны Украіны|СНБА Украіны]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://banderivets.org.ua/zvernennya-golovnokomanduvacha-pravogo-sektoru-dmytra-yarosha.html |title=ЗВЕРНЕННЯ ГОЛОВНОКОМАНДУВАЧА «''ПРАВОГО СЕКТОРУ''» ДМИТРА ЯРОША. Banderivets.org.ua |access-date=16 жніўня 2015 |archive-date=6 сакавіка 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140306021946/http://banderivets.org.ua/zvernennya-golovnokomanduvacha-pravogo-sektoru-dmytra-yarosha.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

4 сакавіка камандуючы народнымі дружынамі Крыма Міхаіл Шарамет заявіў на прэс-канферэнцыі, што сябры руху «Правы сектар» стаялі за правакацыямі, якія мелі месца падчас мітынгу крымскіх татараў 26 лютага ля будынка Вярхоўнага Савета Крыма, і што менавіта іх дзеянні прывялі да супрацьстаяння крымскіх татараў і рускіх&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.e-crimea.info/news/vinovnym-v-stolknoveniyah-na-mitinge-krymskih-tatar-v-simferopole-obyavili-pravyy-sektor |title=Виновным в столкновениях на митинге крымских татар в Симферополе объявили «''Правый сектор''» |access-date=16 жніўня 2015 |archive-date=23 верасня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923221704/http://www.e-crimea.info/news/vinovnym-v-stolknoveniyah-na-mitinge-krymskih-tatar-v-simferopole-obyavili-pravyy-sektor |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

6 сакавіка на прэс-канферэнцыі ў Кіеве Ігар Масійчук заявіў, што «Правы сектар» мае намер, у выпадку адкрытага ўварвання расійскіх войскаў на тэрыторыю Крыма, часткова перанесці сваю дзейнасць у Маскву: «''Мы гатовы ехаць туды і рабіць там рэвалюцыю''». Паводле слоў Масійчука, «Правы сектар» падтрымлівае сувязі з рускімі нацыяналістамі: «''Мы разлічваем, што сфарміруем на тэрыторыі РФ магутную пятую калону і пераможам крывавы рэжым Пуціна на яго ж зямлі''»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://politrada.com/news/material/id/31434 |title=«''Правый сектор''» Дмитрия Яроша готов воевать в Москве Политрада, 06.03.2014 |access-date=16 жніўня 2015 |archive-date=9 сакавіка 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140309040443/http://politrada.com/news/material/id/31434 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

11 сакавіка Вярхоўны Савет АРК забараніў на тэрыторыі рэспублікі дзейнасць ВА «Свабода», «Правага сектара» і нацыяналістычных груповак, якія ўваходзяць у яго склад, члены якіх «''актыўна ўдзельнічалі ў масавых беспарадках у Кіеве''», і даручыў службе бяспекі АРК «''праводзіць неабходную працу па выяўленні і прыцягненні да крымінальнай адказнасці вінаватых у распальванні міжнацыянальнай варожасці і закліках да гвалту''»&lt;ref&gt;[http://crimea.gov.ru/act/11742 Решение Верховного Совета АРК от 11 марта 2014 № 1740-6/14 «О противодействии распространению экстремизма в Автономной Республике Крым»]&lt;/ref&gt;.

14 сакавіка сябра палітрады «Правага сектара» [[Алег Аднарожанка]] заявіў, што прадстаўнікі «Правага сектара» знаходзяцца ва ўсіх блакіраваных украінскіх вайсковых часцях у Крыме&lt;ref&gt;[http://vesti.ua/strana/42477-pravyj-sektor-soobwil-o-prisutstvii-svoih-bojcov-v-voennyh-chastjah-kryma «Правый сектор» сообщил о присутствии своих бойцов в военных частях Крыма. Вести, 14.03.2014]&lt;/ref&gt;.

=== Крымскі «Беркут» ===
{{асноўны артыкул|Беркут, спецпадраздзяленне}}
[[Файл:Riot police by the building of the Cabinet of Ministers.jpg|thumb|Атрад «Беркута» на падыходах да будынка [[Кабінет міністраў Украіны|кабінета міністраў Украіны]]. Кіеў, 24 лістапада 2013 года.]]
[[Файл:Berkut mans a checkpoint at the entrance to the Crimea Peninsular, March 10, 2014.jpg|thumb|Байцы «Беркута» на блакпосце на ўездзе ў Крым. 10 сакавіка 2014 года.]]

Крымскі «[[Беркут (спецпадраздзяленне)|Беркут]]» у складзе 150 байцоў прымаў актыўны ўдзел у сілавым супрацьстаянні ў Кіеве падчас Еўрамайдана. У ходзе беспарадкаў 32 байцы атрымалі раненні і адзін загінуў&lt;ref&gt;[http://ria.ru/world/20140307/998646056.html Более 30 бойцов крымского подразделения «Беркута» были ранены в Киеве]&lt;/ref&gt;. Пасля таго як спецпадраздзяленні міліцыі і ўнутраныя войскі 22 лютага выйшлі з Кіева, 110 байцоў «Беркута» у поўным рыштунку прыбылі ў Севастопаль і Сімферопаль, дзе іх сустракалі як герояў і дзякавалі за забітых «майданаўцаў»&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=1311541 Севастополь встретил бойцов «Беркута» как героев]&lt;/ref&gt;. Пасля стварэння ў Вярхоўнай Радзе новай кааліцыі парламенцкай большасці пад в. а. кіраўніка [[Міністэрства ўнутраных спраў Украіны|МУС Украіны]] [[Арсен Барысавіч Авакаў|Арсен Авакаў]] у ноч на 26 лютага прыняў рашэнне расфарміраваць спецпадраздзяленне міліцыі «Беркут»&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.novayagazeta.ru/news/319327.html|title=Глава МВД Украины расформировал «Беркут»|date=2014-02-26|publisher=// Новая газета|access-date=2015-01-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20150122213145/http://www.novayagazeta.ru/news/319327.html|archive-date=22 студзеня 2015|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Аднак, як паведаміў дэпутат Вярхоўнай Рады Украіны, у мінулым начальнік крымскага МУС {{нп3|Генадзь Генадзевіч Маскаль|Генадзь Маскаль|ru|Москаль, Геннадий Геннадиевич}}, супрацоўнікі крымскага «Беркута» адмовіліся падпарадкавацца гэтаму загаду. 26 лютага ў Севастопалі&lt;ref name=&quot;SevBer&quot;&gt;[http://cit.ua/article/35938/ В Севастополе создано муниципальное подразделение милиции «Беркут»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150122221954/http://cit.ua/article/35938/ |date=22 студзеня 2015 }}&lt;/ref&gt;, а [[28 лютага]] і ў АР Крым&lt;ref name=&quot;BBCBer&quot;&gt;[http://www.bbc.co.uk/russian/rolling_news/2014/03/140301_rn_berkut_crimea «Беркут» будет охранять общественный порядок в Крыму] // Русская служба Би-Би-Си, 01.03.2014&lt;/ref&gt; было абвешчана пра стварэнне спецпадраздзяленняў аховы грамадскага парадку «Беркут», якія падпарадкоўваліся выключна ўладам адпаведна Севастопаля і АР Крым. Да 27 лютага невядомыя ўзброеныя людзі без знакаў адрознення, пры ўдзеле «беркутаўцаў», усталявалі ўзброеныя блакпосты на мяжы з [[Херсонская вобласць|Херсонскай вобласцю]], перакрыўшы дарогі, якія вядуць у Крым з кантынентальнай Украіны — на [[Перакопскі перашыек|Перакопскім перашыйку]] і [[Паўвостраў Чангар|Чангарскім паўвостраве]]&lt;ref name=&quot;нв&quot;&gt;{{cite web|url=http://vizit.ks.ua/news/post_chongar_kontroliruet_krymskij_berkut_podchinennyj_janukovichu/2014-02-27-3148|title=Пост «Чонгар» контролирует крымский «Беркут» подчинённый Януковичу (видео)|publisher=// «Новый Визит» (Геническ), 27.02.2014|access-date=2014-03-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20140314131955/http://vizit.ks.ua/news/post_chongar_kontroliruet_krymskij_berkut_podchinennyj_janukovichu/2014-02-27-3148|archive-date=14 сакавіка 2014|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://investigator.org.ua/news/120140/|title= На Чонгаре кроме крымского «Беркута» — два «Урала» с российскими военными номерами|date=2014-02-27 |publisher=// «Центр журналистских расследований»|access-date=2014-03-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;armyansk&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[http://www.interfax.ru/world/361687 Крымский «Беркут» находится на Перекопском перешейке] // Интерфакс, 27.02.2014&lt;br /&gt;[http://www.rosbalt.ru/video/2014/02/28/1238832.html Въезд в Крым перекрыли блокпостами] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924143317/http://www.rosbalt.ru/video/2014/02/28/1238832.html |date=24 верасня 2015 }} // Росбалт, 28.02.2014&lt;/ref&gt;. Паводле інфармацыі дэпутата, байцы «Беркута» былі датычныя і да захопу будынкаў парламента і ўрада Крыма ў Сімферопалі 27 лютага&lt;ref name=&quot;mosk-all&quot;&gt;{{cite web|url=http://lb.ua/news/2014/02/27/257420_zahvatu_krimskogo_parlamenta.html|title=К захвату крымского парламента и здания правительства причастен «Беркут», - Москаль|date=2014-02-27|publisher=// Левый берег]|access-date=2015-01-22}}&lt;/ref&gt;.
	
[[Аляксей Міхайлавіч Чалы|Аляксей Чалы]], кіраўнік севастопальскага гарадскога кіравання — створанага 24 лютага новага органа выканаўчай улады Севастопаля, — запрасіў байцоў расфарміраванага спецпадраздзялення ў Севастопаль. Паводле яго заявы, байцы «Беркута» могуць стаць асновай створаных атрадаў самаабароны, а ў будучыні і муніцыпальнай міліцыі&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://zn.ua/UKRAINE/boycov-rasformirovannogo-berkuta-pozvali-v-sevastopol-139772_.html|title=Бойцов расформированного «Беркута» позвали в Севастополь|date=2014-02-26|publisher=// Зеркало недели|access-date=2014-02-28}}&lt;/ref&gt;.
	
1 сакавіка Генконсульства РФ у Сімферопалі распачала выдачу расійскіх пашпартоў былым супрацоўнікам спецназа «Беркут». У першы дзень іх выдачы, пашпарты Расіі з рук генеральнага консула Вячаслава Святлічнага атрымалі дзевяць байцоў падраздзяленняў «Беркут», а падача зваротаў на іх выдачу працягвалася&lt;ref&gt;[http://www.pravda.com.ua/news/2014/03/1/7016781/?attempt=1 Російські паспорти отримали вже дев’ятеро «Беркутів»]&lt;/ref&gt;.
	
20 сакавіка, пасля [[Анексія Крыма Расіяй|анексіі Крыму Расіяй]], крымскі «Беркут» вярнуўся ў пастаянныя месцы сваёй дыслакацыі&lt;ref&gt;[http://new-sebastopol.com/news/novosti_sevastopolya/V_Sevastopole_vstretili_boytsov_Berkuta_stoyavshih_na_blokpostah_na_vezde_v_Krim В Севастополе встретили бойцов «Беркута», стоявших на блокпостах на въезде в Крым | газета Новый Севастополь]&lt;/ref&gt;.

=== УС Украіны ===

Паводле дадзеных прызначанага Вярхоўнай Радай на пасаду в. а. міністра абароны Украіны Ігара Ценюха, у Крыме і Севастопалі знаходзіліся 18,8 тыс. украінскіх вайскоўцаў, з іх прадстаўнікоў ваенна-марскіх сіл — 11,9 тыс., паветраных сіл — 2,9 тыс.&lt;ref name=&quot;IT-26-3&quot; /&gt;, астатніх вайсковых частак — 4 тыс.&lt;ref name=&quot;Ширяев&quot; /&gt;.

Украінскія воінскія часткі і штабы на тэрыторыі Крыму з пачатку сакавіка былі заблакаваны невядомымі ўзброенымі людзьмі без знакаў адрознення (т.зв. «[[ветлівыя людзі]]»), устрымліваліся ад якіх-небудзь дзеянняў і захоўвалі нейтралітэт да таго часу, пакуль Крым не быў цалкам анексаваны Расіяй і вайскоўцы былі пастаўлены перад выбарам — эвакуіравацца і працягваць службу ва Украіне або прыняць расійскую прысягу.

2 сакавіка Сяргей Аксёнаў паведаміў пра падпісанне загаду па прызначэнні камандуючым ВМС АРК контр-адмірала Дзяніса Бяразоўскага&lt;ref&gt;[http://www.interfax-russia.ru/main.asp?id=477582 Созданы Военно-Морские Силы Крыма] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924051534/http://www.interfax-russia.ru/main.asp?id=477582 |date=24 верасня 2015 }} // Интерфакс-Россия, 02.03.2014&lt;/ref&gt;, які напярэдадні (1 сакавіка) быў прызначаны новымі ўкраінскімі ўладамі камандуючым ВМС Украіны, а ўжо 2 сакавіка быў зняты з пасады новым міністрам абароны Ігарам Ценюхам «''за няздольнасць арганізаваць кіраванне войскамі ў экстрэмальных умовах''»&lt;ref&gt;[http://www.kmu.gov.ua/control/ru/publish/article?art_id=247067595&amp;cat_id=244843950 Офицеры штаба Командования ВМС ВСУ подтвердили верность Присяге и заставили радикалов покинуть территорию штаба]&lt;/ref&gt; — за аддадзены загад украінскім ваенным часткам у Крыме не аказваць супраціўлення расійскім войскам і скласці зброю ў выпадку блакавання воінскіх частак і ваенных гарадкоў. У гэты ж дзень Бяразоўскі прысягнуў на вернасць народу Крыма&lt;ref name=&quot;rbc00&quot;&gt;[http://top.rbc.ru/politics/24/03/2014/913097.shtml Экс-главе ВМС Украины нашли место в руководстве Черноморского флота. РБК, 24.03.2014]&lt;/ref&gt;. Заява Аксёнава і прысяга Бяразоўскага былі зробленыя ў Севастопалі паводле вынікаў праведзенай трохбаковай сустрэчы з удзелам камандуючага Чарнаморскім флотам Расіі віцэ-адмірала Аляксандра Вітко, Бяразоўскага і Аксёнава. Пасля сустрэчы Сяргей Аксёнаў выдаў указ пра падпарадкаванне сабе, як Вярхоўнаму галоўнакамандуючаму Крыма, усіх воінскіх фарміраванняў Узброеных сіл Украіны, дыслакаваных на тэрыторыі АРК і горада Севастопаля&lt;ref name=&quot;oath&quot;&gt;[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1015853 Назначенный властями Киева командующий ВМС Украины принёс присягу на верность народу Крыма. ИТАР-ТАСС, 02.03.2014]&lt;/ref&gt;.

Ні новы камандуючы ВМС Украіны контр-адмірал {{нп3|Сяргей Анатольевіч Гайдук|Сяргей Гайдук|ru|Гайдук, Сергей Анатольевич}}, прызначаны замест Бяразоўскага, ні афіцэры штаба ВМС Украіны не прынялі прапанову Бяразоўскага перайсці на бок новага крымскага ўрада&lt;ref&gt;[http://interfax.com.ua/news/general/193957.html Офицеры ВМС не поддались на уговоры экс-командующего Березовского перейти на сторону крымского руководства, заявляют в штабе ВМС] — Интерфакс-Украина, 03.03.2014&lt;/ref&gt;. З 2 сакавіка перад будынкам штаба ВМС быў арганізаваны пастаянна дзеючы пікет «атрадаў крымскай самаабароны»&lt;ref name=&quot;Пикет&quot;&gt;[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1015484 Представители отрядов самообороны Севастополя собрались на бессрочный пикет у штаба ВМС]&lt;/ref&gt;. [[6 сакавіка]] Сяргей Гайдук заявіў, што ўкраінскія вайскоўцы з усіх сіл імкнуцца не дапусціць кровапраліцця і ахвяр сярод мірнага насельніцтва&lt;ref name=&quot;AC-3-6&quot;&gt;[http://podrobnosti.ua/962910-komandujuschij-vms-obratilsja-k-ukrainskim-i-rossijskim-morjakam.html Командующий ВМС обратился к украинским и российским морякам]&lt;/ref&gt;. 16 сакавіка, у дзень агульнакрымскага рэферэндума, Сяргей Гайдук у адкрытым звароце да севастопальцаў і крымчан заявіў, што камандаванне ВМСУ, кіраўнікі ВС РФ і крымскіх органаў улады праз дыялог знайшлі фармат, які дазволіў пазбегнуць узброеных сутыкненняў і чалавечых ахвяр. У сувязі з гэтым, ён заклікаў да разважлівасці кіраўнікоў органаў улады і атрадаў самаабароны&lt;ref name=&quot;news.allcrimea.net&quot;&gt;[http://www.pravda.com.ua/rus/news/2014/03/16/7018986/ Гайдук: Уберегите Крым от крови братоубийства]&lt;/ref&gt;.

Групе караблёў Дзяржпагранслужбы Украіны атрымалася сысці з Балаклавы ў Адэсу, а карабельны склад ВМСУ быў з пачаткам аперацыі заблякаваны расійскімі плаўсродкамі ў трох бухтах Крыму: Стралецкай (тут базіраваліся ўкраінскія караблі «Славуціч» і «Цярнопаль», а таксама падраздзяленне спецыяльных марскіх аперацый&lt;ref&gt;[http://comments.ua/politics/455444-voennie-chasti-vms-krimu-ostalis.html Все военные части ВМС в Крыму остались верны Украине] — Комментарии, 04/03/2014&lt;/ref&gt;) і Паўночнай бухтах Севастопаля і на базе возера Данузлаў&lt;ref name=&quot;Ширяев&quot; /&gt;.

Контр-адмірал Сяргей Гайдук заставаўся ў Сімферопалі да 19 сакавіка, калі яго «''ўзялі ў палон''» «байцы самаабароны Крыма», якія захапілі штурмам штаб ВМСУ. На наступны дзень ён быў вызвалены пасля адпаведнага звароту расійскага міністра абароны [[Сяргей Кужугетавіч Шайгу|Сяргея Шайгу]] і перададзены ўкраінскім ваенным на мяжы Крыма і Херсонскай вобласці Украіны&lt;ref name=&quot;rbc00&quot; /&gt;.

24 сакавіка Савет нацыянальнай бяспекі і абароны Украіны даручыў кабінету міністраў правесці перадыслакацыю ўкраінскіх вайскоўцаў у Крыме&lt;ref name=&quot;Redisl&quot;&gt;[http://top.rbc.ru/politics/24/03/2014/913068.shtml Украинские военные оставляют Крым. РБК, 24.03.2014]&lt;/ref&gt;. Міністр абароны Расіі Сяргей Шайгу распарадзіўся даць усім украінскім вайскоўцам магчымасць пакінуць Крым&lt;ref&gt;[http://top.rbc.ru/incidents/24/03/2014/913120.shtml СМИ: Командование украинских морпехов в Феодосии готовило диверсию. РБК, 24.03.2014]&lt;/ref&gt;. Больш за 15 тыс. вайскоўцаў украінскіх частак, падраздзяленняў і ўстаноў, раней дыслакаваліся на тэрыторыі Крыма, выказалі жаданне працягнуць ваенную службу ў сілавых структурах Расіі&lt;ref name=&quot;IT-26-3&quot; /&gt;.

26 сакавіка начальнік Генштаба [[Узброеныя сілы Расійскай Федэрацыі|Узброеных сіл Расіі]] [[Валерый Васільевіч Герасімаў|Валерый Герасімаў]] паведаміў журналістам, што расійскія сцягі падняты ва ўсіх 193 воінскіх падраздзяленнях і ўстановах УС Украіны, дыслакаваных на тэрыторыі Крыма, а «''ўсе вайскоўцы, якія выказалі жаданне працягнуць службу ва ўкраінскіх Узброеных сілах, здаўшы зброю пад ахову, знаходзяцца па-за воінскімі часткамі і рыхтуюцца да арганізаванага выезду з асабістымі рэчамі ва Украіну''». Паводле слоў Герасімава, у адпаведнасці з дамоўленасцю міністэрстваў абароны Расіі і Украіны, украінскія вайскоўцы і члены іх сем’яў «''будуць вывозіцца чыгуначным транспартам''»&lt;ref&gt;[http://top.rbc.ru/politics/26/03/2014/913554.shtml Во всех воинских частях Крыма подняты российские флаги. РБК, 26.03.2014]&lt;/ref&gt;. Расійскія і андрэеўскія сцягі былі ўзняты на ўсіх караблях ВМС Украіны да вечара 22 сакавіка. Апошнім караблём, які перайшоў пад кантроль расійскіх вайскоўцаў, стаў ваенны карабель кіравання «Славуціч»&lt;ref&gt;[http://sevastopolnews.info/2014/03/lenta/sobytiya/069217313/ Все корабли ВМС Украины в Севастополе подняли российские флаги. Sevastopol news, 23.03.2014] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170524023935/http://sevastopolnews.info/2014/03/lenta/sobytiya/069217313/ |date=24 мая 2017 }}&lt;/ref&gt;. Як паведаміла прэс-служба Міністэрства абароны Украіны, па стане на 10 красавіка на мацерыковую частку Украіны з Крыма прыбылі 923 афіцэры, 103 курсанты, 1374 сяржанты і салдаты-кантрактнікі і 307 членаў іх сем’яў&lt;ref&gt;[http://www.mil.gov.ua/news/2014/04/10/z-timchasovo-okupovanoi-teritorii-ar-krim-do-materikovoi-chastini-ukraini-pribuli-2-716-vijskovosluzhbovcziv-ta-chleniv-ih-simej/ З тимчасово окупованої території АР Крим до материкової частини України прибули 2 716 військовослужбовців та членів їх сімей]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://top.rbc.ru/politics/22/03/2014/912860.shtml Минобороны России: Из Крыма эвакуируются 2 тыс. украинских военных. РБК, 22.03.2014]&lt;/ref&gt;

8 красавіка стала вядома пра дасягненне прынцыповай дамоўленасці паміж Расіяй і Украінай вывесці ўсе украінскія караблі і самалёты з Крыма&lt;ref&gt;[http://podrobnosti.ua/power/2014/04/08/969605.html Россия разрешила вывести из Крыма украинские корабли и самолёты. Podrobnosti.ua, 08.04.2014]&lt;/ref&gt;. Усяго ВМС Украіны планавалі вярнуць каля 70 баявых караблёў і судоў&lt;ref&gt;[http://tass.ru/politika/1114345 Россия начала передачу Украине боевых кораблей украинских ВМС. ИТАР-ТАСС, 11.04.2014]&lt;/ref&gt;. 5 ліпеня 2014 года Расія прыпыніла перадачу ваеннай тэхнікі з Крыма Украіне, спасылаючыся на [[Вайна на ўсходзе Украіны|дзеянні ўкраінскіх сілавікоў на ўсходзе Украіны]]&lt;ref&gt;Александр Саможнев [http://www.rg.ru/2014/07/05/peredacha-site-anons.html Россия приостановила передачу Украине военной техники из Крыма] // Российская газета, 05.07.2014&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.mid.ru/brp_4.nsf/newsline/388D440BD20F44B444257D0C003207DC О приостановлении мероприятий по передаче вооружения, военной техники и материальных средств вооружённых сил Украины] // МИД России, 05.07.2014&lt;/ref&gt;. Па стане на чэрвень 2015 года, у Крыму ўсё яшчэ заставаліся 35 украінскіх караблёў, катэраў і судоў забеспячэння, у тым ліку карветы «Цярнопаль», «Луцк», «Хмяльніцкі», ракетны карвет «Прыдняпроўе», карабель кіравання «Славуціч», марскія тральшчыкі «Чарнігаў» і «Чаркасы», вялікі дэсантны карабель «Канстанцін Альшанскі», падводная лодка «Запарожжа». Таксама на тэрыторыі Крыму засталіся самалёт БЕ-12 і верталёт Мі-9&lt;ref&gt;[http://investigator.org.ua/news/157415/ В Крыму «зависли» украинские корабли | Центр журналистских расследований]&lt;/ref&gt;.

=== УС Расіі ===

[[Файл:Direct Line with Vladimir Putin (2014-04-17) 13.jpeg|міні|{{нп3|Прамая лінія з Уладзімірам Пуціным|Прамая лінія з Уладзімірам Пуціным|ru|Прямая линия с Владимиром Путиным}}, 17 красавіка 2014 года.]]

На канец лютага 2014 года расійскія войскі дыслакаваліся на тэрыторыі Крымскага паўвострава ў адпаведнасці з расійска-ўкраінскімі дамовамі па Чарнаморскім флоце ад 28 мая 1997 года, дзеянне якіх было [[Харкаўскія пагадненні|падоўжанае ў 2010 годзе]].

Паводле «Пагадненняў пра статус і ўмовы знаходжання Чарнаморскага флоту Расійскай Федэрацыі на тэрыторыі Украіны», да Расіі на правах 20-гадовай арэнды перайшлі: галоўная бухта горада — {{нп3|Севастопальская бухта|Севастопальская|ru|Севастопольская бухта}} з прычаламі для стаянкі больш чым 30 баявых караблёў, бухта Каранцінная з брыгадай ракетных катэраў Чарнаморскага флоту і вадалазным палігонам, Казачая бухта, дзе была размешчана брыгада марской пяхоты, Паўднёвая бухта. У Стралецкай бухце сумесна базіраваліся караблі расійскага і ўкраінскага флатоў. Расія атрымала таксама ў арэнду асноўны арсенал боепрыпасаў, ракетную базу Чарнаморскага флоту, дэсантны палігон і два аэрадромы: {{нп3|Пасёлак Гвардзійськэ|Гвардзейскае|ru|Гвардейское (Симферопольский район)}} пад Сімферопалем і Севастопаль (Кача). Украіна згаджалася на выкарыстанне Чарнаморскім флотам у Крыме, за межамі Севастопаля, расійскіх флоцкіх аб’ектаў: ​​31-га выпрабавальнага цэнтра ў [[Феадосія|Феадосіі]], пунктаў ВЧ-сувязі ў [[Ялта|Ялце]] і [[Судак (горад)|Судаку]] і крымскага ваеннага санаторыя. Згодна з дамоўленасцямі Расія магла мець ва Украіне не больш за 25 тысяч чалавек асабістага складу, 24 артылерыйскія сістэмы калібра больш за 100 мм, 132 бронемашыны, 22 баявыя самалёты марской авіяцыі наземнага базіравання, а колькасць расійскіх караблёў і судоў не павінна была перавышаць 388 адзінак. На аэрадромах у Гвардзейскім і Севастопалі (Качы) можна было размяшчаць 161 лятальны апарат&lt;ref&gt;[http://www.aif.ru/dontknows/infographics/sostav_chernomorskogo_flota_vmf_rossii_infografika Состав Черноморского флота ВМФ России. Инфографика]&lt;/ref&gt;. Расійскі бок абавязаўся не мець [[Ядзерная зброя|ядзернай зброі]] ў складзе Чарнаморскага флоту РФ на тэрыторыі Украіны&lt;ref&gt;[http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/643_076 Угода між Україною і Російською Федерацією про статус та умови перебування Чорноморського флоту Російської Федерації на території України]&lt;/ref&gt;.

Паводле расійскіх дадзеных, на пачатак сакавіка 2014 года кантынгент расійскіх войскаў на тэрыторыі Украіны складаў каля 16 тысяч чалавек&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://russian.rt.com/article/23769|title=Зарубежные СМИ готовы на всё, чтобы исказить позицию России по ситуации на Украине|date=6 марта 2014|publisher=[[Russia Today]]|access-date=2014-03-11}}&lt;/ref&gt;. Украіна не дэнансавала пагадненне з Расіяй, а перавышэння гранічнай колькасці расійскіх войскаў, якая вызначаецца гэтым дакументам, зафіксавана не было, што дазволіла расійскаму кіраўніцтву адпрэчваць абвінавачванні ў «акупацыі» Крыма&lt;ref name=&quot;Ширяев&quot; /&gt;.

Нягледзячы на ​​прынятае 1 сакавіка рашэнне Савета Федэрацыі пра выкарыстанне расійскіх войскаў ва Украіне, расійскае кіраўніцтва аж да сярэдзіны красавіка не прызнавала&lt;ref name=&quot;conf-4-3&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[http://www.interfax-russia.ru/South/special.asp?sec=1724&amp;id=478648 В Крыму нет российских войск, заявил Шойгу]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.newtimes.ru/articles/detail/79932 Откуда ружьишки?]&lt;/ref&gt;, што Узброеныя сілы РФ сапраўды датычныя да падзей па блакаванні і захопу стратэгічных аб’ектаў, украінскіх воінскіх частак і штабоў, распачатым яшчэ ў ноч з 26 на 27 лютага з захопу будынкаў парламента і ўрада Крыма ў Сімферопалі. Факт ваеннага ўмяшання быў прызнаны толькі пасля далучэння Крыма да Расіі&lt;ref name=&quot;V-24-10&quot;&gt;{{cite web|url=http://kremlin.ru/transcripts/46860|title=Заседание Международного дискуссионного клуба «''Валдай''»|date=2014-10-24|publisher=Kremlin.ru|access-date=2014-10-24|archive-url=https://archive.today/20141024201857/http://kremlin.ru/transcripts/46860|archive-date=24 кастрычніка 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.kremlin.ru/news/20796 |title= «''Прямая линия с Владимиром Путиным''» |date= 2014-04-17 |publisher= // kremlin.ru |access-date=2014-04-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://kremlin.ru/transcripts/47029|title=Интервью немецкому телеканалу ARD|date=2014-11-17|publisher=Kremlin.ru|access-date=2014-11-17}}&lt;/ref&gt;.

19 красавіка Уладзімір Пуцін заявіў, што расійскія вайскоўцы, якія забяспечвалі бяспеку пры правядзенні рэферэндуму ў Крыме, атрымаюць дзяржузнагароды, але іх імёны пакуль не будуць агалошвацца&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/russian/rolling_news/2014/04/140419_rn_putin_crimea_awards.shtml Путин наградит военных за проведение референдума в Крыму]&lt;/ref&gt;. Таксама, як пазней было паведамлена {{нп3|Новая газета, Расія|«''Новай газетай''»|ru|Новая газета}}, яшчэ 25—31 сакавіка дзяржаўныя ўзнагароды Расіі, [[Медаль «За вяртанне Крыма»|ведамасныя медалі Міністэрства абароны РФ «За вяртанне Крыму»]] і ганаровыя граматы за дзеянні ў Крыме атрымаў і цэлы шэраг грамадзянскіх асоб&lt;ref name=&quot;ng-h&quot;&gt;{{Cite web |title=С. Канев. Герои под грифом «''Секретно''» |url=http://www.novayagazeta.ru/inquests/64030.html |access-date=17 жніўня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150821040643/http://www.novayagazeta.ru/inquests/64030.html |archive-date=21 жніўня 2015 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

=== Грамадскія арганізацыі Расіі ===

Дзеянні расійскага кіраўніцтва ў Крыме пад лозунгам «абароны суайчыннікаў» атрымалі шырокую падтрымку ад насельніцтва і розных грамадскіх арганізацый Расіі. У расійскіх СМІ з першых дзён сакавіка паведамлялі пра шматтысячныя мітынгі «''у падтрымку Крыму''» практычна ва ўсіх рэгіёнах Расіі, у якіх удзельнічалі арганізацыі Агульнарасійскага народнага фронту, прафсаюзы, усе парламенцкія партыі, патрыятычныя рухі і разнастайныя грамадскія арганізацыі. Паўсюдна быў арганізаваны збор гуманітарнай дапамогі — медыкаментаў, намётаў, прадуктаў і інш&lt;ref name=&quot;RBCkub&quot; /&gt;.

У Крым «''для абароны крымскіх рускіх ад прыгнёту''»&lt;ref&gt;[http://ru.tsn.ua/svit/na-kubani-mediki-i-kazaki-gotovyatsya-ehat-v-ukrainu-a-gazety-prizyvayut-brat-v-ruki-oruzhie-354102.html На Кубани медики и казаки готовятся ехать в Украину, а газеты призывают брать в руки оружие] — ТСН, 12 марта 2014&lt;/ref&gt; адправіліся рэестравыя [[Кубанскія казакі|казакі]] расійскага Кубанскага казацкага войска на чале з атаманам Мікалаем Далудай&lt;ref name=&quot;kuban&quot;&gt;[http://www.kuban.aif.ru/politic/1116883 «Своих не бросаем!»: регионы России готовы принять беженцев из Украины] — АиФ, 03/03/2014&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных расійскіх СМІ, іх колькасць дасягала некалькіх соцень&lt;ref&gt;[http://top.rbc.ru/viewpoint/14/03/2014/911290.shtml Краснодарский казак о «''Беркуте''», зайцах и особенностях «''полевого''» Крыма] — РБК, 14 марта 2014 г.&lt;/ref&gt;, пры гэтым у Крыме «''невядомыя ўзброеныя людзі''» ўзброілі іх агнястрэльнай зброяй&lt;ref name=&quot;RBCkub&quot;&gt;[http://top.rbc.ru/politics/16/03/2014/911344.shtml «''Крымская весна''» в России: шаги к воссоединению] — РБК, 16 марта 2014 г&lt;/ref&gt;.

Таксама ў Крым выязджалі актывісты усерасійскай палітычнай партыі «[[Родзіна (партыя, Расія)|Радзіма]]», якія прынялі тут удзел у фарміраванні «атрадаў самаабароны» і арганізавалі юрыдычныя прыёмныя для аказання дапамогі ўсім жадаючым у атрыманні расійскага грамадзянства&lt;ref name=&quot;RBCkub&quot; /&gt;.

Украінскія СМІ паведамлялі, што на баку крымскіх ўладаў прынялі ўдзел актывісты расійскай партыі {{нп3|Іншая Расія, партыя|«Іншая Расія»|ru|Другая Россия (партия)}} Эдуарда Лімонава. Сама партыя афіцыйна заявіла набор добраахвотнікаў для паездкі ў Крым&lt;ref name=&quot;OR&quot;&gt;[http://www.pravda.com.ua/news/2014/03/7/7017991/ У Донецьку й Криму сепаратизм розпалюють російські націоналісти й неонацисти?] — Українська правда, 07 березня 2014&lt;/ref&gt;.

== Крымская аперацыя ==
Украінскія эксперты і чыноўнікі сцвярджалі, што Масква на працягу многіх гадоў таемна рыхтавала план па анексіі Крымскага паўвострава, які і быў рэалізаваны ў самы цяжкі момант для Украіны, калі адбылося крывавае супрацьстаянне на Еўрамайдане&lt;ref name=&quot;готовилась к аннексии&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.bbc.com/ukrainian/features-russian-39025386|title=Как Россия готовилась к аннексии Крыма|date=2017-02-20|publisher=[[Украінская служба BBC]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230518130721/https://www.bbc.com/ukrainian/features-russian-39025386|archive-date=2023-05-18|access-date=2023-05-18|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Самай ранняй датай пачатку ўварвання называецца 20 лютага 2014 года&lt;ref name=&quot;UKRatUN&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=S/PV.7683&amp;Lang=R|title=7683-е заседание СБ ООН Четверг, 28 апреля 2016 года, 15 ч. 00 м. Нью-Йорк|archive-url=https://web.archive.org/web/20220513175851/https://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=S/PV.7683&amp;Lang=R|archive-date=2022-05-13|access-date=2022-07-28|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, пазначанае на расійскім медалі «За вяртанне Крыма». 20 лютага і расійскія, і ўкраінскія падраздзяленні былі прыведзены ў стан гатоўнасці. 22 і 23 лютага батальёны спецназу і ПДВ выйшлі са сваіх месцаў дыслакацыі, іншыя былі перакінутыя бліжэй да Керчанскага праліва&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Артыкул|спасылка=https://www.rand.org/pubs/research_reports/RR1498.html|аўтар=Michael Kofman, Katya Migacheva, Brian Nichiporuk, Andrew Radin, Olesya Tkacheva|загаловак=Lessons from Russia's Operations in Crimea and Eastern Ukraine|год=2017-05-09|мова=en|выдавецтва=RAND Corporation|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220608054100/https://www.rand.org/pubs/research_reports/RR1498.html|archivedate=2022-06-08}}&lt;/ref&gt;. Пуцін у апублікаваным у 2015 годзе тэлеінтэрв’ю сцвярджаў, што даручэнне «пачаць працу па вяртанні Крыма ў склад Расіі» аддаў пасля начной нарады 22—23 лютага 2014 г.&lt;ref name=&quot;FMSO&quot;&gt;{{Cite web|url=http://fmso.leavenworth.army.mil/Collaboration/international/McDermott/Brotherhood_McDermott_2015.pdf|title=Brothers Disunited: Russia's Use of Military Power in Ukraine|author=McDermott|work=FMSO|date=|publisher=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151102190004/http://fmso.leavenworth.army.mil/Collaboration/international/McDermott/Brotherhood_McDermott_2015.pdf|archivedate=2015-11-02|ref=McDermott2015}}&lt;/ref&gt;

Як стала вядома ў ноч з 20 на 21 лютага&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://crimea.comments.ua/news/2014/02/21/073039.html |title=Крымские депутаты собираются на срочное заседание — депутат — Крым.comments.ua |access-date=17 жніўня 2015 |archive-date=13 чэрвеня 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180613022359/http://crimea.comments.ua/news/2014/02/21/073039.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, прэзідыум Вярхоўнага савета Крыма спрабуе склікаць 21 лютага пазачарговую сесію парламента для абмеркавання пытання «''Аб грамадска-палітычнай сітуацыі ва Украіне''». Калі ж прыхільнікі Еўрамайдана паспрабавалі раніцай 21 лютага правесці каля будынка парламента акцыю-пікет «''супраць аддзялення Крыма ад Украіны''»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://crimea.comments.ua/news/2014/02/21/082718.html |title=Под стенами парламента АРК собираются протестовать против откола Крыма — Крым.comments.ua |access-date=17 жніўня 2015 |archive-date=16 снежня 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181216062827/http://crimea.comments.ua/news/2014/02/21/082718.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, ім перашкодзілі каля ста маладых людзей, якія назваліся актывістамі «Народна-вызвольнага руху»&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://lenta.ru/news/2014/02/21/fight/|title=У здания крымского парламента произошла потасовка|date=2014-02-21|publisher=Lenta.Ru|lang=ru|access-date=2014-02-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://15minut.org/article/v-krymu-proizoshla-potasovka-napali-na-aktivistov-evromajdan-krym-2014-02-21-11-2014-02-21-11-51-00 Возле крымского парламента произошла потасовка | Новости Крыма за 15 минут] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150630215737/http://15minut.org/article/v-krymu-proizoshla-potasovka-napali-na-aktivistov-evromajdan-krym-2014-02-21-11-2014-02-21-11-51-00 |date=30 чэрвеня 2015 }}&lt;br /&gt;[http://comments.ua/politics/453585-pod-zdaniem-verhovnoy-radi-krima.html Под зданием Верховной Рады Крыма началась бойня (ФОТО) | КОММЕНТАРИИ]&lt;br /&gt;[http://investigator.org.ua/news/118915/ Сторонников Евромайдана милиция увела от Верховной Рады Крыма | Центр журналистских расследований]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.0652.ua/news/480571 В Симферополе на митинги стали приходить с оружием]&lt;/ref&gt;.

За дзень да гэтага ў [[Чаркаская вобласць|Чаркаскай вобласці]] (Корсунь-Шаўчэнкаўскі раён) падвергліся нападу восем аўтобусаў з крымскімі антымайданаўцамі, што вярталіся з Кіева. Іх спынілі групы ўзброеных прыхільнікаў Майдана, пасля чаго чатыры аўтобусы былі спалены, дзясяткі крымчан атрымалі ўдары, пераломы, апёкі і чэрапна-мазгавыя траўмы, людзей падвяргалі зневажанням і здзекаванням&lt;ref&gt;[http://gigamir.net/news/kyiv/regions/pub623223 Крымских «защитников президента» заставляли петь гимн Украины] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150406023318/http://gigamir.net/news/kyiv/regions/pub623223 |date=6 красавіка 2015 }}&lt;/ref&gt;. У шэрагу СМІ было апублікавана зацвярджэнне, што падчас нападу каля трыццаці жыхароў паўвострава з розных раёнаў прапалі без вестак і як мінімум сямёра былі забітыя&lt;ref&gt;[http://vesti.ua/krym/45594-krymchane-rasskzali-o-korsun-shevchenkovskoj-tragedii Крымчане рассказали о Корсунь-Шевченковской трагедии. ВЕСТИ.ua, 02.04.14]&lt;/ref&gt;. Ужо раніцай 21 лютага галоўнае ўпраўленне МУС Украіны ў АР Крым заявіла, што паводле дадзенага выпадку быў зроблены афіцыйны запыт і праведзена «старанная праверка», вынікі якой, як сказана ў паведамленні ГУ МУС, «''сведчаць пра адсутнасць фактаў смерці жыхароў АР Крым на тэрыторыі Корсунь-Шаўчэнкаўскага раёна Чаркаскай вобласці''»&lt;ref&gt;[http://mvs.gov.ua/mvs/control/ark/ru/publish/article/127861 Информация СМИ не соответствует действительности. // ССО ГУМВД Украины в АР Крым, 21.02.2014]&lt;/ref&gt;. Ніякага расследавання непасрэдна пасля інцыдэнту не праводзілася, а па стане на канец ліпеня 2014 года якіх-небудзь звестак пра асобу людзей, пра гібель якіх заяўлялася раней, выяўлена не было&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nahnews.com.ua/70139-koshmar-v-novorossii-nachalsya-s-korsunskogo-pogroma/|title=Кошмар в Новороссии начался с «Корсуньского погрома»|author=Янкелевич Е.|date=2014-07-24|publisher=Харьков. Новостное агентство|access-date=2015-03-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20150317175313/http://nahnews.com.ua/70139-koshmar-v-novorossii-nachalsya-s-korsunskogo-pogroma/|archive-date=17 сакавіка 2015|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

24 лютага Севастопальскі гарсавет прызначыў грамадзяніна Расіі Аляксея Чалага мэрам Севастопаля. Некалькі атрадаў 810-й брыгады марской пяхоты РФ занялі гарадскую плошчу, парушыўшы Пагадненне пра знаходжанне флоту РФ на тэрыторыі Украіны. 25 лютага БДК «Мікалай Фільчанкаў» даставіў 200 вайскоўцаў [[Сілы спецыяльных аперацый Расійскай Федэрацыі|сіл спецыяльных аперацый Расійскай Федэрацыі]], верагодна з камандавання. Магчыма, што «Мікалай Фільчанкаў» пазней перавёз Віктара Януковіча з Крыма ў Расію&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;.

Днём 23 лютага старшыня Савета міністраў АРК {{нп3|Анатоль Уладзіміравіч Магілёў|Анатоль Магілёў|ru|Могилёв, Анатолий Владимирович}} заявіў журналістам на спецыяльна скліканым брыфінгу, што выканаўчыя органы ўлады АРК маюць намер выконваць рашэнні Вярхоўнай Рады Украіны, прынятыя пасля зрушэння Віктара Януковіча, а яе сілавыя структуры будуць падпарадкаваныя новым кіраўнікам адпаведных ведамстваў Украіны&lt;ref&gt;[http://www.kommersant.ru/doc/2415095 Власти Крыма будут выполнять решения Верховной рады] // Коммерсантъ, 23.02.2014&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://investigator.org.ua/news/119281/ Могилёв будет выполнять решения Верховной Рады Украины] // Центр журналистских расследований, 23.02.2014&lt;/ref&gt;.

24 лютага кіраўнік Севастопальскай гарадской адміністрацыі {{нп3|Уладзімір Рыгоравіч Яцуба|Уладзімір Яцуба|ru|Яцуба, Владимир Григорьевич}} абвясціў пра сваю адстаўку&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.sev.gov.ua/presscenter/newsregion/:article82599/|title=Новости региона|date=2014-02-24|publisher=Пресс-служба Севастопольской городской государственной администрации|access-date=2014-11-14|archive-url=https://archive.today/20140225235236/http://www.sev.gov.ua/presscenter/newsregion/:article82599/|archive-date=25 лютага 2014|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Пры гэтым Севастопальская гарадская дзяржаўная адміністрацыя (СГГА) выступіла са зваротам, назваўшы «''спробу шэрагу радыкальных арганізацый звярнуцца да майданнай дэмакратыі, абраць нелегітымныя органы ўлады''» незаконнай&lt;ref&gt;{{cite web|title=Администрация Севастополя: главы у нас нет, откуда возьмётся – не знаем|publisher=Slon.ru|date=2014-02-24|url=http://slon.ru/fast/world/sevastopol-ostalsya-bez-mera-1061514.xhtml}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/ukrainian/rolling_news_russian/2014/02/140224_ru_n_sevastopol_statement Севастопольская ГГА: попытки выбрать нелегитимные органы власти — незаконные]&lt;/ref&gt;. Абавязкі старшыні СГГА пасля адстаўкі Яцуба часова выконваў яго намеснік Фёдар Рубанаў.

Каля будынка СГГА адбыўся мітынг, удзельнікі якога запатрабавалі ўзаконіць прызначэнне Аляксея Чалага. Усе ўваходы і выхады ў адміністрацыю былі перакрытыя прысутнымі. Пасля перамоваў з гараджанамі Рубанаў паабяцаў перадаць справы Чаламу&lt;ref&gt;[http://sevnews.info/rus/view-news/Sevastopolcy-chut-ne-razgromili-administraciyu-no-vse-zhe-dobilis-obeshaniya-peredat-vse-dela-Alekseyu-CHalomu/13540 Севастопольцы чуть не разгромили администрацию, но все же добились обещания передать все дела Алексею Чалому] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161017182928/http://sevnews.info/rus/view-news/Sevastopolcy-chut-ne-razgromili-administraciyu-no-vse-zhe-dobilis-obeshaniya-peredat-vse-dela-Alekseyu-CHalomu/13540 |date=17 кастрычніка 2016 }}&lt;/ref&gt;. Падчас перамоваў аб перадачы паўнамоцтваў у будынку адміністрацыі з’явіліся супрацоўнікі СБУ і пракуратуры з ордэрам на арышт Чалага, але прысутныя ля будынка севастопальцы вымусілі сілавікоў парваць ордэр і пакінуць будынак&lt;ref&gt;[http://slon.ru/fast/world/narodnyy-mer-sevastopolya-pristupil-k-rabote-v-krym-prileteli-deputaty-gosdumy-1061796.xhtml «''Народный''» мэр Севастополя приступил к работе]&lt;/ref&gt;. Адначасова Севастопальскі гарадскі савет на пазачарговым пасяджэнні прыняў рашэнне аб стварэнні выканаўчага органа гарсавета — Севастопальскага гарадскога ўпраўлення па забеспячэнні жыццядзейнасці горада. Кіраўніком гарадскога кіравання і старшынёй гарадской каардынацыйнай рады, паўнамоцтвы якога вызначаны не былі, стаў Аляксей Чалы — за гэта прагаласавалі ўсе 49 прысутных дэпутатаў з 75 па спісе. Рашэнне апынулася кампрамісам паміж мясцовай уладай і пратэстоўцамі, якія патрабавалі прызначыць Чалага старшынёй гарвыканкама. Удзельнікі мітынгу вывесілі на абодвух флагштоках побач з адміністрацыяй расійскія сцягі&lt;ref&gt;{{cite web|title=У Севастополі міськрада створила виконком на чолі з громадянином Росії|publisher=Радио Свобода|date=2014-02-25|url=http://www.radiosvoboda.org/content/article/25275993.html|lang=uk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://new-sebastopol.com/news/novosti_sevastopolya/V_Sevastopole_deputati_sozdali_upravlenie_po_obespecheniyu_giznedeyatelnosti_i_pri_nem_koordinatsionniy_sovet В Севастополе депутаты создали управление по обеспечению жизнедеятельности и при нём координационный совет]&lt;/ref&gt;.

24 лютага прэзідыум ВС АРК прыняў «Заяву пра сітуацыю ў краіне», у якой адзначыў, што ў Крыме чакаюць хутчэйшага вырашэння крызісу, «''што падрывае эканамічную бяспеку дзяржавы''». Прызнаўшы важнасць пераходу палітычнага працэсу «''з вуліц і плошчаў у сцены Вярхоўнай Рады Украіны''» прэзідыум заявіў, што «''не менш важна, каб парламентарыі дзейнічалі строга ў рамках існуючага прававога поля, не пераходзячы тую грань, за якой легітымнасць рашэнняў, якія прымаюцца імі, можа быць пастаўлена пад сумнеў''», што, на думку прэзідыума нд АРК, «''пакуль ім удаецца не ў поўнай меры''»&lt;ref&gt;[http://crimea.gov.ru/act/11604 Заявление Президиума ВС АРК от 24 февраля 2014 года № 38-6/14-ПВР]&lt;/ref&gt;.

Позна ўвечары 24 лютага ў Сімферопаль прыбыла група дэпутатаў расійскай Дзярждумы на чале са старшынёй камітэта па справах СНД, еўразійскай інтэграцыі і сувязях з суайчыннікамі [[Леанід Эдуардавіч Слуцкі|Леанідам Слуцкім]]. У Сімферопалі іх сустракалі Сяргей Аксёнаў і Сяргей Цэкаў. Расійскія дэпутаты заявілі, што маюць намер правесці шэраг сустрэч з прадстаўнікамі крымскай улады па палітычнай сітуацыі на паўвостраве. Старшыня крымскага ўрада Анатоль Магілёў негатыўна адрэагаваў на мінулыя перамовы расійскіх і крымскіх дэпутатаў, заявіўшы, што любыя кантакты з замежнымі дыпламатамі і грамадзянамі на афіцыйным узроўні — гэта, паводле дзейснага заканадаўства, прэрагатыва МЗС Украіны&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://crimea.comments.ua/news/2014/02/25/143034.html |title=Ночные встречи депутатов Крыма и России за рамками правового поля — Могилёв — Крым.comments.ua |access-date=17 жніўня 2015 |archive-date=15 красавіка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190415132348/http://crimea.comments.ua/news/2014/02/25/143034.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.ruscrimea.ru/news.php?point=3439 Российские соотечественники Крыма встретились с делегацией депутатов Государственной Думы России] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160802143953/http://www.ruscrimea.ru/news.php?point=3439 |date=2 жніўня 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.ruscrimea.ru/news.php?point=3438 Сергей Цеков: Если дебилы в Киеве полезут в Крым, то пусть сами зададут себе вопрос о действиях России] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170327173033/http://ruscrimea.ru/news.php?point=3438 |date=27 сакавіка 2017 }}&lt;/ref&gt;. Паводле версіі «Цэнтра журналісцкіх расследаванняў», Леанід Слуцкі заявіў сваім суразмоўцам у Крыме, што Дзярждума гатовая падумаць пра далучэнне Крыму да Расіі, і паведаміў пра пачатк выдачы расійскіх пашпартоў па спрошчанай працэдуры&lt;ref name=autogenerated1&gt;{{Cite web |url=http://crimea.comments.ua/news/2014/02/25/144600.html |title=В крымском парламенте грозят убрать Могилёва за два дня — Крым.comments.ua |access-date=16 жніўня 2015 |archive-date=15 красавіка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190415132434/http://crimea.comments.ua/news/2014/02/25/144600.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://crimea.comments.ua/news/2014/02/25/095000.html |title=Россия не готовится массово раздавать паспорта в Крыму — Генконсул РФ — Крым.comments.ua |access-date=17 жніўня 2015 |archive-date=15 красавіка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190415143455/http://crimea.comments.ua/news/2014/02/25/095000.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Як паведаміў карэспандэнт «Цэнтра журналісцкіх расследаванняў», 25 лютага на пасяджэнні Прэзідыума Вярхоўнага Савета Крыма Сяргей Цэкаў падняў пытанне адстаўцы крымскага ўрада на чале з Анатолем Магілёвым у сувязі з тым, што ён выказаў гатоўнасць выконваць указанні Вярхоўнай Рады Украіны, і заявіў, што плануе «''вырашыць пытанне''» на працягу двух дзён&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;. Прэзідыум прыняў рашэнне пра скліканне на наступны дзень пазачарговага пленарнага пасяджэння нд АРК. Га пасяджэнні, у прыватнасці, чакаўся разгляд справаздачы пра дзейнасць крымскага ўрада ў 2013 годзе і пытання грамадска-палітычнай сітуацыі ў АРК&lt;ref&gt;[http://crimea.gov.ru/content/uploads/files/povestki/250214.pdf Повестка дня заседаний Верховной Рады Автономной Республики Крым на внеочередное пленарное заседание восьмой сессии 26 февраля 2014 года]&lt;/ref&gt;. У падрыхтаваным да пасяджэння праекце заявы ВС АРК абвяшчалася падтрымка суверэнітэту і тэрытарыяльнай цэласнасці Украіны, але ў той жа час выяўлялася «''катэгарычная нязгода''» з «''ушчамленнем правоў і свабод крымчан, гарантаваных дзяржавай''» і «''заганнай практыкай''» заканадаўчага зніжэння статусу аўтаноміі, а таксама прапаноўвалася запатрабаваць ад новых уладаў Украіны «''няўхільна выконваць канстытуцыйныя паўнамоцтвы''» АРК, уключаючы ўзгадненне прызначэння і вызвалення кіраўнікоў сілавых структур аўтаноміі&lt;ref&gt;[http://crimea.gov.ru/draft/3490 проект заявления ВР АРК от 26.02.2014 № 1110/30-10]&lt;/ref&gt;.

[[Файл:VOA-Crimea-Simferopol-airport.jpg|thumb|[[Узброеныя Сілы Расійскай Федэрацыі|Расійскія вайскоўцы]] з [[АК-74|АК-74М]] у форме без знакаў адрознення патрулююць {{нп3|Сімферопаль, аэрапорт|сімферопальскі аэрапорт|ru|Симферополь (аэропорт)}} 28 лютага 2014 года.]]

Як пішуць журналісты расійскай «Новай газеты», расійская ваенная аперацыя ў Крыме была праведзена ў перыяд з 26 лютага па 28 сакавіка 2014 года&lt;ref name=&quot;Ширяев&quot; /&gt;.

Ацэньваючы імавернага праціўніка, спецыялісты Мінабароны РФ мелі на ўвазе не толькі патэнцыял украінскіх УС, але і магчымае з’яўленне ў Крыме актывістаў паўвайсковых фарміраванняў. У прыватнасці, мелася аператыўная інфармацыя пра размяшчэнне ў Крыме групы «Правага сектара» і планах арганізацыі дыверсій на аб’ектах Чарнаморскага флоту. Чакаліся таксама акцыі, разлічаныя на прыцягненне ўвагі сусветных СМІ — захоп баявымі групамі закладнікаў і паланенне расійскіх вайскоўцаў. Улічвалася і імавернасць прымянення зброі з боку крымскіх татараў. Апошніх атрымалася нейтралізаваць праз прыцягненне да актыўнага дыялогу бачных прадстаўнікоў мусульманскай абшчыны Расіі&lt;ref name=&quot;Ширяев&quot; /&gt;.

Пачынаючы з 27 лютага на тэрыторыі Крыму разгортваюцца дзеянні шматлікіх узброеных фарміраванняў — з аднаго боку, гэта атрады самаабароны з мясцовых жыхароў, «беркутаўцаў», казакоў і прадстаўнікоў розных расійскіх грамадскіх арганізацый, якія прыбылі ў Крым па ўласнай ініцыятыве для «абароны суайчыннікаў»; з другога боку — групы добра ўзброеных і экіпіяваных людзей у вайсковай форме без знакаў адрознення, якія дзейнічалі аўтаномна, паводле загадаў уласнага кіраўніцтва, і не падпарадкоўваліся мясцовай уладзе. Аж да заканчэння крымскіх падзей гэтыя фарміраванні забяспечвалі кантроль над стратэгічнымі аб’ектамі і мясцовымі органамі ўлады, іх ахову і функцыянаванне, блакавалі ўкраінскія ваенныя аб’екты, воінскія часткі і штабы. Украінскія і заходнія СМІ, украінскія ўлады і кіраўніцтва заходніх дзяржаў з першых жа дзён з упэўненасцю гаварылі пра тое, што дзеянні падраздзяленняў расійскіх войскаў кваліфікуюцца, як агрэсія, ваеннае ўварванне і акупацыя. Расійскія афіцыйныя асобы аж да красавіка 2014 года адмаўляліся гэта прызнаваць публічна.

27 лютага асноўныя падзеі адбываліся ў Сімферопалі&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://news.allcrimea.net/news/2014/2/27/v-simferopole-zahvacheny-administrativnye-zdaniya-obnovlyaetsya-5954/ |title=Переворот в Крыму: хроника четверга |access-date=17 жніўня 2015 |archive-date=29 лістапада 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129031644/http://news.allcrimea.net/news/2014/2/27/v-simferopole-zahvacheny-administrativnye-zdaniya-obnovlyaetsya-5954/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; і на адміністрацыйных межах паміж АР Крым і Херсонскай вобласцю.

Рана раніцай, у 4 гадзіны 20 хвілін па мясцовым часе дзве групы невядомых асоб (па 10—15 чалавек у кожнай) захапілі будынкі Вярхоўнага савета АР Крым і Савета міністраў аўтаноміі&lt;ref&gt;[http://www.gp.gov.ua/ua/news.html?_m=publications&amp;_t=rec&amp;id=134900 Відкрито провадження за фактом захоплення у Криму будівель Верховної Ради та Ради Міністрів] // Генеральная прокуратура Украины, 27.02.2014&lt;/ref&gt;; паводле заявы дэпутата [[Сяргей Уладзіміравіч Куніцын|Сяргея Куніцына]], будынак захапілі каля 120 аўтаматчыкаў&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://interfax.com.ua/news/general/193083.html|title=Здание Совмина и парламента Крыма захватили 120 профессионально подготовленных лиц – нардеп Куницын|date=2014-02-27|publisher=Интерфакс-Украина|access-date=2014-02-28}}&lt;/ref&gt;; паводле дадзеных інтэрнэт-выдання Лента.ру, нападнікі былі ў поўнай баявой экіпіроўцы, але без знакаў адрознення&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/articles/2014/03/02/simferopol/ «''Крым почему-то стал русской землей''»]&lt;/ref&gt;. Над будынкамі былі паднятыя расійскія сцягі, а каля ўваходу з’явіліся барыкады. На думку ўкраінскага дэпутата, у мінулым намесніка міністра МУС Украіны і начальніка Галоўнага ўпраўлення МУС у Крыме [[Генадзь Генадзевіч Маскаль|Генадзя Маскаля]]&lt;ref name=&quot;mosk-all&quot;/&gt;, будынка Вярхоўнага Савета і Савета міністраў Крыму былі занятыя байцамі «''Беркута''» з Крыма і іншых рэгіёнаў, пазней фактычна гэта ж выказаў намеснік старшыні вярхоўнага савета АР Крым Сяргей Цэкаў&lt;ref name=&quot;цеков&quot; /&gt;. Паводле дапушчэнняў, якія выказваліся непасрэдна па слядах падзей, у захопе будынкаў Вярхоўнага Савета і Савета міністраў Крыму ўдзельнічаў ваенны спецназ з Севастопаляя&lt;ref name=&quot;marc&quot;&gt;{{cite web|url=http://news.liga.net/interview/politics/990660-marchuk_sovmin_i_parlament_kryma_zakhvatil_spetsnaz_iz_sevastopolya.htm|title=Марчук: Совмин и парламент Крыма захватил спецназ из Севастополя|date=2014-02-27|publisher=// Лига.Новости|access-date=2015-02-19}}&lt;/ref&gt;, былыя вайскоўцы, якія праходзілі службу ў спецпадраздзяленнях&lt;ref&gt;[http://sobesednik.ru/politika/20140302-maksim-shevchenko-idiotskie-formulirovki-politikov-nanosyat Максим Шевченко: Идиотские формулировки политиков наносят больший вред, чем необдуманные действия по вторжению в Крым] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150626103606/http://sobesednik.ru/politika/20140302-maksim-shevchenko-idiotskie-formulirovki-politikov-nanosyat |date=26 чэрвеня 2015 }} // «Собеседник»&lt;/ref&gt;, расійскія ваенныя&lt;ref name=&quot;Ширяев&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Ширяев2&quot; /&gt;.

Прэм’ер-міністр Анатоль Магілёў у эфіры ДТРК Крым заклікаў крымчан захоўваць спакой і запэўніў іх, што сітуацыя пад кантролем. Ён адзначыў, што невядомыя асобы вывелі на вуліцу людзей, якія на момант захопу знаходзіліся ў будынках, агрэсіі ў адносінах да іх не праяўлялі. Супрацоўнікам праваахоўных органаў, якія знаходзіліся на ахове будынкаў, была вернута табельная зброя. У сувязі з сітуацыяй, якая склалася ў Сімферопалі, быў абвешчаны выхадны дзень, для ўрэгулявання сітуацыі ў Крыме быў створаны штаб. Анатоль Магілёў заклікаў крымчан не набліжацца да захопленых будынкаў і захоўваць спакой, а ўсе палітычныя сілы — не дапусціць агрэсіі на вуліцах горада&lt;ref&gt;[http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20140227121603.shtml Захватившие здания Верховного совета и Совмина Крыма отказались вести переговоры] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150226165702/http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20140227121603.shtml |date=26 лютага 2015 }}&lt;/ref&gt;. У Крыму быў спынены рух аўтобусаў міжгародняга і прыгараднага транспарту, які паведамляўся з Сімферопалем&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://crimea.comments.ua/news/2014/02/27/143700.html |title=В Крыму остановлено движение автобусов |access-date=17 жніўня 2015 |archive-date=21 жніўня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170821122139/http://crimea.comments.ua/news/2014/02/27/143700.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Перастала працаваць Керчанская паромная пераправа&lt;ref&gt;[http://www.kerch.com.ru/articleview.aspx?id=35545 В Керчи остановилась паромная переправа]&lt;/ref&gt;.

У сувязі з захопам адміністрацыйных будынкаў па трывозе быў узняты асабісты склад унутраных войскаў і міліцыі. Цэнтр горада быў ачэплены міліцыяй, якая не прадпрымала ніякіх актыўных дзеянняў (пазней, зрэшты, праз ачапленне да парламента прарвалася некалькі сотняў прарасійскіх актывістаў)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://lenta.ru/news/2014/02/27/rus/|title=Названы захватчики парламента и правительства Крыма|date=2014-02-27|publisher=// Lenta.Ru|access-date=2014-02-28}}&lt;/ref&gt;.

Камандзір групы, якая захапіла адміністрацыйныя будынкі ў Сімферопалі, адмовіўся весці перамовы з Магілёвым, ён заявіў, што ў яго на гэта няма паўнамоцтваў. Захопнікі (паведамлялася, што гэта прадстаўнікі «самаабароны рускамоўных грамадзян Крыму») пазней прапусцілі ў будынак парламента дэпутатаў, якія правялі пазачарговую сесію. Урад Анатоля Магілёва быў адпраўлены ў адстаўку&lt;ref&gt;[http://investigator.org.ua/news/120134/ Депутаты ВР Крыма проголосовали за референдум о государственной самостоятельности АРК и отправили в отставку правительство Могилёва]&lt;/ref&gt;, а новым прэм’ер-міністрам Крыма быў прызначаны лідар «[[Рускае адзінства|Рускага адзінства]]» Сяргей Аксёнаў&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.interfax.ru/world/361702|title=Премьером Крыма стал лидер партии «Русское единство» Аксенов|date=2014-02-27|publisher=Интерфакс|access-date=2014-02-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Lenta.Ru&quot;&gt;{{cite web|url=http://lenta.ru/news/2014/02/27/crimea4/|title=Премьером Крыма избрали лидера «Русского единства»|date=2014-02-27|publisher=Lenta.Ru|access-date=2014-02-28}}&lt;/ref&gt;. Паводле афіцыйных заяў крымскіх улад, прызначэнне Аксёнава прэм’ерам было ўзгоднена з Віктарам Януковічам&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.unn.com.ua/ru/news/1310440-v-konstantinov-telefonom-pogodiv-iz-v-yanukovichem-glavu-uryadu-ark-s-kunitsin|title=В. Константинов по телефону согласовал с В. Януковичем главу правительства АРК - С. Куницын|publisher=УНН|date=27.02.2014|archive-url=https://archive.today/20140308094425/http://www.unn.com.ua/ru/news/1310440-v-konstantinov-telefonom-pogodiv-iz-v-yanukovichem-glavu-uryadu-ark-s-kunitsin|archive-date=8 сакавіка 2014|access-date=17 жніўня 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.kianews.com.ua/news/krymskiy-premer-naznachen-zakonno-parlament-ark Крымский премьер назначен законно, — парламент АРК]&lt;/ref&gt;, а за само рашэнне прагаласавалі 53 дэпутаты&lt;ref&gt;[http://www.rada.crimea.ua/news/27_02_14_6 В парламенте Крыма назначили нового премьера]&lt;/ref&gt;. Парламент АРК таксама прыняў рашэнне аб правядзенні ў Крыме [[рэферэндуму пра статус Крыму, 2014|рэферэндуму «''па пытаннях удасканалення статусу і паўнамоцтваў''» рэгіёну]]&lt;ref name=&quot;Lenta.Ru&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[http://www.gazeta.ru/politics/2014/02/27_a_5929021.shtml Онлайн-трансляция событий в Крыму после ночного захвата зданий парламента и совмина автономии]&lt;/ref&gt;, на які меркавалася вынесці пытанне: «''Аўтаномная Рэспубліка Крым валодае дзяржаўнай самастойнасцю і ўваходзіць у склад Украіны на аснове дагавораў і пагадненняў (за ці супраць)''». Прэзідыум парламента заявіў, што ва Украіне адбыўся «''неканстытуцыйны захоп улады радыкальнымі нацыяналістамі пры падтрымцы ўзброеных бандфармаванняў''», і ў гэтай сітуацыі Вярхоўны Савет «''прымае на сябе ўсю адказнасць за лёс Крыму''»&lt;ref name=&quot;Lenta.Ru&quot; /&gt;.

Паводле паведамленняў шэрагу СМІ і народных дэпутатаў Украіны&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.theinsider.ua/politics/5318a88e6e1c0/ |title=Сергей Куницын: Решение о присоединении Крыма к России можно протянуть только на штыках//Insider, 06.03.2014 |access-date=17 жніўня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220308165829/http://www.theinsider.ua/politics/5318a88e6e1c0/ |archive-date=8 сакавіка 2022 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://112.ua/politika/verhovnyy-sovet-kryma-ne-imel-prava-prinimat-resheniya-o-referendume-nardep-chornovolenko-27752.html Верховный Совет Крыма не имел права принимать решения о референдуме, — нардеп Чорноволенко//112.ua, 27.02.2014]&lt;/ref&gt;, кворум на пасяджэнні адсутнічаў. Дэпутат крымскага парламента Мікалай Сумулідзі, значыцца як галасавалы за правядзенне рэферэндуму і змену ўрада АРК, заявіў, што не прысутнічаў на галасаванні і тры месяцы не з’яўляўся ў Вярхоўным Савеце (апошняе пацвердзіў і [[Рэфат Абдурахманавіч Чубараў|Рэфат Чубараў]])&lt;ref&gt;[http://15minut.org/article/na-golosovanii-v-krymskom-parlamente-ne-bylo-i-poloviny-deputatov-2014-02-27-20-2014-02-27-20-59-00 На голосовании в крымском парламенте не было и половины депутатов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160103130509/http://15minut.org/article/na-golosovanii-v-krymskom-parlamente-ne-bylo-i-poloviny-deputatov-2014-02-27-20-2014-02-27-20-59-00 |date=3 студзеня 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;IOUA-quorum&quot;&gt;[http://investigator.org.ua/news/120109/ На сессии ВР Крыма нет кворума//Центр журналистских расследований, 27.02.2014]&lt;/ref&gt;. Паведамлялася, што пасля захопу будынкаў парламента і ўрада АРК іх афіцыйныя сайты былі адключаныя, а ў дэпутатаў, якія ўдзельнічалі ў пазачарговай сесіі, былі канфіскаваныя сродкі сувязі&lt;ref name=&quot;IOUA-quorum&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[http://interfax.com.ua/news/political/193266.html Точное количество крымских депутатов, которые принимали решения о референдуме и недоверии правительству, не известно] // Интерфакс-Украина&lt;/ref&gt;.

У дакументальным фільме 2015 года «''{{нп3|Крым. Шлях на Радзіму|Крым. Шлях на Радзіму|ru|Крым. Путь на Родину}}''» Уладзімір Пуцін пракаментаваў змену ўрада АР Крым наступным чынам: «''Нам трэба было забяспечыць працу прадстаўнічага органа ўлады, парламента Крыма. Для таго, каб гэты парламент мог сабрацца і ажыццявіць прадугледжаныя законам дзеянні, людзі павінны былі сябе адчуваць у бяспецы. Я хачу звярнуць вашу ўвагу на тое, што парламент Крыму быў абсалютна легітымным паўнавартасным прадстаўнічым органам улады Крыма, сфарміраваным задоўга да ўсялякіх складаных трагічных падзей. І вось гэтыя людзі сабраліся, прагаласавалі і абралі новага старшыні ўрада Крыму — Аксёнава Сяргея Валер’евіча. А юрыдычна дзеючы прэзідэнт Януковіч яго зацвердзіў &lt;…&gt; Вядома, усё, што заўгодна можна балбатаць языком і як заўгодна інтэрпрэтаваць ўсе гэтыя падзеі, але калі ўзяць і паглядзець з пункту гледжання прававога складніка, там камар носу не падточыць. Але для таго, каб стварыць умовы для людзей, каб яны не баяліся ні за сябе, ні за свае сем’і, трэба было забяспечыць іх бяспеку. І мы гэта зрабілі''»&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://tass.ru/politika/1831368|title=Владимир Путин: мы действовали в интересах русских людей и всей страны|date=2015-03-16|publisher=ТАСС|access-date=2015-06-26|archive-url=https://archive.today/20150626083113/http://tass.ru/politika/1831368|archive-date=26 чэрвеня 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Isthmus of Perekop map.png|thumb|right|[[Перакопскі перашыек]].]]

Раніцай 27 лютага{{efn|Паводле іншых дадзеных, байцы «Беркута» здзейснілі марш-кідок на Перакопскі перашыек яшчэ ў ноч з 24 на 25 лютага&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://new-sebastopol.com/news/novosti_sevastopolya/V_Sevastopole_vstretili_boytsov_Berkuta_stoyavshih_na_blokpostah_na_vezde_v_Krim |title= В Севастополе встретили бойцов «Беркута», стоявших на блокпостах на въезде в Крым |date=2014-03-20|publisher=// «''Новый Севастополь''»|access-date=2014-03-21}}&lt;/ref&gt;}} адбылася і іншая важная падзея — блакпосты на [[Перакопскі перашыек|Перакопскім перашыйку]] і на [[Паўвостраў Чангар|паўвостраве Чангар]]&lt;ref name=&quot;нв&quot;/&gt;, якія кантралююць аўтамабільны рух паміж Крымскім паўвостравам і Херсонскай вобласцю, былі занятыя байцамі крымскага «Беркута» і іх калегамі з іншых рэгіёнаў Украіны&lt;ref name=&quot;armyansk&quot;&gt;{{cite web|url=http://armyansk.info/news/news-archive/120-2014/4592-pod-armyansk-styanulis-siloviki-iz-berkuta |title= Под Армянск стянулись силовики из «''Беркута''» |date=2014-02-27|publisher=// armyansk.info|access-date=2014-03-14}}&lt;/ref&gt;. Як сцвярджаў народны дэпутат Вярхоўнай Рады Украіны Генадзь Маскаль, там «''выставілі бронетранспарцёры, выставілі гранатамёты, выставілі аўтаматы, кулямёты і таму падобнае[…] Прыехаць у аўтаномію іншымі сухапутнымі шляхамі немагчыма, толькі морам. Такім чынам, Крым цалкам заблакаваны''»&lt;ref name=&quot;armyansk&quot;/&gt;.

У ноч з 27 на 28 лютага паступілі паведамленні пра тое, што ў міжнародныя аэрапорты Севастопаля і Сімферопаля прыбылі «атрады самаабароны Крыму»&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://interfax.com.ua/news/general/193303.html|title=Группа вооружённых людей захватила симферопольский аэропорт|date=2014-02-28|publisher=Интерфакс-Украина|access-date=2015-02-27}}&lt;/ref&gt;. Пры гэтым аэрапорт Севастопаля «''Бельбек''» быў заблакаваны ўзброенымі людзьмі&lt;ref&gt;[http://www.interfax.ru/361740 Крымские отряды самообороны рассредоточились по периметру аэродрома Бельбек. Интерфакс, 28.02.2014]&lt;/ref&gt;, тады як аэрапорт «Сімферопаль» працягваў працу ў штатным рэжыме&lt;ref&gt;[http://www.interfax.ru/361715 Вооружённые люди покинули симферопольский аэропорт — представитель аэропорта. Интерфакс, 28.02.2014]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.interfax.ru/361749 Аэропорт «''Симферополь''» работает в штатном режиме. Интерфакс, 28.02.2014]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.kianews.com.ua/news/voennye-obespechivayut-bezopasnost-v-aeroportu-simferopolya-sluzhba-bezopasnosti-aeroporta Военные обеспечивают безопасность в аэропорту Симферополя, — служба безопасности аэропорта]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://news.allcrimea.net/news/2014/2/28/pod-sevastopolem-okolo-10-mashin-ural-chf-rf-blokirujut-aeroport-belbek-6042/ Под Севастополем около 10 машин «Урал» ЧФ РФ блокируют аэропорт Бельбек]&lt;/ref&gt;. У абодвух аэрапортах з «атрадамі самаабароны» суседнічалі супрацоўнікі МУС Украіны, ніякіх сутыкненняў паміж імі не адбывалася, зброя не прымянялася. Захопнікі аэрапортаў не хаваюць, што іх мэта — не пусціць у Крым кіраўнікоў сілавых ведамстваў Украіны. Кіраўнік МУС Украіны [[Арсен Барысавіч Авакаў|Арсен Авакаў]] заявіў на сваёй старонцы ў сетцы [[Facebook]], што аэрапорты захоплены расійскімі ваеннымі, і абвінаваціў Расію ва ўзброеным уварванні і акупацыі Крыма&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://crimea.comments.ua/news/2014/02/28/085331.html |title=Аэропорты в Крыму оккупированы российскими военными — Аваков |access-date=17 жніўня 2015 |archive-date=1 чэрвеня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190601053022/http://crimea.comments.ua/news/2014/02/28/085331.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Сілавое супрацьстаянне на авіябазе Бельбек, дзе дыслакавалася в/ч № 4515 — авіябрыгада пад камандаваннем палкоўніка Юрыя Мамчура&lt;ref&gt;[http://echo.msk.ru/blog/ebuntman/1271582-echo/ Авиабаза Бельбек]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://delo.ua/ukraine/voennye-otbili-napadenie-russkih-v-belbeke-minoborony-229038/?supdated_new=1394232949 Военные отбили нападение русских в Бельбеке — Минобороны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140308020014/http://delo.ua/ukraine/voennye-otbili-napadenie-russkih-v-belbeke-minoborony-229038/?supdated_new=1394232949 |date=8 сакавіка 2014 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://slon.ru/fast/russia/prorossiyskie-soldaty-otkryli-ogon-v-vozdukh-chtoby-ne-dat-ukrainskim-vernut-aerodrom-belbek-1066052.xhtml Пророссийские солдаты открыли огонь в воздух, чтобы не дать украинским вернуть аэродром Бельбек] // Slon&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.youtube.com/watch?v=lTAJjHRiJ_Y Противостояние у Бельбека: выстрелы и красный флаг]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.e-crimea.info/news/na-aerodrome-belbek-v-krymu-pri-popytke-zahvata-sklada-primenili-granaty |title=На аэродроме «Бельбек» в Крыму при попытке захвата склада применили гранаты |access-date=17 жніўня 2015 |archive-date=23 верасня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923221515/http://www.e-crimea.info/news/na-aerodrome-belbek-v-krymu-pri-popytke-zahvata-sklada-primenili-granaty |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.pravda.com.ua/rus/news/2014/03/4/7017448/ В «Бельбеке» оккупантов чуть оттеснили, переговоры продолжаются]&lt;/ref&gt;, — працягвалася аж да 22 сакавіка, калі авіябаза была ўзятая штурмам.

[[Файл:Airport Belbek.JPG|thumb|Авіябаза Бельбек.]]

Прэс-служба ЧФ РФ заявіла пра недатычнасць расійскіх вайскоўцаў да блакавання аэрадрома «Бельбек», прызнаўшы пры гэтым, што, «''з улікам нестабільнай абстаноўкі, якая складваецца вакол месцаў дыслакацыі частак Чарнаморскага флоту ў Крыме, а таксама месцаў кампактнага пражывання ваеннаслужачых і членаў іх сем’яў''», «''узмоцнена іх ахова падраздзяленнямі антытэрору са складу Чарнаморскага флоту''»&lt;ref&gt;[http://www.ura.ru/content/svrd/28-02-2014/news/1052175962.html Военнослужащие Черноморского флота РФ блокировали Балаклаву, а российские военные вертолёты прилетели на Украину.] URA.ru&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.interfax.ru/world/361794|title=Российские военнослужащие опровергли информацию об участии в блокировании аэродрома «Бельбек»|date=2014-02-28|publisher=Интерфакс|access-date=2015-01-23}}&lt;/ref&gt;.

Раніцай 28 лютага ўзброеныя людзі ў ваеннай форме захапілі дзяржаўнае прадпрыемства «Крымаэрарух», якое забяспечвае палёты самалётаў над тэрыторыяй паўвострава&lt;ref&gt;[http://www.radiosvoboda.org/content/article/25280143.html Російські військові захопили державне підприємство «Кримаерорух»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://comments.ua/politics/455114-rossiyskie-voennie-zahvatili.html Российские военные захватили госпредприятие «Крымаэрорух»]&lt;/ref&gt;. У той жа час ракетны катэр ЧФ РФ стаў на стаянку на знешнім рэйдзе Балаклаўскай бухты пад Севастопалем, чым фактычна заблакаваў выхад з бухты ў моры караблям і катэрам брыгады Дзяржаўнай памежнай службы Украіны&lt;ref&gt;[http://lb.ua/news/2014/02/28/257564_krimu_raketniy_kater_chf_rf.html В Крыму российский ракетный катер заблокировал выход из Балаклавской бухты]&lt;/ref&gt;. Тады ж, паводле звестак [[Дзяржаўная пагранічная служба Украіны|украінскіх пагранічнікаў]], вайскоўцы 810-й брыгады {{нп3|Марская пяхота Расіі|марской пяхоты|ru|Морская пехота России}} [[Чарнаморскі флот ВМФ Расіі|Чарнаморскага флоту Расіі]] блакавалі Севастопальскі атрад марской аховы пагранвойскаў у Балаклаве. Як патлумачылі ваенныя, гэта былі дзеянні па спыненні захопу зброі экстрэмістамі. Адбыўся таксама пералёт у Крым дзесяці расійскіх баявых верталётаў, якія прызямліліся ў раёне аэрапорта «Кача» (украінскі бок афіцыйна паведамілі толькі пра тры верталёты)&lt;ref name=&quot;Ширяев&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[http://interfax.com.ua/news/general/193415.html Военнослужащие ЧФ РФ блокировали пограничную часть в Балаклаве, российские вертолёты прилетели в Украину, нарушая двухсторонние соглашения — Госпогранслужба]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AC-3-3&quot;&gt;[http://lb.ua/news/2014/03/03/257947_gospogransluzhba_perechislila_sluchai.html В Севастополь зашли 4 корабля Северного и Балтийского флотов]&lt;/ref&gt;. Адбыўся захоп ваеннага аэрадрома ў пасёлку гарадскога тыпу Навафёдараўка (Сакскі раён)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://crimea.comments.ua/news/2014/02/28/153304.html |title=В Крыму захватывают военный аэродром |access-date=17 жніўня 2015 |archive-date=21 жніўня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170821123233/http://crimea.comments.ua/news/2014/02/28/153304.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. КамАЗы з узброенымі людзьмі без знакаў адрознення пачалі дзяжурства ў Сімферопалі ў вайсковай частцы на вуліцы Крэйзер і ў раёне размяшчэння палігона НИТКА і аэрадрома ВМСУ (Сакі)&lt;ref&gt;[http://investigator.org.ua/news/120325/ В Симферополе и Саках у воинских частей дежурят автомобили с вооружёнными людьми]&lt;/ref&gt;.

Раніцай будынкі парламента і ўрада Крыму былі па-ранейшаму ачэплены міліцыяй. Ва ўрадавы квартал прапускалі толькі работнікаў крам і ўстаноў, што размешчаны на прылеглых да будынка вуліцах. Прызначаны на пасаду прэм’ер-міністра АР Крым Сяргей Аксёнаў прыступіў да сваіх абавязкаў. Да вечара, на фоне ваеннай аперацыі і блакавання асноўных шляхоў, якія злучаюць Крым са знешнім светам, новы ўрад АР Крым быў сфарміраваны і зацверджаны парламентам&lt;ref name=&quot;vs&quot;&gt;{{cite web|url=http://crimea.gov.ru/news/28_02_14_6 |title=В Крыму утвердили состав Совета министров|date=2014-02-28|publisher=// Сайт Государственного Совета Республики Крым |access-date=2014-03-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://news.allcrimea.net/news/2014/2/28/zahvat-kryma-onlain-obnovlyaetsya-6054/ Хроника последнего дня зимы в Крыму: захваты аэропортов и новый кабмин]&lt;/ref&gt;; паводле афіцыйных дадзеных, за гэта рашэнне прагаласавала 68 дэпутатаў з 69 зарэгістраваных&lt;ref name=&quot;vs&quot; /&gt;.

Узброеныя людзі без знакаў адрознення з’явіліся ў раёне дзяржаўнай тэлерадыёкампаніі «Крым» і ўсталявалі ахову па перыметры тэрыторыі&lt;ref name=&quot;GTRKK&quot;&gt;[http://investigator.org.ua/news/120348/ ГТРК «Крым» под контролем российских военных]&lt;/ref&gt;. Увечары узброеныя людзі занялі ДТРК «Крым» і паведамілі персаналу, што яны будуць ахоўваць кампанію. Пазней тое ж адбылося ў тэлерадыёкампаніі «Ялта». Там у захопе ўдзельнічала 30 аўтаматчыкаў. З хвіліны на хвіліну чакаўся захоп тэлекампаніі «ATR»&lt;ref name=&quot;GTRKY&quot;&gt;[http://news.allcrimea.net/news/2014/2/28/v-krymu-zahvatyvajut-telekompanii-6129/ В Крыму захватывают телекомпании]&lt;/ref&gt;.

У сувязі з захопам невядомымі асобамі некалькіх вузлоў сувязі ў Крыме ААТ {{нп3|Укртелеком|«Укртелеком»|ru|Укртелеком}} афіцыйна паведаміла пра страту тэхнічнай магчымасці забяспечваць сувязь паміж паўвостравам і астатняй тэрыторыяй Украіны, а таксама, імаверна, на самым паўвостраве. У выніку дзеянняў невядомых былі фізічна пашкоджаны некалькі валаконна-аптычных магістральных кабеляў кампаніі. Як следства, у Крыму было практычна спынена прадастаўленне паслуг фіксаванай тэлефоннай сувязі, а таксама доступу да сеткі Інтэрнэт і мабільнай сувязі&lt;ref&gt;[http://news.allcrimea.net/news/2014/2/28/ukrtelekom-ofitsialno-podtverdil-o-blokirovanii-svyazi-v-krymu-6126/ Укртелеком официально подтвердил о блокировании связи в Крыму]&lt;/ref&gt;.

У Сімферопалі каля 60 актывістаў заблакавалі ўваход на тэрыторыю пастаяннага прадстаўніцтва прэзідэнта Украіны ў АРК, пратэстуючы супраць прызначэння Аляксандрам Турчынавым [[Сяргей Уладзіміравіч Куніцын|Сяргея Куніцына]] на пасаду прадстаўніка прэзідэнта&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kianews.com.ua/news/v-simferopole-piketchiki-zablokirovali-predstavitelstvo-prezidenta|title=В Симферополе пикетчики заблокировали Представительство президента|date=2014-02-28|publisher=Крымское информационное агентство|access-date=2014-02-28}}&lt;/ref&gt;. У той жа дзень&lt;ref name=&quot;IFAvr&quot; /&gt;, без узгаднення з Вярхоўным саветам АР Крым, новыя ўкраінскія ўлады прызначылі Ігара Аўруцкага начальнікам Галоўнага ўпраўлення ўнутраных спраў у АРК&lt;ref name=&quot;cgr1314&quot; /&gt;.

У другой палове дня, паводле інфармацыі расійскіх СМІ, украінскія ўлады зачынілі паветраную прастору над Сімферопалем. Аэрапорт Сімферопаля цэлыя суткі не прымаў і не адпраўляў самалёты&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1012574|title=Воздушное пространство над аэропортом Симферополя закрыто|date=28 февраля, 22:37|publisher=ИТАР-ТАСС|access-date=2015-03-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1014436 В аэропорт Симферополя прибыл первый после открытия воздушной зоны рейс из Киева]&lt;/ref&gt;. Агенцтва «[[Reuters]]» паведаміла пра закрыццё паветранай прасторы над усім Крымам&lt;ref&gt;[http://www.reuters.com/article/2014/02/28/ukraine-crisis-airspace-idUSL1N0LX1U520140228 Ukrainian airline says Crimean airspace closed] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140607001232/http://www.reuters.com/article/2014/02/28/ukraine-crisis-airspace-idUSL1N0LX1U520140228 |date=7 чэрвеня 2014 }}&lt;/ref&gt;.

28 лютага на тэрыторыі [[Керчанская паромная пераправа|Керчанскай паромнай пераправы]] з’явілася некалькі дзясяткаў узброеных аўтаматамі, кулямётамі і снайперскімі вінтоўкамі людзей у палявой форме без знакаў адрознення, якія прыехалі на шасці «Уралах» з расійскімі нумарамі&lt;ref&gt;[http://kerch.fm/2014/03/01/u-kerchenskoy-paromnoy-perepravy-dezhuryat-rossiyskie-voennye-s-oruzhiem.html У Керченской паромной переправы стоят российские военные с оружием] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151013100421/http://kerch.fm/2014/03/01/u-kerchenskoy-paromnoy-perepravy-dezhuryat-rossiyskie-voennye-s-oruzhiem.html |date=13 кастрычніка 2015 }} // Kerch.FM, 1.03.2014&lt;/ref&gt;.

Паводле сцвярджэння пастаяннага прадстаўніка прэзідэнта Украіны ў Крыме Сяргея Куніцына, вечарам 28 лютага на авіябазе Гвардзейскае блізу Сімферопаля прызямлілася 13 ваенна-транспартных самалётаў [[Іл-76]], у кожным з якіх знаходзілася каля 150 расійскіх дэсантнікаў. Куніцын расцаніў тое, што адбывалася ў Крыме, як узброенае ўварванне Расіі&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://echo.msk.ru/news/1268904-echo.html|title=Постпред президента Украины в Крыму заявляет о прибытии на полуостров 13 самолётов Ил-76 с российскими десантниками|date=2014-03-01|publisher=Эхо Москвы|access-date=2014-03-01}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных Дзяржпагранслужбы Украіны, такіх самалётаў было восем&lt;ref name=&quot;AC-3-3&quot; /&gt;, паводле слоў в. а. міністра абароны Украіны Ценюха, самалётаў Іл-76 было ўсяго сем, а паводле звестак журналістаў «Новай газеты», — толькі пяць&lt;ref name=&quot;Ширяев&quot; /&gt;. Паводле звестак «Новай газеты», для ўдзелу ў аперацыі былі прыцягнуты сілы спецназа і асобныя падраздзяленні ПДВ з Пскова, Тулы, Ульянаўска&lt;ref name=&quot;Ширяев&quot; /&gt;, а таксама «''спецыяльна завезеныя ў Крым грамадзянскія асобы''», якія «''выконвалі па гэтым плане ролю мірнага насельніцтва, рашуча падтрымаўшы расійскую армію пры захопе аб’ектаў''»&lt;ref name=&quot;Ширяев2&quot;&gt;{{Cite web |title=Валерий Ширяев. «''Крым. Год спустя. Что мы знаем теперь''». Новая газета, № 18, 20 февраля 2015 |url=http://www.novayagazeta.ru/politics/67348.html |access-date=19 жніўня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220423052033/http://www.novayagazeta.ru/politics/67348.html |archive-date=23 красавіка 2022 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Як заявіў у 2015 годзе прэзідэнт РФ Уладзімір Пуцін, падчас крымскіх падзей міністэрству абароны РФ было даручана «''пад выглядам узмацнення аховы нашых ваенных аб’ектаў у Крыме перакінуць туды спецпадраздзяленні галоўнага выведупраўлення і сілы марской пяхоты, дэсантнікаў''» для блакавання і раззбраення ўкраінскіх вайсковых частак&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://ria.ru/defense_safety/20150315/1052653521.html|title=Путин: силы ГРУ и морпехи посылались в Крым разоружать армию Украины|date=2015-03-15|publisher=РИА Новости|access-date=2015-06-18|archive-url=https://archive.today/20150618152248/http://ria.ru/defense_safety/20150315/1052653521.html|archive-date=2015-06-18}}&lt;/ref&gt;.

У ноч з 28 лютага на 1 сакавіка пачалося блакіраванне ўкраінскіх вайсковых частак у Крыме «атрадамі самаабароны» і ўзброенымі людзьмі без знакаў адрознення. Карэспандэнт украінскага тэлеканала «[[Інтэр (тэлеканал)|Інтэр]]» Раман Бочкала паведаміў, што «''паўсюдна ў вайсковых частках Крыма ідуць перамовы. Прыязджаюць расійскія ваенныя і патрабуюць ад камандзіраў перападпарадкавана крымскаму ўраду. А ўлічваючы, хто яго ўзначальвае, то, па сутнасці, Маскве. Задача — вывесці войска з-пад кантролю Кіева. Добрая навіна: калі гэта адбудзецца, вайны не будзе. Дрэнная навіна: Украіна страціць Крым''»&lt;ref name=&quot;Siege-1-3&quot;&gt;[http://news.allcrimea.net/news/2014/3/1/osada-kryma-hronika-subboty-6174/ Крым в осаде: хроника субботы]&lt;/ref&gt;.

У прыватнасці, з выкарыстаннем сілы быў захоплены аэрадром «Кіраўскае», дзе размяшчалася рота асобнага батальёна марской пяхоты ў складзе 43 вайскоўцаў і шасці бронетранспарцёраў БТР-80. Да аэрадрома прыбыла група расійскіх вайскоўцаў на грузавых аўтамабілях і БТР у суправаджэнні казакоў. Казакі растлумачылі, што асцерагаюцца прыбыцця на аэрадром самалётаў з дэсантнікамі з цэнтральных і заходніх рэгіёнаў Украіны. Пасля захопу аэрадрома было выведзена са строю абсталяванне для кіраўніцтва палётамі&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.e-crimea.info/news/rossiyskie-soldaty-vyveli-iz-stroya-oborudovanie-aerodroma-v-krymu |title=Российские солдаты вывели из строя оборудование аэродрома в Крыму |access-date=19 жніўня 2015 |archive-date=23 верасня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923221551/http://www.e-crimea.info/news/rossiyskie-soldaty-vyveli-iz-stroya-oborudovanie-aerodroma-v-krymu |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Map of the Crimea - RU.png|thumb|Крым.]]

1 сакавіка цэнтр Сімферопаля знаходзіўся пад кантролем узброеных людзей, па вуліцах раз’язджалі ваенныя грузавікі, ля будынка парламента былі выстаўлены два кулямётныя гнязды. «[[Ветлівыя людзі]]» у форме без знакаў адрознення блакавалі адміністрацыйныя будынкі і аб’екты інфраструктуры. У іх лік акрамя будынка ўрада і Вярхоўнага савета Крыма ўвайшлі аэрапорт, тэлерадыёстанцыі, аб’екты «Укртелекома»&lt;ref name=&quot;Ширяев&quot; /&gt;, ваенкаматы&lt;ref&gt;[http://vesti-ukr.com/krym/40425-v-simferopole-neizvestnye-zablokirovali-centralnyj-voenkomat В Симферополе неизвестные заблокировали центральный военкомат]&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Selbstverteidigung auf der Krim, März 2014.jpg|міні|Ахова ўрадавых устаноў «атрадам самаабароны» ў Сімферопалі. 2 сакавіка 2014 года.]]

Раніцай новы кіраўнік крымскай міліцыі з групай суправаджаючых асоб з’явіўся ў Сімферопалі і паспрабаваў прарвацца ў будынак ГУУС, але быў спынены «атрадам самаабароны»&lt;ref&gt;[http://society.lb.ua/accidents/2014/03/01/257781_genkonsul_rossii_krimu.html Генконсул России в Крыму не подтверждает информацию о жертвах среди россиян]&lt;/ref&gt;. На першым пасяджэнні крымскага ўрада ў новым складзе Сяргей Аксёнаў паведаміў, што ўлады Крыму наладзілі супрацоўніцтва з Чарнаморскім флотам па сумеснай ахове жыццёва важных аб’ектаў. У сувязі са спробай Аўруцкага прарвацца ў будынак ГУУС Аксёнаў перападпарадкаваў сабе ўсе сілавыя структуры на тэрыторыі Крыму&lt;ref&gt;[http://www.newsru.com/world/01mar2014/simferopol.html Центр Симферополя взяли под контроль вооружённые люди, на улицах — военные грузовики]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.kianews.com.ua/news/centr-simferopolya-polnostyu-okruzhen-voennymi Центр Симферополя полностью окружен военными] // Крымское информационное агентство, 1.03.2014&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Все службы Симферополя работают в штатном режиме, — Агеев |url=http://www.3652.ru/news/484491 |access-date=19 жніўня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180805082806/https://www.3652.ru/news/484491 |archive-date=5 жніўня 2018 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; і, «''разумеючы сваю адказнасць за жыццё і бяспеку грамадзян''», звярнуўся да прэзідэнта Расіі Уладзіміра Пуціна з просьбай «''аб аказанні садзейнічання ў забеспячэнні міру і спакою на тэрыторыі АРК''», паколькі «''ў выніку гэтага прызначэння [Аўруцкага кіраўніком крымскай міліцыі], а таксама наяўнасці на тэрыторыі аўтаноміі неапазнаных узброеных груп, баявой тэхнікі і няздольнасці сілавых структур, размешчаных у АРК, эфектыўна кантраляваць сітуацыю, на тэрыторыі Крыму з’явіліся беспарадкі''»&lt;ref name=&quot;cgr1314&quot;&gt;{{cite news|url=http://crimea.gov.ru/news/01_03_14|title=Обращение Председателя Совета министров АРК Сергея Аксенова|publisher=Пресс-служба Верховного Совета АРК|date=2014-03-01|access-date=2014-11-08|archive-url=https://archive.today/20141108181412/http://crimea.gov.ru/news/01_03_14|archive-date=2014-11-08}}&lt;/ref&gt;.

В. а. міністра абароны Украіны [[Ігар Іосіфавіч Ценюх|Ігар Ценюх]] заявіў на пасяджэнні ўрада, што Расія павялічыла свой ваенны кантынгент у Крыме на шэсць тыс. вайскоўцаў, груба парушыўшы існуючыя пагадненні. Паводле яго слоў, на паўвостраў было перакінута таксама каля 30 расійскіх [[БТР-80]], расійскія вайскоўцы блакуюць адміністрацыйныя будынкі і ваенныя часткі, што таксама груба парушае дамоўленасці, у тым ліку [[Будапешцкі мемарандум|Будапешцкага мемарандума]]&lt;ref&gt;[http://www.unn.com.ua/ru/news/1311111-rf-zbilshila-zbroyni-sili-v-krimu-na-6-tis-soldativ-i-porushila-ugodu-minoboroni РФ увеличила вооружённые силы в Крыму на 6 тыс. солдат и нарушила соглашение — Минобороны] // УНН, 01.03.2014&lt;/ref&gt;.

Тым часам у порт Феадосіі зайшоў расійскі дэсантны карабель «Зубр». Невядомыя ўзброеныя людзі ачапілі ваенную базу спецпадраздзялення «Тыгр» у пасёлку Краснакаменка пад Феадосіяй. Вайскоўцы ЧФ канчаткова заблакіравалі памежную частку ў Балаклаве і прапанавалі ўкраінскім пагранічнікам пакінуць частку на сваіх караблях, перадаўшы яе цалкам пад кантроль расійскіх вайскоўцаў. Украінскі бок прапанову прыняў&lt;ref name=&quot;Siege-1-3&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[http://lb.ua/news/2014/03/01/257739_pogranichnaya_chast_balaklave.html Пограничная часть в Балаклаве перешла под контроль российских войск]&lt;/ref&gt;. У Джанкоі расійскія войскі занялі былы аэрадром. У Крым па трасе Харкаў-Сімферопаль працягваюць прыбываць аўтамабілі з расійскімі «казакамі», якія робяць «перавалачны» прыпынак у Джанкоі&lt;ref&gt;[http://investigator.org.ua/news/120487/ В Джанкое российские войска заняли бывший аэродром]&lt;/ref&gt;.

1 сакавіка, без дазволу адміністрацыі Дзяржаўнай пагранічнай службы Украіны, ў порт Севастопаля ўвайшлі два вялікія дэсантныя караблі Балтыйскага флоту Расійскай Федэрацыі «Калінінград» і «Мінск». 2 сакавіка гэтага года ў г. Севастопаль зайшлі вялікія дэсантныя караблі «[[Аленегорскі гарняк]]» Паўночнага флоту і «Георгій Пераможца» Балтыйскага флоту Расійскай Федэрацыі&lt;ref name=&quot;AC-3-3&quot; /&gt;. У далейшым гэтыя караблі выкарыстоўваліся пры перакідцы тэхнікі ў Крым з Наварасійска&lt;ref&gt;[http://investigator.org.ua/news/121018/ За сутки в Крыму разгрузилось уже пять кораблей РФ]&lt;/ref&gt;.

Вечарам 1 сакавіка, пасля зваротаў ад Сяргея Аксёнава і Віктара Януковіча, прэзідэнт Расіі Уладзімір Пуцін звярнуўся ў Савет Федэрацыі па выкарыстанне расійскіх войскаў на тэрыторыі Украіны «''да нармалізацыі грамадска-палітычнай абстаноўкі ў гэтай краіне''»&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kremlin.ru/news/20353|title=Владимир Путин внёс обращение в Совет Федерации Федерального Собрания Российской Федерации|date=01.03.2014|publisher=Официальный сайт Президента России|access-date=2014-03-02}}&lt;/ref&gt;. Прычыны запыту, абвешчаныя ў звароце, — экстраардынарная сітуацыя, якая склалася ва Украіне і пагроза жыццю грамадзян Расіі і асабістага складу вайсковага кантынгенту Узброеных Сіл РФ, які дыслакуецца на тэрыторыі Украіны. Савет Федэрацыі на пазачарговым пасяджэнні аднагалосна 90 галасамі (100 % прысутных, 54,2 % складу палаты) даў згоду на выкарыстанне расійскіх войскаў ва Украіне&lt;ref&gt;[http://council.gov.ru/media/files/41d4c8b9772e9df14056.pdf Стенограмма 347 (внеочередного) заседания Совета Федерации от 01.03.2014]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AllowMil&quot;&gt;[http://council.gov.ru/press-center/news/39851/ Совет Федерации дал согласие на использование Вооружённых Сил России на территории Украины]&lt;/ref&gt;.

Дэпутаты гарадскога савета Севастопаля прагаласавалі за тое, каб не падпарадкоўвацца рашэнням новых улад Украіны: «''У цяперашняй сітуацыі, выкарыстоўваючы словы класіка, у нас, дэпутатаў, якія выказваюць волю народа, застаўся толькі адзін выбар: або прамаўчаць, глядзець, як прыніжаюць наш „Беркут“, як узброеныя бандыты атрымліваюць пасады ў міністэрствах Украіны, або дзейнічаць''». Дэпутаты таксама прагаласавалі за падтрымку правядзення ў Крыме рэферэндуму пра статус аўтаноміі і надзялілі адпаведнымі паўнамоцтвамі каардынацыйны савет Севастопаля па абароне і забеспячэнню жыццядзейнасці горада&lt;ref&gt;[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1014091 Депутаты горсовета Севастополя проголосовали за неподчинение киевским властям]&lt;/ref&gt;.

Тым часам у Крыме, пасля сустрэчы з Аксёнавым, Аўруцкі падаў у адстаўку, а новым кіраўніком крымскай міліцыі быў прызначаны Сяргей Абісаў&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://crimea.comments.ua/news/2014/03/01/171500.html |title=Авруцкий подал в отставку. В Крыму снова поменялся Глава МВД |access-date=19 жніўня 2015 |archive-date=21 жніўня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170821031702/http://crimea.comments.ua/news/2014/03/01/171500.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

На працягу ночы ва ўкраінскія воінскія часткі, дыслакаваныя на тэрыторыі Крыму, прыязджалі невядомыя «''перамоўшчыкі''», якія прапаноўвалі ўкраінскім вайскоўцам не аказваць супраціву ваеннаслужачым ВС РФ, скласці зброю і перайсці на бок «''законнай улады Крыму''», абяцаючы забяспечыць годныя ўмовы службы і сацыяльную абарону. У залежнасці ад сітуацыі, перамоўшчыкі ўгаворамі або сілай прымушалі выдаць ім зброю і боепрыпасы і вывозілі іх на грузавіках&lt;ref&gt;[http://interfax.com.ua/news/general/193743.html Российские военные в Крыму вывозят оружие из двух воинских частей ВСУ — источник]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://investigator.org.ua/news/120668/ Военнослужащие ЧФ сутки блокируют военные склады флота Украины. Журналистов просят о поддержке]&lt;/ref&gt;.

Так, раніцай 2 сакавіка намеснік камандуючага Паўднёвай ваеннай акругай РФ і намеснік камандзіра 810-й брыгады марской пяхоты ЧФ прад’явілі ўльтыматум 1-му батальёну марской пяхоты ВМС Украіны ў Феадосіі — на працягу гадзіны скласці зброю і перадаць расійскім вайскоўцам склады&lt;ref&gt;[http://investigator.org.ua/news/120520/ Война идет: ультиматум сложить оружие морпехам в Феодосии предъявил замком Южного ВО России]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.e-crimea.info/news/blokirovannyy-v-feodosii-batalon-morpehov-obestochili |title=Блокированный в Феодосии батальон морпехов обесточили |access-date=19 жніўня 2015 |archive-date=23 верасня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923221316/http://www.e-crimea.info/news/blokirovannyy-v-feodosii-batalon-morpehov-obestochili |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.e-crimea.info/news/blokirovannyy-v-feodosii-batalon-morpehov-ostalsya-bez-podvoza-produktov/ |title=Блокированный в Феодосии батальон морпехов остался без подвоза продуктов |access-date=19 жніўня 2015 |archive-date=23 верасня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923221327/http://www.e-crimea.info/news/blokirovannyy-v-feodosii-batalon-morpehov-ostalsya-bez-podvoza-produktov/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://lb.ua/news/2014/03/07/258663_feodosii_vtoruyu_nedelyu_blokiruyut.html В Феодосии вторую неделю блокируют батальон морской пехоты]&lt;/ref&gt;. У Севастопалі быў блакіраваны штаб ВМС Украіны, будынак быў абясточаны&lt;ref name=&quot;Пикет&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[http://sevastopolnews.info/2014/03/lenta/sobytiya/069215361/ Штаб флота ВМС в Севастополе отключили от света] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171225043007/http://sevastopolnews.info/2014/03/lenta/sobytiya/069215361/ |date=25 снежня 2017 }}&lt;/ref&gt;. Была блакіраваная 36-я брыгада берагавых войскаў, якая дыслакуецца ў с. Перавальным (Сімферопальскі раён)&lt;ref&gt;[http://investigator.org.ua/news/120529/ Украинские военные в Перевальном будут стоять насмерть при штурме российским спецназом. Приглашают журналистов быть свидетелями]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.pavda.com.ua/rus/news/2014/03/3/7017366/ В России подтвердили, что часть в Перевальном блокируют русские солдаты]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://investigator.org.ua/news/120602/ Бойцы российского спецназа в Перевальном отошли от КПП бригады береговых войск Украины]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://news.allcrimea.net/news/2014/3/3/v-perevalnom-zhenshiny-i-samooborona-vstanut-za-mir-zhivym-shitom-6342/ В Перевальном женщины и самооборона встанут за мир живым щитом // Новости Крыма, 03.03.2014]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://interfax.com.ua/news/general/195198.html Бригада береговой обороны ВМС Украины не будет выполнять никаких ультиматумов — командование части]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://korrespondent.net/ukraine/politics/3317159-bryhada-berehovoi-oborony-vms-ukrayny-ne-budet-vypolniat-nykakykh-ultymatumov-zaiavlenye Бригада береговой обороны ВМС Украины не будет выполнять никаких ультиматумов — заявление]&lt;/ref&gt;.

3 сакавіка ўкраінскі сцяг быў зняты ў в/ч А-0669 (батальён марской пяхоты ВМС Украіны ў Керчы), украінскія і расійскія вайскоўцы пачалі сумеснае нясенне варты&lt;ref name=&quot;KerSeaGuard&quot;&gt;[http://www.radiosvoboda.org/content/article/25283914.html Невідомі у масках захопили територію Керченської морської охорони] — Радио Свобода&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://korrespondent.net/ukraine/politics/3317080-rossyiskye-voennye-vydvynuly-ultymatum-ukraynskym-morpekham-v-kerchy Российские военные выдвинули ультиматум украинским морпехам в Керчи]&lt;/ref&gt;.

Да вечара 2 сакавіка бяскроўна былі захоплены штабы Азова-Чарнаморскага рэгіянальнага кіравання і Сімферопальскага пагранічнага атрада Пагранслужбы Украіны&lt;ref&gt;[http://interfax.com.ua/news/general/193872.html В Крыму захвачены штабы погранвойск — Госпогранслужба Украины] // Интерфакс-Украина&lt;/ref&gt;, усталяваны кантроль над адным з украінскіх дывізіёнаў СПА ў раёне мыса Фіялент&lt;ref name=&quot;Ширяев&quot; /&gt;.

У ноч з 2 на 3 сакавіка ў зале пасяджэнняў Крымскага савета міністраў адбылася цырымонія прыняцця прысягі шэрагам кіраўнікоў сілавых ведамстваў. На вернасць народу Крыму прысягнулі начальнік Службы бяспекі Пётр Зіма, начальнік Галоўнага ўпраўлення ўнутраных спраў Сяргей Абісаў, начальнік Галоўнага ўпраўлення Службы па надзвычайных сітуацыях Сяргей Шахаў і выконваючы абавязкі начальніка пагранічнай службы Віктар Мельнічэнка (раней — першы намеснік начальніка Азова-Чарнаморскага рэгіянальнага кіравання Дзяржпагранслужбы Украіны). Раней, 2 сакавіка, прысягу прыняў контр-адмірал Дзяніс Беразоўскі, прызначаны камандуючым ВМС Крыму&lt;ref name=&quot;oath&quot; /&gt;. Паводле слоў Аксёнава, гэты дзень «''увойдзе ў гісторыю аўтаноміі як дзень фарміравання ўсіх яе сілавых структур''»&lt;ref&gt;[http://www.kianews.com.ua/news/glavy-pyati-silovyh-struktur-kryma-prinesli-prisyagu-narodu Главы пяти силовых структур Крыма принесли присягу народу]&lt;/ref&gt;.

Урад Крыма распачаў спробу схіліць на свой бок асабісты склад і кіраўнікоў сілавых ведамстваў Украіны на тэрыторыі Крыму, але, як паведамлялі ўкраінскія СМІ, гэтыя спробы не мелі поспеху. Так, было заяўлена, што супрацоўнікі Галоўнага ўпраўлення [[Служба бяспекі Украіны|СБУ]] ў АР Крым адмовіліся прызнаваць прызначанага новымі крымскімі ўладамі кіраўніка&lt;ref name=&quot;GUSBU&quot; /&gt;. Начальнік Крымскага тэрытарыяльнага камандавання ўнутраных войскаў Украіны Мікалай Балан заявіў, што ўнутраныя войскі падпарадкоўваюцца міністру ўнутраных спраў і «''ўсе вайскоўцы на 100 прцэнтаў верныя сваёй прысязе і свайму воінскаму абавязку''»&lt;ref&gt;[http://interfax.com.ua/news/general/193879.html Расположенные в Крыму Внутренние войска верны присяге и имеют достаточно сил и средств для обороны — заявление]&lt;/ref&gt;. Адмовіўся падпарадкоўвацца новаму прэм’ер-міністру Крыма і кіраўнік Дзяржаўнай пенітэнцыярнай службы Украіны ў АР Крым і Севастопалі Алег Грач&lt;ref&gt;[http://ru.tsn.ua/ukrayina/glavnyy-tyuremschik-kryma-otkazalsya-podchinyatsya-nelegitimnomu-premeru-352627.html Главный тюремщик Крыма отказался подчиняться нелегитимному премьеру] — ТСН, 3 марта 2014&lt;/ref&gt;. У Дзяржаўнай пагранічнай службе паведамілі: «''Нягледзячы на ​​вельмі вострае супрацьстаянне ў Сімферопалі з расійскімі спецназаўцамі, памежнікі не страцілі кіравання падраздзяленнямі аховы дзяржаўнай мяжы ў Крыме''»&lt;ref name=&quot;ENW-GPS&quot; /&gt;.

3 сакавіка Прэзідыум Вярхоўнага Савета АРК заявіў, што развіццё палітычнай сітуацыі ва Украіне «''дае важкія падставы для боязі за лёс краіны, стварае пагрозу міру і стабільнасці ў Крыме''». На думку прэзідыума, пастанова Вярхоўнай Рады Украіны «''Аб самаўхіленне прэзідэнта Украіны…''» парушыла Канстытуцыю Украіны, які не прадугледжвае спыненне паўнамоцтваў прэзідэнта па прычыне адыходу ад іх выканання, таму «''прававыя падставы для ўскладання абавязкаў прэзідэнта Украіны на старшыню Вярхоўнай Рады Украіны Турчынава А. В. &lt;…&gt; адсутнічаюць''». Парламент АРК, які нясе адказнасць за забеспячэнне правоў і свабод яе жыхароў, не можа заставацца іншым назіральнікам разбуральных працэсаў, якія адбываюцца ў краіне, і «''менавіта гэтыя акалічнасці''» заахвоцілі нд АРК прыняць рашэнне «''па правядзенні рэспубліканскага (мясцовага) рэферэндуму як формы прамога народаўладдзя па пытаннях удасканалення статусу і паўнамоцтваў аўтаноміі''». Прэзідыум заявіў, што пытанне рэферэндуму не ўтрымлівае палажэнняў па аддзяленні АРК ад Украіны, пры гэтым «''мы выступалі і выступаем за надзяленне Крымскай аўтаноміі шырокімі паўнамоцтвамі, якія павінны быць гарантаваныя пры любых зменах цэнтральнай улады і канстытуцыі Украіны''»&lt;ref&gt;[http://crimea.gov.ru/act/11606 Заявление Президиума ВС АРК от 03.03.2014]&lt;/ref&gt;. Прэзідыум ВС АРК падтрымаў перанос рэферэндуму аб статусе і паўнамоцтвах Крыму на 30 сакавіка&lt;ref&gt;[http://crimea.gov.ru/act/11607 О некоторых вопросах обеспечения организации и проведения республиканского (местного) референдума в Автономной Республике Крым]&lt;/ref&gt;.

Старшыня ВС АРК Уладзімір Канстанцінаў заявіў, што ад жыхароў Севастопаля паступіла ініцыятыва па змяненні прававога статусу горада і перападпарадкаванне яго наўпрост уладам Крыму&lt;ref&gt;[http://tvzvezda.ru/news/vstrane_i_mire/content/201403031445-t1i8.htm Севастополь хочет войти в состав Крыма] — ТРК Звезда, 3 марта 2014&lt;/ref&gt;.

Прэм’ер-міністр Расіі [[Дзмітрый Анатольевіч Мядзведзеў|Дзмітрый Мядзведзеў]] заявіў, што расійскі ўрад гатовы аказаць Крыму фінансавую дапамогу. Кіраўнік Мінфіна [[Антон Германавіч Сілуанаў|Антон Сілуанаў]] праінфармаваў, што дэфіцыт бюджэту аўтаноміі складае ў пераліку каля 35 мільярдаў рублёў. Фінансавая дапамога РФ павінна стабілізаваць фінансавую сістэму Крыма, забяспечыць бесперабойную выплату заробкаў, пенсій, дапамог і стабільную працу бюджэтных устаноў рэспублікі&lt;ref&gt;[http://www.finmarket.ru/economics/article/3644091 Россия сулит Крыму масло вместо пушек — «''Экономика''» — Финмаркет]&lt;/ref&gt;.

[[Файл:VOA-Crimea-Saint-George.jpg|right|thumb|250px|[[Георгіеўская стужка|Георгіеўскія стужачкі]] ў Крыме, 3 сакавіка 2014 года.]]

Тым часам з Крыма паступалі паведамленні пра тое, што камандуючы Чарнаморскім флотам РФ Аляксандр Вітко нібыта прапанаваў украінскім ваеннаслужачым здацца да 5 гадзін раніцы 4 сакавіка; у адваротным выпадку, расійскія вайскоўцы пагражаюць прыступіць да штурму падраздзяленняў і частак УС Украіны па ўсім Крыме; у Севастопалі казакі паспрабавалі захапіць штаб ВМСУ пры падтрымцы расійскіх марскіх пяхотнікаў&lt;ref&gt;[http://investigator.org.ua/news/120782/ В нескольких воинских частях в Крыму начался штурм по одному сценарию]&lt;/ref&gt;, у Севастопальскай бухце караблі расійскага Чарнаморскага флоту блакавалі караблі ВМСУ «Цярнопаль» і «Славуціч»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.e-crimea.info/news/korabli-vmsu-zablokirovali-v-buhte-sevastopolya |title=Корабли ВМСУ заблокировали в бухте Севастополя |access-date=19 жніўня 2015 |archive-date=23 верасня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923221416/http://www.e-crimea.info/news/korabli-vmsu-zablokirovali-v-buhte-sevastopolya |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, ракетны катэр ЧФ РФ [[Блакада ўкраінскага флоту на возеры Данузлаў|заблакаваў выхад з возера Данузлаў]]&lt;ref&gt;[http://investigator.org.ua/news/120736/ Ракетный катер ЧФ РФ заблокировал выход из озера Донузлав]&lt;/ref&gt;. У Дзяржпагранслужбе Украіны заявілі, што на паромнай пераправе Крым-Каўказ адбываецца назапашванне бронетэхнікі, працягваюцца актыўныя перамяшчэнні караблёў расійскіх ВМС у акваторыю Чорнага мора на ўваход і выхад з порта Севастопаль, расійскія ваенныя ажыццяўляюць маральны і фізічны ціск на пагранічнікаў і актыўна вядуць спробы вярбоўкі персаналу&lt;ref&gt;[http://korrespondent.net/ukraine/politics/3313896-na-kerchenskoi-paromnoi-pereprave-skoplenye-bronetekhnyky На Керченской паромной переправе скопление бронетехники]&lt;/ref&gt;.

Асабісты склад 10-й Сакскай марской авіябрыгады ВМСУ (с. Навафёдараўка) перавёў на запасны аэрадром баявыя верталёты і самалёты брыгады, каб расійскія вайскоўцы іх не захапілі&lt;ref&gt;[http://interfax.com.ua/news/general/194151.html Сакская морская авиабригада передислоцировала авиатехнику на континент]&lt;/ref&gt;.

У Дзяржаўнай пагранічнай службе Украіны паведамілі пра прарыў у бок Украіны двух мікрааўтобусаў і трох грузавікоў Камаз з узброенымі асобамі праз пункт пропуску паромных зносін «Крым-Кубань» у Керчы пад прыкрыццём ваеннаслужачых ЧФ РФ. У далейшым гэтая група ўзброеных асоб з прымяненнем фізічнай сілы захапіла месца дыслакацыі аддзела пагранслужбы «Керч»&lt;ref&gt;[http://interfax.com.ua/news/political/194170.html В Украину через Керченскую переправу прорвались автобусы и грузовики с вооружёнными лицами, игнорируя погранконтроль — Госпогранслужба]&lt;/ref&gt;.

Каардынацыйны савет Севастопаля, «''улічваючы стабілізацыю сітуацыі ў горадзе''», прыняў рашэнне завяршыць фарміраванне новых атрадаў народнага апалчэння, паколькі «''дзякуючы актыўнай падтрымцы жыхароў''» каардынацыйны савет кантралюе ключавыя сілавыя структуры забеспячэння правапарадку&lt;ref&gt;[https://archive.today/20150307204620/http://sevispolkom.su/sevispolkom/o-priekrashchienii-formirovaniia-otriadov-narodnogho-opolchieniia-i-dalnieishikh-dieistviiakh-dobrovoltsiev/index.html Распоряжение № 4 «О прекращении формирования отрядов народного ополчения и дальнейших действиях добровольцев»]&lt;/ref&gt;.

Раніцай 4 сакавіка прэм’ер-міністр Крыма Сяргей Аксёнаў заявіў на прэс-канферэнцыі ў Сімферопалі, што асабісты склад украінскіх вайсковых частак гатовы падпарадкавацца новаму ўраду Крыма і што ў дачыненні да камандзіраў, якія адмаўляюцца выконваць яго загады, будуць распачатыя крымінальныя справы: «''Здавацца ніхто нікому не прапануе, ідуць перамовы з ваеннымі часткамі, якія ўсё абсалютна ў Крыме заблакіраваны сіламі самаабароны… У асобных частках ёсць камандзіры, якія падбухторваюць салдат да невыканання маіх загадаў, як на сённяшні дзень вярхоўнага галоўнакамандуючага. Папярэджваю ўсіх камандзіраў: у дачыненні да іх, калі яны не падпарадкуюцца законнаму ўраду Крыму, будуць распачатыя крымінальныя справы… Жарты ўсе скончаны. Калі праз дзеянні дадзеных камандзіраў пральецца кроў, пакаранне будзе вельмі жорсткім''»&lt;ref&gt;[http://investigator.org.ua/news/120825/ «''Верховный главнокомандующий''» Крыма Аксенов грозит уголовными делами командирам, отказавшимся ему подчиняться]&lt;/ref&gt;.

4 сакавіка кіраўнік СБУ [[Валянцін Налівайчанка]] паскардзіўся, што расійскія вайскоўцы заблакавалі працу органаў бяспекі Украіны ў Крыме. Паводле слоў Налівайчанкі, СБУ звярнулася да расійскага боку з патрабаваннем даць магчымасць органам бяспекі працаваць, аднак «''станам на гэтую хвіліну адказу няма''»&lt;ref&gt;[http://www.ukrinform.ua/ukr/news/rosiyski_viyskovi_blokuyut_robotu_organiv_bezpeki_u_krimu___nalivaychenko_1914464 Російські військові блокують роботу органів безпеки у Криму — Наливайченко] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140328213717/http://www.ukrinform.ua/ukr/news/rosiyski_viyskovi_blokuyut_robotu_organiv_bezpeki_u_krimu___nalivaychenko_1914464 |date=28 сакавіка 2014 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://society.lb.ua/life/2014/03/04/258208_prorossiyskie_aktivisti.html Пророссийские активисты заблокировали управление СБУ в Севастополе]&lt;/ref&gt;.

Прэзідэнт Пуцін правёў прэс-канферэнцыю па сітуацыі ва Украіне, дзе, у прыватнасці, адмаўляў удзел расійскіх войскаў у крымскіх падзеях, заявіўшы, што там дзейнічаюць толькі мясцовыя сілы самаабароны&lt;ref name=&quot;conf-4-3&quot;&gt;[http://www.kremlin.ru/news/20366 Владимир Путин ответил на вопросы журналистов о ситуации на Украине]&lt;/ref&gt;. У адказ афіцэры-камандзіры Севастопальскай брыгады надводных караблёў, караблёў ВМС Украіны «Славуціч» і «Цярнопаль» у паведамленні для СМІ заявілі, што лічаць сябе правамоцнымі «''абвінаваціць прэзідэнта Расійскай Федэрацыі ў непрыхаванай хлусні''», а таксама сказалі, што «''ў сапраўдны момант ваенныя караблі ВМС Украіны „Цярнопаль“ і „Славуціч“, якія знаходзяцца непасрэдна ў Севастопальскай бухце, блакаваныя баявымі караблямі і судамі Чарнаморскага флоту ВМФ Расіі, на кожным з якіх знаходзяцца падраздзяленні марской пяхоты колькасцю да аднаго ўзвода, узброеныя аўтаматычнай зброяй і ў адпаведнай экіпіроўцы''»&lt;ref name=&quot;UP-4-3&quot; /&gt;.

[[Файл:2014-03-10 - Yevpatoria military base - 0104.JPG|thumb|Ваенная частка ў Еўпаторыі.]]

На працягу гэтага дня экіпаж карабля кіравання «Славуціч» прадухіліў спробу захопу карабля ўзброенай групай&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.e-crimea.info/news/ekipazh-korablya-slavutich-otbil-napadenie-vooruzhennoy-gruppy |title=Экипаж корабля «Славутич» отбил нападение вооружённой группы |access-date=19 жніўня 2015 |archive-date=23 верасня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923221352/http://www.e-crimea.info/news/ekipazh-korablya-slavutich-otbil-napadenie-vooruzhennoy-gruppy |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Начальнік радыётэхнічных войскаў Паветраных Сіл УС Украіны палкоўнік Сяргей Вішнеўскі паведаміў, што ўсе камандныя пункты, радыётэхнічныя батальёны і роты на тэрыторыі Крыму знаходзяцца ў аблозе расійскіх войскаў і атрадаў крымскай самаабароны&lt;ref&gt;[http://15minut.org/article/v-minoborony-uverjajut-chto-kontrolirujut-vozduh-nad-krymom-2014-03-04-19-10-00-2014-03-04-20-31-00 В Минобороны уверяют, что контролируют воздух над Крымом] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150402205022/http://15minut.org/article/v-minoborony-uverjajut-chto-kontrolirujut-vozduh-nad-krymom-2014-03-04-19-10-00-2014-03-04-20-31-00 |date=2 красавіка 2015 }}&lt;/ref&gt;. Расійскія спецназаўцы прарваліся на тэрыторыю зенітна-ракетнага палка пад Еўпаторыяй (в/ч А-4519)&lt;ref name=&quot;IFEvp&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[http://investigator.org.ua/news/120940/ В Евпатории украинские военные живым щитом охраняют оружие]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://interfax.com.ua/news/general/195121.html Украинскому полку в Евпатории поставлен ультиматум о сложении оружия — представитель командования]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://society.lb.ua/accidents/2014/03/10/258785_sovmin_krima_vidvinul_ultimatum.html Совмин Крыма выдвинул ультиматум воинский части в Евпатории]&lt;/ref&gt;.

Тым часам, як паведаміла «[[Радыё Свабода]]» са спасылкай на відавочцаў, расійскія вайскоўцы ўсталявалі на КПП «Турэцкі вал», размешчаным на мяжы [[Херсонская вобласць|Херсонскай вобласці]] і Крыму, узмоцнены блакпост і выкапалі абарончыя пазіцыі для людзей і тэхнікі. Паводле іх слоў, на КПП знаходзіцца каля 50 узброеных расійскіх вайскоўцаў і ваенная тэхніка — не менш за тры БТР, шэсць-сем браніраваных аўтамабіляў «Тыгр» (ці «Вяпрук»), некалькі грузавых аўтамабіляў і інжынерная тэхніка&lt;ref&gt;[http://www.radiosvoboda.org/content/article/25284793.html Російські військові окопуються на Перекопському перешийку — очевидці]&lt;/ref&gt;. Дзяржпагранслужбы Украіны, са свайго боку, разгарнула тры кантрольна-прапускныя пункты і выставіла памежныя патрулі на адміністрацыйнай мяжы з АР Крым. Кантрольныя пункты былі разгорнуты ў раёне населеных пунктаў Салькова, Каланчак і Чаплінка. Згодна з інфармацыяй, гэтыя пункты і патрулі ўзмоцнены вайскоўцамі мабільных падраздзяленняў пагранвойскаў, супрацоўнікамі МУС і вайскоўцамі УСУ&lt;ref&gt;[http://korrespondent.net/ukraine/events/3314568-ukraynskye-pohranychnyky-razvernuly-try-kpp-na-vezde-v-krym Украинские пограничники развернули три КПП на въезде в Крым]&lt;/ref&gt;.

У Генеральным штабе Узброеных сіл Украіны заявілі, што на тэрыторыі Крыму знаходзяцца расійскія вайскоўцы, якія не ўваходзяць у склад ЧФ, — у прыватнасці, са складу 18-й асобнай механізаванай брыгады, якая дыслакуецца ў [[Чачэнская Рэспубліка|Чачэнскай Рэспубліцы]] (паводле дадзеных журналістаў «Новай газеты», на самай справе ад прыцягнення чачэнцаў у міністэрстве абароны РФ адмовіліся&lt;ref name=&quot;Ширяев&quot; /&gt;), а таксама 31-й асобнай дэсантна-штурмавой брыгады ПДВ ([[Ульянаўск]]) і 22-й брыгады спецпрызначэння ([[Краснадарскі край]])&lt;ref&gt;[http://interfax.com.ua/news/general/194412.html В Крыму находятся российские военнослужащие не только из частей ЧФ РФ, утверждают в Генштабе ВСУ]&lt;/ref&gt;.

5 сакавіка Сяргей Аксёнаў звярнуўся да ваеннаслужачых органаў ваеннага кіравання і воінскіх частак Украіны, дыслакаваных у Крыме. Прэм’ер-міністр Крыма заклікаў ваеннаслужачых, у перыяд да правядзення ў АРК рэферэндуму:
# Не прымяняць зброю, каб пазбегнуць кровапраліцця і далейшага абвастрэння сітуацыі;
# Захоўваць арганізаванасць і парадак, «''не паддавацца на правакацыі''» ад прадстаўнікоў украінскіх уладаў;
# Працягваць выконваць службовыя і спецыяльныя абавязкі ў сваіх вайсковых частках;
# Беспярэчна выконваць указанні Савета міністраў АРК, загады і распараджэнні камандзіраў і начальнікаў.

Аксёнаў заявіў, што, як Вярхоўны Галоўнакамандуючы ўзброенымі Сіламі АРК, ён гарантуе ўсім вайскоўцам УС Крыму высокі ўзровень грашовага забеспячэння, поўны пакет сацыяльных гарантый, рашэнне жыллёвай праблемы, працаўладкаванне членаў сем’яў, пазачарговае прадастаўленне месцаў у дзіцячых дашкольных і школьных установах&lt;ref&gt;[http://15minut.org/article/aksenov-priglashaet-v-krymskuju-armiju-zapugivaja-banderovcami-2014-03-05-08-54-2014-03-05-09-18-04 Аксенов приглашает в крымскую армию, запугивая «бандеровцами»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150402140105/http://15minut.org/article/aksenov-priglashaet-v-krymskuju-armiju-zapugivaja-banderovcami-2014-03-05-08-54-2014-03-05-09-18-04 |date=2 красавіка 2015 }}&lt;/ref&gt;.

6 сакавіка камандуючы ВМСУ контр-адмірал Сяргей Гайдук заявіў, што ўкраінскія вайскоўцы з усіх сіл імкнуцца не дапусціць кровапраліцця і ахвяр сярод мірнага насельніцтва: «Сёння ў нашым славутым горадзе, як і на тэрыторыі ўсяго Крымскага паўвострава, склалася вельмі няпростая сітуацыя. Наша мэта, перш за ўсё, — не зганьбіць крымскую зямлю крывёю братазабойства, захаваць усіх жывымі і здаровымі, не дазволіць палітычным супярэчнасцям разарваць сям’і і дзяцей»&lt;ref name=&quot;AC-3-6&quot; /&gt;.

{{падвойная выява|права|Secession referendum IMG 9077-1.jpg|148|Secession referendum IMG 9078-1.jpg|148|Рашэнне Севастопальскага гарадскога савета аб правядзенні агульнакрымскага рэферэндума і пра ўваходжанне Севастопаля ў склад Расіі. 6 сакавіка 2014 года.}}

Вярхоўны Савет АР Крым&lt;ref name=&quot;radaref&quot;&gt;[http://crimea.gov.ru/news/06_03_2014_1 Парламент Крыма принял постановление «О проведении общекрымского референдума»]&lt;/ref&gt; і [[Севастопальскі гарадскі савет]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://sevsovet.com.ua/index.php/2011-06-30-23-44-03/12242-tekst-resheniya-vneocherednoj-sessii-ot-06-marta-2014-goda-7151-ob-uchastii-v-prov.edenii-obshchekrymskogo-referenduma|title=Текст решения внеочередной сессии от 6 марта 2014 года № 7151 «''Об участии в проведении общекрымского референдума''»|date=2014-03-06|publisher=Официальный сайт Севастопольского городского совета|access-date=2014-11-14|archive-url=https://archive.today/20140308072323/http://sevsovet.com.ua/index.php/2011-06-30-23-44-03/12242-tekst-resheniya-vneocherednoj-sessii-ot-06-marta-2014-goda-7151-ob-uchastii-v-prov.edenii-obshchekrymskogo-referenduma|archive-date=8 сакавіка 2014|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; прынялі рашэнне ўвайсці ў склад Расіі ў якасці суб’ектаў Федэрацыі і правесці рэферэндум на тэрыторыі АР Крым і Севастопаля, прычым не 30, а 16 сакавіка, вынеслі на рэферэндум пытанне пра ўваходжанне Крыма ў склад Расіі на правах суб’екта Федэрацыі або аднаўленні Канстытуцыі Крыму 1992 года пры захаванні паўвострава ў складзе Украіны. Пазней намеснік старшыні Вярхоўнага Савета Крыма Рыгор Іофе заявіў, што змяненне фармулёўкі пытання было выклікана рэакцыяй украінскіх улад на рашэнне правесці рэферэндум у Крыме, на які раней не планавалася выносіць пытанне пра выхад аўтаноміі са складу Украіны&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/news/2014/03/08/change/ В Крыму объяснили изменение вопросов референдума]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/ukrainian/news_in_brief/2014/03/140307_hk_konstantinov_moskow.shtml Константинов: рішення про референдум приймали терміново через загрозу арешту // BBC, украинская редакция, 7/03/2014]&lt;/ref&gt;.

Крымскія дэпутаты прынялі рашэнне звярнуцца да кіраўніцтва Расіі з прапановай «''пачаць працэдуру ўваходжання ў склад Расійскай Федэрацыі ў якасці суб’екта Расійскай Федэрацыі''». Каб растлумачыць сваё рашэнне, парламентарыі заявілі, што ва Украіне «''ў выніку антыканстытуцыйнага перавароту захапілі ўладу нацыяналістычныя сілы», якія «груба парушаюць Канстытуцыю і законы Украіны, неад’емныя правы і свабоды грамадзян, уключаючы права на жыццё, свабоду думкі і словы, права размаўляць на роднай мове''», пры гэтым «''экстрэмісцкія групоўкі спрабуюць пранікнуць у Крым, каб абвастрыць сітуацыю, выклікаць напружанасць і незаконна захапіць уладу''»&lt;ref name=&quot;radaref&quot; /&gt;. Крымскія заканадаўцы вырашылі таксама сфарміраваць незалежныя ад Украіны органы выканаўчай улады Крыму: Міністэрства юстыцыі, унутраных спраў, надзвычайных сітуацый, прамысловай палітыкі, паліва і энергетыкі, па інфармацыі і масавых камунікацыях, пракуратуру, службу бяспекі, падатковую і пэнітэнцыярную службу і сацыяльныя фонды&lt;ref name=&quot;cgr-6-3-m&quot;&gt;[http://crimea.gov.ru/act/11691 Об изменениях в системе и структуре органов исполнительной власти Автономной Республики Крым]&lt;/ref&gt;.

Першы намеснік старшыні Урада АРК Рустам Тэміргаліеў паведаміў, што ўласнасць Украіны ў Крыме будзе нацыяналізаваная на карысць новых уладаў рэгіёну, уся прыватная ўласнасць на тэрыторыі Крыму будзе перааформлена па расійскаму заканадаўству. Ён паказаў на гатоўнасць Крыму ўступіць у рублёвую зону&lt;ref&gt;[http://www.interfax.ru/world/363186 Украинская госсобственность в Крыму будет национализирована]&lt;/ref&gt;.

На працягу 6—7 сакавіка праз Керчанскую паромную пераправу кругласутачна перапраўляліся калоны ваеннага аўтатранспарту&lt;ref&gt;[http://kerch.fm/2014/03/06/paromnuyu-perepravu-kerchi-kontroliruyut-vooruzhennye-lyudi.html Паромную переправу Керчи контролируют вооружённые люди] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140411040645/http://kerch.fm/2014/03/06/paromnuyu-perepravu-kerchi-kontroliruyut-vooruzhennye-lyudi.html |date=11 красавіка 2014 }} // Kerch.FM&lt;/ref&gt;, якія рухаліся праз Керч у бок Феадосіі. Ваенныя грузы украінскімі пагранічнікамі і мытнікамі не надглядаліся&lt;ref&gt;[http://www.kerch.com.ua/articleview.aspx?id=35723 Через Керченскую переправу в Крым переправляют военную технику] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150122221555/http://www.kerch.com.ua/articleview.aspx?id=35723 |date=22 студзеня 2015 }} // Kerch.com.ua, 7/03/2014&lt;/ref&gt;.

7 сакавіка дэлегацыя Вярхоўнага Савета Крыма на чале з яго старшынёй Уладзімірам Канстанцінавым сустрэлася ў Маскве са старшынёй Дзярждумы Сяргеем Нарышкіным і спікерам Савета Федэрацыі Валянцінай Мацвіенка. Нарышкін заявіў, што ў Расіі падтрымаюць «''свабодны і дэмакратычны выбар''» насельніцтва Крыма і Севастопаля&lt;ref&gt;[http://crimea.gov.ru/news/07_03_14_2 В Госдуме Владимир Константинов обсудил с Сергеем Нарышкиным вопросы организации и проведения общекрымского референдума]&lt;/ref&gt;. Мацвіенка запэўніла, што сенатары падтрымаюць рашэнне аб уваходжанні Крыма ў склад Расіі, калі яно будзе прынята&lt;ref&gt;[http://crimea.gov.ru/news/07_03_14_5 Совет федерации готов поддержать решение Крыма о вхождении в РФ — В. Матвиенко]&lt;/ref&gt;.

8 сакавіка паступілі паведамленні пра тое, што расійскія вайскоўцы і крымскія апалчэнцы прыступілі да добраўпарадкавання блакпаста на тэрыторыі Херсонскай вобласці (Арабацкая стрэлка)&lt;ref&gt;[http://lb.ua/news/2014/03/08/258714_rossiyskie_voennie_voshli_poselok.html Российские военные минируют поля под поселком Чонгар Херсонской области (ОБНОВЛЕНО)]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.unian.net/politics/895464-rossiyskie-okkupantyi-zaminirovali-i-obtyanuli-kolyuchey-provolokoy-granitsu-v-hersonskoy-oblasti.html Российские оккупанты заминировали и обтянули колючей проволокой «''границу''» в Херсонской области]&lt;/ref&gt;.

8 сакавіка Аляксандр Турчынаў прызначыў новым кіраўніком Галоўнага ўпраўлення СБУ ў АРК Алега Абсалямава, аднак прэс-служба Вярхоўнага Савета АРК паведаміла, што ў Крыме гэта прызначэнне лічаць нелегітымным. У Вярхоўным Савеце АРК нагадалі, што ў Крыме створана свая Служба бяспекі, начальнік якой Пётр Зіма прызначаны ў адпаведнасці з Канстытуцыяй АРК і рэгламентам крымскага парламента&lt;ref&gt;[http://www.kianews.com.ua/news/v-krymu-ne-priznali-novogo-glavu-sbu В Крыму не признали нового главу СБУ. Крымское ИА, 10.03.2014]&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Berkut guards an entrance checkpoint to the Crimea Peninsula, March 10, 2014.jpg|міні|Блакпост на ўездзе ў Крым. 10 сакавіка 2014 года.]]

9 сакавіка ў Сімферопалі, Севастопалі, Еўпаторыі і Керчы прайшлі першыя мітынгі ў падтрымку далучэння Крыму да Расіі. Прадстаўнікі кіраўніцтва крымскай аўтаноміі заклікалі жыхароў Крыма прагаласаваць за далучэнне да Расіі&lt;ref&gt;[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1032682 В центре Симферополя проходит митинг за присоединение к России. ИТАР-ТАСС, 09.03.14]&lt;/ref&gt;.

Уладзімір Канстанцінаў заявіў у сваім звароце да Крымчане на сайце Вярхоўнага Савета АР Крым, што перадача Крыма Украіне ў 1954 годзе без згоды мясцовых жыхароў уяўляла сабой «''абуральную несправядлівасць''». Паводле слоў палітыка, «''Крым вычарпаў магчымасці дамагчыся годнага статусу ў складзе Украіны''», а далейшае знаходжанне ў яе складзе «''пагражае крымчанам не проста лаянкай і дыскрымінацыяй па культурным і этнічным прынцыпе, а самым літаральным фізічным знішчэннем. &lt;…&gt; Той Украіны, у якой мы жылі апошнія 23 гады, ужо няма, і дамаўляцца ў Кіеве пра сумеснае жыццё ў рамках адной дзяржавы ўжо няма з кім''». Канстанцінаў заклікаў жыхароў АРК «''не ўпусціць шанец, застаючыся крымчанамі, нікуды не пераязджаючы, вярнуцца дадому — у Расію''», якая «''дапаможа адаптавацца''» у пераходны перыяд&lt;ref&gt;[http://crimea.gov.ru/news/09_03_2014_1 Обращение Председателя Верховного Совета АРК Владимира Константинова к крымчанам] ([https://web.archive.org/web/20140309180214/http://www.rada.crimea.ua/news/09_03_2014_1 архив])&lt;/ref&gt;.

[[Файл:2014-03-09 - Perevalne military base - 0207.JPG|thumb|Украінская воінская частка ў Перавальным у асяроддзі «''[[Ветлівыя людзі|ўзброеных людзей]]''».]]

[[Файл:2014-03-09 - Perevalne military base - 0144.JPG|thumb|Расійскія {{нп3|ГАЗ-2330 «''Тыгр''»|ГАЗ-2330 «''Тыгр''»|ru|ГАЗ-2330 «''Тигр''»}} каля ўкраінскай вайсковай часткі ў Перавальным, Крым.]]

9—10 сакавіка расійскія вайскоўцы ўсталявалі кантроль над аэрадромам марской авіяцыйнай брыгады ВМС Украіны ў Саках&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.rosbalt.ru/ukraina/2014/03/09/1242311.html |title=Украинские военные теряют контроль над аэродромами в Саках и Джанкое |access-date=19 жніўня 2015 |archive-date=8 ліпеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220708025626/https://www.rosbalt.ru/ukraina/2014/03/09/1242311.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, аўтабатам (в/ч А2904) у Бахчысараі&lt;ref&gt;[http://investigator.org.ua/news/121562/ В Бахчисарае захватывают военную часть]&lt;/ref&gt;, асобнай ракетна-тэхнічнай часткай у Чарнаморскім&lt;ref&gt;[http://investigator.org.ua/news/121514/ Российские военные захватили ракетную часть в Черноморском]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://investigator.org.ua/news/121632/ В захваченной ракетной части в Черноморском украинские и российские военные договорились о совместных патрулях]&lt;/ref&gt;.

[[Файл:2014-03-10 - Yevpatoria military base - 0017.JPG|thumb|175px|Прапанова Савета міністраў АР Крым украінскаму 55-му зенітна-ракетнаму палку ў Еўпаторыі перадаць усю зброю на склад пад ахову [[Чарнаморскі флот ВМФ Расіі|Чарнаморскаму флоту Расіі]] на перыяд падрыхтоўкі да рэферэндуму аб статусе Крыму&lt;ref&gt;[http://v-odesse.net/украинскому-зенитно-ракетному-полку/ Украинскому зенитно-ракетному полку выдвинули ультиматум: сдать оружие до вечера (документ)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160807042830/http://v-odesse.net/%D1%83%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%83-%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%BD%D0%BE-%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D1%83-%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D1%83/ |date=7 жніўня 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://obozrevatel.com/politics/43029-ukrainskie-zenitchiki-v-evpatorii-prosyat-evakuirovat-gorozhan-iz-za-ugrozyi-vzryiva.htm Украинские зенитчики в Евпатории просят эвакуировать горожан из-за угрозы взрыва]&lt;/ref&gt;.]]

10 сакавіка Сяргей Аксёнаў на сустрэчы з журналістамі паведаміў, што Вярхоўны савет Крыма надзяліў яго паўнамоцтвамі галоўнакамандуючага ўзброенымі сіламі і правам фарміравання ўзброеных сіл Крыму: «Рашэнне па фарміраванні арміі Крыму прынята ў сувязі з наяўнасцю на тэрыторыі аўтаноміі незаконных узброеных фарміраванняў». У гэты ж дзень Аксёнаў прыняў прысягу на вернасць аўтаноміі батальёна спецназа Узброеных сіл Крыму, у склад якога ўвайшлі каля ста дружыннікаў палка народнай абароны Крыму. Паводле слоў Аксёнава, у складзе УС аўтаноміі налічваецца больш за 180 чалавек, якія прынялі прысягу&lt;ref&gt;[http://www.c-inform.info/mainnews/id/23 Премьер Крыма принял присягу у батальона спецназа Вооружённых Сил автономии]&lt;/ref&gt;. Агульная колькасць крымскай арміі да рэферэндума 16 сакавіка павінна быць даведзена да 1500 чалавек. «Яны будуць ахоўваць выбарчыя ўчасткі са зброяй у руках», — сказаў Аксёнаў. Ён пацвердзіў, што ў перспектыве плануецца стварэнне ваенна-марскіх сіл Крыма, адзначыўшы, што ў выпадку далучэння Крыму да Расіі сухапутныя войскі і флот увойдуць у склад узброеных сіл РФ. Аксёнаў таксама заявіў, што калі паводле вынікаў рэферэндуму Крым стане часткай Расіі, вайскоўцы ўзброеных сіл Украіны, якія знаходзяцца на тэрыторыі Крыму, павінны будуць або пакінуць тэрыторыю аўтаноміі, або ўвайсці ў склад узброеных сіл рэспублікі&lt;ref&gt;[http://www.interfax.ru/world/363713 Крымский парламент дал премьеру Аксенову полномочия главкома вооружёнными силами автономии]&lt;/ref&gt;.

11 сакавіка Вярхоўны Савет АРК і Севастопальскі гарадскі савет прынялі дэкларацыю незалежнасці АРК і Севастопаля, у адпаведнасці з якой, у выпадку прыняцця на рэферэндуме рашэння далучыцца да Расіі, Крым будзе абвешчаны суверэннай рэспублікай і ў такім статусе звернецца да кіраўніцтва РФ з прапановай прыняцць у склад Федэрацыі&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://crimea.gov.ru/news/11_03_2014_1 |title= Парламент Крыма принял Декларацию о независимости АРК и г. Севастополя|date= 2014-03-11|publisher= // Пресс-центр Верховного Совета Автономной республики Крым |access-date=2014-03-11}}&lt;/ref&gt;.

У Вярхоўным Савеце Крыму пачалося фарміраванне міжфракцыйнай дэпутацкай групы «За новы расійскі Крым», якая падтрымлівала дзеянні старшыні Вярхоўнага Савета Уладзіміра Канстанцінава і прэм’ер-міністра Крыма Сяргея Аксёнава, накіраваныя на «''стабілізацыю абстаноўкі на паўвостраве''» і далучэнне Крыму да Расіі. Як паведамляе прэс-служба парламента, заявы на уступленне ў аб’яднанне падалі больш за 70 з 100 дэпутатаў Вярхоўнага Савета&lt;ref&gt;[http://crimea.gov.ru/news/11_03_14_5 В крымском парламенте формируется межфракционная депутатская группа «За новый российский Крым!»]&lt;/ref&gt;.

Служба бяспекі АРК распаўсюдзіла сваю заяву: «З мэтай абароны насельніцтва Крыму ад пагроз іх бяспекі, забеспячэння іх правоў і свабод, недапушчэння экстрэмісцкіх праяў на тэрыторыі паўвострава, прадухілення спробаў распальвання міжнацыянальнай варожасці і іншых канфліктаў на сходзе прынята аднагалоснае рашэнне па фарміраванні Службы бяспекі Крыму як асобнай самастойнай структуры. Служба бяспекі Крыма ў гэты лёсавызначальны для народа перыяд бярэ на сябе адказнасць па яго абароне. Забеспячэнне бяспекі насельніцтва Крыма з’яўляецца галоўнай і прыярытэтнай задачай новай структуры»&lt;ref&gt;[http://www.kianews.com.ua/news/sluzhba-bezopasnosti-kryma-vzyala-pod-zashchitu-naselenie Служба безопасности Крыма взяла под защиту население. Крымское ИА, 11.03.2014]&lt;/ref&gt;.

Парламент Крыму зацвердзіў «Палажэнне аб народнай дружыне рэспублікі» — «''добраахвотным грамадскім фарміраванні жыхароў Крыма, створаным для садзейнічання праваахоўным органам, іншым органам улады АРК органам мясцовага самакіравання ў ахове правапарадку і грамадскай бяспекі, правоў і законных інтарэсаў грамадзян на тэрыторыі АРК''»&lt;ref&gt;[http://crimea.gov.ru/textdoc/ru/6/act/1734pr.pdf Положение о Народной дружине Крыма]&lt;/ref&gt;. Кіраўнік Севастопаля Аляксей Чалы падпісаў «Распараджэнне аб задачах сіл народнай самаабароны», якія дзейнічаюць пад кіраўніцтвам адзінага штаба «''з мэтай арганізацыі супрацьстаяння магчымаму ўзброенаму нападу на Севастопаль, абароны жыццяў, здароўя і маёмасці жыхароў горада, забеспячэння свабоднага і бяспечнага правядзення рэферэндуму''». Перад удзельнікамі зводнага палка народнай самаабароны Севастопаля пастаўленыя першачарговыя задачы, сярод якіх — спыненне правапарушэнняў і ахова грамадскага парадку на вуліцах горада, арганізацыя дзяжурства на блокпаста пры ўездзе ў горад, дзеянні ў складзе дзяжурных падраздзяленняў і груп&lt;ref&gt;[http://www.interfax.ru/world/363980 Завершено формирование сил самообороны Севастополя под единым руководством]&lt;/ref&gt;.

12 сакавіка першы віцэ-прэм’ер Крыму [[Рустам Ільміравіч Тэміргаліеў|Рустам Тэміргаліеў]] паведаміў пра абмежаванні паветраных зносін Крыму з Украінай на перыяд да 17 сакавіка. Паводле яго слоў, гэта зроблена «''ў сувязі з магчымым прылётам сюды правакатараў''»&lt;ref&gt;[http://interfax.com.ua/news/general/195462.html Ограничения на прилёт воздушных судов в Крым продлятся до 17 марта — власти]&lt;/ref&gt;. Расійскія вайскоўцы блакіравалі радыётэхнічны батальён на [[гара Ай-Петры|гары Ай-Петры]]&lt;ref&gt;[http://investigator.org.ua/news/121880/ Российские военные теперь контролируют и батальон на Ай-Петри]&lt;/ref&gt;.

13 сакавіка камандзір 204-й брыгады тактычнай авіяцыі, якая дыславалася на аэрадроме «Бельбек», палкоўнік Юлій Мамчур запатрабаваў ад кіраўніцтва краіны даць канкрэтныя ўказанні сваім вайскоўцам у Крыме, паколькі яны знаходзяцца пад пастаянным ціскам з боку расійскіх вайскоўцаў, органаў мясцовага самакіравання і нават мясцовага насельніцтва, але маюць толькі вуснае ўказанне не паддавацца на правакацыі, трымацца і не прымяняць зброю. Мамчур запатрабаваў ад кіраўніцтва краіны ў самыя кароткія тэрміны прыняць узважанае рашэнне па далейшых дзеяннях камандзіраў вайсковых частак у выпадку прамой пагрозы жыццям асабістага складу, сем’яў ваеннаслужачых і грамадзянскага насельніцтва: «''У выпадку непрыняцця вамі адпаведных рашэнняў мы будзем вымушаны дзейнічаць паводле статуту Узброеных сіл Украіны, аж да адкрыцця агню. Пры гэтым мы выразна ўсведамляем, што не зможам доўга супрацьстаяць праўзыходным па колькасці, узбраенні і падрыхтоўцы падраздзяленням расійскіх войскаў, але гатовы выканаць свой абавязак да канца''»&lt;ref&gt;[http://15minut.org/article/voennye-belbeka-potreboval-ot-rukovodstva-strany-prikazov-prigrozili-otkryt-ogo-2014-03-13-12-48-33 Военные «Бельбека» потребовали от Минобороны приказов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150402190250/http://15minut.org/article/voennye-belbeka-potreboval-ot-rukovodstva-strany-prikazov-prigrozili-otkryt-ogo-2014-03-13-12-48-33 |date=2 красавіка 2015 }}&lt;/ref&gt;.

15 сакавіка паводле паведамлення прэм’ер-міністра Крыма Сяргея Аксёнава, група асоб, якая назвалася супрацоўнікамі Пагранслужбы Украіны, паспрабавала пашкодзіць газаправод на Арабацкай стрэлцы. У сувязі з гэтым Аксёнаў звярнуўся да камандуючага Чарнаморскім флотам Расіі з просьбай узяць пад ахову газаразмеркавальную станцыю, якая знаходзіцца на Арабацкай стрэлцы на поўдзень ад вёскі {{нп3|Вёска Стрылковэ|Стралковае|uk|Стрілкове}} «''каб забяспечыць энергетычную бяспеку Аўтаномнай Рэспублікі Крым і бесперабойнае функцыянаванне аб’ектаў жыццезабеспячэння''»&lt;ref&gt;[http://www.c-inform.info/news/id/611 Силы самообороны предотвратили диверсию на газопроводе на Арабатской стрелке — премьер Крыма]&lt;/ref&gt;. Паводле паведамлення інтэрнэт-выдання «LB.ua», у той жа дзень на Арабацкай стрэлцы ў раёне сяла Стралковае ў Херсонскай вобласці высадзіўся расійскі дэсант колькасцю больш за 50 чалавек, які прыбыў на чатырох верталётах, затым яны перамясціліся ў раён газаразмеркавальнай станцыі. Пазней прэс-служба Міністэрства абароны Украіны паведаміла: «''Адпор быў дадзены неадкладна. Для неадкладнага рэагавання на правакацыю з украінскага боку былі падняты сілы армейскай авіяцыі Сухапутных войскаў Узброеных Сіл Украіны, а таксама сілы аэрамабільнага батальёна''», пасля чаго расійскія вайскоўцы вярнуліся на ранейшыя пазіцыі&lt;ref&gt;[http://lb.ua/news/2014/03/15/259514_rossiyskiy_desant_visaya.html Российский десант высадился в Херсонской области]&lt;/ref&gt;.

16 сакавіка камандуючы ВМС Украіны контр-адмірал Сяргей Гайдук у адкрытым звароце да севастопальцаў і крымчан заявіў, што камандаванне ВМСУ, кіраўнікі УС РФ і крымскіх органаў улады шляхам дыялогу знайшлі фармат, які дазволіў пазбегнуць узброеных сутыкненняў і чалавечых ахвяр. У сувязі з гэтым ён заклікаў да разважлівасці кіраўнікоў органаў улады і атрадаў самаабароны: «''Прашу прыняць усе меры для астуджэння „гарачых галоў“, не дапусціць новага вітка канфрантацыі. Мы прайшлі этап пратэстаў і рызыкі ваеннага сутыкнення. Настаў час прымірэння, працы палітыкаў і дыпламатаў''». Камандуючы ВМСУ звярнуў увагу ваеннаслужачых Украіны і Расіі на неабходнасць вытрымкі, разумення таго, што палітычныя рознагалоссі вырашаюцца толькі за сталом перамоў: «''Упэўнены: украінскія і расійскія ваяры не павінны страляць адзін у аднаго… Яшчэ раз настойліва заклікаю ўсіх да дыялогу і перамоваў на ўсіх узроўнях. Веру ў мудрасць, разважлівасць і вытрымку крымчан і севастопальцаў. Жадаю вам дабра і дабрабыту''»&lt;ref name=&quot;news.allcrimea.net&quot;/&gt;.

В. а. міністра абароны Украіны Ігар Ценюх паведаміў перад пасяджэннем урада 16 сакавіка, што камандуючы ВМСУ контр-адмірал Сяргей Гайдук дасягнуў дамоўленасці з камандуючым Чарнаморскім флотам і прадстаўніком міністра абароны РФ Сяргея Шайгу аб тым, што да 21 сакавіка не будзе праводзіцца ніякіх мерапрыемстваў па блакіраванні ўкраінскіх вайсковых частак. В. а. кіраўніка Мінабароны сказаў таксама, што, паводле яго дадзеных, агульная колькасць расійскіх войскаў на тэрыторыі Крыму складае каля 21,5 тысячы чалавек&lt;ref&gt;[http://korrespondent.net/ukraine/politics/3320206-ukrayna-dohovorylas-s-rf-ne-prybehat-k-blokyrovke-voynskykh-chastei-do-21-marta-tenuikh Украина договорилась с РФ не прибегать к блокировке воинских частей до 21 марта]&lt;/ref&gt;.

Тым часам у Крыме адбыўся рэферэндум аб статусе паўвострава. Паводле афіцыйных дадзеных, у галасаванні прыняло ўдзел 83,1 % выбаршчыкаў АРК, з іх каля 96,77 % прагаласавалі за далучэнне Крыму да Расіі&lt;ref name=&quot;ARC16&quot;&gt;{{Cite web|url = http://crimea.gov.ru/referendum/resultaty|title = Результаты общекрымского референдума|date = 2014-03-17|publisher = Официальный сайт Государственного Совета Республики Крым|archive-url = https://archive.today/20140520093441/http://crimea.gov.ru/referendum/resultaty|access-date = 2014-11-06|archive-date = 20 мая 2014|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;, у Севастопалі адпаведна 89,5 % і 95,6 %&lt;ref name=&quot;Sev16&quot;&gt;{{Cite web|url = http://sevsovet.com.ua/index.php/2011-06-30-23-44-03/12395-na-sessii-gorodskogo-soveta-utverzhdeny-rezultaty-obshchekrymskogo-referenduma-16-marta-2014-goda|title = На сессии городского Совета утверждены результаты общекрымского референдума 16 марта 2014 года|date = 2014-03-17|publisher = Официальный сайт Севастопольского городского совета|archive-url = https://web.archive.org/web/20140722133147/http://sevsovet.com.ua/index.php/2011-06-30-23-44-03/12395-na-sessii-gorodskogo-soveta-utverzhdeny-rezultaty-obshchekrymskogo-referenduma-16-marta-2014-goda|archive-date = 22 ліпеня 2014|access-date = 2014-11-06|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;.

{{падвойная выява|справа|Решение горсовета Севастополя 17марта2014.jpg|148|Решение горсовета Севастополя 17марта2014 2.jpg|148|Рашэнне Севастопальскага гарадскога савета аб статусе горада Севастопаля і аб уваходжанні Севастопаля ў склад Расіі. 17 сакавіка 2014 года.}}

17 сакавіка, абапіраючыся на вынікі рэферэндуму і прынятую 11 сакавіка [[Дэкларацыя незалежнасці Крыма|Дэкларацыю аб незалежнасці]], парламент Крыму абвясціў незалежную Рэспубліку Крым, у якой Севастопаль мае асаблівы статус, і звярнуўся да РФ з прапановай аб прыняцці Рэспублікі Крым у склад Расіі ў якасці новага суб’екта РФ са статусам рэспублікі&lt;ref&gt;[http://crimea.gov.ru/act/11748 Постановление ВС АРК от 17.03.2014 № 1745-6/14 «''О независимости Крыма''»]&lt;/ref&gt;. З аналагічным зваротам выступіў і Севастопальскі гарсавет&lt;ref&gt;[https://new-sebastopol.com/news/aktsenti/Deputati_gorodskogo_soveta_na_vneocherednoy_sessii_obratilis_k_Rossiyskoy_Federatsii_o_prinyatii_goroda_Sevastopolya_v_sostav_Rossii Депутаты городского совета на внеочередной сессии обратились к Российской Федерации о принятии города Севастополя в состав России]&lt;/ref&gt;.

Уладзімір Пуцін падпісаў «Указ аб прызнанні незалежнасці Рэспублікі Крым»&lt;ref&gt;[http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?1;3621970 Указ Президента РФ от 17 марта 2014 года № 147 «О признании Республики Крым»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140907044708/http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?1;3621970 |date=7 верасня 2014 }}&lt;/ref&gt;, а пазней ухваліў праект дагавора аб далучэнні Крыму да Расіі і распарадзіўся падпісаць яго на вышэйшым узроўні&lt;ref&gt;[http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?1;3621964 Распоряжение Президента РФ от 17.03.2014 № 63-рп]&lt;/ref&gt;. Расія прадаставіла Крыме фінансавую дапамогу ў памеры 15 мільярдаў рублёў&lt;ref&gt;[http://korrespondent.net/ukraine/politics/3320600-rossyia-predostavyla-krymu-fynpomosch-v-summe-15-myllyardov-rublei Россия предоставила Крыму финпомощь в сумме 15 миллиардов рублей]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://vm.ru/news/2014/03/18/krim-poluchil-ot-rossii-15-mlrd-rublej-240124.html |title=Крым получил от России 15 млрд рублей |access-date=19 жніўня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140319033226/http://vm.ru/news/2014/03/18/krim-poluchil-ot-rossii-15-mlrd-rublej-240124.html |archive-date=19 сакавіка 2014 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Putin with Vladimir Konstantinov, Sergey Aksyonov and Alexey Chaly 4.jpeg|міні|300px|Падпісанне дамовы аб далучэнні Крыму да РФ. 18 сакавіка 2014 года.]]

18 сакавіка Расія і Крым падпісалі ў Георгіеўскай зале Крамля дагавор аб далучэнні Крыму да РФ, згодна з якім у складзе Расіі былі ўтвораны новыя суб’екты Федэрацыі — [[Рэспубліка Крым]] і [[горад федэральнага значэння]] Севастопаль. Пад дакументам падпісаліся прэзідэнт Расіі Уладзімір Пуцін, старшыня Дзяржсавета Крыма Уладзімір Канстанцінаў, старшыня Савета міністраў Крыму Сяргей Аксёнаў і кіраўнік Севастопаля Аляксей Чалы&lt;ref name=&quot;RBTR&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.rosbalt.ru/main/2014/03/18/1245493.html |title=В Кремле подписан договор о принятии Крыма и Севастополя в состав России |access-date=19 жніўня 2015 |archive-date=29 лістапада 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129054325/http://www.rosbalt.ru/main/2014/03/18/1245493.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Паводле паведамлення Міністэрства абароны Украіны, 18 сакавіка пры штурме 13-га фотаграметрычнага цэнтра Узброеных сіл Украіны ў Сімферопалі прамым пападаннем у вобласць сэрца быў забіты прапаршчык Сяргей Какурын, які знаходзіўся на назіральнай вежы аўтапарка часткі. Акрамя таго, стрэламі ў вобласць шыі і рукі былі паранены капітан В. А. Фядун. Як паведаміла Міністэрства абароны Украіны, нападалыя былі апранутыя ў ваенную форму ваеннаслужачых Узброеных Сіл Расіі без знакаў адрознення і ўзброеныя аўтаматычнай зброяй і снайперскай вінтоўкай, а камандзіра часткі палкоўніка Андрэя Андрушына, якога падчас перамоваў захапілі, утрымлівалі ў асобным памяшканні і сілай прымушаюць перайсці на бок крымскага ўрада. Пасля гэтага інцыдэнту Міністэрства абароны Украіны дазволіла ўкраінскім вайскоўцам у Крыме ўжываць зброю&lt;ref&gt;[http://www.mil.gov.ua/news/2014/03/18/u-zv’yazku-iz-zagibellyu-ukrainskogo-vijskovosluzhbovczya-vijskovim-chastinam-zs-ukraini-dislokovanim-v-ar-krim-dozvoleno-zastosuvannya-zbroi/ У зв’язку із загибеллю українського військовослужбовця, військовим частинам ЗС України, дислокованим в АР Крим, дозволено застосування зброї]&lt;/ref&gt;.

Па паведамленні МУС Крыма, стрэлы былі зроблены з аднаго месца як па байцам самаабароны, так і па ўкраінскім вайскоўцам на тэрыторыі часткі&lt;ref&gt;[https://82.mvd.ru/news/item/2089795/ Проводится расследование обстоятельств происшедшего на улице Кубанской в Симферополе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150403143234/https://82.mvd.ru/news/item/2089795 |date=3 красавіка 2015 }}&lt;/ref&gt;. Ёсць загінулы і паранены з боку байцоў крымскай самаабароны&lt;ref&gt;[https://82.mvd.ru/news?year=2014&amp;month=3&amp;day=18 МВД по Республике Крым] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150402141155/https://82.mvd.ru/news?year=2014&amp;month=3&amp;day=18 |date=2 красавіка 2015 }}&lt;/ref&gt;. Загінулы — гэта 34-гадовы жыхар {{нп3|Кацельнікаўскі раён|Кацельнікаўскага раёна|ru|Котельниковский район}} [[Валгаградская вобласць|Валгаградскай вобласці]] Расіі Руслан Казакоў, які прыехаў у Крым у якасці добраахвотніка&lt;ref&gt;[http://www.mk.ru/incident/article/2014/03/19/1000914-glava-samooboronyi-kryima-snayper-slovno-rastvorilsya-v-vozduhe.html Глава самообороны Крыма: «''Снайпер словно растворился в воздухе''»]&lt;/ref&gt;. Пракуратура Крыму ўзбудзіла крымінальную справу. У пракуратуры не выключаюць, што мэтай абстрэлу было «''справакаваць сутыкненні паміж украінскімі і расійскімі вайскоўцамі''». Таксама пракурор {{нп3|Наталля Уладзіміраўна Паклонская|Паклонская|ru|Поклонская, Наталья Владимировна}} адзначыла падабенства почырку гэтага снайпера і снайпераў з Майдана ў Кіеве&lt;ref name=&quot;ria_Simfpl&quot;&gt;[http://ria.ru/incidents/20140322/1000633150.html В Симферополе простились с военным и казаком, убитыми снайпером]&lt;/ref&gt;. Развітанне з абодвума загінулымі адбывалася адначасова ў гарнізонным доме афіцэраў у Сімферопалі&lt;ref name=&quot;ridus&quot;&gt;[http://www.ridus.ru/news/156977 В Симферополе прошла панихида по бойцам, убитым снайпером. Спецрепортаж]&lt;/ref&gt;.

Раніцай [[19 сакавіка]] прарасійскія сілы прарвалі ачапленне і ўварваліся на тэрыторыю штаба ВМС Украіны ў Севастопалі, над ім былі паднятыя расійскі і андрэеўскі сцягі&lt;ref&gt;[http://tass.ru/politika/1058186 Над штабом ВМС Украины поднят российский флаг] // ИТАР-ТАСС, 19.03.2014&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;UaMil-19-3&quot;&gt;[http://www.mil.gov.ua/news/2014/03/19/komanduvacha-vijskovo-morskih-sil-zs-ukraini-vivezli-u-nevidomomu-napryamu-nevstanovleni-osobi/ Командувача Військово-Морських Сил ЗС України вивезли у невідомому напряму невстановлені особи]&lt;/ref&gt;.

У Севастопалі быў затрыманы камандуючы ВМСУ контр-адмірал [[Сяргей Анатольевіч Гайдук|Сяргей Гайдук]]&lt;ref name=&quot;UaMil-19-3&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[http://www.c-inform.info/news/id/1252 Командующий ВМС Украины Гайдук временно задержан — прокуратура]. Крыминформ, 19 марта 2014.&lt;/ref&gt;. Міністр абароны Расіі [[Сяргей Кужугетавіч Шайгу|Сяргей Шайгу]] звярнуўся да крымскага кіраўніцтва з просьбай вызваліць Гайдука і не перашкаджаць яго выезду на тэрыторыю Украіны. Раніцай [[20 сакавіка]] праваахоўныя органы Рэспублікі Крым вызвалілі Гайдука і яшчэ семярых чалавек, якія былі затрыманыя напярэдадні&lt;ref&gt;[http://echo.msk.ru/news/1283194-echo.html В Крыму правоохранительные органы отпустили командующего ВМС Украины Сергея Гайдука и ещё 7 человек, которые были задержаны накануне в Севастополе]. Эхо Москвы, 20 марта 2014.&lt;/ref&gt;.

20 сакавіка [[Дзяржаўная Дума]] прыняла федэральны канстытуцыйны закон аб далучэнні Крыму да Расіі&lt;ref&gt;[http://www.rg.ru/2014/03/20/zakon-krim.html Госдума приняла закон о присоединении Крыма]&lt;/ref&gt;.

Карабель кіравання «Данбас», выратавальны буксір «Крамянец» і супрацьпажарны катэр «Боршчаў» Ваенна-марскіх сіл Украіны, якія стаялі ў Стралецкай бухце Севастопаля, спусцілі ўкраінскія і паднялі Андрэеўскія сцягі Ваенна-марскога флоту Расіі. Раней прадстаўнікі Чарнаморскага флоту Расіі прапанавалі ўкраінскім вайскоўцам у Крыме тры варыянты далейшых дзеянняў: перавод украінскіх вайскоўцаў на мацерыковую частку Украіны для праходжання там далейшай службы, пераход на службу ў Чарнаморскі флот Расіі, звальненне ў запас і магчымасць пражывання на тэрыторыі Крыму&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.rosbalt.ru/main/2014/03/20/1246557.html |title=Три судна ВМС Украины подняли российские флаги |access-date=19 жніўня 2015 |archive-date=22 сакавіка 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140322134809/http://www.rosbalt.ru/main/2014/03/20/1246557.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Да зыходу дня, пасля падпісання прэзідэнтам РФ указа аб прызнанні воінскіх званняў ваеннаслужачых Украіны, камандзіры і начальнікі 72 воінскіх частак, устаноў і караблёў Міністэрства абароны Украіны, дыслакаваных на Крымскім паўвостраве, у ліку якіх 25 судоў дапаможнага флоту і шэсць баявых караблёў Ваенна-марскіх сіл Украіны, прынялі рашэнне добраахвотна перайсці ў шэрагі Узброеных сіл РФ для далейшага праходжання ваеннай службы. У гарнізонах і на караблях ва ўрачыстай абстаноўцы прайшлі пабудовы асабістага складу з цырымоніяй узняцця сцяга і выканання гімна Расіі&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.interfax.ru/russia/366174|title=Российский флаг в Крыму подняли 72 воинских подразделения из состава ВС Украины|date=20 сакавіка 2014|publisher=Интерфакс|access-date=2014-03-20}}&lt;/ref&gt;.

21 сакавіка Уладзімір Пуцін падпісаў закон аб далучэнні Крыму да Расіі і зацвердзіў ратыфікацыю адпаведнага дагавора. Адначасова быў падпісаны ўказ аб стварэнні [[Крымская федэральная акруга|Крымскай федэральнай акругі]]&lt;ref&gt;[http://www.ng.ru/news/461230.html В честь присоединения Крыма в Москве, Симферополе и Севастополе устроят салют]&lt;/ref&gt;.

22 сакавіка ўкраінская авіябаза ў Бельбек была ўзятая штурмам&lt;ref&gt;[http://slon.ru/fast/world/voinskuyu-chast-v-belbeke-vzyali-shturmom-1074757.xhtml Воинскую часть в Бельбеке взяли штурмом]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.interfax.ru/world/366511 Крымские правоохранители проверяют воинскую часть в Бельбеке, где могут находиться неустановленные лица из Украины]&lt;/ref&gt;. Прэм’ер-міністр Рэспублікі Крым Сяргей Аксёнаў выступіў са зваротам да народу Украіны, у якім растлумачыў сваю пазіцыю наконт падзей, што адбываюцца ва Украіне&lt;ref&gt;[http://www.youtube.com/watch?v=kIwUOScYoiw Обращение Сергея Аксёнова к народу Украины — YouTube]&lt;/ref&gt;.

24 сакавіка расійскія войскі штурмавалі ваенна-марскую базу ў Феадосіі і вывезлі на грузавіках са звязанымі рукамі марскіх пяхотнікаў, якія знаходзіліся там&lt;ref&gt;[http://newsru.com/russia/24mar2014/crimea_3.html В Феодосии военные РФ штурмом взяли базу украинских морпехов]&lt;/ref&gt;. В. а. прэзідэнта Украіны Аляксандр Турчынаў паведаміў, што Міністэрству абароны краіны было дадзена даручэнне вывесці воінскія падраздзяленні з Крыма. Міністр абароны Расіі Сяргей Шайгу, які ў ходзе рабочай паездкі ў Крым правёў 24 сакавіка сустрэчу з былымі вайскоўцамі Узброеных сіл Украіны, запэўніў, што вайскоўцы Украіны, якія выказалі жаданне працягнуць службу ў расійскай арміі, будуць карыстацца ўсімі сацыяльнымі правамі ў рамках заканадаўства Расіі&lt;ref&gt;[http://www.infan.ru/news/?353378 И. о. президента Украины распорядился вывести украинские войска с территории Крыма]&lt;/ref&gt;. Увечары таго ж дня на [[Данузлаў|Данузлаве]] былі штурмам узятыя [[Канстанцін Альшанскі (дэсантны карабель)|вялікі дэсантны карабель «''Канстанцін Альшанскі''»]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://kp.ua/daily/240314/445134|title=Корабль &quot;Константин Ольшанский&quot; захвачен|date=2014-03-24|work=КП-Украина|access-date=2014-03-25}}&lt;/ref&gt;, а таксама сярэдні дэсантны карабель «Кіраваград''» і тральшчык «Кахоўка''»&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.segodnya.ua/regions/krym/vosem-glavnyh-voprosov-o-kryme-otvety-ekspertov-504958.html|title=Восемь главных вопросов о Крыме: ответы экспертов|date=2014-03-25|publisher=Сегодня.ua|access-date=2014-03-25|archive-date=25 сакавіка 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140325190455/http://www.segodnya.ua/regions/krym/vosem-glavnyh-voprosov-o-kryme-otvety-ekspertov-504958.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

26 сакавіка сцяг Расіі і Андрэеўскі сцяг былі паднятыя над апошнім украінскім караблём — тральшчыкам «''Чаркасы''»&lt;ref&gt;[http://piter.tv/event/Novosti_Krima_segodnya_26_marta/ Тральщик Черкассы поднял флаг РФ, корабли Украины сдались, флаги России во всех украинских частях, самооборона Севастополя распущена]&lt;/ref&gt;. Да гэтага тральшчык «''Чаркасы''» трое сутак хадзіў па возеры Данузлаў, не спыняючыся, і яго камандзір капітан трэцяга рангу Юрый Федаш адказваў адмовай на ўсе патрабаванні здацца. Украінскія маракі спрабавалі адбіцца ад расійскіх хуткаходных катэраў, шпурляючы ў ваду выбуховыя пакеты. Тральшчык двойчы спрабаваў вырвацца з Данузлава. Першы раз ён паспрабаваў адцягнуць у бок затоплены карабель, каб ачысціць сабе шлях, у другі раз украінскія маракі амаль выйшлі з бухты, але расійскі карабель сапхнуў іх на мель&lt;ref&gt;[http://www.newsru.com/world/25mar2014/donuzlav.html В озере Донузлав военные РФ захватили последний в Крыму корабль под желто-голубым флагом, сообщили украинские СМИ]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://rus.newsru.ua/ukraine/24mar2014/otbil.html Тральщик «''Черкассы''» отбил штурм]&lt;/ref&gt;.

Расійскімі вайскоўцамі былі вызваленыя шэсць украінскіх вайскоўцаў, якіх утрымлівалі, у тым ліку камандзір Бельбекскай авіяцыйнай брыгады палкоўнік Юлій Мамчур і намеснік камандуючага ВМС Украіны, генерал-маёр Ігар Варончанка. Мамчур сказаў, што на яго ў зняволенні аказвалі псіхалагічны ціск, не давалі яму спаць&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/russian/international/2014/03/140326_ukraine_mamchur_released.shtml Крым: полковника Юлия Мамчура освободили из плена]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.segodnya.ua/politics/pnews/osvobozhdennyy-mamchur-rasskazal-o-krymskom-plene-505629.html |title=Освобожденный Мамчур рассказал о крымском плене |access-date=19 жніўня 2015 |archive-date=4 сакавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304120835/http://www.segodnya.ua/politics/pnews/osvobozhdennyy-mamchur-rasskazal-o-krymskom-plene-505629.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

27 сакавіка {{нп3|Дзяржаўны Савет Рэспублікі Крым|Дзяржаўны Савет Рэспублікі Крым|ru|Государственный Совет Республики Крым}} апублікаваў спіс асоб, знаходжанне якіх на тэрыторыі Рэспублікі Крым з’яўляецца непажаданым. Спіс уключае 320 персон, сярод якіх вядучыя ўкраінскія палітыкі, дэпутаты Вярхоўнай Рады Украіны, якія галасавалі за датэрміновае спыненне паўнамоцтваў Вярхоўнага Савета Крыма, і дзяржаўныя дзеячы ад розных партый&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rada.crimea.ua/news/270314|title=Список лиц, пребывание которых на территории Республики Крым является нежелательным|date=2014-03-27|publisher=Официальный сайт Государственного Совета Республики Крым|access-date=2014-11-14|archive-url=https://archive.today/20140327140834/http://www.rada.crimea.ua/news/270314|archive-date=27 сакавіка 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

28 сакавіка Міністр абароны Расіі [[Сяргей Шайгу]] паведаміў, што «арганізаваны вывад падраздзяленняў украінскай арміі, якія выказалі жаданне працягваць службу ва Узброеных сілах Украіны, завершаны». 4300 з 18800 украінскіх вайскоўцаў, раней раскватараваных у Крыме, выказалі жаданне пакінуць Крым і працягнуць службу ва Узброеных сілах Украіны. Шайгу адзначыў: «Завершана змена дзяржаўнай сімволікі на ўсіх караблях і ва ўсіх падраздзяленнях, якія перайшлі на бок расійскай арміі. Актаў апаганення, непаважлівага стаўлення да дзяржаўнай сімволікі Украіны не дапушчана». Пры гэтым прынята рашэнне аб тым, што Расія перадасць Украіне ўзбраенне ўкраінскіх частак, якія не перайшлі на расійскую службу&lt;ref&gt;[http://for-ua.com/ukraine/2014/03/28/125135.html Россия передаст Украине вооружение крымских частей, не перешедших на её сторону]&lt;/ref&gt;.

== Інфармацыйнае асвятленне ==

=== Украінскія СМІ ===
Найбуйнейшыя агульнанацыянальныя каналы Украіны з 2 сакавіка выходзяць з аднолькавым лагатыпам — сцягам Украіны і надпісам на ім «Єдина країна — Единая страна». Сярод каналаў, якія ўдзельнічаюць у акцыі, — «[[Інтэр (тэлеканал)|Інтэр]]», «[[5 канал|5-ы канал]]», «[[СТБ (украінскі тэлеканал)|СТБ]]», «[[ICTV]]», «[[1+1]]», «[[Украіна (тэлеканал)|Украіна]]» і іншыя&lt;ref name=&quot;УкрТв&quot; /&gt;.

Прарасійскія ўлады Крыма ва ўкраінскіх СМІ звычайна называліся «самаабвешчанымі», «марыянэткавымі»&lt;ref&gt;[http://www.pravda.com.ua/rus/news/2014/03/6/7017802/ Марионеточный Совет Крыма назначил референдум о вхождении в РФ на 16 марта]&lt;/ref&gt; і «нелегітымнымі»&lt;ref&gt;[http://www.unian.net/politics/891486-samoprovozglashennyiy-premer-ark-perenes-vsekryimskiy-referendum-na-30-marta.html Самопровозглашенный премьер АРК перенёс всекрымский референдум на 30 марта]&lt;/ref&gt;; далучэнне Крыму да Расіі — акупацыяй і [[аншлюс]]ам&lt;ref&gt;[http://liga.net/opinion/176046_anshlyus-po-russki-chto-delat-ukraine-posle-okkupatsii-kryma.htm Аншлюс по-русски. Что делать Украине после оккупации Крыма]&lt;/ref&gt;.

Паколькі да 17 красавіка 2014 года расійскі бок адмаўляў факт свайго ваеннага ўмяшання ў Крыме, украінскія СМІ называлі групы добра экіпіяваных узброеных людзей, якія дзейнічалі на тэрыторыі паўвострава, «зялёнымі чалавечкамі»&lt;ref&gt;[http://vesti.ua/krym/41259-rossijane-zatopili-korabl-v-sevastopolskoj-buhte Россияне затопили корабль в севастопольской бухте]&lt;/ref&gt;.

Украінскія СМІ акцэнтавалі ўвагу на «непрыхаванай хлусні» расійскага прэзідэнта Пуціна (які адмаўляў прысутнасць расійскіх войскаў у Крыме)&lt;ref name=&quot;UP-4-3&quot;&gt;[http://www.pravda.com.ua/rus/news/2014/03/4/7017602/ Военные моряки Украины обвинили Путина в неприкрытой лжи]&lt;/ref&gt;, на пагрозах Захаду ў адрас Расіі&lt;ref name=&quot;UP-4-3&quot;/&gt;. Інфармацыі, якая размяшчалася ў расійскіх СМІ, падавалася як «прапаганда» і «шырокамаштабная інфармацыйная вайна», «інфармацыйная агрэсія» і «інфармацыйная акупацыя»&lt;ref&gt;[http://www.pravda.com.ua/rus/news/2014/03/13/7018687/ Украинские каналы попросили пока не показывать пропаганду о российской милиции]&lt;/ref&gt;.

3 сакавіка кіраўнікі «{{нп3|Inter Media Group||ru|Inter Media Group}}» {{нп3|Ганна Вітальеўна Бязлюдная|Ганна Бязлюдная|ru|Безлюдная, Анна Витальевна}}, «[[StarLightMedia]]» Уладзімір Барадзянскі, «Медыя Групы Украіна» Фёдар Агаркаў і медыяхолдынга «1+1 Media» Аляксандр Ткачэнка ў адкрытым лісце да генеральнага дырэктара «[[Першы канал (Расія)|Першага канала]]» {{нп3|Канстанцін Львовіч Эрнст|Канстанціна Эрнста|ru|Эрнст, Константин Львович}}, «[[Усерасійская дзяржаўная тэлевізійная і радыёвяшчальная кампанія|УДТРК]]» Алега Дабрадзеева і «[[НТВ]]» Уладзіміра Кулісцікава заклікалі расійскія тэлеканалы «адкрыта, узважана і аб’ектыўна» асвятляць падзеі ва Украіне. На іх думку, СМІ дзвюх краін не маюць права «распальваць варожасць паміж брацкімі рускім і ўкраінскім народамі» і прадастаўляць аўдыторыі неправераную або скажоную інфармацыю&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.segodnya.ua/ukraine/rukovoditeli-media-grupp-ukrainy-prizyvayut-rossiyskih-televizionshchikov-vzveshivat-kazhdoe-slovo-500148.html |title=Руководители медиа групп Украины призывают российских телевизионщиков взвешивать каждое слово |access-date=20 жніўня 2015 |archive-date=6 сакавіка 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140306174302/http://www.segodnya.ua/ukraine/rukovoditeli-media-grupp-ukrainy-prizyvayut-rossiyskih-televizionshchikov-vzveshivat-kazhdoe-slovo-500148.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. У адказ кіраўнікі расійскіх тэлеканалаў абвінавацілі Украіну ў дыскрымінацыі рускай мовы і стварэнні перашкодаў для працы расійскіх журналістаў&lt;ref&gt;[http://www.interfax.ru/362451 Руководители российских телеканалов ответили украинским коллегам на призывы быть объективными]&lt;/ref&gt;.

Вялікі публічны рэзананс атрымаў інцыдэнт, падчас якога дэпутат Вярхоўнай Рады, член камітэта па свабодзе слова {{нп3|Ігар Міхайлавіч Мірашнічэнка|Ігар Мірашнічэнка|ru|Мирошниченко, Игорь Михайлович}} сумесна са сваімі калегамі па [[Усеўкраінскае аб'яднанне «''Свабода''»|партыі «''Свабода''»]] з прымяненнем фізічнай сілы прымусіў кіраўніка «''{{нп3|Нацыянальная тэлекампанія Украіны|Нацыянальнай тэлекампаніі Украіны|ru|Национальная телекомпания Украины}}''» Аляксандра Панцеляймонава напісаць заяву аб звальненні. Дзеянні Мірашнічэнкі былі выкліканыя тым, што тэлекампанія паказала кадры ўрачыстай цырымоніі ў гонар далучэння Крыма да Расіі&lt;ref&gt;[http://www.radiosvoboda.org/content/article/25301766.html Мірошниченко запевняє, що не бив керівника НТКУ]&lt;/ref&gt;.

=== Расійскія СМІ ===
Расійскія СМІ называлі змену ўлады ва Украіне «пераваротам», здзейсненым «узброенымі групоўкамі», вядучая роля ў якіх належыць «баевікам „Правага сектара“»&lt;ref&gt;[http://www.rg.ru/2014/03/13/bank-site.html Майдан пошел ва-банк]&lt;/ref&gt;. Гэты «''пераварот''», на думку расійскіх СМІ, штучна выдаваўся за «''народную рэвалюцыю''», аднак быў інспіраваны звонку («''Амерыкай''» і «''еўраатлантычным альянсам''») праз тэлебачанне і міжнародныя фонды. Пры гэтым адзін алігархічны клан змяніў іншы і адбыўся рэцыдыў «''бандэраўшчыны''». У расійскіх СМІ падкрэсліваліся адрозненні паміж рэгіёнамі Украіны, у прыватнасці паміж [[Галічына]]й і [[Данбас]]ам&lt;ref&gt;[http://www.rg.ru/2014/03/14/tolochko.html В стране товарища маузера]&lt;/ref&gt;.

2 сакавіка расійскі «[[Першы канал (Расія)|Першы канал]]» паказаў сюжэт пра бежанцаў, якія прыбываюць з Украіны ў Расію. У рэпартажы сцвярджалася, што чарга з машын з бежанцамі сабралася на мяжы з Расіяй, у той час як у сюжэце быў паказаны КПП «''{{нп3|Вёска Шэгыні|Шэгыні|ru|Шегини}}''», размешчаны на мяжы з Польшчай у 80 кіламетрах ад Львова&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://lenta.ru/news/2014/03/02/first/ |title=«''Первый канал''» выдал польский КПП за российский |date=2014-03-02 |publisher=Lenta.ru |access-date=2014-03-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150827061040/http://lenta.ru/news/2014/03/02/first |archive-date=27 жніўня 2015 }}&lt;/ref&gt;.

Старэйшы рэдактар «​​{{нп3|The New Republic|The New Republic|ru|The New Republic}}» Юлія Ёфе адзначыла, што расійскі іншамоўны дзяржаўны тэлеканал «[[Russia Today]]», які актыўна асвятляў антываенныя дэманстрацыі па ўсім свеце, у прыватнасці супраць ўмяшання ў [[грамадзянская вайна ў Сірыі|грамадзянскую вайну ў Сірыі]], ніяк не згадаў пра антываенныя дэманстрацыі 2 сакавіка ў Маскве і Санкт-Пецярбургу, удзельнікі якіх былі разагнаныя паліцыяй і [[АМАП (Расія)|АМАПам]], а колькасць затрыманых дасягнула 350 чалавек. У той жа час тэлеканал не забыўся згадаць пра мітынг у падтрымку дзеянняў расійскіх улад (мэту якога журналісты ахарактарызавалі як «''падтрымку рускамоўных ва Украіне''»)&lt;ref&gt;[http://www.newrepublic.com/article/116816/whataboutism-russia-protests-against-war-ukraine Kremlin TV Loves Anti-War Protests—Unless Russia Is the One Waging War Studies in 'whataboutism']&lt;/ref&gt;.

На думку журналіста «The Economist», расійскія тэлеканалы, якія маюць у Крыме шырокі ахоп вяшчання, выконвалі задачу прапагандысцкага прыкрыцця для загадзя падрыхтаванага ваеннага ўварвання Расіі ў Крым&lt;ref&gt;[http://www.economist.com/blogs/easternapproaches/2014/03/russia-and-ukraine «Russia and Ukraine: Edging closer to war», The Economist, Mar 1st 2014]&lt;/ref&gt;.

3 сакавіка расійскі музыка Барыс Грабеншчыкоў выказаў сваё незадавальненне тым, як тэлеканал «Расія-24» у сюжэце пра Украіну выкарыстаў фрагмент з яго песні «Цягнік у агні», а таксама выказаўся супраць ваеннага ўмяшання Расіі&lt;ref&gt;[https://www.facebook.com/profile.php?id=100001212153135 борис гребенщиков | Facebook]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/news/2014/03/03/trainonfire/ Гребенщиков упрекнул «Россию 24» в игре на руку дьяволу] // Lenta.ru&lt;/ref&gt;. У звароце, запісаным сумесна з іншымі рок-музыкамі, Грабеншчыкоў назваў тое, што адбываецца, палітычнай гульнёй і заявіў, што Украіна і Расія — адна краіна з адным народам&lt;ref&gt;[http://21region.org/sections/video/96989-obraschenie-rok-muzykantov-k-narodam-ukrainy-i-rossii.html Обращение рок музыкантов к народам Украины и России] // 21 Регион — Информационно-развлекательный портал. Чебоксары. Чувашия&lt;/ref&gt;.

На фоне канфлікту агенцтва «ІТАР-ТАСС» 2 сакавіка паведаміла са спасылкай на пагранслужбы і ФМС Расіі аб рэзка ўзрослым патоку бежанцаў з Украіны, які нібыта за апошнія два тыдні лютага склаў 143 тыс. чалавек, а 1 сакавіка кіраўнікі Белгародскай, Растоўскай і Бранскай абласцей нібыта паведамілі РІА «Навіны» аб наплыве бежанцаў з Украіны ў расійскія прыгранічныя рэгіёны. Між тым, расійскаму выданню «''Руская планета''» у прэс-службе {{нп3|Федэральная міграцыйная служба|ФМС|ru|Федеральная миграционная служба}} паведамілі, што дадзеных пра колькасць прыбылых у лютым грамадзян Украіны да іх пакуль не паступала. Прадстаўніцтва [[ФСБ]] і рэгіянальныя ўлады не змаглі ці адмовіліся даць інфармацыю пра ўкраінскіх бежанцаў, а ў бранскай ФМС сказалі аб іх адсутнасці. У прэс-службе губернатара Растоўскай вобласці паведамілі, што ў частцы дзіцячых аздараўленчых лагераў рэгіёну для ўкраінцаў былі зарэзерваваныя месцы, але па стане на раніцу 3 сакавіка яны пустуюць. Пацвердзіць дадзеныя аб прытоку бежанцаў з Украіны не атрымалася і камітэту праваабарончай арганізацыі «''Грамадзянскае садзейнічанне''»&lt;ref&gt;[http://rusplt.ru/policy/propali-bejentsyi-8421.html Пропали беженцы]&lt;/ref&gt;. У Дзяржаўнай пагранічнай службе Украіны і Федэральнай міграцыйнай службе Расіі таксама абверглі гэтыя заявы&lt;ref&gt;[http://www.kommersant.ru/doc/2421579 Ъ-Украина-Новости — Госпогранслужба опровергает массовый выезд украинцев из страны]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/ukrainian/rolling_news_russian/2014/03/140307_ru_n_ukrainian_migrants Российская миграционная служба отрицает поток беженцев из Украины]&lt;/ref&gt;.

5 сакавіка кіеўскі правайдэр «''Ланет''» «''за агрэсіўную прапаганду, заклікі да вайны і распаўсюджванне варожасці і нянавісці''» адключыў трансляцыю трох расійскіх каналаў: «РТР-Планета», «Першы канал. Сусветная сетка» і «НТВ Мір»&lt;ref&gt;[http://www.lanet.ua/news/izmeneniya-v-televidenii/ Изменения в кабельном телевидении | Ланет]&lt;/ref&gt;.

3 сакавіка журналістка расійскага дзяржаўнага тэлеканала «[[RT]]» Эбі Марцін у прамым эфіры асудзіла «ваенную акупацыю» Украіны Расіяй. Галоўны рэдактар «Russia Today» Маргарыта Сіманьян патлумачыла гэты ўчынак уздзеяннем «амерыканскай прапаганды»&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/news/2014/03/04/simonyan/ Симоньян объяснила проукраинскую позицию ведущей RT «американской пропагандой»]&lt;/ref&gt;. Пазней Эбі Марцін заявіла, што яна таксама не згодна з умяшаннем ЗША ў справы Украіны, дадаўшы, што лічыць за гонар працаваць на «''RT''», дзе можа свабодна выказваць гэтыя погляды&lt;ref&gt;[http://www.newsru.com/world/06mar2014/rt_us.html Новости NEWSru.com:: Ведущая канала RT уволилась в прямом эфире, отказавшись «''обелять Путина''»]&lt;/ref&gt;.

6 сакавіка вядучая «RT» Ліз Уол звольнілася ў прамым эфіры, заявіўшы, што не можа быць часткай кампаніі, «якая фінансуецца расійскім урадам і апраўдвае Уладзіміра Пуціна»&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=2h79v9uirLY RT America’s Liz Wahl resigns live on air, 06.03.2015]&lt;/ref&gt;; тэлеканал назваў гэты крок «''самапіярам''»&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/ukrainian/news_in_brief/2014/03/140306_hk_rt_resignation.shtml Ведуча російського каналу звільнилася в прямому ефірі через Крим] {{ref-uk}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных «''TruthDig''», гэты крок Уол быў зроблены пад уплывам адной з амерыканскіх кансерватыўнай палітычных арганізацый&lt;ref&gt;[http://www.truthdig.com/report/item/how_cold_war-hungry_neocons_stage_managed_liz_wahls_resignation_20140319 Max Blumenthal, Rania Khalek. How Cold War-Hungry Neocons Stage Managed RT Anchor Liz Wahl’s Resignation//TruthDig, 19.03.2015]&lt;/ref&gt;.

З 10 сакавіка на кругласутачным інфармацыйным канале «{{нп3|Расія-24|Расія-24|ru|Россия-24}}» трансліруюцца выпускі навін «ДТРК Крым».

Расійскія каналы з 11 сакавіка не маюць магчымасці паўнавартасна вяшчаць на тэрыторыю Украіны. Нацыянальны савет Украіны па пытаннях тэлебачання і радыёвяшчання запатрабаваў ад правайдэраў да 21:00 мск 11 сакавіка спыніць трансляцыю тэлеканалаў «''Весткі''», «''[[Расія-24]]''», «''[[Першы канал (Расія)|Першы канал. Сусветная сетка]]''», «''{{нп3|РТР-Планета|РТР-Планета|ru|РТР-Планета}}''», «''НТВ Мір''». Да раніцы 11 сакавіка да паловы правайдэраў Украіны ўжо адключылі вяшчанне гэтых каналаў&lt;ref&gt;[http://www.interfax.ru/world/363889 На Украине половина провайдеров прекратили вещание российских телеканалов — Интерфакс]&lt;/ref&gt;.

22 красавіка прэзідэнт РФ Уладзімір Пуцін падпісаў указ аб узнагароджанні больш за 300 супрацоўнікаў расійскіх СМІ «''за аб’ектыўнасць пры асвятленні падзей у Крыме''», які, аднак, не быў выкладзены ў публічны доступ&lt;ref&gt;{{cite web|datepublished=5 мая 2014| url=http://www.echo.msk.ru/news/1313866-echo.html| title=Кремль орденами и медалями отблагодарил группу журналистов за освещение событий в Крыму| publisher=Эхо Москвы| access-date=2014-5-6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|datepublished=5 мая 2014| url=http://www.bbc.co.uk/russian/russia/2014/05/140505_putin_crimea_russian_media_award.shtml| title=СМИ: 300 журналистов получили от Путина награды за Крым| publisher=Би-би-си|access-date=2014-5-6}}&lt;/ref&gt;. Каля ста ўзнагарод атрымалі супрацоўнікі «''УДТРК''», больш за 60 — журналісты «''Першага канала''», па некалькі дзясяткаў — прадстаўнікі «''НТВ''», «''RT''» і «''Life News''», пры гэтым у спіс лаўрэатаў не патрапілі тэлеканал «''Дождж''» і радыёстанцыя «''Рэха Москвы''», карэспандэнты якіх таксама асвятлялі падзеі ва Украіне. Ордэн «''За заслугі перад Айчынай''» другой ступені атрымаў генеральны дырэктар «''НТВ''» Уладзімір Кулісцікаў. Ордэна чацвёртай ступені атрымалі кіраўнік [[Федэральная служба па наглядзе ў сферы сувязі, інфармацыйных тэхналогій і масавых камунікацый|Раскамнагляду]] Аляксандр Жараў, першы намеснік гендырэктара «''УДТРК''» Антон Златапольскі, галоўны рэдактар ​​агенцтва «''Расія сёння''» Маргарыта Сіманьян, галоўны рэдактар ​​&quot;''Камсамольскай праўды''&quot; Уладзімір Сунгоркін і іншыя. Тэлевядучага [[Уладзімір Рудольфавіч Салаўёў|Уладзіміра Салаўёва]] ўзнагародзілі ордэнам Аляксандра Неўскага, ордэнам Пашаны — гендырэктара «''Life News''» Арама Габралянава, першага намесніка гендырэктара «''ІТАР-ТАСС''» Міхаіла Гусмана і галоўнага рэдактара службы інфармацыі «''НТВ''» Таццяну Міткову. Журналісты Ірада Зейналава («''Першы канал''»), Аркадзь Мамантаў, Барыс Карчэўнікаў («''Расія 1''»), Аляксей Кандулукаў, Раман Собаль («''НТВ''») і Аляксандр Самахвалаў («''РЕН ТВ''») атрымалі медалі ордэна «''За заслугі перад Айчынай''» першай ступені. Медалямі другой ступені ўзнагародзілі больш за дзвесце чалавек&lt;ref&gt;[http://slon.ru/fast/russia/putin-nagradil-300-zhurnalistov-za-obektivnost-pri-osveshchenii-sobytiy-v-krymu-1093642.xhtml Путин наградил 300 журналистов «''за объективность при освещении событий в Крыму''»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://uainfo.org/yandex/322055-300-rossiyskih-zhurnalistov-kotoryh-nagradyat-za-krym-polnyy-spisok.html 300 российских «''журналистов''», которых наградят за Крым. ПОЛНЫЙ СПИСОК]&lt;/ref&gt;.

=== Праца СМІ ў Крыме ===
Асноўныя тэлерадыёкампаніі Крыму ўвайшлі ў лік аб’ектаў інфраструктуры, над якімі 27—28 лютага быў усталяваны кантроль групамі ўзброеных вайскоўцаў. Днём 28 лютага ўзброеныя людзі без знакаў адрознення з’явіліся ў раёне дзяржаўнай тэлерадыёкампаніі «''Крым''» і ўсталявалі ахову па перыметры тэрыторыі&lt;ref name=&quot;GTRKK&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;МЗ&quot;&gt;''Виктор Велисов''. [http://zona.media/agenda/crimean-media/ Что случилось с крымскими СМИ ] «''Медиазона''», 29.06.2015&lt;/ref&gt;. Увечары ўзброеныя людзі занялі ДТРК «''Крым''», паведаміўшы персаналу, што яны будуць ахоўваць кампанію. Пазней тое ж адбылося ў тэлерадыёкампаніі «''Ялта''». Там у захопе ўдзельнічала 30 аўтаматчыкаў&lt;ref name=&quot;GTRKY&quot; /&gt;.

1 сакавіка сябры арганізацыі «''Крымскі фронт''» у масках і з георгіеўскімі стужачкамі ў Сімферопалі захапілі будынак Федэрацыі прафсаюзных арганізацый, дзе размяшчаўся офіс грамадскай арганізацыі «''Інфармацыйны прэс-цэнтр''» («''IPC''») і рэдакцыя «''Цэнтра журналісцкіх расследаванняў''» — медыяпраектаў «''IPC''». Лідар арганізацыі Канстанцін Кнырык абвясціў, што будынак заняты, паколькі адтуль «''зыходзіць непраўдзівыя інфармацыя''», што рэдакцыя зараз пад іх кантролем, а дзейнасць супрацоўнікаў «''Цэнтра''», якія «''вельмі добра працуюць''», але з якімі яны «''не сыходзіліся па ідэалагічных момантах''», будзе працягнутая: «''Крымскі фронт''» бярэ на сябе забеспячэнне журналістаў «''заробкам, ежай''» у выпадку, калі «''іх спонсары адмовяцца плаціць''». Неўзабаве пасля гэтага кіраўніцтва Федэрацыі прафсаюзных арганізацый, у якой «''IPC''» арандаваў памяшканні, папрасіла гэтыя памяшканні вызваліць. На працягу 2014 года журналістаў «''Цэнтра''» затрымлівалі і збівалі, галоўнага рэдактара Валянціну Самар выклікалі ў пракуратуру і зімой 2015 года «''Інфармацыйны прэс-цэнтр''» пераехаў ва Украіну&lt;ref name=&quot;МЗ&quot; /&gt;.

3 сакавіка Савет міністраў Крыму папярэдзіў, што шэраг украінскіх тэлеканалаў можа быць адключаны на тэрыторыі аўтаноміі ў сувязі з «''аднабокім''» асвятленнем сітуацыі ў рэспубліцы. На думку Саўміна, «''многія СМІ, якія дзейнічаюць на тэрыторыі Украіны, апынуліся ўцягнутымі ў інфармацыйную вайну, накіраваную на дасягненне двух мэтаў: стварэнне панікі сярод насельніцтва Крыма і навязванне жыхарам Украіны недакладнага ўяўлення аб сітуацыі, якая склалася ў грамадска-палітычным жыцці рэспублікі''». Улады рэспублікі абвінавацілі ўкраінскія СМІ ў парушэнні «''асноватворных прынцыпаў свабоды слова і аб’ектыўнай журналістыкі''» і мэтанакіраваным «''стварэнні ілюзіі ваеннага ўмяшання''»&lt;ref name=&quot;УкрТв&quot; /&gt;.

Раней стала вядома аб адключэнні эфірнага вяшчання {{нп3|Чарнаморская ТРК|найбуйнейшай незалежнай крымскай тэлекампаніі «''Чарнаморская''»|ru|Черноморская ТРК}} (якая вяшчала на 84 % тэрыторыі Крыму&lt;ref name=&quot;МЗ&quot; /&gt;), фактычным уладальнікам якой з’яўляецца народны дэпутат Украіны, член [[Усеўкраінскае аб’яднанне «Бацькаўшчына»|УА «''Бацькаўшчына''»]] {{нп3|Андрэй Віленавіч Сенчанка|Андрэй Сенчанка|ru|Сенченко, Андрей Виленович}}&lt;ref&gt;[http://interfax.com.ua/news/political/46307.html Счета ТРК «''Черноморская''» арестованы — депутат Сенченко]&lt;/ref&gt;. Радыётэлевізійны перадаючы цэнтр Аўтаномнай Рэспублікі Крым (РТПЦ) заявіў, што быў вымушаны адключыць яе вяшчанне па не залежных ад яго прычынах. З мясцовых каналаў на тэрыторыі паўвострава працягнула вяшчанне толькі дзяржаўная тэлерадыёкампанія «''Крым''», якая з 11 сакавіка была перападпарадкавана новаму ўраду рэспублікі&lt;ref name=&quot;УкрТв&quot;&gt;[http://lenta.ru/news/2014/03/03/channels/ Власти Крыма пригрозили отключить украинские телеканалы]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1036806 Верховный Совет Крыма переподчинил ГТРК «''Крым''» властям республики. ИТАР-ТАСС, 11.03.14]&lt;/ref&gt;. 6 сакавіка стала вядома аб тым, што на эфірных частотах Чарнаморскай тэлерадыёкампаніі пачаў вяшчанне расійскі дзяржаўны інфармацыйны тэлеканал «''Расія-24''», хоць «''Чарнаморская''» валодае ліцэнзіяй на эфірнае вяшчанне па кастрычнік 2015 года&lt;ref&gt;[http://www.telekritika.ua/rinok/2014-03-06/91160 Ефірні частоти «''Чорноморської ТРК''» захопив канал «''Россия 24''»]&lt;/ref&gt;. У прэс-службе савета міністраў Крыму паведамілі пра тое, што з 7 сакавіка на частаце «''Чарнаморскай''» пачне вяшчаць новы тэлеканал — «''Крым 24''»&lt;ref name=&quot;Ценз2&quot;&gt;[http://lenta.ru/news/2014/03/06/crimea1/ В Крыму отключили два украинских телеканала]&lt;/ref&gt;.

5 сакавіка прэзідэнт Рэспублікі Татарстан [[Рустам Мініханаў]], які знаходзіўся ў Крыме, пасля падпісання з прэм’ерам АРК пагаднення аб падтрымцы Крыму выказаўся на сумесным брыфінгу супраць спынення вяшчання крымскататарскага тэлеканала «''ATR''»&lt;ref&gt;[http://an-crimea.ru/page/news/58630/ Президент Татарстана заступился за телеканал ATR]&lt;/ref&gt;. Канал працягнуў працу.

[[Омбудсмен|Упаўнаважаны Вярхоўнай Рады Украіны па правах чалавека]] Валерыя Луткоўская заявіла, што ў Аўтаномнай Рэспубліцы Крым зафіксаваныя масавыя парушэнні правоў незалежных журналістаў, якім агрэсіўна настроеныя невядомыя асобы не толькі перашкаджаюць выкананню іх прафесійных абавязкаў, але і пагражаюць фізічнай расправай, не даючы магчымасці аб’ектыўна асвятляць ход падзей&lt;ref&gt;[http://www.unian.net/politics/893427-ombudsmen-takje-zafiksirovala-massovyie-narusheniya-prav-nezavisimyih-jurnalistov-v-kryimu.html Омбудсмен также зафиксировала массовые нарушения прав независимых журналистов в Крыму]&lt;/ref&gt;.

Журналісты найбуйнейшых СМІ Украіны заявілі, што новы ўрад Крыму абмяжоўвае іх прафесійныя правы, запрашаючы на ​​свае мерапрыемствы журналістаў толькі расійскіх СМІ і крымскіх выданняў, падкантрольных ураду, такіх як «''Крымскае інфармацыйнае агенцтва''» («''КІА''») і «''ДТРК „Крым“''». У той жа час журналісты агенцтваў «''УНІАН''», «''Укрінформ''», «''Украінскія навіны''», сайтаў «''Цэнтр журналісцкіх расследаванняў''», «''Аргументы тыдня — Крым''», карпункты тэлеканалаў «''Інтэр''», «''1+1''», «''ICTV''», «''5 канал''», канала «''24''» і іншых не атрымліваюць ні афіцыйных прэс-рэлізаў Саўміна, ні анонсаў на брыфінгі яго членаў, ні запрашэнняў на мерапрыемствы ў якой-небудзь іншай форме&lt;ref&gt;[http://www.unian.net/politics/893384-separatistyi-v-kryimu-ogranichili-prava-jurnalistov-krupneyshih-smi-ukrainyi.html Сепаратисты в Крыму ограничили права журналистов крупнейших СМИ Украины]&lt;/ref&gt;.

6 сакавіка было адключана эфірнае вяшчанне «''5 канала''» і канала «''1+1''»&lt;ref&gt;[http://www.unian.net/politics/893767-administratsiya-ar-kryim-otklyuchila-efirnoe-veschanie-telekanala-11.html Администрация АР Крым отключила эфирное вещание телеканала «''1+1''»]&lt;/ref&gt;, месца якіх занялі расійскія дзяржаўныя тэлеканалы «''Першы''» і «''Расія-1''»&lt;ref name=&quot;Ценз2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Откл&quot;&gt;[http://lenta.ru/news/2014/03/07/inter/ В Крыму отключили ещё два украинских канала]&lt;/ref&gt;. Канцэрн радыёвяшчання, радыёсувязі і тэлебачання заяўляў, што сярод захопнікаў, акрамя ўзброеных людзей і «''расійскіх казакоў''», быў «''прадстаўнік ТРК Расіі''»&lt;ref name=&quot;МЗ&quot; /&gt;. На наступны дзень было адключана эфірнае вяшчанне тэлеканалаў «''[[Інтэр (тэлеканал)|Інтэр]]''», «''[[UA: Перший|Першы нацыянальны]]''» і «''[[СТБ (украінскі тэлеканал)|СТБ]]''», замест якіх пачалі вяшчанне расійскія тэлеканалы «''[[НТВ]]''», «''ТНТ''» і «''{{нп3|Звезда, тэлеканал|Звезда|ru|Звезда (телеканал)}}''»&lt;ref name=&quot;Откл&quot; /&gt;. У той жа дзень быў здзейснены напад на здымачную групу «''Інтэра''» і «''СТБ''», журналістаў жорстка збілі&lt;ref&gt;[http://www.unian.net/politics/894350-v-sevastopole-vozle-voinskoy-chasti-izbili-i-ograbili-jurnalistov.html В Севастополе возле воинской части избили и ограбили журналистов]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.unian.net/politics/894363-v-kryimu-otklyuchili-esche-dva-ukrainskih-kanala.html В Крыму отключили ещё два украинских канала]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.pravda.com.ua/news/2014/03/8/7018108/ |title=У Севастополі російські солдати штурмують українську військову частину |date=8 марта 2014 |publisher=Украинская правда |access-date=8 марта 2014}}&lt;/ref&gt;. 10 сакавіка ўкраінскія тэлеканалы былі адключаныя і ад лічбавага вяшчання. 9 сакавіка 2014 года віцэ-прэм’ер крымскага ўрада Вольга Кавіцідзі заяўляла аб тэхнічнай прычыне адключэння тэлеканалаў і паабяцала аднавіць трансляцыю&lt;ref name=&quot;МЗ&quot; /&gt;.

У Сімферопалі адбыўся напад на журналістаў нямецкай газеты «''{{нп3|Bild|Більд|ru|Bild}}''»&lt;ref&gt;[http://www.unian.net/politics/893846-v-simferopole-gruppa-molodchikov-atakovala-jurnalistov-nemetskoy-gazetyi-bild.html В Симферополе группа молодчиков атаковала журналистов немецкой газеты «''Бильд''»]&lt;/ref&gt; і на здымачную групу «''[[5 канал|5-га канала]]''»&lt;ref&gt;[http://kp.ua/daily/060314/442346/ В Крыму избили журналистов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140311011358/http://kp.ua/daily/060314/442346 |date=11 сакавіка 2014 }}&lt;/ref&gt;. Журналістцы «''Kerch.fm''» пагражалі забойствам&lt;ref name=&quot;Amnesty&quot; /&gt;.

«''[[Amnesty International]]''» звярнулася да [[Арганізацыя па бяспецы і супрацоўніцтве ў Еўропе|АБСЕ]] з заклікам тэрмінова стварыць магутную міжнародную назіральную місію з прычыны частых выпадкаў пераследу і запалохвання журналістаў, актывістаў і мірных пратэстуючых у Крыме&lt;ref name=&quot;Amnesty&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.amnesty.org/articles/news/2014/03/crimea-human-rights-monitors-urgently-needed-journalists-and-activists-face-wave-attacks/ |title=Ukraine: Human rights monitors urgently needed as journalists and activists face wave of attacks in Crimea |access-date=20 жніўня 2015 |archive-date=1 чэрвеня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150601191846/https://www.amnesty.org/articles/news/2014/03/crimea-human-rights-monitors-urgently-needed-journalists-and-activists-face-wave-attacks/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Па стане на 9 сакавіка на тэрыторыі Аўтаномнай Рэспублікі Крым спынілі вяшчанне ўсе ўкраінскія тэлекампаніі, замест якіх трансляваліся расійскія каналы. З мясцовых каналаў працягваў вяшчанне ДТРК «''Крым''»&lt;ref&gt;[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1033291 В Крыму начали вещание российские телеканалы. ИТАР-ТАСС, 09.03.14]&lt;/ref&gt;.

12 сакавіка ў Сімферопалі пачало працаваць новае інфармацыйнае агенцтва «''Крымінформ''»&lt;ref&gt;[http://www.c-inform.info/mainnews Крыминформ]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1037391 В Крыму заработало новое агентство «''Крыминформ''». ИТАР-ТАСС, 11.03.14]&lt;/ref&gt;.

14 сакавіка ў гарадах Керч і Еўпаторыя групай невядомых быў здзейснены напад на перадаючы цэнтр, дзе знаходзяцца перадатчыкі радыёстанцый украінскага радыёхолдынга «''ТАВР Медыя''» — «''Хіт FM''», «''Рускае радыё — Украіна''», «''Radio Roks''», «''Kiss FM''», «''Relax''» і «''Мелодыя''», было пашкоджана тэхнічнае абсталяванне, з-за чаго радыёстанцыі спынілі вяшчанне ў Керчы, Еўпаторыі і бліжэйшых населеных пунктах. 10 красавіка холдынг абвясціў аб часовым спыненні свайго вяшчання на тэрыторыі Крыму&lt;ref&gt;[http://www.telekritika.ua/rinok/2014-04-10/92509 Радіостанції группи «''ТАВР Медіа''» призупиняють мовлення на території Криму]&lt;/ref&gt;.

25 сакавіка 2014 года прэс-служба «''Мультымедыя-інвест груп''» паведаміла, што невядомыя праніклі ў яе офісны цэнтр у Севастопалі, дзе размяшчаецца апаратура прадпрыемства УРС (Украінскія радыёсістэмы), якая забяспечвае трансляцыю радыёсігналу «''{{нп3|Радио Вести|Радио Вести|ru|Радио Вести}}''» на частаце 87,7 ФМ, і запатрабавалі адключыць перадатчык. Пасля гэтага вяшчанне станцыі ў Севастопалі было спынена&lt;ref name=&quot;ТК&quot;&gt;[http://www.telekritika.ua/pravo/2014-03-25/91898 У Севастополі відключили радіо «''Вести''»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140327192528/http://www.telekritika.ua/pravo/2014-03-25/91898 |date=27 сакавіка 2014 }}&lt;/ref&gt;.

== Рэакцыя ==

=== Украіна ===

==== Дзеянні на ўнутрыпалітычным узроўні ====

[[Файл:Protest against Russia invading 02-03-14.jpg|міні|200px|Мітынг пратэсту ў Кіеве супраць уводу расійскіх войскаў.]]

Паводле афіцыйнай пазіцыі кіраўніцтва Украіны, які прыйшоў да ўлады ў выніку [[Еўрамайдан]]а, падзеі ў Крыме, якія завяршыліся для Украіны стратай паўвострава, з’явіліся праявай агрэсіі з боку Расіі, якая, на думку ўлад Украіны, пачалася 20 лютага 2014 года&lt;ref name=&quot;145-19&quot; /&gt;. Украіна не прызнала анексію Крыму да Расіі&lt;ref name=&quot;UR&quot;&gt;[http://www.interfax.ru/world/365521 Украина не признает присоединения Крыма к России] // Интерфакс, 18.03.2014.&lt;/ref&gt; і лічыць паўвостраў часова акупаванай тэрыторыяй&lt;ref name=&quot;S-15-4&quot; /&gt;.

У самым пачатку крымскіх падзей Вярхоўная Рада «''катастрафічна марудзіла''» з прыняццем рашэнняў&lt;ref name=&quot;marc&quot; /&gt;. Да моманту захопу Вярхоўнага Савета Крыма ўзброенымі людзьмі без знакаў адрозненні не былі прызначаныя міністр абароны, начальнік Генштаба, прадстаўнік прэзідэнта ў АРК, кіраўнік Севастопальскай адміністрацыі і міністр замежных спраў&lt;ref name=&quot;marc&quot; /&gt;.

27 лютага прызначаны Вярхоўнай Радай выконваючым абавязкі прэзідэнта Украіны Аляксандр Турчынаў прызначыў [[Сяргей Уладзіміравіч Куніцын|Сяргея Куніцына]] прадстаўніком прэзідэнта ў АРК&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://zakon2.rada.gov.ua/laws/show/167/2014|title=Про призначення С. Куніцина Постійним Представником Президента України в Автономній Республіці Крим|date=2014-03-01publisher=Официальный сайт Верховной рады Украины|lang=uk|access-date=2014-11-18}}&lt;/ref&gt;, а Сяргей Куніцын, у сваю чаргу, 28 лютага паведаміў, што начальнік галоўнага ўпраўлення МУС у АРК Валерый Радчанка падаў у адстаўку, а замест яго быў прызначаны Ігар Аўруцкі, які раней узначальваў крымскае ўпраўленне па барацьбе з аргзлачыннасцю&lt;ref name=&quot;IFAvr&quot;&gt;[http://interfax.com.ua/news/political/193527.html МВД назначило новых начальников милиции Крыма и Севастополя] // Интерфакс-Украина, 28.02.2014&lt;/ref&gt;.

1 сакавіка Турчынаў выдаў указ аб тым, што зробленае 27 лютага прызначэнне Вярхоўным Саветам Крыму Сяргея Аксёнава кіраўніком крымскага ўрада было ажыццёўлена з парушэннем Канстытуцыі Украіны і Канстытуцыі АРК, і прапанаваў Вярхоўнаму Савету Крыму адмяніць яго&lt;ref&gt;[http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/187/2014 Про Голову Ради міністрів Автономної Республіки Крим] {{ref-uk}}&lt;/ref&gt;.

Позна ўвечары, у сувязі з рашэннем Савета Федэрацыі аб выкарыстанні расійскіх войскаў ва Украіне, Аляксандр Турчынаў заявіў, што аддаў загад прывесці ўзброеныя сілы Украіны ў поўную баявую гатоўнасць&lt;ref&gt;[http://iportal.rada.gov.ua/ru/news/page/news/Novosty/top_news/88819.html Александр Турчинов отдал приказ привести Вооружённые Силы Украины в полную боевую готовность]&lt;/ref&gt;. Міністэрству абароны было загадана арганізаваць і правесці навучальныя зборы з ваеннаабавязанымі&lt;ref&gt;[http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/n0001525-14/ Про невідкладні заходи щодо забезпечення національної безпеки, суверенітету і територіальної цілісності України]&lt;/ref&gt;.

6 сакавіка ў сувязі з прыняццем дэпутатамі Вярхоўнага Савета Крыма рашэння аб уваходжанні АРК у склад Расіі Галоўнае следчае ўпраўленне СБУ пачало дасудовае расследаванне па факце замаху на тэрытарыяльную цэласнасць і недатыкальнасць Украіны&lt;ref&gt;[http://www.sbu.gov.ua/sbu/control/uk/publish/article?art_id=122426 СБУ розпочато кримінальне провадження за фактом посягання на територіальну цілісність та недоторканність України] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160802132324/http://www.sbu.gov.ua/sbu/control/uk/publish/article?art_id=122426 |date=2 жніўня 2016 }}&lt;/ref&gt;. Аляксандр Турчынаў выступіў са зваротам да народу Украіны, заявіўшы, што спыніў рашэнне Вярхоўнага Савета Крыма аб правядзенні рэферэндуму аб уваходжанні ў склад Расіі: «''Вярхоўная Рада Украіны будзе ініцыяваць роспуск парламента Аўтаномнай Рэспублікі Крым. Мы абаронім недатыкальнасць тэрыторыі Украіны''»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://crimea.comments.ua/news/2014/03/06/192756.html |title=Турчинов заявил, что распустит крымский парламент и референдума не будет |access-date=20 жніўня 2015 |archive-date=3 красавіка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190403192004/http://crimea.comments.ua/news/2014/03/06/192756.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Цэнтральная выбарчая камісія (ЦВК) даручыла заблакаваць доступ да базы дадзеных Дзяржрэестра выбаршчыкаў для органаў Дзяржрэестра АР Крым і Севастопаля, «''улічваючы сітуацыю, якая склалася ў АР Крым у сувязі са спробай падрыхтоўкі правядзення супрацьзаконнага мясцовага рэферэндуму і з мэтай забеспячэння абароны базы дадзеных Дзяржаўнага рэестра выбаршчыкаў ад незаконнага выкарыстання персанальных дадзеных, забеспячэння абароны базы дадзеных Рэестра ад несанкцыянаванага доступу і злоўжывання доступам, парушэння цэласнасці базы дадзеных Рэестра, яго апаратнага і праграмнага забеспячэння''»&lt;ref&gt;[http://www.cvk.gov.ua/pls/acts/ShowCard?id=35503 Про окремі питання забезпечення дотримання законодавства України про референдуми] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150923212317/http://www.cvk.gov.ua/pls/acts/ShowCard?id=35503 |date=23 верасня 2015 }}&lt;/ref&gt;.

9 сакавіка ўкраінскія ўлады заблакіравалі рахункі крымскага ўпраўлення Дзяржаўнай казначэйскай службы, на якіх знаходзілася больш за 1 мільярд грыўняў (больш за 110 мільёнаў долараў), што прызначаліся на выплату пенсій, зарплаты бюджэтнікам і сацыяльныя выплаты&lt;ref&gt;[http://www.interfax.ru/world/363614 Крым сообщил о блокировке счетов автономии Киевом — Интерфакс]&lt;/ref&gt;. 12 сакавіка рахункі былі разблакіраваныя — на думку першага віцэ-прэм’ера АРК Рустама Тэміргаліева, у сувязі з тым, што «''было неабходна выплачваць грашовае забеспячэнне ваеннаслужачых, якія знаходзяцца на тэрыторыі Крыму. Гэта дазволіла нам атрымаць доступ да сродкаў бюджэту Крыму і цалкам прафінансаваць выдаткі на рэферэндум''»&lt;ref&gt;[http://ria.ru/world/20140312/999178280.html Вице-премьер АРК: госказначейство Украины разблокировало счета Крыма]&lt;/ref&gt;.

Агенцтва «''ІТАР-ТАСС''» паведаміла пра намер Мінабароны Украіны правесці маштабную ратацыю ўкраінскіх вайскоўцаў з мэтай «''перамясціць ваенных, выхадцаў з усходніх і паўднёвых рэгіёнаў краіны, ад месцаў, дзе пражываюць іх сваякі, і замяніць іх вайскоўцамі з Заходняй Украіны''». Неабходнасць такой ратацыі абмяркоўвалася з украінскімі военачальнікамі ў ходзе наведвання Аляксандрам Турчынавым у ноч з 5 на 6 сакавіка галоўнага каманднага пункта кіравання ўзброеных сілаў краіны. На думку Турчынава, такі пераклад ваенных «''дазволіць выключыць выпадкі масавага пераходу ваеннаслужачых на бок сепаратысцкіх сіл і забяспечыць цэласнасць узброеных сіл''»&lt;ref&gt;[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1028031 Источник: минобороны Украины проведёт масштабную ротацию военнослужащих. ИТАР-ТАСС, 07.03.14]&lt;/ref&gt;.

Паводле паведамлення «ІТАР-ТАСС», прызначаны Вярхоўнай Радай выконваючым абавязкі міністра абароны Украіны Ігар Ценюх распарадзіўся распрацаваць план «''уціхамірвання''» ўкраінскімі ўзброенымі сіламі ўсходніх і паўднёва-ўсходніх рэгіёнаў краіны, які прадугледжвае, у прыватнасці, раззбраенне воінскіх часцей і падраздзяленняў украінскай арміі, якія перайшлі на бок парламента АР Крым, а таксама прадухіленне пераходу іншых падраздзяленняў узброеных сіл Украіны на службу АРК&lt;ref&gt;[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1033035 Источник: МО Украины поручено подготовить план «''усмирения''» востока и юго-востока страны. ИТАР-ТАСС, 09.03.14]&lt;/ref&gt;.

Нацыянальны савет па пытаннях тэлебачання і радыёвяшчання Украіны абавязаў правайдэраў спыніць вяшчанне расійскіх тэлеканалаў «''Расія 24''», «''ОРТ (Першы канал сусветная сетка)''», «''РТР Планета''» і «''НТВ-Мір''» да 21.00 мск 11 сакавіка. Нацсавета патлумачыў такое рашэнне неабходнасцю забеспячэння інфармацыйнай бяспекі ў адпаведнасці з пастановай Савета нацыянальнай бяспекі і абароны ад 1 сакавіка 2014 года&lt;ref&gt;[http://tass.ru/obschestvo/1039699 ВГТРК сожалеет о решении Киева отключить трансляцию передач российских каналов на Украине. ИТАР-ТАСС, 12.03.14]&lt;/ref&gt;.

11 сакавіка Аляксандр Турчынаў паведаміў на пасяджэнні Вярхоўнай Рады, што Савет нацыянальнай бяспекі і абароны Украіны прыняў рашэнне сфарміраваць на базе ўнутраных войскаў Нацыянальную гвардыю і абвясціць частковую мабілізацыю ва Узброеныя сілы і Нацгвардыю&lt;ref&gt;[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1036124 Турчинов: Совбез Украины принял решение сформировать «''национальную гвардию''». ИТАР-ТАСС, 11.03.14]&lt;/ref&gt;. Ён таксама заявіў, што Украіна звернецца да краін — гарантаў бяспекі за тэхнічнай і ваеннай дапамогай. Паводле яго слоў, МУС забяспечыць усе першачарговыя патрэбы Нацыянальнай гвардыі Украіны, але Украіне таксама патрэбна тэхнічная і ваенная дапамога&lt;ref&gt;[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1036013 Турчинов: Украина обратится к странам — гарантам безопасности за военной помощью. ИТАР-ТАСС, 11.03.14]&lt;/ref&gt;. Рашэнне аб стварэнні Нацгвардии абумоўлена нездавальняючым узроўнем боегатоўнасці арміі Украіны і нізкім маральным станам ваеннаслужачых&lt;ref&gt;[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1040884 Источник: в состав Национальной гвардии Украины войдут отряды активистов майдана. ИТАР-ТАСС, 12.03.14]&lt;/ref&gt;.

12 сакавіка Генпракуратура Украіны запатрабавала адмяніць рашэнні Вярхоўнага Савета АРК і Севастопальскага гарсавету аб зацвярджэнні Дэкларацыі аб незалежнасці АРК і Севастопаля.

12 сакавіка прызначаны Вярхоўнай Радай першы віцэ-прэм’ер Віталь Ярэма паведаміў на пасяджэнні ўрада краіны, што ўкраінская армія прыведзена ў поўную баявую гатоўнасць і пачаліся ўсеўкраінскія ваенныя вучэнні. Ён канстатаваў, што расійскія войскі працягваюць знаходзіцца ўздоўж усходняй мяжы Украіны і пастаянна нарошчваюць сваю прысутнасць&lt;ref&gt;[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1039155 Украинская армия приведена в полную боевую готовность. ИТАР-ТАСС, 12.03.14]&lt;/ref&gt;.

Як стала вядома з дакладу в. а. міністра абароны Украіны Ігара Ценюха выканаўцу абавязкаў прэзідэнта Украіны Аляксандра Турчынава, пры прывядзенні нд краіны ў вышэйшыя ступені баявой гатоўнасці выявіліся «''гнятлівы стан падрыхтоўкі асабовага складу УС Украіны, недастатковая ўкамплектаванасць падраздзяленняў ваеннымі спецыялістамі і адсутнасць спраўнай тэхнікі і ўзбраення''». З сухапутных войскаў Украіны агульнай колькасцю 41 тыс. чалавек боегатовых апынуліся толькі 6 тыс. (каля 14 %), а сярод экіпажаў браніраваных машын гэты паказчык склаў толькі 20 % ад іх агульнай колькасці. Больш за 70 % бронетэхнікі ўкраінскай арміі склалі маральна і фізічна састарэлыя савецкія танкі Т-64 з тэрмінам эксплуатацыі 30 і больш гадоў. У СПА Украіны гатовымі да выканання баявых задач апынуліся толькі 10 % асабістага складу, а ў ракет комплексаў С-300П і С-200В скончыўся гарантыйны тэрмін эксплуатацыі. З амаль 507 баявых самалётаў і 121 ударных верталётаў ВПС Украіны толькі 15 % апынуліся спраўнымі і здольнымі падняцца ў паветра, а да баявых вылетаў апынуліся гатовыя толькі 10 % экіпажаў. У ВМФ Украіны па стане на 1 сакавіка толькі 4 караблі аднеслі да ўмоўна баяздольных: фрэгат «''Гетман Сагайдачны''», карвет «''Цярнопаль''», карабель кіравання «''Славуціч''» і вялікі дэсантны карабель «''Канстанцін Альшанскі''». Згодна з дакладам, у якасці адзінай эфектыўнай меры для стрымлівання агрэсіі і нанясення гарантаванай паразы атрадам сіл самаабароны ў Крыме і незаконным воінскім фарміраванням, якія могуць з’явіцца ва ўсходніх абласцях краіны, могуць разглядацца толькі рэактыўныя сістэмы залпавага агню (РСЗА) «''Ураган''» і «''Смерч''». Пры гэтым Ценюх выступае катэгарычна супраць прымянення РСЗА, а толькі прапаноўвае ўзмацніць іх ахову, улічваючы рэгіструецца цікавасць да іх з боку «''радыкальных партнёраў па Майдану''». Ён звяртае ўвагу на «''высокую імавернасць недакладнай паразы мэт, улічваючы вельмі нізкую падрыхтоўку экіпажаў (РСЗА)''» і, адпаведна, магчымую гібель значнай колькасці мірных жыхароў&lt;ref&gt;[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1040535 Минобороны Украины: состояние подготовки личного состава вооружённых сил — удручающее. ИТАР-ТАСС, 12.03.14]&lt;/ref&gt;.

14 сакавіка Канстытуцыйны суд Украіны прызнаў неканстытуцыйным рашэнне Вярхоўнага Савета Аўтаномнай Рэспублікі Крым аб правядзенні рэферэндуму аб статусе аўтаноміі&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.rosbalt.ru/ukraina/2014/03/14/1244335.html |title=Конституционный суд Украины считает незаконным проведение референдума в Крыму |access-date=20 жніўня 2015 |archive-date=24 верасня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924142716/http://www.rosbalt.ru/ukraina/2014/03/14/1244335.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

15 сакавіка Вярхоўная Рада Украіны датэрмінова спыніла паўнамоцтвы Вярхоўнага Савета Аўтаномнай Рэспублікі Крым&lt;ref&gt;[http://rada.gov.ua/news/Novyny/Povidomlennya/89643.html Офіційний портал Верховної Ради України] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140315173028/http://rada.gov.ua/news/Novyny/Povidomlennya/89643.html |date=15 сакавіка 2014 }}&lt;/ref&gt;.

16 сакавіка [[Арсень Пятровіч Яцанюк|Арсень Яцанюк]] заявіў, што «''ўкраінская дзяржава знойдзе ўсіх завадатараў сепаратызму і расколу, якія цяпер пад прыкрыццём расійскіх ваенных спрабуюць знішчыць украінскую незалежнасць. Мы знойдзем усіх, праз год, праз два, прыцягнем да суда і будзем судзіць ва ўкраінскіх і міжнародных судах. Зямля пад нагамі будзе гарэць''». Яцанюк дадаў, што разам з міжнароднымі партнёрамі ўлады зробяць «''усё магчымае, каб кожны, хто сёння сябе свабодна адчувае пад абаронай расійскіх аўтаматаў, ведаў, што адказнасць за сепаратызм і спробы звяржэння канстытуцыйнага ладу надыдзе''»: «''У свеце не застанецца ні аднаго месца, дзе яны змогуць сябе свабодна адчуваць, і Расія іх не абароніць''»&lt;ref&gt;[http://www.kmu.gov.ua/control/ru/publish/article?art_id=247106722 А. Яценюк: Все зачинщики сепаратизма и раскола будут привлечены к суду. Найдем всех]&lt;/ref&gt;.

20 сакавіка Вярхоўная Рада прыняла ў першым чытанні [[Аб забеспячэнні правоў і свабод грамадзян і прававы рэжым на часова акупаванай тэрыторыі Украіны|законапраект]], згодна з якім Крым аб’яўляецца «''часова акупаванай тэрыторыяй''». Пад гэта паняцце падпадаюць «''тэрыторыя Аўтаномнай Рэспублікі Крым і горада Севастопаль, унутраныя воды і тэрытарыяльнае мора Украіны, яго дно і нетры, кантынентальны шэльф і выключная эканамічная зона''», а таксама «''падводнае прастора ў межах тэрытарыяльнага мора і паветраная прастора, размешчаная над гэтай тэрыторыяй''»&lt;ref&gt;[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1062052 Рада приняла законопроект об объявлении Крыма «''временно оккупированной территорией''». ИТАР-ТАСС, 20.03.2014]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.segodnya.ua/politics/pnews/krym-priznali-vremenno-okkupirovannoy-territoriey-504041.html Крым признали временно оккупированной территорией] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150628095118/http://www.segodnya.ua/politics/pnews/krym-priznali-vremenno-okkupirovannoy-territoriey-504041.html |date=28 чэрвеня 2015 }} // «''Сегодня''» (Украина)&lt;/ref&gt;. 15 красавіка Рада прыняла закон у цэлым; дакумент прадугледжвае, што часова акупаваная тэрыторыя Крыма з’яўляецца неад’емнай часткай тэрыторыі Украіны і на яе распаўсюджваецца ўкраінскае заканадаўства&lt;ref name=&quot;S-15-4&quot;&gt;[http://www.segodnya.ua/politics/pnews/deputaty-zashchitili-prava-ukraincev-v-okkupirovannom-krymu-513118.html Депутаты защитили права украинцев в оккупированном Крыму] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140416180200/http://www.segodnya.ua/politics/pnews/deputaty-zashchitili-prava-ukraincev-v-okkupirovannom-krymu-513118.html |date=16 красавіка 2014 }} // «''Сегодня''» (Украина)&lt;/ref&gt;.

20 сакавіка Дзяржаўная пагранічная служба Украіны пачала паэтапную перадыслакацыю асабістага складу з Крыму на мацерыковую частку краіны. Як паведаміў першы намеснік кіраўніка Дзяржпагранслужбы Павел Шышолін, асабісты склад працягне службу на тэрыторыі Херсонскай вобласці, а караблі і катэры будуць пераведзеныя ў Марыупаль і Адэсу&lt;ref&gt;[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1062875 Госпогранслужба Украины начала поэтапную передислокацию личного состава из Крыма. ИТАР-ТАСС, 20.03.2014]&lt;/ref&gt;.

22 сакавіка в. а. міністра абароны Украіны Ігар Ценюх на сустрэчы з журналістамі пазначыў сваё бачанне сітуацыі ў Крыме: «''Мы не можам і не маем права пакінуць тэрыторыю Крыму, як бы гэтага не хацелася б расійскім войскам і гэтак званаму крымскаму ўраду. У адваротным выпадку Крым будзе для нас страчаны назаўжды. Цяпер у нас адно канкрэтнае заданне — трымаць абарону да адпаведных рашэнняў на палітычным узроўні. Якімі будуць гэтыя рашэнні і калі — я не ведаю. Мая справа — камандаванне арміяй, а не дыпламатыя і палітыка. Гэта цяжка, але загад ёсць загад… Узброеныя сілы прыведзены ў поўную баявую гатоўнасць, мы не дапусцім пранікнення на кантынентальную Украіну ніводнага расійскага салдата. Вышэйшым кіраўніцтвам краіны санкцыянавана прымяненне зброі нашымі вайскоўцамі ў выпадках атакі на воінскія часткі ці спробаў захопу карабля. Але рашэнне адкрыць агонь прымаецца кожным камандзірам на месцы. І калі ў пэўных выпадках такая каманда не даецца, не трэба перакладаць адказнасць на вышэйшае кіраўніцтва… Мы гатовыя да эвакуацыі — створаны адпаведны штаб пад кіраўніцтвам першага віцэ-прэм’ер-міністра Віталя Ярэмы, …рыхтуюцца месцы ў пансіянатах і санаторыях Кіева, Адэсы і іншых гарадоў. Ніякіх новых гарнізонаў і ваенных гарадкоў будаваць не трэба — у нас ёсць магчымасці размясціць на мацерыку неабходную колькасць чалавек''»&lt;ref&gt;[http://news.liga.net/interview/politics/1079652-zachem_ukrainskie_voyska_ostayutsya_v_krymu_mnenie_ministra_oborony.htm Зачем украинские войска остаются в Крыму. Мнение министра обороны. ЛІГАБізнесІнформ, 22.03.2014]&lt;/ref&gt;.

24 сакавіка Савет нацыянальнай бяспекі і абароны Украіны даручыў кабінету міністраў правесці «''перадыслакацыю ўкраінскіх вайскоўцаў у Крыме''»&lt;ref name=&quot;Redisl&quot; /&gt;.

26 сакавіка Аляксандр Турчынаў звольніў Сяргея Куніцына з пасады пастаяннага прадстаўніка прэзідэнта ў Крыме «''за неналежнае выкананне службовых абавязкаў''»&lt;ref&gt;[http://lb.ua/news/2014/03/26/260819_turchinov_uvolil_postpreda.html Турчинов уволил своего постпреда в Крыму. LB.ua, 26.03.2014]&lt;/ref&gt;.

28 сакавіка Аляксандр Турчынаў сустрэўся з афіцэрамі Узброеных Сіл Украіны, якія, паводле яго слоў, былі вызваленыя з палону ў Крыме. Ён адзначыў, што афіцэры выканалі свой абавязак і будуць узнагароджаны за мужнасць і стойкасць, а таксама павышаны па службе&lt;ref&gt;[http://www.rada.gov.ua/news/Novyny/Povidomlennya/90604.html В. о. Президента України, Голова Верховної Ради України Олександр Турчинов зустрівся з офіцерами Збройних Сил України, що були звільнені з полону] {{ref-uk}}&lt;/ref&gt;.

==== Знешнепалітычны ўзровень ====
Раніцай 28 лютага Вярхоўная Рада Украіны прыняла зварот да краін-гарантаў цэласнасці Украіны, якія падпісалі ў 1994 годзе [[Будапешцкі мемарандум]], патрабуючы ад іх «''практычнымі дзеяннямі пацвердзіць замацаваныя ў мемарандуме абавязацельствы паводле прынцыпаў заключнага акта СБСЕ паважаць незалежнасць, суверэнітэт і існуючыя межы Украіны''». Акрамя таго, Рада запатрабавала ад Расіі «''спыніць крокі, накіраваныя на замах на тэрытарыяльную цэласнасць Украіны, і не падтрымліваць сепаратызм''»&lt;ref&gt;[http://zakon2.rada.gov.ua/laws/show/831-18 Про Звернення Верховної Ради України до держав-гарантів відповідно до Меморандуму про гарантії безпеки у зв’язку з приєднанням України до Договору про нерозповсюдження ядерної зброї] {{Ref-uk}}&lt;/ref&gt;. Сакратар Савета нацыянальнай бяспекі і абароны Украіны [[Андрэй Парубій]] пасля пасяджэння СНБА заявіў аб магчымым дачыненні спецназа Чарнаморскага флоту РФ да падзей у Крыме&lt;ref&gt;[http://www.interfax.ru/361874 Секретарь СНБО заявил о причастности российских войск к событиям в Крыму. Интерфакс, 28.02.2014]&lt;/ref&gt;. Пастаянны прадстаўнік Украіны пры ААН Юрый Сяргееў запатрабаваў тэрміновага склікання пасяджэння Савета Бяспекі ААН у сувязі з абвастрэннем сітуацыі ў АРК, якое пагражае тэрытарыяльнай цэласнасці Украіны&lt;ref&gt;[http://www.un.org/en/ga/search/view_doc.asp?symbol=S/2014/136&amp;Lang=R Письмо Постоянного представителя Украины при Организации Объединенных Наций от 28 февраля 2014 года на имя Председателя Совета Безопасности]&lt;/ref&gt;.

Як паведаміла прэс-служба МЗС Расіі, Расія адказала адмовай на прапановы Украіны ў сувязі з падзеямі ў АР Крым правесці неадкладныя двухбаковыя кансультацыі згодна з Артыкулам 7 Дамовы аб дружбе, супрацоўніцтве і партнёрстве паміж Расійскай Федэрацыяй і Украінай ад 31 мая 1997 года, паколькі РФ разглядае крымскія падзеі як следства ўнутрыпалітычных працэсаў ва Украіне&lt;ref name=&quot;MID-28-2&quot;&gt;[http://mid.ru/brp_4.nsf/newsline/F2C86A40B49E817544257C8D00485C4F О встрече в МИД России с советником-посланником Посольства Украины в Российской Федерации] // МИД РФ, 28.02.2014&lt;/ref&gt;.

[[Міністэрства замежных спраў Украіны]] перадало расійскаму боку ноту пратэсту ў сувязі з парушэннем паветранай прасторы Украіны і невыкананнем пагаднення аб базаванні [[Чарнаморскі флот ВМФ Расіі|ЧФ]] у Крыме. Таксама было адзначана, што Украіна не звярталася па дапамогу да Расіі для забеспячэння парадку на тэрыторыі Крыму, у сувязі з чым міністэрства запатрабавала неадкладнага вяртання войскаў у месцы іх пастаяннай дыслакацыі&lt;ref&gt;[http://interfax.com.ua/news/general/193522.html Киев высказал протест российской стороне в связи с нарушением воздушного пространства Украины и двусторонних соглашений]&lt;/ref&gt;. Выконваючы абавязкі прэзідэнта [[Аляксандр Валянцінавіч Турчынаў|Аляксандр Турчынаў]] выступіў з тэлезваротам, у якім абвінаваціў Расію ў ваеннай агрэсіі ў Крыме&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/russian/international/2014/02/140228_crimea_friday_tension_russia.shtml Турчинов призвал Путина «''остановить провокацию''» в Крыму]&lt;/ref&gt;.

МЗС Расіі паведаміў, што расійскі бок перадаў дарадцы-пасланцу пасольства Украіны ў Маскве Руслану Німчынскаму ноту адносна рухаў бронетэхнікі ЧФ РФ у Крыме, «''звязаных з неабходнасцю забеспячэння аховы месцаў дыслакацыі Чарнаморскага флоту на тэрыторыі Украіны''», якія адбываюцца «''у поўнай адпаведнасці з базавымі расійска-ўкраінскімі дамовамі па Чарнаморскім флоце''»&lt;ref name=&quot;MID-28-2&quot; /&gt;.

1 сакавіка в. а. міністра замежных спраў Украіны Андрэй Дзешчыца [[Адносіны Украіны і НАТА|звярнуўся да кіраўніцтва]] [[НАТА]] з просьбай разгледзець усе магчымыя спосабы абароны тэрытарыяльнай цэласнасці краіны&lt;ref&gt;[http://www.reuters.com/article/2014/03/01/us-ukraine-crisis-idUSBREA1Q1E820140301 Putin ready to invade Ukraine; Kiev warns of war] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924194127/http://www.reuters.com/article/2014/03/01/us-ukraine-crisis-idUSBREA1Q1E820140301 |date=24 верасня 2015 }} {{Ref-en}} // [[Reuters]], 01.03.2014&lt;/ref&gt;.

3 сакавіка МЗС Украіны абвінаваціў Расію ў парушэнні пагадненняў аб статусе і ўмовах знаходжання ЧФ РФ на тэрыторыі Украіны&lt;ref&gt;[http://mfa.gov.ua/ua/press-center/briefing/1194-brifing-v-mzs Брифінг в МЗС] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191203121310/https://mfa.gov.ua/ua/press-center/briefing/1194-brifing-v-mzs |date=3 снежня 2019 }}&lt;/ref&gt;.

6 сакавіка Генеральная пракуратура Украіны інкрымінавалася камандуючаму Чарнаморскім флотам Расіі віцэ-адміралу Аляксандру Вітко здзяйсненне злачынстваў на тэрыторыі Аўтаномнай Рэспублікі Крым (падбухторванне да дзяржаўнай здрады і арганізацыя дыверсіі), за здзяйсненне якіх прадугледжана пакаранне ў выглядзе пазбаўлення волі на тэрмін ад 3 да 15 гадоў. Украінскія СМІ паведамлялі, што камандуючы Вітко запатрабаваў ад украінскіх вайскоўцаў здацца пад пагрозай штурму падраздзяленняў і частак узброеных сіл Украіны, якія знаходзяцца на тэрыторыі Крыму&lt;ref&gt;[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1025278 Командующему ЧФ РФ инкриминируют совершение преступлений на территории Крыма. ИТАР-ТАСС, 06.03.2014]&lt;/ref&gt;.

8 сакавіка было абвешчана аб намеры Украіны выйсці з [[Садружнасць Незалежных Дзяржаў|Садружнасці Незалежных Дзяржаў]] па прычыне ігнаравання зваротаў краіны ў сувязі з узброеным нападам Расіі&lt;ref&gt;[http://echo.msk.ru/programs/beseda/1274846-echo/ Эхо Москвы:: Интервью: Андрей Дещица]&lt;/ref&gt;. 19 сакавіка Украіна адмовілася ад старшынства ў СНД і пачала працэдуру выхаду з арганізацыі&lt;ref&gt;[http://mfa.gov.ua/ua/press-center/briefing/1204-brifing-v-mzs Брифінг в МЗС] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151208091056/http://mfa.gov.ua/ua/press-center/briefing/1204-brifing-v-mzs |date=8 снежня 2015 }} // МИД Украины, 19.03.2014&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.rnbo.gov.ua/news/1629.html Андрій Парубій: Україна розпочинає процес виходу з СНД] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151208052648/http://www.rnbo.gov.ua/news/1629.html |date=8 снежня 2015 }} {{Ref-uk}}&lt;/ref&gt;.

11 сакавіка Вярхоўная Рада Украіны звярнулася да краін-гарантам бяспекі Украіны па [[Будапешцкі мемарандум|Будапешцкім мемарандуме]] з заклікам захаваць тэрытарыяльную цэласнасць краіны, ужываючы ўсе магчымыя меры — дыпламатычныя, палітычныя, эканамічныя і ваенныя меры&lt;ref&gt;[http://interfax.com.ua/news/political/195337.html Рада просит участников Будапештского меморандума сохранить территориальную целостность Украины, применяя все возможные меры]&lt;/ref&gt;.

Аляксандр Турчынаў заявіў у інтэрв’ю агенцтву «''AFP''», што Украіна не будзе праводзіць ваенную аперацыю ў Крыме, каб не падстаўляць пад удар свае ўсходнія межы&lt;ref&gt;[http://www.bbc.com/news/world-europe-26540602 Ukraine president: Russia 'is refusing crisis talks']&lt;/ref&gt;.

МЗС Украіны выклікаў часовага паверанага ў справах Расіі Андрэя Вараб’ёва і выказаў пратэст з нагоды заявы МЗС РФ аб прызнанні правамернай дэкларацыі аб незалежнасці Крыма і Севастопаля: «''Украіна катэгарычна асуджае прамое ўмяшанне Расійскай Федэрацыі ва ўнутраныя справы нашай дзяржавы. Дзеянні расійскага боку прама супярэчаць фундаментальным прынцыпам міжнароднага права і агульнапрызнаным прынцыпам суіснавання дзяржаў''»&lt;ref&gt;[http://mfa.gov.ua/ua/press-center/news/19328-zajava-ministerstva-zakordonnih-sprav-ukrajini Заява Міністерства закордонних справ України] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140312212630/http://mfa.gov.ua/ua/press-center/news/19328-zajava-ministerstva-zakordonnih-sprav-ukrajini |date=12 сакавіка 2014 }}&lt;/ref&gt;.

12—13 сакавіка Арсень Яцанюк здзейсніў паездку ў ЗША, дзе правёў перамовы з [[Барак Абама|Баракам Абамам]]&lt;ref&gt;[http://www.interfax.ru/364263 Обама заявляет о неприемлемости крымского референдума]&lt;/ref&gt; і выступіў на пасяджэнні Савета бяспекі ААН, дзе яшчэ раз заклікаў Расію вывесці войскі з Крыма і сесці за стол перамоваў для ўрэгулявання канфлікту.

13 сакавіка Вярхоўная Рада прыняла зварот да ААН з просьбай аказаць падтрымку тэрытарыяльнай цэласнасці Украіны. У сваёй заяве парламент абвінаваціў Расію ў неабгрунтаванай агрэсіі і спробе анексаваць частку ўкраінскай тэрыторыі. Рада заклікала ААН неадкладна разгледзець сітуацыю ў Крыме&lt;ref&gt;[http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/873-18 Звернення Верховної Ради України до Організації Об'єднаних Націй]&lt;/ref&gt;.

17 сакавіка міністэрства замежных спраў Украіны заклікала міжнародную супольнасць не прызнаваць [[Рэспубліка Крым, незалежная дзяржава|Рэспубліку Крым]], абвешчаную Вярхоўным Саветам Крыму «''паводле вынікаў антыканстытуцыйнага рэферэндуму, праведзенага з абуральнымі парушэннямі агульнаеўрапейскіх норм і стандартаў правядзення рэферэндумаў''»&lt;ref&gt;[http://mfa.gov.ua/ua/press-center/news/19773-komentar-mzs-ukrajini-shhodo-postanovi-pro-nezalezhnisty-krimu-vid-17-bereznya-2014-roku Коментар МЗС України щодо постанови «''Про незалежність Криму''» від 17 березня 2014 року] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191203121303/https://mfa.gov.ua/ua/press-center/news/19773-komentar-mzs-ukrajini-shhodo-postanovi-pro-nezalezhnisty-krimu-vid-17-bereznya-2014-roku |date=3 снежня 2019 }}&lt;/ref&gt;. Украіна адклікала для кансультацый свайго пасла ў Расіі&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://mfa.gov.ua/ua/press-center/news/19729-komentar-mzs-ukrajini|title=Посла України в РФ Володимира Єльченка відкликано для консультацій|date=2014-03-17|publisher=МИД Украины|access-date=2015-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20191203121305/https://mfa.gov.ua/ua/press-center/news/19729-komentar-mzs-ukrajini|archive-date=3 снежня 2019|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. 18 сакавіка МЗС Украіны ўручыў часоваму паверанаму ў справах Расійскай Федэрацыі ва Украіне А. Вараб’ёву ноту пратэсту супраць прызнання Расіяй Рэспублікі Крым і падпісання Дамовы аб прыняцці ў склад Расійскай Федэрацыі Рэспублікі Крым і Севастопаля&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://mfa.gov.ua/ua/press-center/news/19988-mzs-ukrajini-viklikalo-timchasovogo-povirenogo-u-spravah-rf-v-ukrajini-dlya-vruchennya-noti-protestu|title=МЗС України викликало Тимчасового повіреного у справах РФ в Україні для вручення ноти протесту|date=2014-03-18|publisher=МИД Украины|lang=uk|access-date=2015-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20140322014017/http://mfa.gov.ua/ua/press-center/news/19988-mzs-ukrajini-viklikalo-timchasovogo-povirenogo-u-spravah-rf-v-ukrajini-dlya-vruchennya-noti-protestu|archive-date=22 сакавіка 2014|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

19 сакавіка [[Савет нацыянальнай бяспекі і абароны Украіны]] прыняў рашэнне аб увядзенні візавага рэжыму з Расіяй і выхадзе з [[Садружнасць Незалежных Дзяржаў|СНД]]&lt;ref&gt;[http://www.forbes.ru/news/252499-snbo-ukrainy-prinyal-reshenie-o-vvedenii-vizovogo-rezhima-s-rossiei СНБО Украины принял решение о введении визового режима с Россией | Forbes.ru]&lt;/ref&gt;. Выконваючы абавязкі сакратара СНБА Андрэй Парубий паведаміў таксама, што «''кабінету міністраў прапанавана неадкладна звярнуцца ў ААН з мэтай аб’явы Крыму дэмілітарызаванай зонай і прыняць меры да таго, каб Крым пакінулі войскі РФ, а таксама гарантаваць ўмовы для перадыслакацыі ўкраінскіх войскаў і размяшчэння іх на кантынентальнай частцы Украіны''». На наступны дзень Арсень Яцанюк, аднак, заявіў у Бруселі, што «''не варта спяшацца''» ні з увядзеннем візавага рэжыму з Расіяй, ні з пераходам да паездак у РФ па замежным пашпартам. Яцанюк нагадаў, што Расія сама неаднаразова падымала пытанне аб паездках па замежным пашпартам і ўвядзенні візавага рэжыму ў СНД, таму «''наўрад ці падобная ініцыятыва з боку Украіны будзе эфектыўнай''» з пункту гледжання ўплыву на Расію, затое «''праблема мае важнае гуманітарнае вымярэнне для самой Украіны, так як у захаванні бязвізавага рэжыму зацікаўлена вельмі вялікая колькасць грамадзян Украіны, у першую чаргу на ўсходзе і поўдні нашай дзяржавы, якія ездзяць у Расію на заробкі, маюць роднасныя сувязі па той бок мяжы''»&lt;ref&gt;[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1061496 Яценюк: Украина не будет спешить с введением визового режима с Россией. ИТАР-ТАСС, 20.03.2014]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1062958 В Совете нацбезопасности Украины недовольны позицией Яценюка по визовому вопросу с РФ. ИТАР-ТАСС, 20.03.2014]&lt;/ref&gt;.

20 сакавіка Вярхоўная Рада прыняла дэкларацыю аб барацьбе за вызваленне краіны, заклікаў сусветную супольнасць не прызнаваць Рэспубліку Крым і анексію Крыму да Расіі. «''Ад імя народа Украіны''» парламент заявіў, што «''Крым быў, ёсць і будзе ў складзе Украіны. Украінскі народ ніколі і ні пры якіх умовах не спыніць барацьбу за вызваленне Крыму''»&lt;ref&gt;[http://rada.gov.ua/ru/news/Novosty/Soobshchenyya/89936.html Верховная Рада Украины приняла «''Декларацию о борьбе за освобождение Украины''»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191207162113/https://rada.gov.ua/ru/news/Novosty/Soobshchenyya/89936.html |date=7 снежня 2019 }}&lt;/ref&gt;.

21 сакавіка Аляксандр Турчынаў пасля сустрэчы з генеральным сакратаром ААН [[Пан Гі Мун]]ам выказаўся за стварэнне ў Крыме «''дэмілітарызаванай зоны''» і прысутнасць маніторынгавай місіі ААН. На яго думку, дэмілітарызацыя Крыму зможа прывесці да «''аднаўлення суверэнітэту Украіны і нармальнага функцыянавання Крыму ў межах суверэннай Украіны, як таго патрабуе канстытуцыя''»&lt;ref&gt;[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1066111 Турчинов: Украина выступает за создание в Крыму «''демилитаризованной зоны''». ИТАР-ТАСС, 21.03.2014]&lt;/ref&gt;.

==== Віктар Януковіч ====

28 лютага [[Віктар Фёдаравіч Януковіч|Віктар Януковіч]] на сваёй прэс-канферэнцыі ў [[Растоў-на-Доне|Растове-на-Доне]] заявіў, што падзеі ў Крыме — «''натуральная рэакцыя''» на «''бандыцкі пераварот''», які адбыўся ў Кіеве, а «''ўзурпацыя ўлады, якая была зроблена купкай радыкалаў, …прывяла да таго, што крымчане не жадаюць падпарадкоўвацца {{нп3|Украінскі нацыяналізм|нацыяналістам|ru|Украинский национализм}} і бандэраўцам''»&lt;ref&gt;[http://lb.ua/news/2014/02/28/257633_yanukovich_kkrime_krimchane_prosto.html Янукович о ситуации в Крыму: крымчане просто защищаются от бандеровцев — LB.ua]&lt;/ref&gt;. Аднак Януковіч падкрэсліў, што «''Крым павінен заставацца ў складзе ўкраінскай дзяржавы з правамі шырокай аўтаноміі''»&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kommersant.ru/doc/2420933|title=Янукович считает, что Крым должен остаться в составе Украины|date=28 февраля 2014|publisher=Коммерсантъ|access-date=2014-11-14}}&lt;/ref&gt;.

Януковіч заклікаў расійскае кіраўніцтва «''выкарыстаць усе наяўныя магчымасці для таго, каб прадухіліць той хаос, тэрор, які сёння ёсць ва Украіне''», але пры гэтым падкрэсліў, што катэгарычна супраць ваеннага ўварвання ва Украіну і парушэння цэласнасці суверэннай дзяржавы&lt;ref&gt;[http://www.forbes.ru/news/251510-yanukovich-prizval-rossiyu-spasti-ukrainu-ot-khaosa Янукович призвал Россию спасти Украину от хаоса. Forbes.ru, 28.02.2014]&lt;/ref&gt;.

1 сакавіка Віктар Януковіч падтрымаў зварот уладаў Крыму да прэзідэнта РФ аб аказанні дапамогі і абароны жыхароў Крыма і звярнуўся да прэзідэнта Расіі Уладзіміра Пуціна з просьбай выкарыстоўваць узброеныя сілы РФ «''для аднаўлення законнасці, міру, правапарадку, стабільнасці, абароны насельніцтва Украіны''»&lt;ref&gt;[http://www.interfax.ru/362052 Янукович поддерживает обращение властей Крыма к президенту РФ РФ об оказании помощи крымчанам — Интерфакс]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/russian/rolling_news/2014/03/140304_rn_ukraine_yanukovich_letter_un|title=Чуркин: Янукович попросил Путина ввести войска в Украину|date=4 марта 2014|publisher=Русская служба Би-би-си|access-date=2015-03-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/russian/rolling_news/2014/04/140402_rn_yanukovych_interview Янукович назвал аннексию Крыма Россией трагедией]&lt;/ref&gt;.

28 сакавіка ў сваім Звароце да ўкраінскага народу Віктар Януковіч заявіў, што лідары Майдана прыйшлі да ўлады «''на плячах нацысцкіх штурмавікоў''», а «''тысячы малойчыкаў са стваламі, адчулі смак славы і крыві, пачалі раз’язджаць па ўсіх рэгіёнах Украіны, спрабуючы ўсталёўваць „новы парадак“''». Узброеныя сотні Майдана і «''неадэкватнае кіраванне дзяржаўнымі працэсамі''» «''выклікалі рэакцыю народа: Украіна так страціла Крым''»&lt;ref&gt;[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1081560 ИТАР-ТАСС: Международная панорама — Полный текст обращения президента Украины Виктора Януковича к украинскому народу]&lt;/ref&gt;.

2 красавіка Віктар Януковіч даў інтэрв’ю расійскім і замежным СМІ, падчас якога сказаў: «''Усё, што адбылося з Крымам, — гэта заслуга цяперашніх кіраўнікоў Украіны, следства іх радыкальнай пазіцыі ў адносінах да рускай мовы, да рускамоўных тэрыторыях. Спроба дыктаваць ім, як трэба жыць, прывяла да таго, што людзі выступілі з пратэстамі. Гэтая форма пратэсту вылілася ў рэферэндум. Толькі нацыяналісты з іх радыкальнымі падыходамі здольныя былі давесці да падзелу краіны''»&lt;ref&gt;[http://www.kp.ru/daily/26215.4/3098905/ Полный текст интервью Виктора Януковича телеканалам НТВ и APTN] // Комсомольская правда, 03.04.2014&lt;/ref&gt;.

=== Стаўленне да ўварвання і анексіі ў Расіі ===

Кіраўніцтва Расіі аказала ўсялякую ваенную, матэрыяльную, фінансавую, дыпламатычную і псіхалагічную падтрымку крымскім уладам, якія адмовіліся прызнаваць легітымнасць новых улад Украіны, якія абвясцілі самастойнасць і дзяржаўны суверэнітэт Крыма, арганізавалі правядзенне рэферэндуму аб статусе Крыму і звярнуліся да Расіі з просьбай аб далучэнні ў якасці новых суб’ектаў Федэрацыі.

[[Файл:Vladimir Putin answered journalists’ questions on the situation in Ukraine (2014-03-04).jpeg|міні|Прэс-канферэнцыя Уладзіміра Пуціна 4 сакавіка 2014 года.]]

2 сакавіка ў тэлефоннай размове з прэзідэнтам ЗША Уладзімір Пуцін адзначыў, што ў выпадку далейшага распаўсюджвання гвалту на ўсходнія рэгіёны Украіны і Крым Расія пакідае за сабой права абараніць свае інтарэсы і пражываючае там рускамоўнае насельніцтва&lt;ref&gt;[http://www.kremlin.ru/news/20355 Телефонный разговор с президентом США Бараком Обамой]&lt;/ref&gt;. 4 сакавіка прэзідэнт Пуцін правёў прэс-канферэнцыю аб сітуацыі ва Украіне, на якой агучыў асноўныя пазіцыі Расіі па сітуацыі ў Крыме. Ён пацвердзіў, што лічыць Сяргея Аксёнава легітымным кіраўніком, адмаўляў, што Расія разглядае магчымасць далучэння Крыма і заявіў, што яго жыхары мае права вызначаць сваю будучыню, паколькі «''калі гэта было дазволена зрабіць у многіх частках свету''», то «''права нацый на самавызначэнне ніхто не адмяняў''». Адказваючы на ​​пытанне, калі і ў якім аб’ёме можа быць прыменена ваенная сіла ва Украіне, Пуцін заявіў, што РФ «''не збіраецца і не будзе ваяваць з украінскім народам''» і «''калі мы прымем такое рашэнне — толькі для абароны ўкраінскіх грамадзян. І няхай паспрабуе хто-небудзь з ліку ваеннаслужачых страляць у сваіх людзей, за якімі мы будзем стаяць ззаду, не наперадзе, а ззаду. Няхай яны паспрабуюць страляць у жанчын і дзяцей! І я пагляджу на тых, хто аддасць такі загад ва Украіне''»&lt;ref name=&quot;conf-4-3&quot; /&gt;.

Усе парламенцкія партыі і расійскае насельніцтва ў цэлым падтрымалі далучэнне Крыма, што прадэманстраваў рост рэйтынгу прэзідэнта Пуціна. У той жа час адзначаліся выступу праціўнікаў умяшання Расіі ва ўнутраныя справы Украіны, якое, на іх думку, магло прывесці да шырокамаштабнага ўзброенага канфлікту.

1 сакавіка ля будынка Савета Федэрацыі ў [[Масква|Маскве]] былі затрыманыя пяць чалавек падчас «''адзіночных пікетаў''» супраць адабрэння Саветам Федэрацыі просьбы Уладзіміра Пуціна аб дазволе выкарыстання расійскіх войскаў на тэрыторыі Украіны. Некаторыя з іх трымалі ў руках плакаты з надпісамі «''Адпраўце на вайну сваіх дзяцей''»&lt;ref&gt;[http://www.gazeta.ru/politics/news/2014/03/01/n_5985017.shtml У здания Совфеда задержали пятерых противников войны в Крыму]&lt;/ref&gt;. З заклікамі да міру, супраць магчымай братазабойчай бойні выступілі расійскія рок-музыканты [[Андрэй Вадзімавіч Макарэвіч|Андрэй Макарэвіч]], [[Барыс Барысавіч Грабеншчыкоў|Барыс Грабеншчыкоў]], [[Юрый Юліянавіч Шаўчук|Юрый Шаўчук]]&lt;ref&gt;[http://ivona.bigmir.net/showbiz/stars/387010-Andrej-Makarevich-obratilsja-k-rossijanam--Vojnu-s-Ukrainoj-zahoteli- Андрей Макаревич обратился к россиянам: Войну с Украиной захотели?] 01.03.2014&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://echo.msk.ru/news/1270312-echo.html Борис Гребенщиков призвал власти России решать проблемы мирным путём]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://news.allcrimea.net/news/2014/3/2/jurii-shevchuk-vystupil-protiv-bratoubiistvennoi-boini-6287/ Юрий Шевчук выступил против «''братоубийственной бойни''»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.novayagazeta.ru/society/62540.html|title=Не стреляй! Шевчук, Гребенщиков, Макаревич. Антивоенная риторика|date=2014-03-04|publisher=Новая Газета|access-date=2014-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20141109213134/http://www.novayagazeta.ru/society/62540.html|archive-date=9 лістапада 2014|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.echomsk.spb.ru/news/istoricheskiy-tsentr/grebenshchikov-napravil.html|title=Борис Гребенщиков направил свое обращение по поводу Украины как российским, так и украинским властям|date=2014-03-10|publisher=Эхо Москвы|access-date=2014-03-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20140313211649/http://echomsk.spb.ru/news/istoricheskiy-tsentr/grebenshchikov-napravil.html|archive-date=2014-03-13}}&lt;/ref&gt;. Піяніст Дзяніс Мацуеў заявіў, што радыкалы-нацыяналісты не змогуць разбурыць культурныя сувязі паміж рускім і ўкраінскім народам&lt;ref&gt;[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1014509 Ситуация на Украине. Хроника событий. 2 марта]&lt;/ref&gt;.

2 сакавіка ў Маскве на Манежнай плошчы і ля будынка міністэрства абароны РФ прайшлі акцыі пратэсту&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kasparov.ru/material.php?id=5312F9401D6FE|title=В Москве задержано более 100 противников войны с Украиной|access-date=2014-03-03|archive-date=22 лютага 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160222103140/http://www.kasparov.ru/material.php?id=5312F9401D6FE|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. 362 чалавекі былі затрыманыя праваахоўнымі органамі&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ovdinfo.org/articles/2014/03/02/zaderzhaniya-na-antivoennyh-akciyah-v-moskve|title=Задержания на антивоенных акциях в Москве|date=2014-03-02|publisher=Ovdinfo.Org|access-date=2014-03-04}}&lt;/ref&gt;. Большасці з іх прад’яўленыя абвінавачванні ў парушэнні артыкулаў 19.3 і 20.2 КаАП)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ovdinfo.org/articles/2014/03/03/borba-s-protivnikami-voennyh-deystviy|title=Борьба с противниками военных действий|date=2014-03-03|publisher=OvdInfo.Org|access-date=2014-03-04}}&lt;/ref&gt;. У Санкт-Пецярбургу на антываенным мітынгу было затрымана 35 чалавек&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fontanka.ru/2014/03/03/193/|title=Всех задержанных на антивоенной акции в Петербурге отпустили|date=2014-03-03|publisher=Фонтанка.ру|access-date=2014-03-04}}&lt;/ref&gt;. Супраць уводу войскаў ва Украіну таксама выступілі некалькі апазіцыйных партый: {{нп3|Яблака, партыя|Яблака|ru|Яблоко (партия)}}, [[Партыя народнай свабоды|РПР — Парнас]], [[Грамадзянская платформа (Расія)|Грамадзянская платформа]]&lt;ref&gt;[http://www.nr2.ru/moskow/487287.html NR2 Ru: Кремль поразила «''имперская алчность''» / Российская оппозиция назвала ввод российских войск в Украину «''безумным и фатальным''» решением / 03.03.14 / Москва] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140512174656/http://www.nr2.ru/moskow/487287.html |date=12 мая 2014 }}&lt;/ref&gt;, {{нп3|Партыя прагрэсу|Партыя прагрэсу|ru|Партия прогресса}}&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.rosbalt.ru/main/2014/03/02/1239467.html |title=Партия Навального призвала остановить введение российских войск на Украину — Росбалт.ру |access-date=20 жніўня 2015 |archive-date=24 верасня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924134404/http://www.rosbalt.ru/main/2014/03/02/1239467.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

У той жа дзень акцыі ў падтрымку выкарыстання ўзброеных сіл Расіі на тэрыторыі Украіны прайшлі ў Маскве, Санкт-Пецярбургу і іншых буйных гарадах; паводле дадзеных арганізатараў, у Маскве ў шэсці прынялі ўдзел каля 20 тысяч чалавек, а ў аўтапрабегу «''Сваіх не кідаем''» — каля 50 аўтамабіляў&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/articles/na_moskovskie_aktsii_v_podderzhku_vvoda_vojsk_vyshli_20_tysjach_chelovek-364179/ На московские акции в поддержку ввода войск вышли 20 тысяч человек]&lt;/ref&gt;. Пасля акцый у шэрагу СМІ з’явіліся паведамленні пра факты прымусу да ўдзелу ў акцыі работнікаў школ і іншых бюджэтных устаноў&lt;ref name=&quot;Grani&quot;&gt;[http://grani.ru/Politics/World/Europe/Ukraine/m.225930.html Грани. Ру: КРЫМСКАЯ ВОЙНА. 2 МАРТА | Политика / Мир / Европа / Украина]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.rosbalt.ru/comments/main/2014/03/03/1239793.html |title=Комментарии: Профсоюз педагогов: Сгон бюджетников на митинги в поддержку ввода войск на Украину — беззаконие и цинизм — Росбалт.ру |access-date=20 жніўня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924123918/http://www.rosbalt.ru/comments/main/2014/03/03/1239793.html |archive-date=24 верасня 2015 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; і іх масавым падвозе арганізаванымі групамі&lt;ref name=&quot;Grani&quot; /&gt;.

Некалькі членаў прэзідэнцкага савета па правам чалавека выказаліся супраць уводу расійскіх войскаў ва Украіну і назвалі інфармацыю аб нападах, беспарадках і забойствах на тэрыторыі Крыму, на падставе якой Савет Федэрацыі санкцыянаваў увод войскаў ва Украіну, недакладнай і перабольшанай&lt;ref&gt;[http://www.president-sovet.ru/news/5632/ Совет при Президенте РФ / Заявление членов Совета при Президенте РФ по развитию гражданского общества и правам человека в связи с событиями в Украине]&lt;/ref&gt;. Большасць членаў СПЧ заяву не падтрымалі. Пяць членаў Савета выступілі з асаблівым меркаваннем&lt;ref&gt;[http://www.president-sovet.ru/news/5633/ Совет при Президенте РФ / Особые мнения членов Совета Александра Брода, Кирилла Кабанова, Александра Мукомолова, Михаила Терентьева и Максима Шевченко в связи с событиями на Украине]&lt;/ref&gt;.

4 сакавіка стала вядома пра звальненне з [[Маскоўскі дзяржаўны інстытут міжнародных адносін|МДІМА]] прафесара кафедры філасофіі [[Андрэй Барысавіч Зубаў|Андрэя Зубава]], які звязаў гэта са сваёй антываеннай калонкай у газеце «''Ведамасці''». Паводле слоў выкладчыка, кіраўніцтва інстытута прапанавала яму напісаць заяву аб звальненні па ўласным жаданні, альбо чакаць, калі яго звольняць па артыкулу. Прычынай была названая нататка, дзе ён адзначыў падабенства ў адносінах паміж Расіяй і Украінай з аншлюсам Аўстрыі нацысцкай Германіяй у 1938 годзе&lt;ref&gt;[http://slon.ru/russia/professora_mgimo_uvolili_za_statyu_ob_ukraine_tri_goda_nazad_eto_nelzya_bylo_predstavit-1066297.xhtml Профессора МГИМО уволили за статью об Украине. «''Путин и Гитлер — это разные люди''»]&lt;/ref&gt;. Рэктар МДІМА Анатоль Таркуноў абверг гэтыя паведамленні і заявіў, што апавяшчэнняў аб яго звальненні з боку адміністрацыі не паступала&lt;ref&gt;[http://www.interfax.ru/russia/362835 Ректор МГИМО опроверг информацию об увольнении профессора Зубова]&lt;/ref&gt;. Аднак 24 сакавіка Зубаў быў звольнены адміністрацыяй ВНУ, патлумачыць гэты крок тым, што прафесар «''свядома і неаднаразова''» парушаў статут ВНУ і іншыя ўнутраныя правілы. Парушэннямі адміністрацыя расцаніла «''шматлікія выказванні і інтэрв’ю Зубава А. Б. аб тым, што адбываецца ва Украіне і аб знешняй палітыцы Расіі''». Як гаворыцца ў заяве МДІМА, «''недарэчныя і абразлівыя гістарычныя аналогіі і характарыстыкі''», выказаныя прафесарам, «''ідуць насуперак з знешнепалітычным курсам Расіі, падвяргаюць безагляднай і безадказнай крытыцы дзеянні дзяржавы, наносяць шкоду вучэбна-адукацыйнаму і выхаваўчаму працэсу''»&lt;ref&gt;[http://kommersant.ru/doc/2437215 Исторически оправданный метод. Профессор МГИМО уволен за критику присоединения Крыма]&lt;/ref&gt;.

Ля міністэрства абароны людзі зноў сабраліся на несанкцыянаваны «''антываенны сход''», паводле вынікаў якога было затрымана 43 чалавекі&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ovdinfo.org/express-news/2014/03/04/43-cheloveka-zaderzhany-segodnya-u-ministerstva-oborony|title=43 человека задержаны сегодня у министерства обороны|date=2014-03-04|publisher=ОВД-Инфо|access-date=2014-03-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20140305164022/http://ovdinfo.org/express-news/2014/03/04/43-cheloveka-zaderzhany-segodnya-u-ministerstva-oborony|archive-date=2014-03-05}}&lt;/ref&gt;.

Быў апублікаваны вынік праведзенага парталам «''Superjob''» апытання 1600 эканамічна актыўных грамадзян РФ, жыхароў усіх акруг краіны: 53 % рэспандэнтаў падтрымалі рашэнне Савета Федэрацыі аб выкарыстанні Узброеных сіл Расіі на тэрыторыі Аўтаномнай Рэспублікі Крым. 31 % апытаных расіян мяркуе, што рабіць гэтага нельга. 16 % не змаглі вызначыцца з адказам&lt;ref&gt;[http://www.superjob.ru/research/articles/111481/bolshinstvo-rossiyan-za-to-chtoby-pri-neobhodimosti-vvesti-rossijskie-vojska-v-krym/ Большинство россиян за то, чтобы при необходимости ввести российские войска в Крым]&lt;/ref&gt;.

7 сакавіка мітынг-канцэрт у падтрымку Крыма ў Маскве на Васільеўскім спуску сабраў каля 65 тысяч чалавек&lt;ref name=&quot;kp.ru&quot;&gt;[http://www.kp.ru/online/news/1679712/ В Москве на митинг в поддержку Крыма собралось более 60 тысяч человек // KP.RU]&lt;/ref&gt;. Мітынгі ў падтрымку Крыму прайшлі і ў іншых гарадах&lt;ref name=&quot;kp.ru&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[http://ria.ru/society/20140307/998641305.html Около 11 тысяч человек в Ставрополе поддержали жителей Крыма | РИА Новости]&lt;/ref&gt;. Планіраваліся новыя&lt;ref&gt;[http://ria.ru/society/20140306/998330821.html Митинги в поддержку братского народа Украины пройдут в ряде городов РФ | РИА Новости]&lt;/ref&gt;. Адначасова ў Навапушкінскім скверы ў Маскве адбыўся ўзгоднены з гарадскімі ўладамі пікет, арганізаваны партыяй «''Яблык''», на які прыйшлі каля сотні праціўнікаў ваеннага рашэння крымскага пытання&lt;ref&gt;[http://www.yabloko.ru/news/2014/03/07_1 «''ЯБЛОКО''» и правозащитники устроили пикет против военных действий на Украине]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://rblogger.ru/2014/03/07/yabloko-vyistupilo-za-mir/ «''Яблоко''» выступило за мир]&lt;/ref&gt;.

8 сакавіка ў Пецярбургу на Марсавым поле прайшоў мітынг супраць ваеннага ўмяшання Расіі ў справы Украіны&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/piter/2014/03/08/1242062.html На антивоенном митинге в центре Петербурга начались задержания] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924141958/http://www.rosbalt.ru/piter/2014/03/08/1242062.html |date=24 верасня 2015 }} // Росбалт, 08.03.2014&lt;/ref&gt;.

11 сакавіка ў эфіры тэлеканала «''[[ICTV]]''» прадстаўнік расійскай апазіцыі [[Барыс Яфімавіч Нямцоў|Барыс Нямцоў]] заявіў, што дзеянні РФ ствараюць небяспечны прэцэдэнт не толькі ў сусветнай гісторыі пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], але і для цэласнасці самой Расіі, паколькі пасля магчымай анексіі АРК іншыя суб’екты Расійскай Федэрацыі могуць заявіць аб сваім праве на самавызначэнне — Чачня, Дагестан, рэгіёны Далёкага Усходу&lt;ref&gt;[http://fakty.ictv.ua/ru/index/read-news/id/1507596 Немцов: Крым может развалить Россию (видео)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160222175643/http://fakty.ictv.ua/ru/index/read-news/id/1507596 |date=22 лютага 2016 }} 11.03.2014&lt;/ref&gt;.

Больш за 500 расійскіх дзеячаў культуры ў афіцыйным лісце міністэрству культуры падтрымалі пазіцыю Уладзіміра Пуціна па сітуацыі ў Крыме&lt;ref&gt;[http://mkrf.ru/press-tsentr/novosti/ministerstvo/detail.php?ID=471859 Официальный сайт Министерства культуры Российской Федерации — Деятели культуры России — в поддержку позиции Президента по Украине и Крыму] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150217184905/http://mkrf.ru/press-tsentr/novosti/ministerstvo/detail.php?ID=471859 |date=17 лютага 2015 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Более 80 деятелей культуры поддержали действия Путина и России в Крыму |url=http://www.novayagazeta.ru/news/1679272.html |access-date=20 жніўня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160222065745/http://www.novayagazeta.ru/news/1679272.html |archive-date=22 лютага 2016 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

12 сакавіка рускі {{нп3|ПЕН-клуб|ПЕН-цэнтр|ru|ПЕН-клуб}} зрабіў заяву, у якім паказаў, што пазіцыя расійскага ўрада ўяўляецца яму надзвычай небяспечнай, што расійскія СМІ вядуць дэзінфармацыйную палітыку і ПЕН-цэнтр выступае супраць гэтага&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Ответ Русского ПЕН-центра на Обращение украинских коллег |url=http://www.novayagazeta.ru/news/1679286.html |access-date=20 жніўня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150122222624/http://www.novayagazeta.ru/news/1679286.html |archive-date=22 студзеня 2015 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

13 сакавіка былі апублікаваныя вынікі апытання, праведзенага «''{{нп3|Левада-Цэнтр|Левада-Цэнтрам|ru|Левада-Центр}}''» 7—10 сакавіка 2014 года па рэпрэзентатыўнай усерасійскай выбарцы гарадскога і сельскага насельніцтва сярод 1603 чалавек ва ўзросце 18 гадоў і старэй у 130 населеных пунктах 45 рэгіёнаў Расіі. На пытанне аб падтрымцы ўвядзення расійскіх войскаў у Крым і ў іншыя рэгіёны Украіны станоўчы адказ далі 58 % апытаных, адмоўны — 26 %. 79 % пагадзіліся з тым, што пасля правядзення рэферэндуму ў Крыме Расіі варта прыняць яго ў свой склад&lt;ref&gt;[http://www.levada.ru/13-03-2014/situatsiya-v-ukraine-i-v-krymu Ситуация в Украине и в Крыму]&lt;/ref&gt;.

{{External media
 |topic    = Відэарэпартаж з «''Марша міру''»
 |subtopic = Масква, 15 сакавіка 2014 года
 |align    = left
 |width    = 225px
 |image1   = 
 |audio1   = 
 |video1   = [https://www.youtube.com/watch?v=tBhE4j2Wu4g «''У кого в России есть совесть''»]
}}

У гэты ж дзень з’явіўся «''Зварот ініцыятыўнай групы па правядзенні Кангрэса інтэлігенцыі „Супраць вайны, супраць самаізаляцыі Расіі, супраць рэстаўрацыі таталітарызму“''»&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.novayagazeta.ru/news/1679348.html|title=Деятели культуры выступили против политики Путина по Украине и Крыму|date=13 марта 2014|publisher=[[Новая газета]]|access-date=2014-03-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20141225153401/http://www.novayagazeta.ru/news/1679348.html|archive-date=25 снежня 2014|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

Паводле заявы старэйшыны дэпутацкага корпуса Заканадаўчага Сходу Санкт-Пецярбурга, ганаровага прафесара РГПУ ім. А. І. Герцэна А. В. Варанцова, патрыятычная грамадскасць Санкт-Пецярбурга цалкам падтрымлівае правядзенне рэферэндуму ў Крыме; паводле слоў Варанцова, Крым — гэта, па сутнасці, руская зямля, перададзеная Украіне ў знак «''поўнага даверу''», а не для таго, каб яна трапіла ў лапы сучасных прыхільнікаў Гітлера — русафобаў і антысаветчыкаў&lt;ref&gt;{{cite web|datepublished=2014-03-15|url=http://kprf.ru/dep/reg/129317.html|title=Защищая Украину, Россия не забывает и о Сирии! Встреча коммунистов Санкт-Петербурга с руководством Компартии Сирии
|publisher=// kprf.ru|access-date=2014-3-16}}&lt;/ref&gt;.

15 сакавіка ў Маскве адбыліся два мітынгі: у падтрымку і з асуджэннем палітыкі расійскіх уладаў у Крыме. У антываенным шэсці і наступным мітынгу «''Марш міру''», паводле ацэнак арганізатараў, удзельнічала 50 тыс. чалавек&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kommersant.ru/doc/2431508|title=Крымские компании|author=А. Черных, В. Козлов|date=2014-03-15|publisher=Коммерсантъ|access-date=2014-03-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140315195120/http://www.kommersant.ru/doc/2431508|archive-date=2014-03-15}}&lt;/ref&gt;. У той жа час, ГУ МУС па Маскве прыводзяць лічбу ўсяго ў 3 тыс. чалавек. На акцыю ў падтрымку знешнепалітычнага курсу «''за рускую Украіну''»&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.interfax.ru/moscow/364876|title=В Москве прошли акции за и против воссоединения с Крымом|date=15 марта 2014 года|publisher=Интерфакс|access-date=2014-03-16}}&lt;/ref&gt;, арганізаваную рухам «''Сутнасць часу''» [[Сяргей Эрвандавіч Кургінян|Сяргея Кургіняна]], прыйшло, паводле дадзеных ГУ МУС, 15 тыс. чалавек. Акрамя таго, мітынгі супраць вайны былі праведзены ў [[Санкт-Пецярбург]]у, [[Екацярынбург]]у і [[Самара|Самары]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.newsru.com/russia/15mar2014/marsh50.html|title=«''Марш мира''» в Москве собрал 50 тысяч человек|date=2014-03-15|publisher=NEWSru.com|access-date=2014-03-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140315183906/http://www.newsru.com/russia/15mar2014/marsh50.html|archive-date=2014-03-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://top.rbc.ru/politics/15/03/2014/911315.shtml|title=В Москве прошли акции за и против политики России в Крыму|publisher=РБК|access-date=2014-03-16}}&lt;/ref&gt;.

25, 26 і 31 сакавіка прайшло ўзнагароджанне расійскіх грамадзян, асабліва праявілі сябе падчас крымскіх падзей&lt;ref name=&quot;ng-h&quot; /&gt;.
&lt;gallery&gt;
Файл:Марш за мир и свободу, за Украину (1).webm|«''Марш міру''» у Маскве 15 сакавіка 2014 года. Шлях ад Страснага бульвара да Раждзествянкі. Погляд знутры.
Файл:Марш за мир и свободу (2).jpg|«''Марш міру''» у Маскве 15 сакавіка 2014 года.
Файл:Марш за мир и свободу (13).jpg|«''Марш міру''» у Маскве 15 сакавіка 2014 года.
Файл:Rally in support the Accession of Crimea to Russia 1.jpg|Канцэрт «''Крым у маім сэрцы!''» на Краснай плошчы.
&lt;/gallery&gt;

26 лютага 2015 года прэзідэнт РФ Уладзімір Пуцін усталяваў {{нп3|Святы Расіі|памятны дзень|ru|Праздники России}} [[27 лютага]] — Дзень Сіл спецыяльных аперацый&lt;ref&gt;[http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/0001201502260061 Указ Президента Российской Федерации от 26.02.2015 № 103 «''Об установлении Дня Сил специальных операций''»]&lt;/ref&gt;. Шэраг СМІ, у прыватнасці дзяржаўная «''{{нп3|Расійская газета|Расійская газета|ru|Российская газета}}''»&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.rg.ru/2015/02/27/den-site.html|title=27 февраля в РФ будет отмечаться День Сил специальных операций|author=Сергей Птичкин|date=2015-02-27|publisher=Российская газета|access-date=2015-03-03|archive-url=https://archive.today/20150227123547/http://www.rg.ru/2015/02/27/den-site.html|archive-date=2015-02-27}}&lt;/ref&gt;, звязалі вызначаную дату з захопамі будынкаў парламента і ўрада АРК узброенымі людзьмі без знакаў адрознення, якія адбыліся год таму&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/russian/russia/2015/02/150227_putin_day_forces_special_operations Россия: День сил спецопераций в годовщину захвата Крыма] // Русская служба Би-би-си, 27.02.2014&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/russia/11439362/Vladimir-Putin-announces-official-holiday-to-mark-Crimea-operation.html Vladimir Putin announces official holiday to mark Crimea operation] // The Telegraph, 27.02.2014&lt;/ref&gt;.

=== У свеце ===
[[Файл:Crimea reaction clean.svg|thumb|800px|center|Рэакцыя сусветнай супольнасці на Крымскі крызіс
{{Col-begin}}
{{легенда|#efef8f|''Заклікі да мірнага ўрэгулявання канфлікту''}}
{{легенда|#57d2d2|''Падтрымка тэрытарыяльнай цэласнасці Украіны''}}
{{легенда|#289797|''Асуджэнне дзеянняў Расіі''}}
{{легенда|#1b6565|''Асуджэнне ваеннай інтэрвенцыі Расіі''}}
{{легенда|#d93cd9|''Падтрымка дзеянняў Расіі і/або асуджэння дзеянняў украінскага ўрада''}}
{{легенда|#f08080|''«Прызнанне інтарэсаў усіх бакоў канфлікту»''}}
{{легенда|#497bd7|''Украіна''}}
{{легенда|#6a1f1f|''Расія''}}
{{легенда|#CDCDCD|''Пазіцыя не вызначана''}}
{{Col-end}}
]]

Пазіцыя заходняй супольнасці ў цэлым («''[[Вялікая сямёрка]]''», дзяржавы-члены [[НАТА]], [[Еўрасаюз]]а, [[Савет Еўропы|Савета Еўропы]]) складалася ў асуджэнні расійскага ўзброенага ўмяшання ва ўнутраныя справы Украіны («''расійскай агрэсіі''») і падтрымцы тэрытарыяльнай цэласнасці і суверэнітэту Украіны. Расіі былі прад’яўленыя патрабаванні: выконваць нормы міжнароднага права і існуючыя міжнародныя абавязацельствы, у тым ліку ў рамках [[Будапешцкі мемарандум|Будапешцкага мемарандума]], спыніць умяшальніцтва ва ўнутраныя справы Украіны і перайсці да вырашэння ўсіх спрэчных пытанняў з Украінай праз палітычны дыялог — у прыватнасці, у рамках так званай кантактнай групы па Украіне&lt;ref&gt;[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1030123 Обама и Меркель предложили создать контактную группу для налаживания диалога Украины и РФ. ИТАР-ТАСС, 08.03.14]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1031712 РФ должна согласиться на создание контактной группы по Украине, считают в США и Франции. ИТАР-ТАСС, 08.03.14]&lt;/ref&gt;. Расійскае кіраўніцтва, са свайго боку, адмаўлялася прызнаваць легітымнасць фактычных новых улад Украіны, якія, на яго думку, прыйшлі да кіравання краінай шляхам неканстытуцыйнага ўзброенага перавароту і не валодаюць агульнанацыянальным мандатам&lt;ref name=&quot;conf-4-3&quot; /&gt;, а таму Расія адмаўлялася разглядаць іх як раўнапраўнага ўдзельніка знешнепалітычнага дыялогу&lt;ref&gt;[http://www.russiaun.ru/ru/news/sc_ukrn Заявление для СМИ Постоянного представителя Российской Федерации при ООН В. И. Чуркина по итогам закрытых консультаций Совета Безопасности ООН по ситуации на Украине]&lt;/ref&gt;. Расія заклікала краіны Захаду, якія выступілі гарантамі пагаднення аб урэгуляванні палітычнага крызісу, падпісанага прэзідэнтам Януковічам з апазіцыяй 21 лютага 2014 года, да строгага выканання палажэнняў гэтага пагаднення — перш за ўсё наконт канстытуцыйнай рэформы, стварэння ўрада нацыянальнага адзінства і правядзення выбараў ужо пасля канстытуцыйнай рэформы&lt;ref&gt;[http://tass.ru/politika/1026613 Лавров: намерения США ввести санкции против России — это уже угроза. ИТАР-ТАСС, 06.03.14]&lt;/ref&gt;. Адмова Расіі прыняць патрабаванні заходняй супольнасці прывяла да рэзкага астуджэння адносін з НАТА, Еўрасаюзам, Саветам Еўропы і дзяржавамі-членамі гэтых арганізацый, а ў далейшым — да ўвядзення [[Санкцыі ў сувязі з украінскімі падзеямі 2014 года|палітычных і эканамічных санкцый]] супраць Расіі і шэрагу расійскіх фізічных і юрыдычных асоб і арганізацый, якія маюць дачыненне, на думку краін Захаду, да дэстабілізацыі сітуацыі ва Украіне.

[[26 лютага]] міністэрства замежных спраў [[Турцыя|Турцыі]], якая гістарычна падтрымлівае цесныя кантакты з крымскататарскай суполкай Крыма, заклікала да пошуку шляхоў пераадолення крызісу ў рамках тэрытарыяльнай цэласнасці і канстытуцыйнага ладу Украіны&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.mfa.gov.tr/no_-64_-26-february-2014_-press-release-regarding-the-political-crisis-in-ukraine.en.mfa|title=Press Release Regarding the Political Crisis in Ukraine |date=2014-02-26 |publisher=МИД Турции|access-date=2014-12-09}}&lt;/ref&gt;. [[7 сакавіка]] намеснік міністра замежных спраў Турцыі Алі Кемаль Айдын заявіў, што Крым з’яўляецца «''неад’емнай часткай Украінскай дзяржавы''»&lt;ref&gt;[http://www.unian.net/politics/894054-kryim-yavlyaetsya-neotyemlemoy-chastyu-ukrainyi-mid-turtsii.html Крым является неотъемлемой частью Украины — МИД Турции]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://kp.ua/daily/070314/442508/ МИД Турции осудил референдум в Крыму] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140308220959/http://kp.ua/daily/070314/442508/ |date=8 сакавіка 2014 }} — «''Комсомольская правда''» в Украине, 07.03.2014&lt;/ref&gt;.

[[Савет Бяспекі ААН]], скліканы 28 лютага на пазачарговае пасяджэнне ў сувязі з сітуацыяй ва Украіне, выказаў падтрымку яе тэрытарыяльнай цэласнасці, заклікаў усе бакі да палітычнага дыялогу і нагадаў пра неабходнасць выкананні міжнародных дамоваў, у тым ліку [[Будапешцкі мемарандум|Будапешцкага мемарандума]]&lt;ref&gt;[http://interfax.com.ua/news/general/193549.html Совбез ООН выразил поддержку территориальной целостности Украины и напомнил всем, в том числе и России, о выполнении международных обязательств]&lt;/ref&gt;. Афіцыйнага рашэння паводле вынікаў гэтага закрытага пасяджэння прынята не было, а замест стэнаграфічнай справаздачы было апублікавана толькі камюніке&lt;ref&gt;[http://www.un.org/ru/documents/ods.asp?m=S/PV.7123 Коммюнике заседания СБ ООН № 7123 от 28.02.2014]&lt;/ref&gt;, у якім афіцыйна было канстатавана толькі тое, што СБ ААН заслухаў выступ Памочніка Генеральнага сакратара ААН па палітычных пытаннях Оскара Фернандэса-Таранка, а таксама выступ прадстаўніка Украіны. У далейшым СБ ААН рэгулярна абмяркоўваў сітуацыю ва Украіне і ў Крыме, пры гэтым афіцыйных рашэнняў прынята не было з прычыны пагрозы прымянення права вета з боку пастаянных членаў СБ ААН, якія займаюць супрацьлеглыя пазіцыі па гэтых праблемах. 1 сакавіка адбылася тэлефонная размова прэзідэнта [[Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін|Пуціна]] з генеральным сакратаром ААН [[Пан Гі Мун]]ам. Бакі прыйшлі да высновы аб недапушчальнасці эскалацыі канфлікту на тэрыторыі Украіны&lt;ref&gt;[http://kremlin.ru/news/20357 Состоялся телефонный разговор Владимира Путина с Генеральным секретарём ООН Пан Ги Муном, в ходе которого обсуждалась кризисная ситуация на Украине]&lt;/ref&gt;. Пан Гі Мун заклікаў прэзідэнта РФ ўступіць у прамы дыялог з новымі ўладамі Украіны&lt;ref&gt;[http://www.un.org/russian/news/story.asp?NewsID=21208 Пан Ги Мун призвал президента России к диалогу с властями в Киеве]&lt;/ref&gt;. 4 сакавіка першы намеснік генеральнага сакратара ААН Ян Эліясан сустрэўся ў Кіеве з Аляксандрам Турчынавым і Арсеніем Яцанюком. Як паведамілі ў прэс-службе ААН, на перамовах была падкрэслена важнасць мірнага ўрэгулявання крызісу і неабходнасць захавання правоў усіх жыхароў краіны. Па ўказанні Эліасана ў Крым адправіўся спецпрадстаўнік генеральнага сакратара ААН Роберт Серы&lt;ref&gt;[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1021471 Замгенсека ООН подчеркнул важность соблюдения прав всех жителей Украины. ИТАР-ТАСС, 05.03.14]&lt;/ref&gt;, які, зрэшты, быў вымушаны пакінуць Крым у той жа дзень&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/news/2014/03/05/endmission/ Спецпосланнику ООН пришлось свернуть миссию в Крыму, Lenta.ru, 05.03.2014.]&lt;/ref&gt;. 15 сакавіка адбылося чарговае пасяджэнне Савета Бяспекі ААН, на якім праект рэзалюцыі па Украіне быў вынесены на галасаванне. У праекце падкрэслівалася прыхільнасць Савета прынцыпам адзінства, суверэнітэту і тэрытарыяльнай цэласнасці. 13 дзяржаў-членаў Савета прагаласавалі «''за''», Кітай устрымаўся, а Расія скарысталася правам вета&lt;ref&gt;[http://www.un.org/russian/news/story.asp?NewsID=21308 Россия применила право вето при голосовании резолюции Совета Безопасности по Украине]&lt;/ref&gt;.

[[Файл:UN Resolution regarding the territorial integrity of Ukraine red.svg|thumb|300px|right|Галасаванне 27 сакавіка 2014 года на Генеральнай асамблеі ААН па пытанні аб прызнанні незаконнасці крымскага рэферэндуму 2014 года&lt;ref&gt;[http://unbisnet.un.org:8080/ipac20/ipac.jsp?profile=voting&amp;index=.VM&amp;term=ares68262 Таблица голосования] {{Ref-en}}&lt;/ref&gt;.
{{Legend|#74C365|Галасавалі за}} {{Legend|#F73905|Галасавалі супраць}} {{Legend|#FADA5E|Утрымаліся}} {{Legend|#89CFF0|Не галасавалі}} {{Legend|#e0e0e0|Не з'яўляюцца членамі ААН}}]]

[[Генеральная Асамблея ААН]] 27 сакавіка 2014 года прыняла рэзалюцыю аб тэрытарыяльнай цэласнасці Украіны. З 193 дзяржаў — членаў ААН за дакумент прагаласавала 100, супраць — 11, устрымалася — 58, 24 не галасавалі. Рэзалюцыя падкрэслівае, што «''рэферэндум, праведзены ў Аўтаномнай Рэспубліцы Крым і горадзе Севастопаль 16 сакавіка 2014 года, не маючы законнай сілы, не можа быць асновай для любой змены статусу Аўтаномнай Рэспублікі Крым ці горада Севастопаля''»&lt;ref name=&quot;UNNC&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.un.org/russian/news/story.asp?newsID=21375|title=Генеральная Ассамблея ООН призвала уважать территориальную целостность Украины|date=27.03.2014|publisher=Центр новостей ООН|access-date=2014-03-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.un.org/en/ga/search/view_doc.asp?symbol=A/RES/68/262&amp;Lang=R|title=Территориальная целостность Украины|publisher=Генассамблея ООН}}&lt;/ref&gt;. Рэзалюцыі Генеральнай Асамблеі маюць рэкамендацыйны характар ​​і не з’яўляюцца абавязковымі для выканання&lt;ref name=&quot;UNNC&quot; /&gt;.

28 лютага [[Прэзідэнт ЗША|прэзідэнт]] [[ЗША]] [[Барак Абама]] зрабіў заяву з нагоды сітуацыі ва Украіне і дзеянняў Расіі, паказаўшы, што «''любое парушэнне суверэнітэту Украіны будзе глыбока дэстабілізуючым, што не адпавядае інтарэсам ні Украіны, ні Расіі, ні Еўропы''». ЗША падтрымліваюць суверэнітэт, тэрытарыяльную цэласнасць і дэмакратычную будучыню Украіны&lt;ref&gt;[http://www.golos-ameriki.ru/content/obama-ukraine-russian-military/1861775.html Обама призвал уважать суверенитет Украины]&lt;/ref&gt;. 1 сакавіка [[Дзяржаўны дэпартамент ЗША]] выступіў з заявай, якая асуджае «''ўварванне Расійскай Федэрацыі і акупацыю тэрыторыі Украіны''»&lt;ref&gt;[http://www.state.gov/secretary/remarks/2014/03/222720.htm Заявление госсекретаря Кэрри для прессы относительно ситуации на Украине]&lt;/ref&gt;. 2 сакавіка Абама падчас паўтарагадзіннай тэлефоннай размовы з Уладзімірам Пуціным, паводле звестак прэс-службы Белага дома, заявіў, што «''далейшае парушэнне суверэнітэту і тэрытарыяльнай цэласнасці Украіны з боку Расіі адмоўна адаб’ецца на становішчы Расіі ў міжнароднай супольнасці і прывядзе да яшчэ большай палітычнай і эканамічнай ізаляцыі''»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.whitehouse.gov/the-press-office/2014/03/01/readout-president-obama-s-call-president-putin |title=Readout of President Obama’s Call with President Putin |access-date=21 жніўня 2015 |archive-date=31 сакавіка 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140331161000/http://www.whitehouse.gov/the-press-office/2014/03/01/readout-president-obama-s-call-president-putin |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. 3 сакавіка Барак Абама абмеркаваў са сваімі бліжэйшымі дарадцамі магчымыя крокі па «''далейшай ізаляцыі Расіі''» ў адказ на яе дзеянні ў Крыме. Удзельнікі нарады разглядалі розныя варыянты ў дачыненні да Расіі, закліканыя пераканаць яе «''распачаць неадкладныя крокі па дээскалацыі''» сітуацыі. У адваротным выпадку, папярэджваюць у Белым доме, гэта будзе мець для Масквы «''палітычныя і эканамічныя наступствы''»&lt;ref&gt;[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1018969 Обама обсудил с советниками действия в отношении России в связи с событиями в Крыму]&lt;/ref&gt;. 5 сакавіка Кіеў наведаў дзяржсакратар ЗША [[Джон Керы]], які правёў сустрэчу з Аляксандрам Турчынавым. Бакі абмяняліся думкамі адносна сітуацыі ў Крыме. Дзяржсакратар «''высока ацаніў дзеянні ўкраінскай улады па стабілізацыі сітуацыі ў краіне''». «''Хачу, каб вы ведалі: мы надзвычай сур’ёзна ставімся да сваіх абавязкаў перад Украінай, якія ўзялі на сябе яшчэ ў 1994 годзе, выступіўшы гарантам суверэнітэту і тэрытарыяльнай цэласнасці вашай краіны''», — заявіў Дж. Керы&lt;ref&gt;[http://www.e-crimea.info/news/ssha-otvergli-veroyatnost-otdeleniya-kryma-ot-ukrainy США отвергли вероятность отделения Крыма от Украины] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150923221605/http://www.e-crimea.info/news/ssha-otvergli-veroyatnost-otdeleniya-kryma-ot-ukrainy |date=23 верасня 2015 }}&lt;/ref&gt;. У пачатку сакавіка Дж. Керы правёў з міністрам замежных спраў Расіі [[Сяргей Віктаравіч Лаўроў|Сяргеем Лаўровым]] і міністрамі замежных спраў краін ЕС серыю перамоў па сітуацыі ва Украіне&lt;ref&gt;[http://tass.ru/politika/1024299 Лавров и Керри считают, что надо помогать украинцам выполнять договоренности от 21 февраля. ИТАР-ТАСС, 05.03.14]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1024611 Госсекретарь США рассчитывает продолжить в Риме переговоры с главой МИД России. ИТАР-ТАСС, 06.03.14]&lt;/ref&gt;, якія, аднак, не прывялі да істотных зрухаў у пазіцыях бакоў. 6 сакавіка прэзідэнт ЗША падпісаў выканаўчы ўказ, які дазваляе ўжываць санкцыі супраць асоб, якія, з пункту гледжання Вашынгтона, нясуць адказнасць за парушэнне суверэнітэту і тэрытарыяльнай цэласнасці Украіны&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.whitehouse.gov/the-press-office/2014/03/06/executive-order-blocking-property-certain-persons-contributing-situation |title=Текст указа на официальном сайте Белого дома |access-date=21 жніўня 2015 |archive-date=8 студзеня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150108043238/http://www.whitehouse.gov/the-press-office/2014/03/06/executive-order-blocking-property-certain-persons-contributing-situation |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Міністр замежных спраў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] {{нп3|Уільям Хейг|||William Hague}}, які наведаў Кіеў 3 сакавіка, абвінаваціў Расію ў ваеннай інтэрвенцыі ва Украіне. Паводле яго слоў, сітуацыя, якая склалася, стала найбуйнейшым еўрапейскім крызісам у [[XXI стагоддзе|XXI стагоддзі]]. Хейг прызнаў, што па дамове з Украінай Расія мае права на размяшчэнне ў Крыме ваеннага кантынгенту і караблёў Чарнаморскага флоту, але лічыць, што яна павінна неадкладна забяспечыць вяртанне ўсіх ваеннаслужачых РФ да месцаў дыслакацыі&lt;ref&gt;[http://www.bbc.com/news/world-europe-26414434 Ukraine crisis: Russia 'unjustified', says Hague]&lt;/ref&gt;.

5 сакавіка Джон Керы, міністр замежных спраў Вялікабрытаніі Уільям Хейг і в. а. кіраўніка МЗС Украіны [[Андрэй Багданавіч Дзешчыца|Андрэй Дзешчыца]] правялі сустрэчу ў Парыжы. Вялікабрытанія, ЗША і Украіна прыйшлі да дамоўленасці аб неадкладным размяшчэнні міжнародных назіральнікаў ва ўсходніх украінскіх рэгіёнах і Крыме. Бакі таксама прызналі неабходнасць правядзення прамых перамоў паміж прадстаўнікамі Масквы і Кіева пры пасярэдніцтве міжнароднай супольнасці, якія будуць мець ключавое значэнне для ўрэгулявання супярэчнасцей паміж Расіяй і Украінай&lt;ref&gt;[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1023771 СМИ: Великобритания, США и Украина договорились о размещении наблюдателей в Крыму]&lt;/ref&gt;. Пасля перамоў была зроблена сумесная заява: «''Расія абрала шлях аднабаковых і ваенных дзеянняў. Вялікабрытанія і ЗША будуць працягваць падтрымліваць суверэнітэт і тэрытарыяльную цэласнасць Украіны, і мы ўхваляем новы ўрад Украіны за ўстрыманне ад крокаў, якія маглі б прывесці да эскалацыі сітуацыі. Няспынныя парушэнні суверэнітэту і тэрытарыяльнай цэласнасці Украіны з боку Расіі могуць толькі пагоршыць міжнароднае становішча Расіі і прывесці да яшчэ больш сур’ёзных палітычных і эканамічных наступстваў''»&lt;ref&gt;[https://www.gov.uk/government/news/joint-statement-by-foreign-ministers-of-uk-us-and-ukraine-on-budapest-memorandum.ru Совместное заявление Министров иностранных дел Великобритании, США и Украины по итогам встречи относительно Будапештского меморандума]&lt;/ref&gt;. Вялікабрытанія і ЗША распачалі намаганні з мэтай пераканаць Лаўрова сустрэцца ўвечары 5 сакавіка з Дзешчыцай — на гэтай сустрэчы, як меркавалася, бакі маглі б абмеркаваць пытанні выканання Будапешцкага мемарандума&lt;ref&gt;[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1023224 Хейг: Лондон и Вашингтон попытаются организовать встречу Лаврова с и. о. главы МИД Украины. ИТАР-ТАСС, 05.03.14]&lt;/ref&gt;. Гэтыя намаганні, аднак, не ўвянчаліся поспехам — Расія не праявіла жадання весці перамовы з новымі ўкраінскімі ўладамі.

6 сакавіка на экстранай сустрэчы кіраўнікоў дзяржаў і ўрадаў Еўрасаюза рэферэндум аб далучэнні да Расіі, абвешчаны крымскім парламентам, быў прызнаны «''незаконным і не адпаведным украінскай Канстытуцыі''». Лідары ЕС заклікалі Расію да неадкладнага вываду войск з Крыма, а таксама абвясцілі аб спыненні двухбаковых перамоваў з Масквой па лібералізацыі візавага рэжыму і па новым базавым пагадненні аб партнёрстве&lt;ref&gt;[http://korrespondent.net/ukraine/politics/3316052-evrosouiz-pryznal-krymskyi-referendum-nezakonnym Евросоюз признал крымский референдум незаконным]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/news/2014/03/06/visa/ Евросоюз приостановил переговоры с Россией по визам]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://tass.ru/politika/1027583 Чижов: итоговый документ саммита по Украине не добавил ничего нового к отношениям ЕС с РФ. ИТАР-ТАСС, 07.03.14]&lt;/ref&gt;. Удзельнікі сустрэчы папярэдзілі, што ў выпадку адсутнасці разрадкі напружанасці ва Украіне можа быць адменены чэрвеньскі саміт ЕС-Расія, а таксама можа быць створаны «''чорны спіс''» расійскіх чыноўнікаў, якім будзе забаронены ўезд у краіны ЕС і чые актывы падлягаюць «''замарожванню''». Толькі пасля гэтага ЕС можа пайсці далей і паспрабаваць ініцыяваць эканамічныя санкцыі&lt;ref&gt;[http://tass.ru/politika/1034586 Еврокомиссия начала подготовку возможных санкций против России. ИТАР-ТАСС, 10.03.14]&lt;/ref&gt;. Прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі [[Дэвід Кэмеран]] заявіў на прэс-канферэнцыі паводле вынікаў сустрэчы, што «''Расія дзейнічае з абуральнымі парушэннямі міжнароднага права''». Кэмеран назваў рэферэндум у Крыме неканстытуцыйным&lt;ref&gt;[https://www.gov.uk/government/speeches/eu-meeting-on-ukraine-david-camerons-speech Пресс-конференция по Украине по итогам заседания глав государств ЕС]&lt;/ref&gt;. Канцлер Германіі [[Ангела Меркель]] падкрэсліла, што кіраўнікі дзяржаў і ўрадаў Еўрасаюза рашуча асуджаюць «''парушэнне суверэнітэту Украіны ў Крыме''»&lt;ref&gt;[http://www.bundesregierung.de/Content/EN/Reiseberichte/2014/2014-03-06-eu-sonderrat-ukraine_en.html Support for Ukraine reaffirmed]&lt;/ref&gt;. Міністр замежных спраў Германіі [[Франк-Вальтэр Штайнмаер]] заявіў: «''Калі Расія не зможа пераканаўча даказаць, што яна зацікаўлена ў нармалізацыі сітуацыі, калі ў бліжэйшыя дні не будзе прытрымлівацца такіх доказаў, будзе непазбежным прыняцце рашэнняў па пытанні аб санкцыях''»&lt;ref&gt;[http://www.germania.diplo.de/Vertretung/russland/ru/__pr/mosk/ukraine-steinmeier-0603.html?archive=3485758 Заявление министра иностранных дел Германии Франка-Вальтера Штайнмайера по Украине по итогам переговоров в Париже] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924021903/http://www.germania.diplo.de/Vertretung/russland/ru/__pr/mosk/ukraine-steinmeier-0603.html?archive=3485758 |date=24 верасня 2015 }}&lt;/ref&gt;. 13 сакавіка [[Еўрапарламент]] прыняў рэзалюцыю, якая заклікае Расію неадкладна спыніць ваеннае ўварванне ва Украіну і вывесці расійскія войскі з тэрыторыі АРК, якая з’яўляецца неад’емнай часткай Украіны. Дэпутаты падкрэслілі, што абвешчаны ў Крыме рэферэндум аб далучэнні да РФ нелегітымны і парушае Канстытуцыю Украіны і міжнароднае права. Еўрапарламент ухваліў рашэнне ЕС увесці першы этап плана санкцый супраць РФ у сувязі з агрэсіяй супраць Украіны і выказаў упэўненасць у неабходнасці пашырэння абмежавальных мерапрыемстваў у частцы візавых абмежаванняў, замарожвання актываў, увядзення зброевага эмбарга ў выпадку адсутнасці прагрэсу з боку Масквы ў дээскалацыі сітуацыі&lt;ref&gt;[http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-//EP//TEXT+TA+P7-TA-2014-0248+0+DOC+XML+V0//EN&amp;language=EN Invasion of Ukraine by Russia] {{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

2 сакавіка генеральны сакратар [[НАТА]] [[Андэрс Фог Расмусэн]] заявіў, што дзеянні Расіі ва Украіне нясуць пагрозу міру ва ўсёй Еўропе&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://uk.reuters.com/article/2014/03/02/ukraine-crisis-rasmussen-text-idUKL6N0LZ0DT20140302 |title=Text of NATO's secretary-general's statement on Ukraine |date=02.03.2014 |publisher=[[Reuters]] |access-date=2014-11-19 |lang=en |archive-date=29 лістапада 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129090108/http://uk.reuters.com/article/2014/03/02/ukraine-crisis-rasmussen-text-idUKL6N0LZ0DT20140302 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Паўночнаатлантычны саюз папярэдзіў Расію, што яе дзеянні супраць Украіны супярэчаць міжнароднаму праву, НАТА асуджае ваенную эскалацыю Расіі ў Крыме і выказвае глыбокую занепакоенасць дазволам расійскага парламента на выкарыстанне ваеннай сілы Расіі ва Украіне. Прадстаўнікі краін НАТА на тэрміновай сустрэчы заклікалі Расію вярнуць войскі ў месцы пастаяннай дыслакацыі і спыніць умяшанне ў падзеі ва Украіне&lt;ref&gt;[http://www.radiosvoboda.org/content/article/25282814.html НАТО: воєнні дії Росії в Україні порушують міжнародне право]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.nato.int/cps/en/natohq/official_texts_107681.htm?selectedLocale=ru Официальное заявление Североатлантического совета по ситуации в Украине]&lt;/ref&gt;. 5 сакавіка Андэрс Фог Расмусэн паводле вынікаў пазачарговага пасяджэння Савета НАТА па Украіне паведаміў, што НАТА мае намер перагледзець «''увесь спектр''» супрацоўніцтва з Расіяй з-за яе палітыкі ў адносінах да Украіны; у прыватнасці, гаворка ідзе аб прыпыненні сумеснай місіі па знішчэнні сірыйскіх хімічных узбраенняў. НАТА прыпыніла «''правядзенне ваенных і грамадзянскіх сустрэч з Расіяй і планаванне сумесных ваенных місій''», за выключэннем пасяджэнняў Савета Расія-НАТА (СРН) на ўзроўні паслоў. Савет НАТА таксама прыняў рашэнне пашырыць практычнае [[Адносіны Украіны і НАТА|супрацоўніцтва з Украінай]], уключаючы правядзенне сумесных вучэнняў «''у знак падтрымкі гэтай краіны і працэсу дэмакратычных рэформаў''». Ён таксама паабяцаў аказаць садзейнічанне ў павышэнне ваенных магчымасцей Украіны&lt;ref&gt;[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1024382 НАТО приостановило проведение военных и гражданских встреч с Россией. ИТАР-ТАСС, 06.03.14]&lt;/ref&gt;.

Краіны «''[[Вялікая сямёрка|Вялікай сямёркі]]''» прыпынілі ўдзел у мерапрыемствах па падрыхтоўцы да саміту G8, які ў чэрвені павінен быў прайсці ў [[Сочы]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.whitehouse.gov/the-press-office/2014/03/02/g-7-leaders-statement |title=G-7 Leaders Statement |access-date=21 жніўня 2015 |archive-date=23 лістапада 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141123044519/http://www.whitehouse.gov/the-press-office/2014/03/02/g-7-leaders-statement |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.ambafrance-ua.org/Ukrayina-brifiing-Miiniistra Брифинг Министра иностранных дел Франции Лорана Фабиуса по окончании внеочередного заседания Совета по иностранным делам ЕС] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160222081744/http://www.ambafrance-ua.org/Ukrayina-brifiing-Miiniistra |date=22 лютага 2016 }}&lt;/ref&gt; і асудзілі «''відавочнае парушэнне Расійскай Федэрацыяй суверэнітэту і тэрытарыяльнай цэласнасці Украіны''»&lt;ref&gt;[http://news.liga.net/news/politics/993022-rossiyu_mogut_isklyuchit_iz_bolshoy_vosmerki_mid_frantsii.htm Россию могут исключить из «''Большой восьмерки''» — МИД Франции]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/russian/international/2014/03/140302_ukraine_russia_g7.shtml Страны G7 отказываются от участия в саммите с Россией]&lt;/ref&gt;. 12 сакавіка была апублікавана заява лідараў краін «''Вялікай сямёркі''» і Еўрасаюза, якія заклікалі РФ «''спыніць усе намаганні, накіраваныя на змяненне статусу Крыма насуперак з украінскім заканадаўствам і ў парушэнне міжнароднага права''», «''неадкладна спыніць падтрымку правядзення рэферэндуму ў дачыненні да статусу Крыма, які наўпрост парушае Канстытуцыю Украіны''», і «''неадкладна пачаць дээскалацыю канфлікту ў Крыме і іншых частак Украіны, вярнуць свае войскі назад на базы і гарнізоны, дзе яны знаходзіліся да крызісу, і пачаць прамыя перамовы з урадам Украіны''»&lt;ref&gt;[http://www.auswaertiges-amt.de/EN/Infoservice/Presse/Meldungen/2014/140312_G7_Statement_Ukraine.html Заявление на сайте МИД Германии]&lt;/ref&gt;.

[[АБСЕ]] па просьбе Украіны сфармавала місію назіральнікаў на перыяд з 5 па 12 сакавіка. Праграмай знаходжання місіі было прадугледжана наведванне ваенных аб’ектаў Узброеных Сіл Украіны і расійскага Чарнаморскага флоту на тэрыторыі Крыму. 6 сакавіка місія адправілася ў Крым, аднак была спыненая ўзброенымі людзьмі без знакаў адрознення на блакпосце на мяжы Херсонскай вобласці і Крыму і была вымушана вярнуцца ў [[Херсон]]&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/russian/rolling_news/2014/03/140307_rn_osce_crimea.shtml Наблюдателей ОБСЕ опять не пустили в Крым]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/news/2014/03/05/osce/ Наблюдателей ОБСЕ отказались пустиfть в Крым, Lenta.ru, 05.03.2014.]&lt;/ref&gt;. 7 сакавіка назіральнікі АБСЕ распачалі другую спробу трапіць у Крым, аднак, як і раней, ваенныя без знакаў адрознення не далі ім гэтага зрабіць, заяўляючы, што ў назіральнікаў няма паўнамоцтваў на ўезд у Крым. Пры гэтым былі зроблены стрэлы ў паветра&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/russian/rolling_news/2014/03/140308_rn_osce_crimea_shooting.shtml Наблюдателей ОБСЕ на границе Крыма остановили выстрелами]&lt;/ref&gt;. 7 сакавіка {{нп3|Вярхоўны камісар па справах нацыянальных меншасцей|Вярхоўны камісар АБСЕ па справах нацыянальных меншасцей|ru|Верховный комиссар по делам национальных меньшинств}} Астрыд Торс выказала асцярогі, што «''сітуацыя, якая склалася на Крымскім паўвостраве, нясе пагрозу бяспецы і жыцці мясцовым крымскататарскай і ўкраінскай суполкам''». Пры гэтым яна не выявіла ніякіх доказаў парушэнняў або пагроз для правоў рускамоўных грамадзян&lt;ref&gt;[http://www.osce.org/hcnm/116180 Продолжающаяся ситуация в Крыму вызывает тревогу, говорит Верховный комиссар ОБСЕ по делам национальных меньшинств]&lt;/ref&gt;. 11 сакавіка АБСЕ таксама адмовіла крымскім уладам у напрамку сваіх назіральнікаў на рэфэрэндум аб статусе Крыму, які яна прызнала нелегітымным&lt;ref&gt;[http://www.osce.org/ru/cio/116317 Председатель ОБСЕ считает крымский референдум в его нынешней форме незаконным и призывает к альтернативным путям решения вопроса Крыма]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;.

У падтрымку тэрытарыяльнай цэласнасці, незалежнасці, суверэнітэту і існуючых меж Украіны, супраць расійскага ваеннага ўмяшання выказаліся прадстаўнікі [[Албанія|Албаніі]]&lt;ref&gt;[http://www.punetejashtme.gov.al/en/press-office/press-releases/statement-of-the-ministry-of-foreign-affairs-on-the-latest-developments-in-ukraine Заявление Министерства иностранных дел о последних событиях на Украине] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180207101020/http://www.punetejashtme.gov.al/en/press-office/press-releases/statement-of-the-ministry-of-foreign-affairs-on-the-latest-developments-in-ukraine |date=7 лютага 2018 }}&lt;/ref&gt;, [[Балгарыя|Балгарыі]]&lt;ref&gt;[http://www.mfa.bg/en/events/6/1/1322/index.html Заявление МИД Болгарии]&lt;/ref&gt;, [[Грэцыя|Грэцыі]]&lt;ref&gt;[http://www.mfa.gr/en/current-affairs/top-story/deputy-prime-minister-and-foreign-minister-venizelos-statement-following-his-meeting-with-the-acting-president-and-the-foreign-minister-of-ukraine-kiev-march-2014.html Заявление МИД Греции после встречи с и. о. президента и министра иностранных дел Украины]&lt;/ref&gt;, [[Грузія|Грузіі]]&lt;ref&gt;[http://mfa.gov.ge/index.php?lang_id=ENG&amp;sec_id=30&amp;info_id=17275 Информация о телефонном разговоре между министром иностранных дел Грузии и и. о. министра иностранных дел Украины]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://newsgeorgia.ru/politics/20140307/216421121.html |title=Парламент Грузии принял резолюцию в поддержку Украины |publisher=Новости-Грузия |date=7 марта 2014 |access-date=2014-03-13}}&lt;/ref&gt;, [[Ірландыя|Ірландыі]]&lt;ref&gt;[https://www.dfa.ie/news-and-media/press-releases/press-release-archive/2014/march/tanaiste-ukraine-russia/ Ирландский министр осуждает действия России на Украине]&lt;/ref&gt;, [[Іспанія|Іспаніі]]&lt;ref&gt;[http://www.exteriores.gob.es/Portal/en/SalaDePrensa/OfficialStatements/Paginas/2014_COMUNICADOS/20140301_COMU060.aspx Официальное заявление МИД Испании о ситуации на Украине] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140309182821/http://www.exteriores.gob.es/Portal/en/SalaDePrensa/OfficialStatements/Paginas/2014_COMUNICADOS/20140301_COMU060.aspx |date=9 сакавіка 2014 }}&lt;/ref&gt;, [[Італія|Італіі]]&lt;ref&gt;[http://www.esteri.it/MAE/EN/Sala_Stampa/ArchivioNotizie/Approfondimenti/2014/03/20140303_ucrmogbruxdial.htm?LANG=EN Сайт МИД Италии о внеочередном саммите в Брюсселе «''Ukraine: Mogherini at Foreign Affairs Council''»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140308074308/http://www.esteri.it/MAE/EN/Sala_Stampa/ArchivioNotizie/Approfondimenti/2014/03/20140303_ucrmogbruxdial.htm?LANG=EN |date=8 сакавіка 2014 }}&lt;/ref&gt;, [[Румынія|Румыніі]]&lt;ref&gt;[http://www.unian.net/politics/892866-rumyiniya-zayavila-o-printsipialnoy-podderjke-territorialnoy-tselostnosti-ukrainyi.html Румыния заявила о принципиальной поддержке территориальной целостности Украины]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://comments.ua/politics/455526-ruminiya-zayavila-podderzhke.html Румыния заявила о поддержке территориальной целостности Украины] — Comments.UA, 04/03/2014&lt;/ref&gt;, [[Фінляндыя|Фінляндыі]]&lt;ref&gt;{{YLE-N|7116163|Туомиоя вызывает «''на ковёр''» посла России|2|3|2014|3|3|2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://formin.finland.fi/public/default.aspx?contentId=299902&amp;nodeId=23&amp;contentlan=2&amp;culture=en-US Заявление госсекретаря Стенлунд на 25-й сессии Совета ООН по правам человека] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141109213901/http://formin.finland.fi/public/default.aspx?contentId=299902&amp;nodeId=23&amp;contentlan=2&amp;culture=en-US |date=9 лістапада 2014 }}&lt;/ref&gt;, [[Чарнагорыя|Чарнагорыі]]&lt;ref&gt;[http://www.mvpei.gov.me/en/news/136213/Deputy-Prime-Minister-Luksic-talks-to-Ambassador-Sljusarenko-voices-Government-of-Montenegro-support-for-Council-of-the-European.html Заявление МИД Черногории после встречи с послом Украины] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160223003338/http://www.mvpei.gov.me/en/news/136213/Deputy-Prime-Minister-Luksic-talks-to-Ambassador-Sljusarenko-voices-Government-of-Montenegro-support-for-Council-of-the-European.html |date=23 лютага 2016 }}&lt;/ref&gt;, [[Швецыя|Швецыі]]&lt;ref&gt;[http://www.unian.net/politics/891567-rossiyu-obvinili-v-namerenii-sozdat-v-kryimu-marionetochnoe-prorossiyskoe-polugosudarstvo.html Россию обвинили в намерении создать в Крыму марионеточное пророссийское полугосударство]&lt;/ref&gt;, [[Канада|Канады]]&lt;ref&gt;[http://www.pm.gc.ca/eng/news/2014/03/03/statement-prime-minister-canada-situation-ukraine Заявление премьер-министра Канады о ситуации на Украине] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924080819/http://www.pm.gc.ca/eng/news/2014/03/03/statement-prime-minister-canada-situation-ukraine |date=24 верасня 2015 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kp.ru/online/news/1674671 |author=Маша Горелова |title=Канада отзывает из Москвы своего посла |publisher= KP.RU |access-date=2014-03-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.pm.gc.ca/eng/news/2014/03/06/statement-prime-minister-canada-situation-ukraine Заявление премьер-министра Канады о ситуации на Украине] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924080835/http://www.pm.gc.ca/eng/news/2014/03/06/statement-prime-minister-canada-situation-ukraine |date=24 верасня 2015 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1021454 Канада приостанавливает военное сотрудничество с Россией из-за событий на Украине. ИТАР-ТАСС, 05.03.14]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1021526 Премьер Канады: «''Группа семи''» обсуждает возможность проведения встречи в ближайшие недели. ИТАР-ТАСС, 05.03.14]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.pm.gc.ca/eng/news/2014/03/07/statement-prime-minister-canada-situation-ukraine Заявление премьер-министра Канады о ситуации на Украине] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924080848/http://www.pm.gc.ca/eng/news/2014/03/07/statement-prime-minister-canada-situation-ukraine |date=24 верасня 2015 }}&lt;/ref&gt;, [[Аўстралія|Аўстраліі]]&lt;ref&gt;[http://www.russia.embassy.gov.au/mscwrussian/Ukraine_Julie_Bishop_2March14_RUS.html Официальное заявление Министра иностранных дел Австралии Е. П. Джули Бишоп о ситуации на Украине]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.russia.embassy.gov.au/mscwrussian/Ukraine_Gary_Quinlan_Statement_3March2014_ENG.html Официальное заявление Е. П. Гэри Куинлана, Посла и Постоянного представителя Австралии при ООН о ситуации на Украине]&lt;/ref&gt;, [[Новая Зеландыя|Новай Зеландыі]]&lt;ref&gt;[http://www.beehive.govt.nz/release/russian-ambassador-called-over-ukraine Посол в Россию вызван из-за Украины]&lt;/ref&gt;.

Рэзка негатыўную рэакцыю на дзеянні Расіі прадэманстравалі краіны Цэнтральнай Еўропы і Прыбалтыкі — [[Чэхія|Чэхіі]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.mzv.cz/jnp/en/issues_and_press/x2014_03_01_ukraine_minister_zaoraleks_statement_on_the_russian_stance.html |title=Заявление министра иностранных дел Заоралека |access-date=3 сакавіка 2014 |archive-date=7 сакавіка 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140307143727/http://www.mzv.cz/jnp/en/issues_and_press/x2014_03_01_ukraine_minister_zaoraleks_statement_on_the_russian_stance.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.mzv.cz/kiev/uk/x2005_11_03/x2014_03_02.html Министр иностранных дел Чешской Республики выразил протест послу Российской Федерации против действий по Украине]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.radio.cz/ru/rubrika/radiogazeta/otmeny-viz-ne-budet Отмены виз не будет]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.mzv.cz/kiev/uk/x2005_11_03/x2014_03_02.html Міністр закордонних справ висловив протест послу Російської Федерації проти дій щодо України]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20140330112043/http://www.mzv.cz/jnp/en/issues_and_press/x2014_03_19_foreign_ministry_s_statement_on_russia_s.html Foreign Ministry’s statement on Russia’s decision on annexation of Crimea] — Ministry of Foreign Affairs of the Czech Republic, 19.03.2014&lt;/ref&gt;, [[Польшча|Польшчы]]&lt;ref&gt;[http://moskwa.msz.gov.pl/ru/news/news_from_poland/tytul_strony Заявление МИД о ситуации на Украине]&lt;/ref&gt;, [[Латвія|Латвіі]]&lt;ref&gt;[http://titania.saeima.lv/LIVS11/saeimalivs_lmp.nsf/0/9D539725E5059EBAC2257C9300557359?OpenDocument Заявление президента Латвии, спикера Сейма, премьер-министра и министра иностранных дел о вмешательстве России в дела Украины]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://titania.saeima.lv/LIVS11/saeimalivs_lmp.nsf/0/9D539725E5059EBAC2257C9300557359?OpenDocument Заявление сейма Латвии о российской агрессии в Украине]&lt;/ref&gt;, [[Літва|Літвы]]&lt;ref&gt;[http://news.liga.net/news/politics/992974-rossiya_ugrozhaet_bezopasnosti_evropy_prezidenty_litvy_i_polshi.htm Россия угрожает безопасности Европы — президенты Литвы и Польши]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.urm.lt/default/ru/news/zaaablenie-mid-litbjy-po-pobodu-situatsii-na-ukraine Заявление МИД Литвы по поводу ситуации на Украине] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160222165728/http://www.urm.lt/default/ru/news/zaaablenie-mid-litbjy-po-pobodu-situatsii-na-ukraine |date=22 лютага 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://lenta.ru/news/2014/03/02/ambassador/ |title=Литва отозвала посла из России |date=2014.03.02 |publisher=Lenta.ru |access-date=2014-03-02}}&lt;/ref&gt;, [[Эстонія|Эстоніі]]&lt;ref&gt;[http://www.vm.ee/?q=ru/node/19324 Совет по государственной обороне поддержал самые жёсткие меры Европейского Союза и НАТО в ответ на военные действия России на Украине]&lt;/ref&gt;. [[Вышаградская група]] назвала дзеянні Расіі ваеннай інтэрвенцыяй і заклікала Еўрапейскі саюз і НАТА дапамагчы Украіне&lt;ref&gt;[http://www.visegradgroup.eu/statement-of-the-prime Statement of the Prime Ministers of the Visegrad Group Countries on Ukraine, 4 March 2014] {{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

Прадстаўнік {{нп3|Міністэрства замежных спраў Кітайскай Народнай Рэспублікі|Міністэрства замежных спраў|ru|Министерство иностранных дел Китайской Народной Республики}} [[Кітайская Народная Рэспубліка|КНР]] Цынь Ган выказаў заклапочанасць сітуацыяй, якая склалася ва Украіне, а таксама асудзіў гвалтоўныя акты, якія мелі месца. Ён заявіў, што Кітай здаўна прытрымліваецца прынцыпу неўмяшання ва ўнутраныя справы, паважае незалежнасць, суверэнітэт і тэрытарыяльную цэласнасць Украіны&lt;ref&gt;[http://ru.china-embassy.org/rus/fyrth/t1133559.htm Представитель МИД КНР Цинь Ган ответил на вопрос журналиста относительно ситуации в Украине]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://russian.news.cn/china/2014-03/02/c_133154240.htm Китай глубоко озабочен ситуацией, сложившейся в Украине — МИД КНР] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150128134222/http://russian.news.cn/china/2014-03/02/c_133154240.htm |date=28 студзеня 2015 }}&lt;/ref&gt;. 7 сакавіка афіцыйнае кітайскае інфармацыйнае агенцтва «''{{нп3|Сіньхуа||ru|Синьхуа}}''» ў сваім каментарыі адзначыла, што «''на прыкладзе Украіны людзі іншых краін свету ў чарговы раз убачылі, як адна вялікая краіна раскалолася на часткі з-за грубых і эгаістычных паводзін Захаду''». У каментары сцвярджалася, што ва ўкраінскім пытанні Расія «''абараняе свае легітымныя інтарэсы''», а «''Украіна знаходзіцца на парозе хаосу і развалу, справакаванага Захадам''». Заходнія краіны, адзначае агенцтва, «''недаацанілі гатоўнасць Расіі абараняць свае асноўныя інтарэсы ва Украіне, а расійскія лідары яшчэ раз пацвердзілі свой аўтарытэт і праніклівасць пры падрыхтоўцы і правядзенні эфектыўных контрзахадаў''»&lt;ref&gt;[http://russian.news.cn/cis/2014-03/07/c_133169235.htm Комментарий: Поражение Запада в Украине] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160201191639/http://russian.news.cn/cis/2014-03/07/c_133169235.htm |date=1 лютага 2016 }}&lt;/ref&gt;. Як гаворыцца ў заяве МЗС КНР, 10 сакавіка старшыня КНР [[Сі Цзіньпін]] у тэлефоннай размове з прэзідэнтам ЗША Баракам Абамам заявіў, што Кітай выступае за вырашэнне сітуацыі, якая склалася ва Украіне, «''палітычнымі і дыпламатычнымі сродкамі''». «''Кітайскі бок ва ўкраінскім пытанні прытрымліваецца аб’ектыўнай і справядлівай пазіцыі. Сітуацыя ва Украіне надзвычай складаная, у цяперашніх умовах усім бакам неабходна захоўваць халаднакроўнасць і стрыманасць, пазбягаць крокаў, якія могуць прывесці да росту напружанасці. Неабходна захоўваць курс на вырашэнне крызісу палітычнымі і дыпламатычнымі сродкамі''», — падкрэсліў Сі Цзіньпін&lt;ref&gt;[http://www.fmprc.gov.cn/mfa_eng/wjb_663304/zzjg_663340/bmdyzs_664814/gjlb_664818/3432_664920/3435_664926/t1136122.shtml Xi Jinping Holds Telephone Talk with U.S. President Barack Obama]&lt;/ref&gt;. Раней МЗС КНР заяўляў, што выступае супраць практыкі пагрозы санкцыямі ў міжнародных адносінах. 15 сакавіка, пасля галасавання ў Савеце Бяспекі па праекце рэзалюцыі, якая асуджае правядзенне рэферэндуму аб статусе Крыму, пастаянны прадстаўнік Кітая пры ААН Лю Цзеі заявіў, што «''замежнае ўмяшанне з’яўляецца важным фактарам, якія прыводзяць да жорсткіх сутыкненняў на вуліцах Украіны і крызісу ў краіне. Невыкананне дамоўленасці ад 21 лютага яшчэ больш пагоршыла беспарадкі ва Украіне, прывёўшы да сур’ёзных сацыяльна-эканамічных наступстваў для краіны''», асудзіў «''усё экстрэмісцкія і гвалтоўныя дзеянні''»&lt;ref&gt;[http://www.un.org/en/ga/search/view_doc.asp?symbol=S/PV.7138&amp;Lang=R Отчёт о 7138 заседании СБ ООН, 15.03.2015 (документ S/PV.7138)]&lt;/ref&gt; і агучыў кітайскі план урэгулявання праблемы. Кітай прапанаваў заснаваць міжнародную структуру для выпрацоўкі палітычнага вырашэння праблемы Крыму. Да стварэння падобнай групы ўсе ўдзельнікі канфлікту (уключаючы Расію) павінны былі б устрымацца ад аднабаковых дзеянняў&lt;ref&gt;[http://dw.de/p/1BQMo Китай предложил собственный план решения крымской проблемы]&lt;/ref&gt;.

На сайце МЗС Мексікі з’явіўся зварот: «''Мексіка настойліва заклікае ўсе бакі, якія ўдзельнічаюць у гэтым крызісе, унутры і за межамі Украіны, праяўляць стрыманасць у канфлікце; удзельнічаць у прамым дыялогу, каб аднавіць спакой і парадак, знайсці мірнае вырашэнне спрэчкі ў адпаведнасці з прынцыпамі і абавязацельствамі, выкладзенымі ў Статуце ААН''»&lt;ref&gt;[http://www.sre.gob.mx/en/index.php/archived-press-releases/2382-mexico-expresses-its-deep-concern-at-the-deteriorating-situation-in-ukraine Мексика выражает свою глубокую обеспокоенность в связи с ухудшением ситуации на Украине] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140308063606/http://www.sre.gob.mx/en/index.php/archived-press-releases/2382-mexico-expresses-its-deep-concern-at-the-deteriorating-situation-in-ukraine |date=8 сакавіка 2014 }}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

6 сакавіка {{нп3|Міністэрства замежных спраў Індыі||en|Ministry of External Affairs (India)}} заявіла, што [[Індыя]] ўважліва сочыць за падзеямі ва Украіне. «''Мы занепакоеныя эскалацыяй напружанасці… Індыя заклікае да дыпламатычных намаганняў з тым, каб існуючыя праблемы паміж Украінай і суседнімі краінамі вырашаліся шляхам канструктыўнага дыялогу''»&lt;ref&gt;[http://www.mea.gov.in/press-releases.htm?dtl/23041/Recent+developments+in+Ukraine Последние события на Украине] // сайт МИД Индии&lt;/ref&gt;. {{нп3|Міністэрства замежных спраў Пакістана|||Ministry of Foreign Affairs (Pakistan)}} заявіла, што [[Пакістан]] спадзяецца, што палітычны крызіс ва Украіне будзе вырашаны мірным шляхам&lt;ref&gt;[http://www.nation.com.pk/national/06-Mar-2014/pakistan-urges-peaceful-end-to-ukraine-crisis]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

Прэзідэнт [[Сірыя|Сірыі]] [[Башар Асад]] накіраваў Уладзіміру Пуціну тэлеграму, у якой пацвердзіў «''падтрымку Сірыяй рацыянальнага міралюбнага курсу прэзідэнта Пуціна на аднаўленне стабільнасці ў краінах свету і барацьбу з экстрэмізмам і тэрарызмам''»&lt;ref&gt;[http://www.regnum.ru/news/polit/1775418.html Башар Асад: Владимир Путин помогает народу Украины ликвидировать экстремизм]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.euronews.com/2014/03/06/bashar-al-assad-letter-of-support-to-putin Syria’s Assad expresses support for Putin on Ukraine]&lt;/ref&gt;.

Міністр замежных спраў [[Куба|Кубы]] Бруна Радрыгес у сваёй заяве падтрымаў РФ і асудзіў умяшанне ЗША і НАТА ва ўнутраныя справы Украіны. Куба, паводле слоў міністра, адхіляе «''крывадушнасць, падвойныя стандарты і адкрытыя агрэсіўныя дзеянні і заявы НАТА на гэты конт''»&lt;ref&gt;[http://www.cubaminrex.cu/en/issues-discussed-minister-foreign-affairs-cuba-bruno-rodriguez-parrilla-during-press-conference Issues discussed by the Minister of Foreign Affairs of Cuba, Bruno Rodríguez Parrilla, during press conference this Thursday, March 6th, 2014 at the Cuban Chancery] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140606120446/http://www.cubaminrex.cu/en/issues-discussed-minister-foreign-affairs-cuba-bruno-rodriguez-parrilla-during-press-conference |date=6 чэрвеня 2014 }}&lt;/ref&gt;.

[[Карэйская Народна-Дэмакратычная Рэспубліка|КНДР]] падтрымала дзеянні Расіі ў Крыме. Пасол КНДР у Маскве Кім Ён Джэ адзначыў, што ЗША і краіны Захаду з’яўляюцца завадатарамі ўсіх бед на планеце і параўнаў іх дзеянні ва Украіне з палітыкай ізаляцыі і задушэння КНДР і абвастрэннем сітуацыі на Карэйскім паўвостраве&lt;ref&gt;[http://www.interfax.ru/world/364793 Пхеньян: Ситуация на Украине говорит о попрании международного права Западом]&lt;/ref&gt;.

{{нп3|Міністэрства замежных спраў Казахстана||ru|Министерство иностранных дел Казахстана}} выказала глыбокую заклапочанасць у сувязі з развіццём сітуацыі ва Украіне: «''Казахстан заклікае ўсе залучаныя бакі адмовіцца ад сілавых варыянтаў урэгулявання сітуацыі і распачаць максімальныя палітычныя намаганні ў мэтах вырашэння гэтай праблемы перагаворным шляхам. Дадзенае рашэнне павінна грунтавацца на фундаментальных прынцыпах міжнароднага права''»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.kazembassy.ru/ru/mpolitika/6667-2014-03-03-14-14-16 |title=Заявление Министерства иностранных дел Республики Казахстан по ситуации в Украине |access-date=21 жніўня 2015 |archive-date=4 сакавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304102306/http://www.kazembassy.ru/ru/mpolitika/6667-2014-03-03-14-14-16 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

12 сакавіка [[прэзідэнт Беларусі]] [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]], паводле сцвярджэння «''[[Бі-бі-сі]]''», заявіў, што прызнанне цэласнасці Украіны застаецца прынцыповай пазіцыяй афіцыйнага Мінска, і выказаў гатоўнасць аказаць гуманітарную падтрымку суседняй краіне&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/ukrainian/rolling_news_russian/2014/03/140312_ru_n_lukashenko_ukraine.shtml Лукашенко: Минск поддерживает целостность Украины]&lt;/ref&gt;. Аднак на афіцыйным сайце прэзідэнта Беларусі тэма «''цэласнасці Украіны''» сфармуляваная некалькі інакш: «''Я ў жарт адказваю: […] даручыце нам гэтую краіну, і да канца года мы забяспечым там і стабільнасць, і адзінства народа, і цэласнасць дзяржавы''»&lt;ref&gt;[http://president.gov.by/ru/news_ru/view/aleksandr-lukashenko-provodit-zasedanie-soveta-bezopasnosti-respubliki-belarus-8247/ Александр Лукашенко провел заседание Совета Безопасности Республики Беларусь] // 12.03.2014&lt;/ref&gt;.

[[Непрызнаныя і часткова прызнаныя дзяржавы|Часткова прызнаная]] [[Рэспубліка Абхазія]] выказала падтрымку дзеянням Расіі ва Украіне. «''Рашэнні расійскага кіраўніцтва па забеспячэнні бяспекі грамадзян РФ і суайчыннікаў, якія пражываюць ва Украіне, будуць спрыяць палітычнай і сацыяльна-эканамічнай стабільнасці, міжнацыянальнай згодзе, захаванню правоў і свабод чалавека, як ва ўсёй Украіне, так і ў Аўтаномнай Рэспубліцы Крым''» — заявіў спікер {{нп3|Народны сход Рэспублікі Абхазія|парламента Абхазіі|ru|Народное собрание Республики Абхазия}} Валерый Бганба&lt;ref&gt;[http://www.parlamentra.org/rus/news/detail/detail.php?ELEMENT_ID=788 Народное Собрание — Парламент Абхазии поддерживает усилия Федерального Собрания и президента России по стабилизации общественно-политической ситуации на Украине] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924064346/http://www.parlamentra.org/rus/news/detail/detail.php?ELEMENT_ID=788 |date=24 верасня 2015 }}&lt;/ref&gt;. Прэзідэнт часткова прызнанай [[Паўднёвая Асеція|Паўднёвай Асеціі]] {{нп3|Леанід Харытонавіч Цібілаў|Леанід Цібілаў|ru|Тибилов, Леонид Харитонович}} падтрымаў рашэнне аб выкарыстанні расійскіх войскаў ва Украіне. «''Сітуацыю ва Украіне трэба вярнуць у палітычнае рэчышча і выключыць пагрозу жыццям расійскіх грамадзян''», — заявіў Цібілаў 3 сакавіка, у ходзе нарады з кіраўнікамі сілавых структур рэспублікі&lt;ref&gt;[http://www.regnum.ru/news/1773503.html Президент Южной Осетии поддерживает возможное использование российских войск на Украине]&lt;/ref&gt;.

13 сакавіка [[Еўрапейскі суд па правах чалавека]] пачаў разгляд заявы ўрада Украіны супраць Расіі адносна прыняцця рашэння аб недапушчальнасці прымянення сілы і ваеннага кантынгенту, якое можа прывесці да парушэння правоў грамадзян і стварэнню небяспекі для іх жыцця і здароўя на тэрыторыі Украіны, і прыняў забяспечваюць меры, фактычна забараніўшы Расіі выкарыстоўваць ваенны кантынгент на тэрыторыі Украіны&lt;ref&gt;[http://hudoc.echr.coe.int/sites/eng-press/pages/search.aspx?i=003-4700489-5705230 Решение об обеспечительных мерах в межгосударственном деле Украина против России] // [[Еўрапейскі суд па правах чалавека|ЕСПЧ]], 14.03.2014&lt;/ref&gt;.

9 красавіка 2014 года [[Парламенцкая асамблея Савета Еўропы]] (ПАСЕ) прыняла рэзалюцыю № 1988 (2014) з асуджэннем дзеянняў Расіі па анексіі Крыму: «''Асамблея рашуча асуджае расійскую ваенную агрэсію і анексію Крыма, што з’яўляецца відавочным парушэннем норм міжнароднага права, у тым ліку палажэнняў Статута ААН, Хельсінкскага акта АБСЕ і Статута і асноўных правілаў Савета Еўропы''». На думку аўтараў рэзалюцыі, аддзяленне Крыму ад Украіны было ініцыявана і справакавана расійскімі ўладамі пад прыкрыццём ваеннага ўмяшання&lt;ref name=&quot;PACE&quot;&gt;[http://assembly.coe.int/nw/xml/XRef/X2H-Xref-ViewPDF.asp?FileID=20873&amp;lang=en Recent developments in Ukraine: threats to the functioning of democratic institutions (Doc. 13482)]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.interfax.ru/world/370639 ПАСЕ осудила Россию за присоединение Крыма. Интерфакс, 09.04.2014]&lt;/ref&gt;.

Прызнаваць непарушнасць дзяржаўных межаў Украіны Расію абавязваў таксама Дагавор пра сяброўства, супрацоўніцтва і партнёрства паміж Украінай і Расіяй&lt;ref&gt;[https://news.tut.by/world/609227.html?utm_source=42.tut.by&amp;utm_medium=bottom_news&amp;utm_campaign=recirculation%20%E2%80%83 Россия получила официальную ноту от Киева о разрыве Договора о дружбе]{{Недаступная спасылка}} // [[Tut.by]] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

=== Ваенная рэакцыя ===

; НАТА, Еўрасаюз

''Рашэнні арганізацый''

{{Сцяг|НАТА}} [[НАТА]]:

* Пачала выведвальныя палёты самалётаў з радарнай сістэмай [[Авіяцыйны комплекс радыёвыяўлення і навядзення|AWACS]] над [[Польшча]]й і [[Румынія]]й&lt;ref&gt;[http://www.reuters.com/article/2014/03/10/us-ukraine-crisis-awacs-idUSBREA291F620140310 NATO to fly AWACS planes over Poland, Romania to monitor Ukraine crisis] // [[Reuters]], 11.03.2014&lt;/ref&gt;.
* Датэрмінова вярнула ў Еўропу камандуючага сіламі Арганізацыі Паўночнаатлантычнага блока ў Еўропе генерала {{нп3|Філіп Брыдлаў|Філіпа Брыдлава|ru|Бридлав, Филип}}&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/russian/rolling_news/2014/03/140330_rn_us_ukraine_general.shtml Американский командующий силами НАТО возвращен в Европу] — Русская служба Би-би-си, 30 марта 2014&lt;/ref&gt;.

''Дзеянні дзяржаў-членаў''

{{Сцягафікацыя|Балгарыя}} прыняла ўдзел у сумесных з саюзнікамі па НАТА вучэннях у [[Чорнае мора|Чорным моры]]&lt;ref name=&quot;podrflot&quot; /&gt;.&lt;br /&gt;
{{Сцягафікацыя|Вялікабрытанія}} накіравала выведвальны самалёт {{нп3|Boeing E-3 Sentry|Boeing E-3 Sentry|en|Boeing E-3 Sentry}} патруляваць мяжу Украіны з Польшчай і Румыніяй&lt;ref&gt;[http://ipress.ua/ru/news/ukraynskuyu_granytsu_budet_patrulyrovat_brytanskyy_razvedivatelniy_samolet_53461.html Украинскую границу будет патрулировать британский разведывательный самолёт] — iPress.ua, 11 03 2014&lt;/ref&gt;.&lt;br /&gt;
{{Сцягафікацыя|Данія}} перакінула 6 знішчальнікаў [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon|F-16s]] у [[Прыбалтыка|Прыбалтыку]]&lt;ref&gt;[http://rus.newsru.ua/world/27mar2014/daniaistreb.html Дания направляет в Прибалтику истребители] — NEWSru.ua&lt;/ref&gt;.&lt;br /&gt;
{{Сцягафікацыя|Польшча}} прыняла ўдзел у сумесных з саюзнікамі па НАТА вучэннях на сваёй тэрыторыі&lt;ref&gt;[http://www.newsru.com/world/11mar2014/wargames.html Совместные учения США, Болгарии, Румынии и Польши на Чёрном море отложены на сутки из-за непогоды] — NEWSru.com, 11 марта 2014 г.&lt;/ref&gt;.&lt;br /&gt;
{{Сцягафікацыя|Румынія}}:
* Узяла ўдзел у супольных з саюзнікамі па НАТА вучэннях у Чорным моры&lt;ref name=&quot;podrflot&quot; /&gt;.
* Надала самалётам НАТА права ажыццяўляць назіральныя палёты над сваёй паветранай прасторай&lt;ref&gt;[http://obozrevatel.com/politics/60815-fregat-vms-frantsii-vhodit-v-chernoe-more.htm Фрегат ВМС Франции входит в Чёрное море] — Обозреватель, 13 марта 2014&lt;/ref&gt;.
{{Сцягафікацыя|ЗША}}:
* Перакінулі 6 тактычных знішчальнікаў [[McDonnell Douglas F-15 Eagle|F-15 Eagle]], а таксама 2 самалёты-запраўшчыкі {{нп3|Boeing KC-135 Stratotanker|KC-135 Stratotanker|ru|Boeing KC-135 Stratotanker}} на ваенную базу [[Шаўляй]] на поўначы [[Літва|Літвы]]&lt;ref&gt;[http://izvestia.ru/news/567116 США перебросили в Литву шесть истребителей и самолёты-заправщики] — Известия, 6 марта 2014&lt;/ref&gt;.
* Для правядзення сумесных вучэнняў з [[Ваенна-марскія сілы Румыніі|ВМС Румыніі]] і {{нп3|Ваенна-марскія сілы Балгарыі|Балгарыі|ru|Военно-морские силы Болгарии}} ў акваторыю Чорнага мора прыбыў эскадранны мінаносец {{нп3|USS Truxtun (DDG-103)|USS «''Truxtun''»|en|USS Truxtun (DDG-103)}}&lt;ref name=&quot;podrflot&quot;&gt;[http://podrobnosti.ua/power/2014/03/07/963070.html США заводят в Чёрное море второй боевой корабль] — Подробности, 7 марта 2014&lt;/ref&gt;.
* У сакавіку 2014 года, «''каб падтрымаць саюзнікаў па НАТА''», ва ўсходнім [[Міжземнамор’е|Міжземнамор’і]] затрымалася авіяносная група на чале з авіяносцам USS «''George H.W. Bush''»&lt;ref&gt;[http://podrobnosti.ua/society/2014/03/20/965775.html Авианосец «''Джордж Буш''» покинул восточное Средиземноморье] — Подробности, 20 марта 2014&lt;/ref&gt;.
* Перакінулі ў Польшчу 12 знішчальнікаў [[F-16 Fighting Falcon|F-16]] і 300 ваеннаслужачых&lt;ref&gt;[http://www.dw.de/сша-перебрасывают-в-польшу-12-истребителей-и-300-солдат/a-17484858 США перебрасывают в Польшу 12 истребителей и 300 солдат] — Немецкая волна, 10 марта 2014&lt;/ref&gt;.
* Накіравалі ў акваторыю Чорнага мора эсмінец {{нп3|USS Donald Cook (DDG-75)|USS Donald Cook|ru|USS Donald Cook (DDG-75)}}&lt;ref name=&quot;Donald&quot;&gt;[http://ria.ru/defense_safety/20140411/1003474401.html Военные корабли США и Франции вошли в Чёрное море] — РИА Новости, 11.04.2014&lt;/ref&gt;. Пазней «''Дональд Кук''» пакінуў акваторыю Чорнага мора&lt;ref&gt;[http://www.navy.mil/submit/display.asp?story_id=80584 USS Donald Cook Departs Black Sea] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150815135259/http://www.navy.mil/submit/display.asp?story_id=80584 |date=15 жніўня 2015 }} {{Ref-en}}&lt;/ref&gt;.
{{Сцягафікацыя|Францыя}}:
* Накіравала ў акваторыю Чорнага мора выратавальнае судна {{нп3|Ваенна-марскія сілы Францыі|ВМС Францыі|ru|Военно-морские силы Франции}} «''Алізэ''» для правядзення сумесных вучэнняў з ВМС Румыніі і Балгарыі&lt;ref&gt;[http://www.interfax.ru/world/367682 Спасательное судно ВМС Франции «''Ализе''» зашло в Чёрное море] — Интерфакс, 27 марта 2014 года&lt;/ref&gt;.
* Накіравала ў акваторыю Чорнага мора карабель разведкі ВМС Францыі «''Dupuy de Lome''»&lt;ref name=&quot;Donald&quot; /&gt;.

; Саюзнікі Расіі

{{Сцягафікацыя|Беларусь}} прапанавала размясціць на сваёй тэрыторыі дадаткова ад 12 да 15 расійскіх ваенных самалётаў&lt;ref&gt;[http://ipress.ua/ru/news/lukashenko_prosyt_rossyyu_zashchytyt_belarus_ot_samoletov_nato_53823.html Лукашенко просит Россию защитить Беларусь от самолётов НАТО] — iPress.ua, 12 03 2014&lt;/ref&gt;. У адказ Расія перадыслакавала 6 расійскіх знішчальнікаў [[Су-27]] і 3 ваенна-транспартныя самалёты з авіяцыйна-тэхнічным персаналам {{нп3|Заходняя ваенная акруга, Расія|Заходняй ваеннай акругі|ru|Западный военный округ (Россия)}} ў [[Бабруйск]]&lt;ref&gt;[http://www.interfax.ru/world/364447 Российские истребители передислоцированы на белорусский аэродром «''Бобруйск''»] // Интерфакс, 13 марта 2014&lt;/ref&gt;, а таксама самалёт далёкага радыёлакацыйнага выяўлення [[А-50]] у [[Баранавічы]]&lt;ref&gt;[http://ria.ru/defense_safety/20140315/999629831.html Российский самолёт дальнего обнаружения передислоцирован в Белоруссию] // РИА Новости, 15.03.2014&lt;/ref&gt;.

;Дзеянні іншых дзяржаў

{{Сцягафікацыя|Малдова}} прывяла ў павышаную боегатоўнасць {{нп3|Узброеныя сілы Малдовы|узброеныя сілы|ru|Вооружённые силы Молдавии}}&lt;ref&gt;[http://www.mk.ru/politics/world/article/2014/04/09/1011285-pridnestrove-okruzhayut-moldavskie-voennyie-i-ukrainskie-tanki.html Приднестровье окружают молдавские военные и украинские танки] — Московский Комсомолец, 9 апреля 2014&lt;/ref&gt;.

== Інцыдэнты ==
* Гібель двух чалавек на мітынгу ў Сімферопалі 26 лютага ў цісканіне, справакаванай бойкай прыхільнікаў і праціўнікаў новых украінскіх улад&lt;ref name=&quot;meeting&quot; /&gt;. Падрабязнасці апісаны вышэй у тэксце.
* Забойства невядомымі Рэшата Аметава ў пачатку сакавіка&lt;ref name=&quot;reshat&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;reshat_simfpl&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;reshat_aksen&quot; /&gt;.
* Гібель актывіста самаабароны Крыму Руслана Казакова і прапаршчыка УС Украіны Сяргея Какурына, а таксама раненне яшчэ аднаго апалчэнца і аднаго ўкраінскага ваеннага 18 сакавіка ў Сімферопалі&lt;ref name=&quot;ridus&quot; /&gt;. Падрабязнасці апісаны вышэй у тэксце.
* Забойства маёра УС Украіны Станіслава Карачэўскага 6 красавіка расійскім ваеннаслужачым (паводле папярэдніх дадзеных — малодшым сяржантам Зайцавым Е. С.) у пгт Навафёдараўка&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/federal/2014/04/07/1253744.html Стали известны подробности убийства украинского майора в Крыму] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924131040/http://www.rosbalt.ru/federal/2014/04/07/1253744.html |date=24 верасня 2015 }} // rosbalt.ru&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://sockraina.com/news/5587 Военная прокуратура РФ расследует убийство украинского офицера в Крыму] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160222071136/http://sockraina.com/news/5587 |date=22 лютага 2016 }}&lt;/ref&gt;. Паводле папярэдніх дадзеных, канфлікт узнік на бытавой глебе або на глебе «''асабістай непрыязнасці''». Падрабязнасці таго, што адбылося, моцна адрозніваюцца ў залежнасці ад крыніц. Ваеннай пракуратурай РФ узбуджаная крымінальная справа&lt;ref&gt;[http://vesti.ua/krym/46224-ukrainskij-major-pogib-posle-stychki-na-kpp Украинский майор погиб после стычки на КПП]&lt;/ref&gt;.
* У маі стала вядома, што [[Мустафа Абдулджаміль Джамілеў|Мустафе Джамілеву]] забаранілі ўезд у Крым&lt;ref&gt;{{cite web|datepublished=3 мая 2014| url=http://www.bbc.co.uk/russian/international/2014/05/140503_crimea_dzhemilev_entry.shtml| title=Лидера крымских татар Джемилева не пустили в Россию| publisher=Би-би-си| access-date=2014-5-5}}&lt;/ref&gt;. Пратэсты з гэтай нагоды крымскіх татараў пракурор [[Наталля Уладзіміраўна Паклонская|Наталля Паклонская]] назвала «''незаконнымі публічнымі акцыямі экстрэмісцкага характару, звязанымі з масавымі беспарадкамі, перакрыццем аўтатрас, незаконным перасячэннем дзяржаўнай мяжы РФ''». У {{нп3|Следчы камітэт Расійскай Федэрацыі|Следчы камітэт Расіі|ru|Следственный комитет Российской Федерации}} і ў [[Федэральная служба бяспекі Расійскай Федэрацыі|ФСБ]] пракуратура Крыму накіравала прадстаўленні для распачынання крымінальных спраў&lt;ref&gt;{{cite web|datepublished=4 мая 2014|url=http://www.bbc.co.uk/russian/international/2014/05/140503_dzhemilev_investigation.shtml| title=Власти Крыма хотят открыть дело против крымских татар| publisher=Би-би-си| access-date=2014-5-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web| author=Александр Артемьев.| datepublished=5 мая 2014| url=http://top.rbc.ru/politics/05/05/2014/922078.shtml| title=Меджлис крымских татар готов уйти в подполье| publisher=РБК| access-date=2014-5-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web| datepublished=06.05.2014| url=http://news.eizvestia.com/news_politics/full/718-dzhemilev-soobshhil-o-massovyh-repressiyah-protiv-tatar-v-krymu| title=Джемилев сообщил о массовых репрессиях против татар в Крыму| publisher=Экономические Известия| access-date=2014-5-7| archive-url=https://web.archive.org/web/20151024232403/http://news.eizvestia.com/news_politics/full/718-dzhemilev-soobshhil-o-massovyh-repressiyah-protiv-tatar-v-krymu| archive-date=24 кастрычніка 2015| url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Прававая кваліфікацыя ==
Прававеды, якія выказваюцца супраць {{нп3|сецэсія|сецэсіі|ru|Сецессия}} Крыму, выкарыстоўваюць розныя аргументы. Так, Крысціян Марксен — доктар права Інстытута публічнага і міжнароднага права [[Таварыства Макса Планка|Інстытута Макса Планка]] адзначае, што аднабаковае абвяшчэнне незалежнасці не з’яўляецца само па сабе проціпраўным, як было пацверджана рашэннем [[Міжнародны суд ААН|Міжнароднага суда ААН]] па {{нп3|Абвяшчэнне незалежнасці Косава|справе Косава|ru|Провозглашение независимости Косова}}, аднак акалічнасць, пры якіх адбылося такое абвяшчэнне, у прыватнасці акупацыя тэрыторыі, могуць зрабіць абвяшчэнне незалежнасці проціпраўным&lt;ref&gt;http://www.ejiltalk.org/crimeas-declaration-of-independence/&lt;/ref&gt;. Прафесар права [[Оксфардскі ўніверсітэт|Оксфардскага ўніверсітэта]] Юр Відмар адзначае, што хоць аднабаковае абвяшчэнне незалежнасці Крыму не парушае міжнароднае права і не з’яўляецца проціпраўным, у жыхароў Крыма адсутнічала права на абвяшчэнне незалежнасці, і такім чынам, пытанне прызнання застаецца выключна палітычным. Гэтак жа ён паўтарае аргумент аб незаконным выкарыстанні сілы з боку Расійскай Федэрацыі, як падставе для неправамернасці абвяшчэння незалежнасці&lt;ref&gt;http://www.ejiltalk.org/crimeas-referendum-and-secession-why-it-resembles-northern-cyprus-more-than-kosovo/#more-10553&lt;/ref&gt;. Лаўры Малксоа, прафесар [[Тартускі ўніверсітэт|Тартускага ўніверсітэта]], лічыць, што хоць фармальна абвяшчэнне незалежнасці Крымам і не парушае міжнароднае права, яго прызнанне з боку Расійскай Федэрацыі ідзе насуперак з прыярытэтам тэрытарыяльнай цэласнасці і суверэннасці над правам на самавызначэнне або правам на незалежнасць, якое абвяшчалася Расійскай Федэрацый&lt;ref&gt;http://www.ejiltalk.org/crimea-and-the-lack-of-continuity-in-russian-approaches-to-international-law/&lt;/ref&gt;. Прафесар права Універсітэта Святога Томаса Роберт Дэлахунці, сцвярджае, што не толькі сецэсія Крыма, але і нават абвяшчэнне незалежнасці Косава было незаконным і павінна разглядацца як выключэнне ''[[sui generis]]'' і не павінна паўтарыцца&lt;ref&gt;Delahunty R. The Crimean Crisis. University of St Thomas of Law and Public Policy journal.2014.№ 6&lt;/ref&gt;.

Расійскія прававеды ў масе сваёй прытрымліваюцца канцэпцыі правамернасці незалежнасці Крыму. Так Сазонава&lt;ref&gt;Сазонова К. Л. Международное право и украинский конфликт: что было, что будет, чем сердце успокоится. // Международное право. — 2014. — № 1. DOI: 10.7256/2306-9899.2014.1.11666&lt;/ref&gt;, Талстых&lt;ref&gt;Толстых В. Л. Воссоединение Крыма с Россией: правовые квалификации // Евразийский юридический журнал. 2014,№ 5. С. 40-46;&lt;/ref&gt; і Талкачоў&lt;ref&gt;Толкачев К. Б. «''Крымский вопрос''» и современное право: к дискуссии о легитимности референдума // Евразийский юридический журнал. 2014, № 5. С. 90-92&lt;/ref&gt; звязваюць правамернасць рэферэндуму з «''антыканстытуцыйным пераваротам''» у Кіеве ў лютым 2014 года, які на іх думку прывёў да страты Украінай суверэнітэту над часткай тэрыторый. Падобны пункт гледжання, у частцы перавароту займаюць Варонін, Кулябякін і Нікалаеў&lt;ref&gt;Воронин Е. Р., Кулебякин В. Н., Николаев А. В. Государственный переворот в Киеве в феврале 2014 г.: международно-правовые оценки и последствия // Московский журнал международного права. 2015 № 1, сс.11-28;&lt;/ref&gt;. У той жа час, Саўрыга адзначае, што хоць само па сабе абвяшчэнне незалежнасці не супярэчыць міжнароднаму праву, незалежна ад таго звязана яно з правам на самавызначэнне або не, яно патрабуе, што б абвяшчэнне незалежнасці адбылося без уплыву звонку, які дазволіў б казаць аб тым, што орган новай дзяржавы, які абвясціў незалежнасць, дзейнічаў пад кантролем трэцяй дзяржавы. Гэтак жа Саўрыга адзначае абсурднасць заяў пра страту суверэнітэту над часткай тэрыторыі або фарміраванні новай дзяржавы ў выніку перавароту, так як міжнароднае права прытрымліваецца дактрыны {{нп3|кантынуітэт|кантынуітэта|en|Succession of states}}&lt;ref&gt;Саврыга К. П. Украинский кризис и международное право: конфликт на востоке Украины и сецессия Крыма // Право и политика.2015.№ 7. С.954-967&lt;/ref&gt;.

== Заўвагі ==
{{notelist}}

== Крыніцы ==
&lt;div class=&quot;references&quot; style=&quot;height: 250px; overflow: auto; padding: 3px&quot; &gt;
{{Крыніцы}}
&lt;/div&gt;

== Спасылкі ==
* [http://tass.ru/intervyu-prezidenta-rossii-krym-put-na-rodinu Интервью президента России «Крым. Путь на Родину». 15 марта 2015 года]
* [http://crimea.gov.ru/ Сайт Государственного Совета Республики Крым]
* [http://www.c-inform.info/ Сайт информационного агентства «Крыминформ»]
* [http://www.kremlin.ru/news/20366 Стенограмма пресс-конференции Владимира Путина о ситуации на Украине 4 марта 2014 года.]
* [http://trueinform.ru/modules.php?name=News&amp;file=article&amp;sid=25260 Стенограмма пресс-конференции Виктора Януковича 28 февраля 2014 года]
* [http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1081560 Полный текст обращения президента Украины Виктора Януковича к украинскому народу, 28 марта 2014 года]
* [http://www.kremlin.ru/news/20603 Обращение Президента России перед депутатами Государственной Думы, членами Совета Федерации, руководителями регионов и представителями гражданского общества. 18 марта 2014 года]
* [http://www.consilium.europa.eu/uedocs/cms_data/docs/pressdata/en/ec/141372.pdf Совместное коммюнике глав правительств Совета Европы по вопросу Украины от 6 марта 2014 года]
* {{cite web|url=http://www.kremlin.ru/news/20605|title=Договор между Российской Федерацией и Республикой Крым о принятии в Российскую Федерацию Республики Крым и образовании в составе Российской Федерации новых субъектов|date=18 марта 2014 года|publisher=Администрация Президента РФ|access-date=2014-03-18}}
* [http://www.youtube.com/watch?v=kIwUOScYoiw Обращение Сергея Аксёнова к народу Украины], 22 марта 2014 (видео)
* [http://rbcdaily.ru/society/562949990853762 «Крымская весна» в России: шаги к воссоединению] // РБК daily, 16.03.2014
* [http://rbcdaily.ru/economy/562949990857622 Крым обойдется России в 3 млрд долларов в год] // РБК daily, 17.03.2014
* [http://rbcdaily.ru/politics/562949990884602 Крым станет российским за 200 дней] // РБК daily, 19.03.2014
* [http://rbcdaily.ru/economy/562949990884605 Россия может лишиться собственности на Украине на 4 млрд долларов] // РБК daily, 19.03.2014
* [http://www.novayagazeta.ru/inquests/63246.html «Вежливые люди» в Крыму: как это было] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150508193808/http://www.novayagazeta.ru/inquests/63246.html |date=8 мая 2015 }} // Новая газета
* [http://www.forbes.ru/sobytiya-photogallery/obshchestvo/251676-soldaty-budushchego-chem-vooruzheny-vezhlivye-lyudi-v-krymu/photo/1 А. Леонов. Солдаты будущего: чем вооружены «вежливые люди» в Крыму] // Forbes.ru, 07.03.2014

{{Вонкавыя спасылкі}}
{{Расійска-ўкраінская вайна гарызантальны}}
[[Катэгорыя:Анексія Крыма Расіяй| ]]
[[Катэгорыя:Ірэдэнтызм]]</text>
      <sha1>5dz125i5070a1eicdd3s1bq7660jxut</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5171119</id>
      <parentid>5170935</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T07:16:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DenisBorum</username>
        <id>139498</id>
      </contributor>
      <comment>Выдалены дублі таго, што ёсць у гэтым артыкуле ніжэй і іншых артыкулах на гэтую тэму. Верх артыкула прывёў у чытэльны стан</comment>
      <origin>5171119</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="565885" sha1="i7odhoy5xds2g2bqvs4oybpoyupu1ey" xml:space="preserve">{{Асноўны артыкул|Расійская акупацыя Крыма|Анексія Крыма Расіяй}}
{{Грамадзянскі канфлікт
| загаловак = Расійскае ўварванне ў Крым
| частка = [[Расійска-ўкраінская вайна|расійска-ўкраінскай вайны]]
| выява = [[Выява:Crimea crisis map.PNG|300пкс]]
| апісанне = {{Legend|#000000|[[Крым]]|inline}} • {{Legend|#32CD32|[[Украіна]]|inline}} • {{Legend|#d78776|[[Расія]]|inline}}
| дата = [[21 лютага]] — канец сакавіка [[2014]] года&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://edition.cnn.com/2014/03/31/politics/crimea-explainer/|title=Is Crimea gone? Annexation no longer the focus of Ukraine crisis|last=Cohen|first=Tom|date=2014-04-01|publisher=[[CNN]]|lang=en|access-date=2014-10-02}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;(ваенная аперацыя — з [[26 лютага]] па [[28 сакавіка]] [[2014]] года)&lt;ref name=&quot;Ширяев&quot;&gt;{{Cite web |title=Валерий Ширяев. «Вежливые люди» в Крыму: как это было. Новая газета, № 42, 18 апреля 2014 |url=http://www.novayagazeta.ru/inquests/63246.html |access-date=14 жніўня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150508193808/http://www.novayagazeta.ru/inquests/63246.html |archive-date=8 мая 2015 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| месца = {{collapsible list|title={{nobold|[[Крым]]}}|&lt;small&gt;да 17 сакавіка 2014 года — [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|АР Крым]] і горад з асаблівым статусам Севастопаль ([[Украіна]]); 17—18 сакавіка — [[Непрызнаныя і часткова прызнаныя дзяржавы|часткова прызнаная]] {{нп3|Рэспубліка Крым, незалежная дзяржава|Рэспубліка Крым|ru|Республика Крым (независимое государство)}}; з 18 сакавіка — спрэчная тэрыторыя, якая [[дэ-факта]] кантралюецца [[Расія]]й як [[Рэспубліка Крым]] і горад федэральнага значэння Севастопаль&lt;/small&gt;}} 
| прычыны = — паводле пазіцыі Украіны: [[Расійская інтэрвенцыя ва Украіну (2014)|узброеная агрэсія Расіі супраць Украіны]], распачатая 20 лютага 2014 года&lt;ref name=&quot;145-19&quot;&gt;[http://zakon2.rada.gov.ua/laws/show/145-19 Про Заяву Верховної Ради України «Про визнання Україною юрисдикції Міжнародного кримінального суду щодо скоєння злочинів проти людяності та воєнних злочинів вищими посадовими особами Російської Федерації та керівниками терористичних організацій „ДНР“ та „ЛНР“, які призвели до особливо тяжких наслідків та масового вбивства українських громадян»]&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;&lt;small&gt;— паводле пазіцыі Расіі&lt;ref name=&quot;crsp&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;V-24-10&quot; /&gt; і «прарасійскіх» крымскіх улад&lt;ref name=&quot;P-27-2&quot; /&gt;: грамадская незадаволенасць дзеяннямі прыхільнікаў Еўрамайдана ў лютым 2014 года, адмова кіраўніцтва аўтаноміі прызнаваць легітымнасць ураду Украіны пасля самаадхілення Януковіча ад выканання сваіх абавязкаў
| мэты = {{collapsible list|title=заяўленыя:|
* [[Рэферэндум пра статус Крыма (2014)|пашырэнне аўтаноміі Крыма]],
* абарона рускай мовы і культуры,
* інтэграцыя з Расіяй,
* абвяшчэнне самастойнасці&lt;ref&gt;[http://www.newsru.com/russia/21feb2014/krym.html «Неправильный» крымский депутат ворвался в новости «России 24» об Украине] // NEWSru.com&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://rusplt.ru/world/krim-otdelaetca-8206.html Возможности полуострова] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150513232038/http://rusplt.ru/world/krim-otdelaetca-8206.html |date=13 мая 2015 }} // Русская планета&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.mk.ru/politics/sng/interview/2014/02/21/988774-parlament-kryima-vplot-do-vyihoda-iz-sostava-ukrainyi.html Парламент Крыма: вплоть до выхода из состава Украины]&lt;/ref&gt; з наступным далучэннем да РФ}}
| статус =
* усталяванне кантролю Расіі над большай часткай тэрыторыі Крыма{{efn|Акрамя паўночнай часткі [[Арабацкая стрэлка|Арабацкай стрэлкі]], якая ўваходзіць у склад [[Херсонская вобласць|Херсонскай вобласці]]}}
* абсалютная большасць краін-членаў ААН абвясціла аб [[Рэзалюцыя Генеральнай Асамблеі ААН 68/262|непрызнанні далучэння Крыма да Расіі]]
* [[Вярхоўная Рада Украіны]] прыняла {{нп3|Аб забеспячэнні правоў і свабод грамадзян і прававы рэжым на часова акупаванай тэрыторыі Украіны|закон|ru|Об обеспечении прав и свобод граждан и правовом режиме на временно оккупированной территории Украины}}, які вызначыў Крым як «часова [[Акупацыя|акупаваную]] тэрыторыю»
* {{нп3|Санкцыі ў сувязі з украінскімі падзеямі 2014 года|«Крымскі пакет» санкцый|ru|Санкции в связи с украинскими событиями 2014 года}} з боку Захаду ў дачыненні да Расіі&lt;ref&gt;[http://slon.ru/fast/world/evrosoyuz-soglasoval-novyy-paket-sanktsiy-v-otnoshenii-kryma-1195604.xhtml Евросоюз согласовал новый пакет санкций в отношении Крыма]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.dw.de/крымский-пакет-санкций-ес-как-его-видит-берлин/a-18142451 «Крымский пакет» санкций ЕС: как его видит Берлин]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://ria.ru/economy/20141218/1038863833.html ЕС примет новый пакет санкций против Крыма, запретив все инвестиции]&lt;/ref&gt;.
* Выключэнне Расіі са складу «[[Вялікая сямёрка|Вялікай васьмёркі]]»&lt;ref&gt;[http://www.bbc.com/russian/rolling_news/2014/03/140320_rn_merkel_g8_russia Меркель: «Большой восьмерки» больше не существует]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://russian.rt.com/inotv/2014-03-25/Lavrov-Rossiya-ne-vidit-bolshoj Лавров: Россия не видит «большой беды» в своем исключении из G8]&lt;/ref&gt;{{efn|Фармальнага інстытута членства мерапрыемства не мае}}
&lt;/div&gt;
| змены = утвораны новыя суб’екты Расійскай Федэрацыі — [[Рэспубліка Крым]] і [[горад федэральнага значэння]] [[Севастопаль]]
| бок1 = {{Спіс са згортваннем
|стыль_блока     = border: none;
|загаловак       = {{Сцягафікацыя|Расія}}
|[[Выява:Medium emblem of the Вооружённые Силы Российской Федерации.svg|15px]] [[Узброеныя Сілы Расійскай Федэрацыі|УС Расіі]]
|[[Выява: Реестр казачьих обществ России (шеврон).png|15px]] Дзяржаўны рэестр казачых таварыстваў Расійскай Федэрацыі
** Кубанскае вайсковае казачае таварыства&lt;ref name=&quot;kuban&quot; /&gt;
|{{Сцягафікацыя|Крым|РК}} &lt;small&gt;(з 18 сакавіка 2014)&lt;/small&gt;
|[[Севастопаль|ГФЗ Севастопаль]] &lt;small&gt;(з 18 сакавіка 2014)&lt;/small&gt;
}}
{{Спіс са згортваннем
|стыль_блока     = border: none;
|загаловак       = {{nobold|Прарасійскія&lt;br /&gt;сілы:}}
|ПП «Рускае адзінства»&lt;ref name=&quot;OSCE&quot; /&gt;
|Партыя «Рускі блок»&lt;ref&gt;[http://focus.ua/society/298942/ В Крыму организованы отряды самообороны — Русский блок] // Фокус, 27.02.2014&lt;/ref&gt;
** «Атрады самаабароны»&lt;ref name=&quot;RBmil&quot;&gt;[http://new-sebastopol.com/news/novosti_sevastopolya/Russkiy_blok_Mi_nachinaem_segodnya_sozdavat_v_Sevastopole_silovie_strukturi_samooboroni Русский блок: Мы начинаем сегодня создавать в Севастополе силовые структуры самообороны] // Новый Севастополь, 23 февраля 2014&lt;/ref&gt;
|Адзіны штаб казачых арганізацый&lt;ref&gt;[http://www.segodnya.ua/regions/krym/v-krymu-kazaki-obedinilis-dlya-zashchity-poluostrova-i-rasschityvayut-na-pomoshch-chf-497137.html В Крыму казаки объединились для защиты полуострова и рассчитывают на помощь ЧФ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190422084943/http://www.segodnya.ua/regions/krym/v-krymu-kazaki-obedinilis-dlya-zashchity-poluostrova-i-rasschityvayut-na-pomoshch-chf-497137.html |date=22 красавіка 2019 }} // «Сегодня» (Украина), 20 февраля 2014&lt;/ref&gt;
** Аб’яднанне казакоў Крыма войска Запарожскага
** Крымскі казачы саюз
** Кардынацыйны савет казачых арганізацый Севастопаля
}}

{{Спіс са згортваннем
|стыль_блока     = padding-bottom:0.4em; border: none;
|загаловак       = {{nobold|Расійскія арганізацыі:}}
|[[Выява:Party RODINA (Russia).svg|border|22px]] УПП «Радзіма»&lt;ref name=&quot;RBCkub&quot; /&gt;
| Партыя «Іншая Расія»&lt;ref name=&quot;OR&quot; /&gt;
|Байкерскі клуб «Начныя Ваўкі»
}}
{{Спіс са згортваннем
|стыль_блока     = border: none;
|загаловак       = {{nobold|Замежныя арганізацыі:}}
|{{сцяг|Сербія|1815}} Рух чэтнікаў&lt;ref&gt;[http://uk.reuters.com/article/2014/03/14/uk-crimea-volunteers-idUKBREA2D0CE20140314 Serbian paramilitaries join pro-Russian forces in Crimea] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150402140257/http://uk.reuters.com/article/2014/03/14/uk-crimea-volunteers-idUKBREA2D0CE20140314 |date=2 красавіка 2015 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Chetnik-SMB&quot;&gt;[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1023183 У Севастопаль для падтрымкі мясцовых атрадаў самаабароны прыехалі сербскія добраахвотнікі]&lt;/ref&gt;
}}
{{Спіс са згортваннем
|стыль_блока     = border: none;
|загаловак       = {{nobold|{{Сцяг|Украіна}}[[Выява:Flag of Sevastopol.svg|border|22пкс]] Органы мясцовага самакіравання [[Севастопаль|Севастопаля]] &lt;small&gt;(з 23 лютага па 17 сакавіка 2014)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[http://zn.ua/POLITICS/mer-sevastopolya-chalyy-poprosil-u-rossii-deneg-139890_.html &quot;Мэр&quot; Севастопаля Дэраш папрасіў у Расіі грошай] // ZN.UA, 27 лютага 2014&lt;/ref&gt;}}
|КССУЗЖ Севастопаля
** [[Беркут (спецпадраздзяленне)|ПМСП «Беркут»]]&lt;ref name=&quot;SevBer&quot; /&gt;
|Севастопальскі гарсавет
}}
{{Спіс са згортваннем
|стыль_блока     = border: none;
|загаловак       = {{nobold|{{Сцяг|Украіна}}{{Сцяг|Крым}} Органы мясцовага самакіравання [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|АРК]] &lt;small&gt;(з 27 лютага па 17 сакавіка 2014)&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;IF-27-2&quot; /&gt;}}
|[[Савет міністраў Аўтаномнай Рэспублікі Крым|Савет міністраў АРК]]
** [[Беркут (спецпадраздзяленне)|ПМСП «Беркут»]]&lt;ref name=&quot;BBCBer&quot; /&gt;&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(з 28 лютага 2014)&lt;/small&gt;
** [[Выява:Emblem of Crimea.svg|15пкс]] УС Крыма&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(са 2 сакавіка 2014)&lt;/small&gt;
|Вярхоўны савет АРК
}}
{{Спіс са згортваннем
|стыль_блока     = border: none;
|загаловак       ={{nobold|{{Сцяг|Крым}} &lt;small&gt;(з 17 па 18 сакавіка 2014)&lt;/small&gt;}}
| [[Выява:Emblem of Crimea.svg|15пкс]] УС Крыма &lt;small&gt;(да 18 сакавіка 2014)&lt;/small&gt;
| [[Беркут (спецпадраздзяленне)|ПМСП «Беркут»]]
}}
| бок2 = {{Спіс са згортваннем
|стыль_блока     = border: none;
|загаловак       = {{Сцягафікацыя|Украіна}}
| [[Выява:Emblem of the Ukrainian Armed Forces.svg|15px]] [[Узброеныя сілы Украіны|УС Украіны]]
| [[Выява:Emblem of the State Border Guard Service of Ukraine.svg|15px]] ДПС Украіны&lt;ref name=&quot;ENW-GPS&quot;&gt;[http://ua.euronews.com/2014/03/03/ukrainian-military-faces-down-tense-standoff/ Українські прикордонники зберігають контроль у Криму] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160426040213/http://ua.euronews.com/2014/03/03/ukrainian-military-faces-down-tense-standoff/ |date=26 красавіка 2016 }} // Euronews, 03.03.2014{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;
| [[Выява:Security Service of Ukraine Emblem.svg|15px]] ГУ [[Служба бяспекі Украіны|СБ Украіны]] ў АРК&lt;ref name=&quot;GUSBU&quot;&gt;[http://dt.ua/UKRAINE/krimski-spivrobitniki-sbu-vidmovilisya-pidkoryatisya-uryadu-aksonova-138883_.html Кримські співробітники СБУ відмовилися підкорятися уряду Аксьонова] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190224102145/http://dt.ua/UKRAINE/krimski-spivrobitniki-sbu-vidmovilisya-pidkoryatisya-uryadu-aksonova-138883_.html |date=24 лютага 2019 }} // ZN.UA, 4 марта 2014&lt;/ref&gt;
| [[Файл:Геральдичний знак - емблема МВС України.svg|15px]] [[Міністэрства ўнутраных спраў Украіны|МУС Украіны]]
** [[Файл:Емблема внутрішніх військ МВС України.svg|15px]] КТК [[Унутраныя войскі|УВ МУС Украіны]]&lt;ref name=&quot;vv&quot;&gt;[http://podrobnosti.ua/podrobnosti/2014/03/03/962121.html ВВ МВД Крыма заявляют о верности народу Украины] // «Подробности» (Украина), 03 марта 2014&lt;/ref&gt;
}}
{{Спіс са згортваннем
|стыль_блока     = border: none;
|загаловак       ={{nobold|Праўкраінскія сілы:}}
| [[Файл:Flag_of_the_Crimean_Tatar_people.svg|22px]] Меджліс крымскататарскага народа&lt;ref name=&quot;medj&quot;&gt;[http://www.segodnya.ua/regions/krym/medzhlis-ne-priznaet-novoe-pravitelstvo-kryma-499666.html Меджлис не признает новое правительство Крыма (видео)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190407104154/http://www.segodnya.ua/regions/krym/medzhlis-ne-priznaet-novoe-pravitelstvo-kryma-499666.html |date=7 красавіка 2019 }} // «Сегодня»&lt;/ref&gt;
** Атрады самаабароны&lt;ref&gt;[http://gazeta.ua/articles/politics/_krimski-tatari-stvoryuyut-zagoni-samooboroni/545020 Кримські татари створюють загони самооборони] // Gazeta.ua, 1 березня 2014&lt;/ref&gt;
|Усякрымская ўкраінская рада&lt;ref name=&quot;UkrRada&quot; /&gt;
** КЦДКС «Украінскі дом»&lt;ref name=&quot;IFUkr&quot;&gt;[http://www.interfax.ru/world/361692 Украинцы Крыма попросили власти страны предотвратить войну на полуострове] // Интерфакс, 27 лютага 2014&lt;/ref&gt;
|Рух «Еўрамайдан-Крым»&lt;ref name=&quot;OSCE&quot;&gt;[http://www.segodnya.ua/regions/krym/iz-za-konflikta-v-krymu-v-ukrainu-pribudet-verhovnyy-komissar-obse-499018.html Из-за конфликта в Крыму в Украину прибудет Верховный комиссар ОБСЕ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181222221344/http://www.segodnya.ua/regions/krym/iz-za-konflikta-v-krymu-v-ukrainu-pribudet-verhovnyy-komissar-obse-499018.html |date=22 снежня 2018 }} // «Сегодня»&lt;/ref&gt;
|Украінскія ультрас&lt;ref name=&quot;10t-v-ua&quot;&gt;[http://vesti.ua/krym/39052-v-krymu-prohodit-5-tysjachnyj-miting-krymskih-tatar В Крыму проходит 10-тысячный митинг крымских татар] // Вести, 23.02.2014&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;tvi-ult&quot;&gt;[http://tvi.ua/new/2014/02/26/pid_chas_sutychok_u_simferopoli_zahynuly_dvoye__dzhemilyev Під час сутичок у Сімферополі загинули двоє — Джемілєв] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140413145444/http://tvi.ua/new/2014/02/26/pid_chas_sutychok_u_simferopoli_zahynuly_dvoye__dzhemilyev |date=13 красавіка 2014 }} // ТВІ, 26.02.2014&lt;/ref&gt;
}}
| ключавыяфігуры1 = [[Выява:Standard of the President of the Russian Federation.svg|border|22px]] [[Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін|Уладзімір Пуцін]]&lt;br /&gt;
{{Сцяг|Расія}} [[Дзмітрый Анатольевіч Мядзведзеў|Дзмітрый Мядзведзеў]]&lt;br /&gt;
{{Сцяг|Расія}} [[Сяргей Кужугетавіч Шайгу|Сяргей Шайгу]]&lt;br /&gt;
{{Сцяг|Расія}} Аляксандр Вітко&lt;br /&gt;
{{Сцяг|Расія}} Алег Белавенцаў&lt;br /&gt;
{{Сцяг|Украіна}}→{{Сцяг|Расія}}{{Сцяг|Крым}} [[Сяргей Валер’евіч Аксёнаў|Сяргей Аксёнаў]]&lt;br /&gt;
{{Сцяг|Украіна}}→{{Сцяг|Расія}}{{Сцяг|Крым}} {{нп3|Уладзімір Андрэевіч Канстанцінаў|Уладзімір Канстанцінаў|ru|Константинов, Владимир Андреевич}}&lt;br /&gt;
{{Сцяг|Украіна}}→{{Сцяг|Расія}}{{Сцяг|Крым}} {{нп3|Рустам Ільміравіч Тэміргаліеў|Рустам Тэміргаліеў|ru|Темиргалиев, Рустам Ильмирович}}&lt;br /&gt;
{{Сцяг|Расія}}[[Выява:Flag of Sevastopol.svg|border|22px]] {{нп3|Аляксей Міхайлавіч Чалы|Аляксей Чалы|ru|Чалый, Алексей Михайлович}}&lt;br /&gt;
{{Сцяг|Украіна}}→{{Сцяг|Расія}}{{Сцяг|Крым}} Васві Абдураімаў&lt;!-- намеснік старшыні Савета прадстаўнікоў крымскататарскага народа пры Прэзідэнце Украіны --&gt;
| ключавыяфігуры2 =[[Выява:Flag of the President of Ukraine.svg|border|22px]] [[Аляксандр Валянцінавіч Турчынаў|Аляксандр Турчынаў]]&lt;br /&gt;
{{Сцяг|Украіна}} [[Арсеній Пятровіч Яцанюк|Арсеній Яцанюк]]&lt;br /&gt;
{{Сцяг|Украіна}} {{нп3|Ігар Іосіфавіч Ценюх|Ігар Ценюх|ru|Тенюх, Игорь Иосифович}}&lt;br /&gt;
{{Сцяг|Украіна}} [[Андрэй Уладзіміравіч Парубій|Андрэй Парубій]]&lt;br /&gt;
{{Сцяг|Украіна}}{{Сцяг|Крым}} {{нп3|Сяргей Уладзіміравіч Куніцын|Сяргей Куніцын|ru|Куницын, Сергей Владимирович}}&lt;br /&gt;
{{Сцяг|Украіна}}{{Сцяг|Крым}} Ільмі Умераў&lt;br /&gt;
{{Сцяг|Украіна}}[[Файл:Flag_of_the_Crimean_Tatar_people.svg|22px]] [[Рэфат Абдурахманавіч Чубараў|Рэфат Чубараў]]&lt;br /&gt;
{{Сцяг|Украіна}}[[Файл:Flag_of_the_Crimean_Tatar_people.svg|22px]] [[Мустафа Джэмілеў]]
| колькі1 = ''Пратэстуючыя:''
** [[Выява:Flag of Sevastopol.svg|border|22px]] 20 000 &lt;small&gt;(у Севастопалі)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.themoscowtimes.com/news/article/russian-citizen-elected-sevastopol-mayor-amid-pro-moscow-protests-in-crimea/495113.html|title=Russian Citizen Elected Sevastopol Mayor Amid Pro-Moscow Protests in Crimea|publisher=// The Moscow Times|date=2014-02-25|access-date=2014-02-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.euronews.com/2014/02/25/ukraine-leader-turchynov-warns-of-danger-of-separatism/|title=Ukraine leader Turchynov warns of «danger of separatism»|date=2014-02-25|publisher=// Euronews|lang=en|access-date=2014-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304073813/http://www.euronews.com/2014/02/25/ukraine-leader-turchynov-warns-of-danger-of-separatism/|archive-date=4 сакавіка 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
** {{Сцяг|Крым}} 5 000 &lt;small&gt;(у Сімферопалі)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.theguardian.com/world/2014/feb/26/ukraine-new-leader-disbands-riot-police-crimea-separatism|title=Russia puts military on high alert as Crimea protests leave one man dead|publisher=// [[The Guardian]]|date=2014-02-26|access-date=2014-02-27}}&lt;/ref&gt;
{{Сцяг|Расія}} ''[[Узброеныя Сілы Расійскай Федэрацыі|УС Расіі]]:''
** 18 000&lt;ref&gt;[http://tsn.ua/politika/v-minoboroni-narahuvali-v-krimu-18-tisyach-soldativ-z-rosiyi-338719.html В Міноборони нарахували в Криму 18 тисяч солдатів з Росії] // ТСН&lt;/ref&gt;—30 000 вайскоўцаў&lt;ref&gt;[http://top.rbc.ru/politics/07/03/2014/909928.shtml Украина насчитала 30 тыс. российских военных в Крыму]&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(украінскія даныя)&lt;/small&gt;
| колькі2 = ''Пратэстуючыя:''
** {{Сцяг|Украіна}} 10 000 &lt;small&gt;(у Сімферопалі)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[http://focus.ua/society/299082/ Крымские татары готовы взять в руки оружие, — Джемилев] // Фокус.ua, 28.02.2014&lt;/ref&gt;
{{Сцяг|Украіна}} ''[[Узброеныя сілы Украіны|УС Украіны]]:''
** 18,8 тыс. (на тэрыторыі Крыма), у тым ліку 11,9 тыс. у складзе ВМС і 2,9 тыс. у складзе ВПС&lt;ref name=&quot;IT-26-3&quot;&gt;[http://tass.ru/politika/1074879 Свыше 15 тыс. украинских военнослужащих в Крыму перешли на службу в силовые структуры РФ. ИТАР-ТАСС, 26.03.2014]&lt;/ref&gt;
| страты1 = {{Сцяг|Крым}} ''Актывісты:''
** 2 загінулых&lt;ref name=&quot;meeting&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20150108165332/http://gazeta.crimea.ua/news/bog-dal-ya-ojil-12796 «Бог дал - я ожил»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www-ki.rada.crimea.ua/index.php/2011-03-13-12-15-12/13705-2014-03-10-07-38-38 |title=Помнить о них — наш долг |access-date=14 жніўня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305011455/http://www-ki.rada.crimea.ua/index.php/2011-03-13-12-15-12/13705-2014-03-10-07-38-38 |archive-date=5 сакавіка 2016 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
{{Сцяг|Крым}} ''«Сілы самаабароны»:''
** 1 забіты&lt;ref&gt;[http://www.c-inform.info/news/id/1137 Стральба ў Сімферопалі вялася з аднаго пункта - па байцах самаабароны і па суседняй украінскай ваеннай часці]&lt;/ref&gt;
** 1 паранены&lt;ref&gt;[http://www.c-inform.info/news/id/1239 Убивший накануне в Симферополе двух человек снайпер совершил 15-20 выстрелов - потерпевший]&lt;/ref&gt;
| страты2 = {{Сцяг|Украіна}} ''Актывісты:''
** 1 забіты&lt;ref name=&quot;reshat&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.trtrussian.com/trtworld/ru/newsDetail.aspx?HaberKodu=1d4b8c74-50d9-442a-a1c8-a4cd6e9f3a84 |title=В Крыму похоронен Решат Аметов |access-date=28 красавіка 2014 |archive-date=29 красавіка 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140429063408/http://www.trtrussian.com/trtworld/ru/newsDetail.aspx?HaberKodu=1d4b8c74-50d9-442a-a1c8-a4cd6e9f3a84 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;reshat_simfpl&quot;&gt;[http://news.bigmir.net/ukraine/802057-V-Simferopole-pohoronili-jestoko-ybitogo-Reshata-Ametova- В Симферополе похоронили жестоко убитого Решата Аметова]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;reshat_aksen&quot;&gt;[http://www.youtube.com/watch?v=gTMKL9xozX8 Аксёнов о расследовании убийства Решата Аметова]&lt;/ref&gt;
{{Сцяг|Украіна}} ''УС Украіны:''
** 2 забітых&lt;ref name=&quot;KIA&quot;&gt;[http://glavred.info/politika/rossiyskiy-specnaz-pervym-otkryl-ogon-v-simferopole-gde-byl-ubit-ukrainskiy-voennyy-274503.html Российский спецназ первым открыл огонь в Симферополе, где был убит украинский военный] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180731223856/http://glavred.info/politika/rossiyskiy-specnaz-pervym-otkryl-ogon-v-simferopole-gde-byl-ubit-ukrainskiy-voennyy-274503.html |date=31 ліпеня 2018 }} — Главред, 19 марта 2014&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.segodnya.ua/regions/krym/rossiyskiy-voennyy-ubil-ukrainskogo-mayora-vystrelami-v-grud-i-golovu-510601.html Российский военный убил украинского майора выстрелами в грудь и голову] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181222221317/http://www.segodnya.ua/regions/krym/rossiyskiy-voennyy-ubil-ukrainskogo-mayora-vystrelami-v-grud-i-golovu-510601.html |date=22 снежня 2018 }} — Сегодня, 7 Апреля 2014&lt;/ref&gt;
** 1 паранены&lt;ref name=&quot;KIA&quot; /&gt;
| заўвагі = ''Агульныя страты:'' 2 загінулых і 35 параненых падчас мітынгу ў Сімферопалі 26 лютага 2014 года&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.theguardian.com/world/2014/feb/27/crimean-parliament-seized-by-unknown-pro-russian-gunmen|title=Crimean parliament seized by unknown pro-Russian gunmen |date=2014-02-27|publisher=// [[The Guardian]]|lang=en|access-date=2014-03-18|quote=Two people died and 35 were injured during clashes outside the building on Wednesday…}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;2 убитых и 2 раненых 18 марта в Симферополе&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gazeta.ru/politics/news/2014/03/19/n_6022369.shtml|title=В результате стрельбы в Симферополе погибли два человека|date=19.03.2014|publisher=// [[Газета.Ру]]|access-date=2014-03-19}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
10 тыс. унутрана перамешчаных асоб&lt;ref&gt;[http://zn.ua/UKRAINE/oon-svorachivaet-ryad-proektov-v-anneksirovannom-krymu-145477_.html ААН згортвае шэраг праектаў у анексаваным Крыме] — ZN,UA, 21 мая 2014&lt;/ref&gt;
}}

'''Расійскае ўварванне ў Крым''' — захоп і анэксія [[Крым|Крымскага паўвострава]] [[Расія|Расіяй]] у лютым-сакавіку 2014 года&lt;ref name=&quot;CSIS&quot;&gt;[https://globalaffairs.ru/articles/kak-putin-poluchil-krym-i-poteryal-ukrainu/ Как Путин получил Крым и потерял Украину]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Перадгісторыя ==
[[Файл:The transfer of Crimea.jpg|left|130px|Указ Прэзідыума ВС СССР]]
{{Асноўны артыкул|Гісторыя Крыма}}
У 1954 годзе Указам Прэзідыума [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўнага Савета СССР]] [[Крымская вобласць]] была перададзена са складу [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|РСФСР]] у склад [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|УССР]]&lt;ref name=&quot;ВПУ&quot;&gt;[https://cyberleninka.ru/article/n/politicheskoe-znachenie-kryma-dlya-ukrainy-v-1991-2014-gg/viewer Политическое значение Крыма для Украины в 1991–2014 гг.]&lt;/ref&gt;.

У наступныя гады Крым працягваў заставацца тэрыторыяй, дзе пераважала [[Рускія|рускае]] насельніцтва: па дадзеных перапісу 2001 года, рускія складалі каля 58 % насельніцтва Крыма, [[украінцы]] – 24 %, [[крымскія татары]] – каля 12 %, астатнія 6 % – гэта [[беларусы]] і прадстаўнікі іншых нацыянальнасцяў&lt;ref name=&quot;CSIS&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ВПУ&quot; /&gt;.

&lt;blockquote&gt;Крымскія татары, карэнныя жыхары паўвострава, складалі прыблізна пятую частку насельніцтва да 1944 года, калі большасць з іх [[Дэпартацыя крымскіх татар|была дэпартавана ў Сярэднюю Азію]] нібыта за [[Калабарацыянізм|супрацоўніцтва]] з нацыстамі&lt;/blockquote&gt;

У снежні 1991 года толькі 54 % выбаршчыкаў Крыма [[Усеўкраінскі рэферэндум (1991)|падтрымалі незалежнасць Украіны на рэферэндуме]] – гэта быў адзін з самых нізкіх паказчыкаў па Украіне&lt;ref name=&quot;CSIS&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ВПУ&quot; /&gt;.

Спробы ўкраінскага кіраўніцтва [[Асіміляцыя (сацыялогія)|асіміляваць]] рускамоўнае насельніцтва стымулявалі настроі сярод крымчан адносна ўваходжання Крыма ў склад Расіі, якія ў цэлым захоўваліся на працягу ўсяго постсавецкага перыяду&lt;ref&gt;[]&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==
=== Стаўленне рэгіянальных уладаў Крыма і мясцовых грамадскіх арганізацый да Еўрамайдана ===

З канца лістапада 2013 года ва Украіне праходзілі [[Еўрамайдан|акцыі пратэсту]], справакаваныя адмовай урада падпісваць [[Пагадненне аб асацыяцыі з Еўрапейскім Саюзам|Пагадненне аб асацыяцыі з ЕС]]. Некалькі разоў яны перарасталі ў масавыя беспарадкі. У Крыме, аднак, антыўрадавыя акцыі не знайшлі шырокай падтрымкі сярод насельніцтва, а Вярхоўны Савет АР Крым неаднаразова выказваў сваё рэзкае непрыманне дзеянняў апазіцыі і патрабаваў ад прэзідэнта Януковіча прыняцця рашучых мер па падтрыманні парадку.

22 лістапада Прэзідыум {{нп3|Вярхоўны Савет Аўтаномнай Рэспублікі Крым|Вярхоўнага Савета АРК|ru|Верховный Совет Автономной Республики Крым}} падтрымаў рашэнне [[Мікалай Янавіч Азараў|прэм’ер-міністра Украіны]] прыпыніць працэс еўраінтэграцыі, выказаўшы пры гэтым сур’ёзную занепакоенасць у сувязі з «''дэструктыўнымі дзеяннямі апазіцыйных палітычных сіл''»&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://crimea.gov.ru/act/11418|title=Заявление Президиума ВС АРК от 22.11.2013 № 21-6/13–ПВР|date=2014-11-25|publisher=официальный сайт Государственного Совета Республики Крым|access-date=2014-11-10|archive-url=https://archive.today/20141110142913/http://crimea.gov.ru/act/11418|archive-date=10 лістапада 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 27 лістапада прыпыненне працэсу еўраінтэграцыі падтрымаў і парламент Крыма, які заклікаў крымчан «''умацоўваць сяброўскія сувязі з рэгіёнамі Расійскай Федэрацыі''»&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://crimea.gov.ru/act/11433|title=Решение ВС АРК от 27 ноября 2013 года  № 1477-6/13 «''О политической ситуации''»|date=2014-11-27|publisher=официальный сайт Государственного Совета Республики Крым|access-date=2014-11-10|archive-url=https://archive.today/20141110143229/http://crimea.gov.ru/act/11433|archive-date=10 лістапада 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

1 снежня Прэзідыум Вярхоўнага Савета АРК заявіў, што апазіцыйныя выступленні ў Кіеве «''ставяць пад пагрозу палітычную і эканамічную стабільнасць ва Украіне''» і «''кучка палітыканаў спрабуе пад выглядам барацьбы за еўрапейскі вектар развіцця захапіць уладу ў краіне''»&lt;ref name=&quot;антимайдан&quot;&gt;[http://www.analitik.org.ua/current-comment/int/52a6e5841136a/pagedoc1096_4/ «''Антимайдан''». Киевский центр политических исследований и конфликтологии. 11.12.2013] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140225013044/http://www.analitik.org.ua/current-comment/int/52a6e5841136a/pagedoc1096_4/ |date=25 лютага 2014 }}&lt;/ref&gt;.

2 снежня Крымскі парламент звярнуўся да прэзідэнта [[Віктар Фёдаравіч Януковіч|Віктара Януковіча]] з просьбай прыняць меры для аднаўлення грамадскага парадку ў краіне, а таксама ўвесці надзвычайнае становішча, калі гэтага запатрабуе сітуацыя. Зварот падтрымалі 76 дэпутатаў з 78, якія прынялі ўдзел у галасаванні&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://vesti.ua/kiev/27446-poslednie-novosti-o-mjatezhnom-majdane |title=Последние новости о мятежном Майдане. Vesti.ua, 02.12.2014 |access-date=14 жніўня 2015 |archive-date=8 лютага 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140208172720/http://vesti.ua/kiev/27446-poslednie-novosti-o-mjatezhnom-majdane |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://crimea.gov.ru/news/02_11_2-13_4 Крымский парламент принял обращение к Президенту Украины Виктору Януковичу]&lt;/ref&gt;. Як сказана ў заяве, «''пазіцыя кожнага павінна быць пачутая. Інакш можа паўстаць ілюзія, што сваё меркаванне маюць толькі людзі, якія апанавалі плошчы і вуліцы Кіева…''». Улада, гаворыцца ў звароце, «''абавязаная не дапусціць антыканстытуцыйнага шляху рэваншу збанкрутавалых палітычных сіл, якія вызнаюць крайні нацыяналізм. Гэта яны здзекуюцца са святых пачуццяў ветэранаў [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]…''»&lt;ref name=&quot;антимайдан&quot; /&gt;.

3 снежня Прэзідыум ВС АРК прапанаваў прэзідэнту і Кабінету міністраў разгледзець магчымасць ўступлення Украіны ў [[Мытны саюз ЕАЭС|Мытны саюз ЕўрАзЭС]]&lt;ref name=&quot;антимайдан&quot; /&gt;, а [[11 снежня]] заклікаў насельніцтва Крыма «''быць гатовымі ўстаць на абарону аўтаноміі''»&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://crimea.gov.ru/act/11485 |title= Обращение Президиума ВС АРК |date= 2013-12-11 |publisher= // crimea.gov.ru|access-date=2014-12-04}}&lt;/ref&gt;.

У пачатку студзеня 2014 года актывісты рускіх арганізацый Крыма накіравалі зварот да прэзідэнта Украіны Віктара Януковіча з патрабаваннем даць самую сур’ёзную ацэнку бяздзейнасці кіеўскіх улад і праваахоўных органаў, якія дапусцілі 1 студзеня правядзенне ў Кіеве факельнага шэсця актывістаў партыі «[[Усеўкраінскае аб’яднанне «Свабода»|Свабода]]» і футбольных фанатаў. У звароце ад прэзідэнта запатрабавалі забараніць «''прапаганду неанацызму і фашызму, нацысцкай атрыбутыкі і сімвалаў, гераізацыю злачынных фарміраванняў [[Арганізацыя ўкраінскіх нацыяналістаў|АУН]]-[[Украінская паўстанчая армія|УПА]]''», прыняць закон, які забараняе «''палітычныя партыі і арганізацыі з неанацысцкай і экстрэмісцкай ідэалогіяй''» і ўстанаўлівае крымінальную адказнасць за «''адмаўленне ці абразу Вялікай перамогі савецкага народа ў Вялікай Айчыннай вайне''»&lt;ref&gt;[http://www.ruscrimea.ru/news.php?point=3355 Русские активисты сожгли флаг ОУН-УПА и чучело Бандеры. В знак протеста против маршей «''Свободы''»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160802180227/http://www.ruscrimea.ru/news.php?point=3355 |date=2 жніўня 2016 }}&lt;/ref&gt;.

У сярэдзіне студзеня 2014 года, у сувязі з абвастрэннем супрацьстаяння ў Кіеве і кампаніяй захопаў адміністрацыйных будынкаў у шэрагу рэгіёнаў Украіны, «''Руская абшчына Крыма''» і партыя «''Рускае адзінства''», сумесна з прадстаўнікамі казацтва і арганізацый ветэранаў-афганцаў, узялі на сябе ініцыятыву ў фарміраванні «народных дружын самаабароны», сіл народнага супраціву на выпадак спробаў пранікнення ў Крым экстрэмістаў і неанацыстаў&lt;ref name=autogenerated8 /&gt;&lt;ref name=autogenerated2 /&gt;&lt;ref name=autogenerated4 /&gt;&lt;ref name=autogenerated3 /&gt;&lt;ref name=autogenerated6 /&gt;.

22 студзеня Вярхоўны Савет АРК прыняў заяву, у якой гаварылася, што калі «''злачынны сцэнарый''» «''[[Каляровая рэвалюцыя|каляровай рэвалюцыі]]''» будзе рэалізаваны, то Крым апынецца перад пагрозай страты «''усіх заваяванняў аўтаноміі і яе статусу''». Парламент заявіў, што не аддасць Крым «''экстрэмістам і неанацыстам''», якія імкнуцца «''захапіць уладу''» ў краіне і «''крымчане ніколі не будуць удзельнічаць у нелегітымных выбарах &lt;…&gt; і не будуць жыць у „бандэраўскай“ Украіне''»&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://crimea.gov.ru/act/11551|title=Заявление ВС АРК о политической ситуации|date=2014-01-22|publisher=Официальный сайт Государственного Совета Республики Крым|access-date=2014-11-10|archive-url=https://archive.today/20141110171409/http://crimea.gov.ru/act/11551|archive-date=10 лістапада 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

24 студзеня 2014 года партыя «Рускі блок» абвясціла набор у атрады самаабароны&lt;ref&gt;[http://topnews.sebastopol.ua/other/2014/01/24/11272.html Партия «''Русский блок''» объявляет набор в отряды самообороны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140201184137/http://topnews.sebastopol.ua/other/2014/01/24/11272.html |date=1 лютага 2014 }}&lt;/ref&gt;. Гарадскі кіраўнік {{нп3|Уладзімір Рыгоравіч Яцуба|Уладзімір Яцуба|ru|Яцуба, Владимир Григорьевич}} заклікаў мясцовых жыхароў быць гатовымі абараніць горад&lt;ref&gt;[http://www.kommersant.ru/doc/2393341 Ъ-Новости — Глава администрации Севастополя: ''мы должны защитить город от «коричневой чумы» — сторонников евроинтеграции Украины'']&lt;/ref&gt;. Адначасова звыш дзесяці грамадскіх арганізацый падрыхтавалі зварот да гараджан, у якім гаварылася, што ў выпадку дзяржаўнага перавароту «''Севастопаль, выкарыстоўваючы сваё права на самавызначэнне, выйдзе з прававога поля Украіны''». Ініцыятарам звароту стаў «Севастопальскі каардынацыйны савет», актывісты якога таксама выступалі за стварэнне на паўднёвым усходзе і ў цэнтры Украіны «Федэратыўнай дзяржавы Маларосія» з арыентацыяй на Расію&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.interfax.ru/world/353993|title=Пророссийские организации Севастополя предлагают, в случае переворота на Украине, отделиться и создать федеративное государство Малороссию|date=2014-01-26|publisher=Интерфакс|access-date=2014-02-28}}&lt;/ref&gt;. Першы прэзідэнт Рэспублікі Крым {{нп3|Юрый Аляксандравіч Мяшкоў|Юрый Мяшкоў|ru|Мешков, Юрий Александрович}} заклікаў да абвяшчэння самастойнасці Крыма, назваўшы палітычны крызіс ва Украіне «''чужой для крымчан вайной''» і заявіў, што паўвостраў «''знаходзіцца ў стане акупацыі''»&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rosbalt.ru/ukraina/2014/01/29/1226922.html|title=Первый президент Крыма выступил за независимость автономии|date=2014-01-29|publisher=Росбалт|access-date=2015-01-22|archive-date=22 студзеня 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150122210157/http://www.rosbalt.ru/ukraina/2014/01/29/1226922.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

24 студзеня Прэзідыум ВС АРК заклікаў Януковіча ўвесці надзвычайнае становішча і спыніць фінансаванне з дзяржаўнага бюджэту «''рэгіёнаў, якія абвясцілі сябе па-за законам, дзе ўлада зрушаная гвалтоўным шляхам, да аднаўлення ў іх канстытуцыйнага парадку''»&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rada.crimea.ua/act/11563|title=Обращение Президиума ВС АРК от 24 января 2014 года  № 31-6/14–ПВР|date=2014-02-07|publisher=Официальный сайт Государственного Совета Республики Крым|access-date=2014-11-10|archive-url=https://archive.today/20141110171121/http://www.rada.crimea.ua/act/11563|archive-date=10 лістапада 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, а праз тры дні забараніў на тэрыторыі рэгіёну дзейнасць [[Усеўкраінскае аб'яднанне «''Свабода''»|нацыяналістычнай партыі «''Свабода''»]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://crimea.gov.ru/act/11564|title=Решение Президиума ВС АРК от 27 января 2014 года № 1578-6/14 «''О мерах по содействию охране порядка и общественной безопасности на территории Автономной Республики Крым''»|date=2014-01-27|publisher=Официальный сайт Государственного Совета Республики Крым|access-date=2014-11-10|archive-url=https://archive.today/20141110170645/http://crimea.gov.ru/act/11564|archive-date=10 лістапада 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, якая прымае актыўны ўдзел у пратэстных акцыях, аднак пазней па патрабаванні пракуратуры зняў дадзеную забарону&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://crimea.gov.ru/act/11587|title=Решение Президиума ВС АРК 7 февраля 2014 года № 1594-6/14 «''О представлении Прокурора Автономной Республики Крым от 29 января 2014 года № 07/1-212 исх. 14''»|date=2014-02-07|publisher=Официальный сайт Государственного Совета Республики Крым|access-date=2014-11-10|archive-url=https://archive.today/20141110170849/http://crimea.gov.ru/act/11587|archive-date=10 лістапада 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

27 студзеня на пасяджэнні «Асацыяцыі органаў мясцовага самакіравання АРК і Севастопаля» пад старшынствам спікера крымскага парламента Уладзіміра Канстанцінава было прынята рашэнне стварыць Крымскія добраахвотныя дружыны, каб аказаць садзейнічанне праваахоўным органам у ахове грамадскага парадку&lt;ref&gt;[http://crimea.comments.ua/news/2014/02/04/150050.html Могилев считает, что народные дружины не дадут «''взорвать''» Крым — Крым.comments.ua]&lt;/ref&gt;. З рэзкімі пратэстамі супраць стварэння добраахвотных дружын выступіў [[Меджліс крымскататарскага народа]], расцаніўшы гэта рашэнне як праяву сепаратызму ў АРК&lt;ref&gt;[http://crimea.comments.ua/news/2014/02/10/142928.html Крымские татары выступили против дружинников — Крым.comments.ua]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://crimea.comments.ua/news/2014/02/19/111032.html Главу меджлиса «''затоптали''» в крымском парламенте — Крым.comments.ua]&lt;/ref&gt;.

4 лютага на пасяджэнні Прэзідыума АРК прапаноўвалася «''ва ўмовах імкнення да ўлады груп нацыянал-фашысцкага толку''» ініцыяваць правядзенне агульнакрымскага апытання пра статус паўвострава, а таксама абмяркоўвалася магчымасць звароту да прэзідэнта і Дзярждумы Расіі з заклікам выступіць гарантам непахіснасці статусу аўтаноміі Крыма&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://crimea.gov.ru/news/04_02_14_3|title=Защитить статус и полномочия Крыма!|date=2014-02-04|publisher=Официальный сайт Государственного Совета Республики Крым|access-date=2014-11-10|archive-url=https://archive.today/20141110170158/http://crimea.gov.ru/news/04_02_14_3|archive-date=2014-11-10}}&lt;/ref&gt;. [[Служба бяспекі Украіны|СБУ]] ў сувязі з падзеямі ў крымскім парламенце адкрыла крымінальную вытворчасць па факце крымінальнага правапарушэння, прадугледжанага ч. 1 арт. 14, ч. 1 арт. 110 Крымінальнага кодэкса Украіны (падрыхтоўку да замаху на тэрытарыяльную цэласнасць і недатыкальнасць Украіны)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sbu.gov.ua/sbu/control/uk/publish/article?art_id=121919|title=Повідомлення для ЗМІ|date=2014-02-08|publisher=Пресс-центр СБУ|lang=uk|access-date=2014-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20150122210005/http://www.sbu.gov.ua/sbu/control/uk/publish/article?art_id=121919|archive-date=22 студзеня 2015|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

12 лютага старшыня Вярхоўнага савета АРК Уладзімір Канстанцінаў, выступаючы у [[Лівадыйскі палац|Лівадыйскім палацы]] на ​​Усеўкраінскім форуме абласных саветаў і ВС Крыма, заявіў, што мадэль крымскай аўтаноміі, закладзеная ў Канстытуцыі Украіны і Канстытуцыі АРК 1998 года, «''цалкам сябе вычарпала''» і «''мы хочам зусім іншай аўтаноміі. Нам варта вярнуцца да шэрагу параметраў першай паловы 90-х гадоў''»&lt;ref name=&quot;CSC-12-2&quot; /&gt;. У форуме прынялі ўдзел прадстаўнікі 18 абласцей Украіны (за выключэннем заходніх — Валынскай, Закарпацкай, Івана-Франкоўскай, Львоўскай, Ровенскай, Цярнопальскай, Чарнавіцкай, Вінніцкай і Кіева)&lt;ref&gt;[http://crimea.gov.ru/news/12_02_2014_1 В Ливадийском дворце открылся Всеукраинский форум представителей областных советов и Верховного Совета Автономной Республики Крым]&lt;/ref&gt;.

18 лютага, у сувязі з абвастрэннем сітуацыі ў Кіеве, Прэзідыум Вярхоўнага савета АРК накіраваў зварот да прэзідэнта Украіны Віктара Януковіча, апублікаваўшы яго на сваім афіцыйным сайце: «''Сёння мы патрабуем ад Вас, як кіраўніка дзяржавы, рашучых дзеянняў і прыняцця надзвычайных мер. Гэтага чакаюць і сотні тысяч крымчан, якія галасавалі за Вас на прэзідэнцкіх выбарах у надзеі на стабільнасць у краіне''». Прэзідыум заявіў, што ў выпадку «''далейшай эскалацыі грамадзянскага супрацьстаяння''» Вярхоўны савет АРК «''пакідае за сабой права заклікаць жыхароў аўтаноміі ўстаць на абарону грамадзянскага міру і спакою на паўвостраве''»&lt;ref&gt;[http://crimea.comments.ua/news/2014/02/18/203149.html Парламент Крыма в письме Януковичу заявил о начале гражданской войны — Крым.comments.ua]&lt;/ref&gt;.

19 лютага Вярхоўны Савет АРК «''палічыў мэтазгодным актыўны ўдзел рэгіёнаў Украіны ў рабоце па падрыхтоўцы змяненняў у Канстытуцыю Украіны''» і падтрымаў ініцыятыву па правядзенні ўсеўкраінскага рэферэндуму па «''ключавых пытаннях''» дзяржаўнага ладу&lt;ref&gt;[http://crimea.gov.ru/act/11597 Решение ВС АРК от 19.02.2014 № 1603-6/14 «''Об общественно-политической ситуации''»]&lt;/ref&gt;. Шэраг дэпутатаў парламента падтрымаў ініцыятыву дэпутата Мікалая Каліснічэнкі (Партыя рэгіёнаў), які прапанаваў, у выпадку калі ва Украіне ў бліжэйшы час не будзе ўрэгуляваны крызіс, падняць пытанне па далучэнні Крыма да Расіі&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://crimea.comments.ua/news/2014/02/19/110004.html|title=Депутаты ВР АРК уже готовы отдать Крым России|date=2014-02-19|publisher=Крым.Комментарии|access-date=2015-01-22}}&lt;/ref&gt;.

=== Змена ўлады ва Украіне ===

21 лютага пад ціскам масавых пратэстаў у краіне, а таксама дзякуючы дыпламатычнай дапамозе апазіцыі з боку Захаду&lt;ref&gt;[http://www.kommersant.ru/Doc/2413718 Виктору Януковичу пора выбираться. Запад усиливает давление на президента Украины. Газета «[[Коммерсантъ]]», 21.02.2014]&lt;/ref&gt; прэзідэнт Януковіч пайшоў на саступкі і падпісаў з апазіцыяй «Пагадненне па урэгуляванні крызісу ва Украіне», якое прадугледжвала, у прыватнасці, неадкладнае (на працягу 2 сутак) вяртанне да Канстытуцыі ў рэдакцыі 2004 года, канстытуцыйную рэформу і правядзенне датэрміновых прэзідэнцкіх выбараў не пазней снежня 2014 года&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.president.gov.ua/ru/news/30117.html|title=Состоялось подписание Соглашения об урегулировании кризиса в Украине|date=2014-02-21|publisher=Пресс-служба Президента Украины Виктора Януковича|archive-url=https://archive.today/20140223081530/http://www.president.gov.ua/ru/news/30117.html|archive-date=23 лютага 2014|access-date=14 жніўня 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. У той жа дзень Януковіч пакінуў Кіеў.

На наступны дзень выйшаў у тэлеэфір відэазапіс інтэрв’ю з Януковічам, дзе ён заявіў, што не мае намеру ні падаваць у адстаўку, ні падпісваць рашэнні Вярхоўнай Рады, якія ён лічыць супрацьзаконнымі, а тое, што адбываецца ў краіне, ён кваліфікаваў як «''вандалізм, бандытызм і дзяржаўны пераварот''»&lt;ref&gt;[http://euromaidan.rbc.ua/rus/yanukovich-nazval-proishodyashchee-v-ukraine-gosudarstvennym-22022014155900 Янукович назвал происходящее в Украине государственным переворотом. РБК Украина, 22.02.2014] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141007143123/http://euromaidan.rbc.ua/rus/yanukovich-nazval-proishodyashchee-v-ukraine-gosudarstvennym-22022014155900 |date=7 кастрычніка 2014 }}&lt;/ref&gt;. Праз некалькі гадзін [[Вярхоўная Рада Украіны|Вярхоўная Рада]] прыняла пастанову&lt;ref&gt;{{cite web |datepublished=22.2.2014 |url=http://zakon1.rada.gov.ua/laws/show/757-VII |title=Постанова № 757-VII Про самоусунення Президента України від виконання конституційних повноважень та призначення позачергових виборів Президента України |publisher=Верховная Рада Украины |access-date=2014-2-23 |lang=uk}}&lt;/ref&gt;, у якой сцвярджалася, што Януковіч «''неканстытуцыйным чынам самаўхіліўся ад ажыццяўлення канстытуцыйных паўнамоцтваў''» і не выконвае свае абавязкі, а таксама прызначыла датэрміновыя прэзідэнцкія выбары на 25 мая 2014 года&lt;ref&gt;[http://www.rbc.ua/rus/news/politics/rada-otstranila-yanukovicha-i-naznachila-vybory-prezidenta-22022014171100 Рада отстранила Януковича и назначила выборы Президента на 25 мая 2014 г. РБК Украина, 22.02.2014]&lt;/ref&gt;.

23 лютага Вярхоўная Рада ўсклала абавязкі прэзідэнта Украіны на старшыню Вярхоўнай Рады [[Аляксандр Турчынаў|Аляксандра Турчынава]]&lt;ref&gt;[http://www.president.gov.ua/news/30130.html Постанова Верховної Ради України № 764-VІІ від 23.02.2014 року «''Про покладення на Голову Верховної Ради України виконання обов’язків Президента України згідно із ст. 112 Конституції України''»]&lt;/ref&gt;.

== Бакі канфлікту ==

=== Рускія Крыма ===

23 лютага ў ходзе акцыі перад будынкам Вярхоўнага Савета АР Крым у Сімферопалі, прысвечанай Дню абаронцы Айчыны, партыя «[[Рускае адзінства]]» і «[[Руская абшчына Крыма]]» абвясцілі мабілізацыю крымчан у народныя дружыны «''для аховы міру і спакою ў Крыме''». Паводле звестак прэс-службы партыі «Рускае адзінства», у народныя дружыны запісаліся больш за дзве тысячы мужчын. З ліку жанчын, якія прыйшлі на мерапрыемства, быў сфарміраваны атрад медыцынскай дапамогі&lt;ref name=autogenerated7&gt;[http://www.ruscrimea.ru/news.php?point=3432.html Крым мобилизовался! Сформированы отряды народных дружин.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181222173535/http://www.ruscrimea.ru/news.php?point=3432.html |date=22 снежня 2018 }}&lt;/ref&gt;.

У той жа дзень на мітынгу ў Севастопалі, на якім фактычным кіраўніком горада быў абвешчаны [[Аляксей Міхайлавіч Чалы|Аляксей Чалы]], дэпутат гарадскога савета Севастопаля і лідар партыі «Рускі блок» Генадзь Басаў абвясціў стварэнне атрадаў самаабароны з ліку добраахвотнікаў&lt;ref name=&quot;RBmil&quot; /&gt;.

25 лютага лідар «Рускай абшчыны Крыма» {{нп3|Сяргей Паўлавіч Цэкаў|Сяргей Цэкаў|ru|Цеков, Сергей Павлович}} на пасяджэнні прэзідыума Вярхоўнага Савета АР Крым выступіў адным з ініцыятараў адстаўкі ўрада Крыма на чале з Анатолем Магілёвым, які заявіў пра гатоўнасць выконваць указанні новай улады Украіны&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://crimea.comments.ua/news/2014/02/25/144600.html |title=В Крымском парламенте грозят убрать Могилёва за два дня. |access-date=16 жніўня 2015 |archive-date=15 красавіка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190415132434/http://crimea.comments.ua/news/2014/02/25/144600.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. На пасаду прэм’ер-міністра ён прапанаваў кандыдатуру [[Сяргей Валер’евіч Аксёнаў|Сяргея Аксёнава]], лідара партыі «Рускае адзінства».

27 лютага Сяргей Аксёнаў рашэннем дэпутатаў Вярхоўнага Савета АРК быў прызначаны на пасаду {{нп3|Прэм'ер-міністры Крыму|старшыні Савета міністраў АРК|ru|Премьер-министры Крыма}}&lt;ref name=&quot;IF-27-2&quot;&gt;[http://www.interfax.ru/world/361702 Премьером Крыма стал лидер партии «''Русское единство''» Аксёнов] // Интерфакс, 27.02.2014&lt;/ref&gt;. Рашэнне не было прызнана новымі ўкраінскімі ўладамі&lt;ref&gt;[http://korrespondent.net/ukraine/politics/3312515-novym-premerom-kryma-yzbran-lyder-russkoho-edynstva-aksenov Новым премьером Крыма избран лидер Русского единства Аксёнов] — Корреспондент, 27 февраля 2014&lt;/ref&gt;. Як Сяргей Аксёнаў, так і старшыня Вярхоўнага савета Крыма [[Уладзімір Андрэевіч Канстанцінаў|Уладзімір Канстанцінаў]], заявілі, што па-ранейшаму лічаць Віктара Януковіча юрыдычна абраным прэзідэнтам Украіны, праз якога крымскім уладам удалося дамовіцца пра дапамогу ад Расіі&lt;ref name=&quot;truepres&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.interfax.ru/361704|title=Крымские Новый премьер Крыма заявил, что считает Януковича президентом Украины|date=2014-02-27|publisher=Интерфакс|access-date=2015-01-22}}&lt;br /&gt;[http://top.rbc.ru/politics/27/02/2014/907725.shtml Власти Крыма считают Януковича президентом Украины] // РБК, 27.02.2014&lt;/ref&gt;.

18 сакавіка 2014 года ў сваім звароце да Федэральнага сходу прэзідэнт РФ Уладзімір Пуцін заявіў: «''Мы ішлі насустрач Украіне не толькі па Крыме… З чаго мы тады зыходзілі? Зыходзілі з таго, што добрыя адносіны з Украінай для нас галоўнае і яны не павінны быць закладнікам тупіковых тэрытарыяльных спрэчак. Але пры гэтым, вядома, разлічвалі, што Украіна будзе нашым добрым суседам, што рускія і рускамоўныя грамадзяне ва Украіне, асабліва на яе паўднёвым усходзе і ў Крыме, будуць жыць ва ўмовах дружалюбнай, дэмакратычнай, цывілізаванай дзяржавы, што іх законныя інтарэсы будуць забяспечаны у адпаведнасці з нормамі міжнароднага права. Аднак сітуацыя стала развівацца па-іншаму. Раз за разам прадпрымаліся спробы пазбавіць рускіх гістарычнай памяці, а часам і роднай мовы, зрабіць аб’ектам прымусовай асіміляцыі. І вядома, рускія, як і іншыя грамадзяне Украіны, пакутавалі ад пастаяннага палітычнага і дзяржаўнага перманентнага крызісу, які скалынае Украіну ўжо больш за 20 гадоў''»&lt;ref name=&quot;crsp&quot;&gt;[http://www.kremlin.ru/news/20603 Обращение Президента Российской Федерации]&lt;/ref&gt;.

=== Украінцы Крыма ===

27 лютага прадстаўнікі ўкраінскай абшчыны Крыму раскрытыкавалі «''безадказных палітыкаў АРК''», «''якія паставілі Крым на грань міжнацыянальнага канфлікту''» і «''правакуюць узброенае сутыкненне''» паміж Украінай і Расіяй, а таксама «''замежных палітыкаў''», якія займаюцца «''адкрытым правакацыйным умяшаннем у палітычнае жыццё неад’емных складнікаў Украіны — АРК і г. Севастопаля''». Аўтары звароту заклікалі ўкраінскія ўлады «''неадкладна прыняць меры для забеспячэння міру, спакою і бяспекі крымчан''», а «''ядзерныя дзяржавы-гаранты тэрытарыяльнай цэласнасці і бяспекі Украіны — Вялікабрытанію, ЗША, Францыю і Кітай, згодна з [[Будапешцкі мемарандум|Будапешцкім мемарандумам]], прыняць меры для прадухілення замежнага ўмяшання ва ўнутраныя справы нашай дзяржавы; ААН, АБСЕ, ЕС і Савет Еўропы — паўплываць на пазіцыю Расіі з пункту гледжання недапушчальнасці правакавання [[сепаратызм]]у ў рэгіёнах Украіны, у прыватнасці, у АРК і г. Севастопаль''».

Пад заявай падпісаліся лідар грамадскай арганізацыі «''Крымскі цэнтр дзелавога і культурнага супрацоўніцтва „Украінскі дом“''» Андрэй Шчакун і арцыбіскуп Сімферопальскі і Крымскі [[Украінская праваслаўная царква Кіеўскага патрыярхату|Украінскай праваслаўнай царквы Кіеўскага патрыярхату]] Клімент&lt;ref name=&quot;IFUkr&quot; /&gt;.

2 сакавіка для «''абароны ўкраінскай этнічнай меншасці ва ўмовах расійскай акупацыі і сепаратысцкага рэжыму''», збору інфармацыі пра парушэнні правоў украінскіх грамадзян розных нацыянальнасцей на тэрыторыі Крыма і прадастаўлення яе міжнародным грамадскім арганізацыям і міждзяржаўных структурам, каардынацыі дзейнасці ўкраінскіх і праўкраінскіх арганізацый паўвострава шэрагам грамадскіх арганізацый была створана «Усекрымская Украінская Рада», яе каардынатарам стаў Андрэй Шчакун&lt;ref name=&quot;UkrRada&quot;&gt;[http://www.ukrinform.ua/rus/news/v_ark_sozdana_vsekrimskaya_ukrainskaya_rada_1608639 В АРК создана Всекрымская Украинская Рада] — Укринформ, 02.03.2014&lt;/ref&gt;.

Паведамляецца, што актывісты руху «Еўрамайдан. Крым» прымалі ўдзел у акцыях пратэсту супраць блакавання ўкраінскіх вайсковых частак&lt;ref&gt;[http://www.e-crimea.info/news/okolo-voinskoy-chasti-v-simferopole-voznik-konflikt-mezhdu-protivnikami-voyny-i-druzhinnikami Около воинской части в Симферополе возник конфликт между противниками войны и дружинниками] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150923221527/http://www.e-crimea.info/news/okolo-voinskoy-chasti-v-simferopole-voznik-konflikt-mezhdu-protivnikami-voyny-i-druzhinnikami |date=23 верасня 2015 }}&lt;/ref&gt;.

9 сакавіка Андрэй Шчакун і старшыня апякунскай рады Украінскай школы-гімназіі ў Сімферопалі Анатоль Кавальскі былі затрыманы і выкрадзены людзьмі, якія назваліся дружыннікамі і членамі партыі «Рускае адзінства»&lt;ref&gt;[http://rus.azattyq.org/content/journalists-activists-reported-missing-in-crimea/25292639.html В Крыму пропали шесть активистов и журналистов] — Радио Азаттык, 15 марта 2014&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://investigator.org.ua/news/121391/ В Симферополе исчез лидер украинской громады Андрей Щекун]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://korrespondent.net/ukraine/politics/3316932-v-symferopole-mytynhuuit-protyv-referenduma-o-statuse-kryma В Симферополе митингуют против референдума о статусе Крыма]&lt;/ref&gt;.

10 сакавіка ўдзельніка Еўрамайдана, кіраўніка Крымскага аддзялення {{нп3|Украінская Народная Партыя, 1999|Украінскай рэспубліканскай партыі|be-x-old|Украінская Народная Партыя (1999)}} Ігара Кірушчанку і яго жонку выслалі з Крыма&lt;ref&gt;[http://investigator.org.ua/news/121839/ Из Севастополя в Киев «''депортировали''» похищенного активиста. Центр журналистских расследований, 12.03.14]&lt;/ref&gt;

15 сакавіка ў Севастопалі невядомымі ўзброенымі людзьмі быў выкрадзены і вывезены ў невядомым кірунку настаяцель парафіі Унебаўзяцця Найсвяцейшай Багародзіцы і галоўны ваенны [[капелан]] [[Украінская Грэка-Каталіцкая Царква|Украінскай Грэка-Каталіцкай Царквы]] ў Крыме айцец Любамір Яворскі&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/ukrainian/rolling_news_russian/2014/03/140315_ru_n_crimea_ukrainians В Крыму преследуют украинцев — правозащитники] // BBC Украина, 15.03.2014.&lt;/ref&gt;.

20 сакавіка восем затрыманых украінскіх актывістаў, уключаючы Андрэя Шчакуна, Анатоля Кавальскага і актывістаў кіеўскага Аўтамайдана, былі вызвалены крымскімі ўладамі і высланы з Крыма&lt;ref&gt;[http://investigator.org.ua/news/122836/ Похищенный в Крыму активист Андрей Щекун рассказал о пытках электричеством] // Центр журналистских расследований, 22.03.2014&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://investigator.org.ua/news/122591/ Восемь «''заложников Путина''» на свободе. Ещё двоих ищут.] // Центр журналистских расследований, 22.03.2014&lt;/ref&gt;.

=== Крымскія татары ===

Вялікае значэнне ў сітуацыі, якая складвалася, мела пазіцыя [[Крымскія татары|крымскататарскай]] абшчыны, трэцяй па колькасці ў Крыме, якую ў значнай меры вызначала стаўленне [[Меджліс крымскататарскага народа|Меджліса крымскататарскага народа]] — грамадскай арганізацыі (прадстаўнічага органа) крымскіх татараў. У перыяд Еўрамайдана Меджліс выступіў у падтрымку еўраінтэграцыі і супраць «''ўстанаўлення аўтарытарнага рэжыму''» ва Украіне, гэта значыць з пазіцый, прама процілеглых Вярхоўнаму Савету АР Крым.

Пасля сілавога разгону Еўрамайдана ў ноч на 30 лістапада 2013 года, прэзідыум Меджліса афіцыйна асудзіў дзеянні ўладаў, заявіў пра сваю салідарнасць з патрабаваннямі неадкладнай адстаўкі ўрада Азарава і за правядзенне пазачарговых выбараў Вярхоўнай Рады Украіны: «''Сёння сітуацыя ва Украіне стала набываць характар, які пагражае тэрытарыяльнай цэласнасці Украіны і яе суверэнітэту. Такому развіццю падзей спрыяюць мясцовыя саветы часткі рэгіёнаў Украіны, у тым ліку і Вярхоўнай Рады Крыма, якія прымаюць па ўказцы кіруючай партыі рашэнні, што змяшчаюць у сабе патрабаванні пра ўвядзенне надзвычайнага становішча і падаўленне сілай мірных акцый грамадзян Украіны''»&lt;ref&gt;[http://interfax.com.ua/news/political/179040.html Меджлис крымскотатарского народа выступает за отставку правительства Украины и внеочередные выборы Рады] // Интерфакс 03.12.2013&lt;/ref&gt;.

Меджліс рэгулярна накіроўваў у Кіеў для ўдзелу ў Еўрамайдане арганізаваныя групы крымскіх татараў&lt;ref&gt;[http://ua.korrespondent.net/ukraine/politics/3274445-na-yevromaidan-v-kyiv-vyizhdzhauit-krymski-tatary На Євромайдан в Київ виїжджають кримські татари] // Корреспондент.net, 05.12.2013&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://rus.newsru.ua/ukraine/27nov2013/medjlis.html Меджлис отправил на Евромайдан сотни крымских татар] // NEWSru.ua, 27 ноября 2013&lt;/ref&gt;.

У той жа час, у крымскататарскай абшчыне не ўсе падтрымлівалі Меджліс. У апазіцыі да Меджліса знаходзілася партыя «''{{нп3|Мілі Фірка, 2006|Мілі Фірка|ru|Милли Фирка (2006)}}''». Паводле ацэнкі намесніка старшыні Кенеша (Рады) партыі «''Мілі Фірка''» Васві Абдураімава, сярод крымскіх татараў за Еўрамайдан выступаў выключна Меджліс, які падчас выбараў 2012 года падтрымалі 18 % крымскататарскага насельніцтва, а астатнія, на яго думку, альбо апалітычныя, занятыя праблемамі выжывання (да 60—70 %), альбо актыўна выступалі супраць Еўрамайдана (да 10—15 %)&lt;ref&gt;[http://www.islamnews.ru/news-144534.html Islamnews. Татары Крыма просят РФ помочь в битве с «''бандеровской нечистью''»]&lt;/ref&gt;.

26 лютага Меджліс арганізаваў мітынг ля будынка Вярхоўнага Савета Крыма, каб заблакаваць яго і не дапусціць прыняцця рашэння па уваходжанні ў склад Расіі&lt;ref name=&quot;UP-26-2&quot;&gt;[http://lb.ua/news/2014/02/26/257204_medzhlis_srochno_sobiraet_miting_pod.html Меджлис срочно собирает митинг под крымским парламентом]&lt;/ref&gt;. У ходзе мітынгу Рэфат Чубараў заявіў, што крымскія татары не дадуць адарваць Крым ад Украіны&lt;ref&gt;[http://www.pravda.com.ua/rus/news/2014/02/26/7016376/ Татары разошлись создавать самооборону, чтобы защищать Крым] // «''Украинская правда''», 26.02.2014.&lt;/ref&gt;.

Гэта была апошняя масавая акцыя пратэсту з удзелам крымскіх татараў. Крымскія і расійскія ўлады распачалі актыўныя дзеянні для таго, каб калі не схіліць іх на свой бок, то хаця б дамагчыся іх нейтралітэту ў сітуацыі, якая склалася. Тым не менш Меджліс адмовіўся прызнаць ўрад Сяргея Аксёнава, які змяніў Анатоля Магілёва, якога Вярхоўны Савет Крыму адправіў у адстаўку 27 лютага&lt;ref name=&quot;medj&quot; /&gt;.

1 сакавіка тэлеканал «[[ATR (тэлеканал)|ATR]]» паведаміў, што ў месцах кампактнага пражывання крымскіх татараў пачалося фарміраванне атрадаў самаабароны — як мяркуецца, для патрулявання месцаў кампактнага пражывання крымскіх татараў і недапушчэння правакацый. Паведамлялася, што фарміраванні будуць дзейнічаць да заканчэння палітычных ускладненняў у Крыме. Было заяўлена, у прыватнасці, аб намеры ажыццяўляць сталую ахову будынка тэлеканала «''ATR''» ў Сімферопалі, каб не дапусціць яго сілавога захопу&lt;ref&gt;[http://www.e-crimea.info/news/krymskie-tatary-nachali-sobirat-otryady-samooborony Крымские татары начали собирать отряды самообороны]&lt;/ref&gt;.

Яшчэ 26 лютага прэзідэнт [[Татарстан]]а [[Рустам Нургаліевіч Мініханаў|Рустам Мініханаў]], Дзяржсавет Татарстана і Сусветны кангрэс татараў звярнуліся да крымскім татараў з заклікам да міру і згоды з рускім насельніцтвам Крыма&lt;ref&gt;[http://www.interfax.ru/russia/361360 Татарстан призывает крымских татар к миру с русским населением полуострова]&lt;/ref&gt;. У пачатку сакавіка Крым наведалі дэпутаты Дзяржсавета Татарстана і муфтый рэспублікі Каміль Самігулін, 5 сакавіка тут пабываў Рустам Мініханаў, які правёў сустрэчы са старшынёй савета Меджліса Рэфатам Чубаравым і старшынёй савета старэйшын крымскіх татар Гільшатам Ільясавым і з дэпутатамі парламента Крыма. Было падпісана «Пагадненне аб супрацоўніцтве паміж Рэспублікай Татарстан і Аўтаномнай Рэспублікай Крым у сферы медыцыны, турызму, інвестыцый і інавацый»&lt;ref&gt;[http://www.vedomosti.ru/politics/news/23618621/prezident-tatarstana-priehal-v-krym Президент Татарстана приехал в Крым.] Ведомости, 05.03.2014&lt;/ref&gt;.

6 сакавіка намеснік старшыні Савета Міністраў Крыма Рустам Тэміргаліеў заявіў на прэс-канферэнцыі, што пасля далучэння Крыма да Расіі татары атрымаюць роўныя правы з рускімі і ўкраінцамі на паўвостраве. Паводле слоў Тэміргаліева, «''новыя крымскія ўлады гатовыя ўзяць на сябе абавязацельствы перад крымскімі татарамі пра ўключэнне адпаведных пунктаў у раздзелы новай канстытуцыі Крыма як часткі Расіі''»&lt;ref&gt;[http://www.spbdnevnik.ru/news/2014-03-06/novyey-vlasti-kryma-obeshchayut-tataram-ravnopraviey-posle-prisoeydineniya-poluostrova-k-rossii Новые власти Крыма обещают татарам равноправие после присоединения полуострова к России.] Петербургский дневник, 06.03.2014&lt;/ref&gt;. У гэты ж дзень Рэфат Чубараў у эфіры «Громадського ТБ» заявіў, што крымскія татары не прызнаюць вынікі рэферэндуму, які рыхтаваўся, і асудзіў рашэнне крымскага парламента па уваходжанні ў склад Расіі. 8 сакавіка ён звярнуўся да прэзідэнта ЗША [[Барак Абама|Барака Абамы]] з просьбай абараніць Крым ад этнічных чыстак&lt;ref name=&quot;Ved-11-3&quot;&gt;[http://www.vedomosti.ru/politics/news/23800601/vlasti-kryma-prinyali-postanovlenie-o-garantiyah-prav Власти Крыма приняли постановление о гарантиях прав крымских татар.] Ведомости, 11.03.2014&lt;/ref&gt;.

10 сакавіка Сяргей Аксёнаў прапанаваў прадстаўнікам крымскіх татараў заняць месцы ў органах улады Крыма. Крымскім татарам прапаноўвалася вылучыць пасады аднаго віцэ-прэм’ера, двух міністраў, а таксама пасады намесніка міністра ў кожным міністэрстве. Сяргей Аксёнаў заявіў таксама, што [[Крымскататарская мова|крымскататарская]] будзе адной з афіцыйных моў у Крыме&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=1361542 Аксёнов предложил крымским татарам места в правительстве]. Вести. Ru&lt;/ref&gt;.

11 сакавіка Вярхоўны савет Крыма аднагалосна прыняў пастанову «Аб гарантыях аднаўлення правоў крымскататарскага народа і яго інтэграцыі ў крымскую супольнасць». Пастанова гарантуе, што пры зацвярджэнні новай Канстытуцыі Рэспублікі Крым крымскататарскай мове будзе прысвоены статус афіцыйнай мовы нароўні з рускай і ўкраінскай мовамі. Акрамя таго, Вярхоўны Савет і органы выканаўчай улады рэспублікі будуць выбірацца і фарміравацца з гарантаваным прадстаўніцтвам крымскіх татараў у 20 % ад колькасці. Пастанова прадугледжвае прызнанне курултая крымскататарскага народа і органаў, што фарміруюцца ім. Сярод гарантый таксама зацвярджэнне пяцігадовых і штогадовых планаў уладкавання крымскіх татар, якія вярнуліся ў Крым, з адпаведным фінансавым забеспячэннем, рашэнне ўсіх пытанняў пры вяртанні крымскіх татараў у Крым з месцаў дэпартацыі, захаванне і аднаўленне помнікаў гісторыі і культуры крымскіх татараў, садзейнічанне развіццю сістэмы дашкольнай, школьнай і вышэйшай адукацыі на крымскататарскай мове, садзейнічанне развіццю СМІ на крымскататарскай мове і раўнапраўнае функцыянаванне ў Крыме рэлігійных канфесій. «''Нічога падобнага крымскататарскі народ ніколі не атрымліваў ні ад кіраўніцтва Савецкага Саюза, ні ад улад незалежнай Украіны. Гэта тое, за што народ змагаўся многія дзесяцігоддзі. І гэта тое, што дазволіць крымчанам усіх нацыянальнасцей паспяхова развівацца і адчуваць сябе бяспечна і камфортна на нашай крымскай зямлі''», — падкрэсліў старшыня Вярхоўнага савета Крыма Уладзімір Канстанцінаў&lt;ref&gt;[http://crimea.gov.ru/news/11_03_2014_2 Парламент Крыма принял постановление «''О гарантиях восстановления прав крымскотатарского народа и его интеграции в крымское сообщество''»] // crimea.gov.ru, 11.03.2014&lt;/ref&gt;. Ён выказаў удзячнасць за пасрэдніцкія намаганні і ўсебаковую дапамогу ў дасягненні «''дамоўленасці, якая ляжа ў аснову міжэтнічнага міру і спакою ў Крыме''», прэзідэнту Рэспублікі Татарстан Рустаму Мініханаву, які прысутнічаў на пасяджэнні крымскага парламента&lt;ref name=&quot;Ved-11-3&quot; /&gt;.

Старшыня [[Дзяржаўная Дума|Дзярждумы Расіі]] [[Сяргей Яўгенавіч Нарышкін|Сяргей Нарышкін]] заявіў, што, калі насельніцтва Крыму на маючым адбыцца рэферэндуме прыме рашэнне аб уступленні рэспублікі ў склад Расіі, расійскі парламент падтрымае і пацвердзіць гарантыі крымскататарскага народа&lt;ref&gt;[http://www.interfax.ru/russia/364123 Госдума России готова гарантировать расширение прав крымских татар] // Интерфакс, 12.03.2014&lt;/ref&gt;.

Старшыня дзяржадміністрацыі [[Бахчысарайскі раён|Бахчысарайскага раёна]] Ільмі Умераў звярнуўся да кіраўнікоў органаў выканаўчай улады і органаў мясцовага самакіравання Крыму з заклікам не выконваць «''злачынныя ўказанні''» ўрада Сяргея Аксёнава&lt;ref&gt;[http://www.brda.gov.ua/en/lastnews/1984-2014-03-12-10-38-32 Заявление председателя Бахчисарайской районной государственной администрации] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150601212250/http://www.brda.gov.ua/en/lastnews/1984-2014-03-12-10-38-32 |date=1 чэрвеня 2015 }} 12.03.2014&lt;/ref&gt;.

Былы савецкі дысідэнт і праваабаронца, былы кіраўнік Меджліса крымскататарскага народа, народны дэпутат Украіны [[Мустафа Абдулджаміль Джамілеў|Мустафа Джамілеў]] заявіў, што Расія рызыкуе атрымаць паўтор крывавых чачэнскіх канфліктаў у выпадку «''анексіі Крыма''»&lt;ref&gt;[http://www.inopressa.ru/article/11mar2014/ft/jihad.html Татары предупреждают об опасности джихада против России в Крыму] — [[The Financial Times]], 11.03.2014.&lt;/ref&gt;.

12 сакавіка Мустафа Джамілеў сустрэўся ў Маскве з былым прэзідэнтам Татарстана [[Мінцімер Шарыпавіч Шайміеў|Мінцімерам Шайміевым]]&lt;ref&gt;[http://www.rg.ru/2014/03/12/djemilev-anons.html Экс-глава Меджлиса крымских татар Мустафа Джемилев приглашён в Москву]. Российская газета.&lt;/ref&gt;. Джамілеў меў таксама тэлефонную размову з прэзідэнтам Расіі Уладзімірам Пуціным&lt;ref&gt;[http://www.gazeta.ru/politics/news/2014/03/12/n_6008033.shtml Путин обсудил с экс-главой меджлиса крымских татар ситуацию в Крыму]. Газета. Ru&lt;/ref&gt;, пасля якога распавёў, што [[Уладзімір Пуцін]] не абвяргаў прысутнасць расійскіх войскаў у Крыме і заявіў, што самаабвяшчэнне незалежнай Украіны не адпавядала нормам, якія прадугледжваюць працэдуру выхаду са складу СССР. Паводле слоў Джамілева, Пуцін паведаміў таксама, што даў распараджэнне пазбегнуць якіх бы там ні было не было эксцэсаў з крымскімі татарамі&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/russian/rolling_news/2014/03/140312_rn_putin_crimea_tatars.shtml|title=Лидер крымских татар рассказал о беседе с Путиным|date=2014-03-12|publisher=Русская служба Би-би-си|access-date=2014-03-12}}&lt;/ref&gt;.

14 сакавіка Мустафа Джамілеў, які сустрэўся ў штаб-кватэры НАТА з прадстаўнікамі Еўрапейскай службы знешніх дзеянняў і лідарамі НАТА, заклікаў увесці міратворчыя войскі ААН у Крым і заклікаў еўрапейскіх дыпламатаў і прадстаўнікоў НАТА не прымаць пад увагу вынікі маючага адбыцца рэферэндуму&lt;ref&gt;[http://news.liga.net/news/politics/1001593-dzhemilev_poprosil_nato_i_oon_vvesti_mirotvorcheskie_voyska_v_krym.htm Джемилев попросил НАТО и ООН ввести миротворческие войска в Крым]&lt;/ref&gt;.

15 сакавіка Меджліс выступіў са зваротам да Вярхоўнай Рады Украіны і да ўсяго народа Украіны, у якім ён пацвердзіў сваё прызнанне Украіны як суверэннай і незалежнай дзяржавы ў існуючых межах і заявіў пра непрызнанне рэферэндуму, «''які праводзіцца з мэтай змяніць тэрытарыяльную прыналежнасць Крыма''», легітымным і адпаведным міжнароднаму праву і Канстытуцыі Украіны. Меджліс заявіў, што «''катэгарычна адхіляе любыя спробы вызначыць будучыню Крыму без свабоднага волевыяўлення крымскататарскага народа — карэннага народа Крыма''» і што толькі крымскім татарам належыць права вырашаць, у якой дзяржаве жыць крымскататарскаму народу. Паводле пераканання Меджліса, «''аднаўленне правоў крымскататарскага народа і рэалізацыя ім права на самавызначэнне на сваёй гістарычнай Радзіме павінны ажыццяўляцца ў складзе суверэннай і незалежнай Украінскай дзяржавы''».

Меджліс заклікаў Вярхоўную Раду «''далучыцца да Дэкларацыі ААН пра правы карэнных народаў, а таксама прызнаць і замацаваць законамі і іншымі прававымі актамі Украіны статус крымскататарскага народа як карэннага народа Крыма''»&lt;ref&gt;[http://interfax.com.ua/news/general/196142.html Восстановление прав крымскотатарского народа должно осуществляться в составе суверенной Украины — обращение Меджлиса]&lt;/ref&gt;.

17 сакавіка Мустафа Джамілеў сустрэўся ў [[Ізмір]]ы з прэм’ер-міністрам Турцыі [[Рэджэп Таіп Эрдаган|Рэджэпам Эрдаганам]]. Эрдаган выказаў занепакоенасць у сувязі з апошнімі падзеямі і напружанасцю, падкрэсліў, што намаганні Турцыі накіраваны на стабілізацыю абстаноўкі, прадухіленне канфлікту і страт крымскіх татараў у Крыме&lt;ref&gt;[http://www.islamnews.ru/news-144917.html Эрдоган обеспокоен судьбой крымских татар.] Islamnews, 17.03.2014&lt;/ref&gt;.

18 сакавіка прэзідэнт Расіі Уладзімір Пуцін заявіў у сваім звароце да [[Федэральны Сход Расіі|Федэральнага сходу Расійскай Федэрацыі]], што «''крымскія татары вярнуліся на сваю зямлю''» і павінны быць прыняты «''ўсе неабходныя рашэнні''», якія «''завершаць працэс рэабілітацыі крымскататарскага народа, &lt;…&gt; адновяць іх правы, добрае імя ў поўным аб’ёме''»&lt;ref name=&quot;crsp&quot; /&gt;.

У той жа дзень Меджліс заявіў пра непрызнанне дамовы па далучэнні Крыму да Расіі&lt;ref&gt;[http://obozrevatel.com/politics/85024-kryimskij-medzhlis-ne-priznal-dogovor-ob-anneksii-kryima.htm Меджлис не признал договор об аннексии Крыма] — Обозреватель, 18 марта 2014.&lt;/ref&gt;.

20 сакавіка Вярхоўная Рада Украіны прыняла заяву «Аб гарантыях правоў крымскататарскага народа ў складзе ўкраінскай дзяржавы». Дакумент гарантуе «''захаванне і развіццё этнічнай, культурнай, моўнай і рэлігійнай самабытнасці крымскататарскага народа як карэннага народа і ўсіх нацыянальных меншасцей Украіны''». Паводле заявы, Украіна таксама прызнае Меджліс як выканаўчы орган курултая крымскататарскага народа і Курултай як вышэйшы прадстаўнічы орган гэтага народа. Вярхоўная Рада даручыла ўраду пачаць працэс далучэння Украіны да Дэкларацыі ААН пра правы карэнных народаў. Акрамя таго, парламент даручыў ураду неадкладна падрыхтаваць праекты законаў і іншых нарматыўна-прававых актаў, якія вызначаюць і замацоўваюць статус крымскататарскага народа як карэннага народа Украіны&lt;ref&gt;[http://lb.ua/news/2014/03/20/260103_rada_priznala_krimskotatarskiy.html Рада признала крымскотатарский народ коренным в Крыму]&lt;/ref&gt;. Мустафа Джамілеў заявіў, што гэтую пастанова трэба было прымаць да эскалацыі канфлікту з Расіяй. «''Гэта дае вялікія магчымасці, бо без згоды карэннага народа на яго тэрыторыі не могуць размяшчацца ваенныя базы і не могуць весціся ваенныя дзеянні… Рашэнне прынята позна, але мы спадзяемся выкарыстоўваць гэты механізм, бо гэта рашэнне мае значэнне для міжнародных структур''»&lt;ref&gt;[http://www.novostimira.com.ua/news_99423.html Постановление о правах крымскотатарского народа надо было принимать раньше — М. Джемилев.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160217064829/http://www.novostimira.com.ua/news_99423.html |date=17 лютага 2016 }} Интерфакс-Украина, 20.03.2014&lt;/ref&gt;.

28 сакавіка намеснік старшыні Дзяржаўнага Савета Крыма і кіраўнік Канстытуцыйнай камісіі Рыгор Іофе заявіў, што новая канстытуцыя Крыма не прадугледжвае раней абяцаных квот для ўдзелу ва ўладных органах прадстаўнікоў крымскіх татар: «''Гэта было рашэнне Вярхоўнага Савета Аўтаномнай Рэспублікі Крым да абвяшчэння незалежнасці і ўз’яднання з Расіяй. У Расійскай Федэрацыі няма прававых падстаў для ўвядзення якіх-небудзь квот. У РФ выбары ў органы ўлады праходзяць на роўнай аснове, якіх-небудзь пераваг па нацыянальных прыкметах не прадугледжваецца… Мы будзем дабіраць гэтыя працэнты, пра якія казалі, відавочна, з дапамогай прызначэнняў, там, дзе не праходзяць выбары. Але галоўным крытэрыем будуць не нацыянальная прыналежнасць, а прафесійныя якасці''»&lt;ref&gt;[http://courier.crimea.ua/news/courier/vlast/1147363.html Поезд ушел. Татарам в конце концов отказали в квоте во власти] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140331162932/http://courier.crimea.ua/news/courier/vlast/1147363.html |date=31 сакавіка 2014 }} — Южный Курьер, 28.03.2014&lt;/ref&gt;.

29 сакавіка Курултай крымскататарскага народа на пазачарговай сесіі пастанавіў пачаць стварэнне ў Крыме нацыянальна-тэрытарыяльнай аўтаноміі і даручыў Меджлісу ўвайсці ў адносіны з міжнароднымі арганізацыямі — ААН, Саветам Еўропы, ЕС, АБСЕ, [[Арганізацыя ісламскага супрацоўніцтва|Арганізацыяй ісламскага супрацоўніцтва]], парламентамі і ўрадамі дзяржаў па ўсіх пытаннях забеспячэння права крымскататарскага народа на самавызначэнне. Кіраўнік Меджліса Рэфат Чубараў заявіў, што дадзеным дакументам Курултай не прызнаў анексію Крыма і страту Украінай тэрыторыі паўвострава, а таксама выказаў дапушчэнне, што крымскія татары могуць правесці нацыянальны рэферэндум, каб пацвердзіць сваё імкненне мець аўтаномію&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/russian/international/2014/03/140329_crimea_tatars_autonomy Крымские татары не признают аннексию и создают автономию] Русская служба Би-би-си, 29.03.2014&lt;/ref&gt;. Пастанова курултая пра нацыянальнае самавызначэнне не канкрэтызуе, у якой краіне будзе створана крымскататарская аўтаномія&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://15minut.org/article/krymskie-tatary-zhdut-kto-iz-stran-primet-ih-nacionalnuju-avtonomiju-2014-03-29-2014-03-29-14-00-40|title=Крымские татары ждут, кто из стран примет их национальную автономию|date=29 сакавіка 2014|publisher=15minut|access-date=2014-03-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402123332/http://15minut.org/article/krymskie-tatary-zhdut-kto-iz-stran-primet-ih-nacionalnuju-avtonomiju-2014-03-29-2014-03-29-14-00-40 |archive-date=2 красавіка 2015 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Vladimir Putin's meeting with representatives of the Crimean Tatars 02.jpeg|міні|280px|&lt;center&gt;Прэзідэнт Расіі Уладзімір Пуцін з прадстаўнікамі крымскататарскай абшчыны. 16 мая 2014 года.&lt;center&gt;]]

31 сакавіка, выступаючы на ​​нефармальнай сустрэчы [[Савет Бяспекі ААН|Савета Бяспекі ААН]], скліканай па ініцыятыве Літвы і Украіны, Мустафа Джамілеў заявіў, што толькі карэннае насельніцтва мае права вырашаць пытанне самавызначэння той ці іншай тэрыторыі, і назваў крымскі рэферэндум цынічным і абсурдным. Спасылаючыся на неназваныя крыніцы, ён заявіў, што рэальная яўка на рэферэндум у Крыме склала не 82 %, як сцвярджалася ўладамі, а ўсяго 32,4 %&lt;ref&gt;[http://uainfo.org/yandex/301632-polnyy-tekst-vystupleniya-mustafy-dzhemileva-na-zasedanii-soveta-bezopasnosti-oon.html Полный текст выступления Мустафы Джемилева на заседании Совета Безопасности ООН. 01.04.2014]&lt;/ref&gt;.

1 красавіка Меджліс прыняў рашэнне супрацоўнічаць з крымскімі ўладамі. «''Цяпер мы прынялі рашэнне дэлегаваць паўнамоцтвы для супрацоўніцтва з уладамі Крыма Лянуру Іслямаву і Зауру Смірнову''», — заявіў Рэфат Чубараў. У той жа час ён падкрэсліў, што рашэнне Меджліса не азначае прызнання палітычных, прававых, эканамічных і іншых змяненняў, якія ажыццяўляюцца ў Крыме без згоды і акрамя волі крымскататарскага народа — карэннага народа Крыма&lt;ref&gt;[http://delo.ua/ukraine/medzhlis-prinjal-reshenie-sotrudnichat-s-krymskimi-vlastjami-232107/?supdated_new=1396371788 Меджлис принял решение сотрудничать с крымскими властями] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171003030417/https://delo.ua/ukraine/medzhlis-prinjal-reshenie-sotrudnichat-s-krymskimi-vlastjami-232107/?supdated_new=1396371788 |date=3 кастрычніка 2017 }}&lt;/ref&gt;.

=== «Правы сектар» ===
{{Асноўны артыкул|Правы сектар}}

25 лютага ў эфіры тэлеканала «112 Украіна» актывіст «Правага сектара» Ігар Масійчук, асуджаны за тэрарызм у студзені 2014 года, але амніставаны новымі ўкраінскімі ўладамі як палітвязень, выступіў з пагрозамі ў адрас крымскіх «сепаратыстаў»: «''Спробы разарваць тэрытарыяльную цэласнасць Украіны будуць жорстка пакараныя. Калі ўлада на гэта не здольная, то „Правы сектар“ сфармуе „цягнік дружбы“. Мы, як у 90-м „[[УНА-УНСО|УНСО]]“, паедзем у Крым. Тады публіка, падобная гэтай, як пацукі ўцякалі, калі калона ўнсоўцаў уваходзіла ў Севастопаль…''„&lt;ref&gt;[http://112.ua/politika/pravyy-sektor-sformiruet-poezd-druzhby-i-ne-dopustit-raskola-ukrainy-mosiychuk-26132.html “''Правый сектор''» сформирует «''поезд дружбы''» и не допустит раскола Украины, — Мосийчук — 112.ua] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200221141513/https://112.ua/politika/pravyy-sektor-sformiruet-poezd-druzhby-i-ne-dopustit-raskola-ukrainy-mosiychuk-26132.html |date=21 лютага 2020 }}&lt;/ref&gt;. Журналісты паказваюць, што, па ўсёй бачнасці, Масійчук меў на ўвазе падзеі вясны 1992 года, калі каля 700 актывістаў УНА-УНСО сумесна са святарамі УАПЦ выехалі на так званым «''цягніку дружбы''» на поўдзень Украіны (у тым ліку ў Крым) для падаўлення там сепаратысцкіх настрояў і, нягледзячы на ​​супрацьдзеянне мясцовых улад, прайшлі маршам па вуліцах Севастопаля&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/news/2014/02/25/crimea/ «''Правый сектор''» отправит в Крым «''поезд дружбы''»]&lt;/ref&gt;. 26 лютага лідар [[Усеўкраінскае аб’яднанне «Свабода»|фракцыі «Свабода»]] [[Алег Яраслававіч Цягнібок|Алег Цягнібок]] запэўніў жыхароў Крыма, што «''ўсе гэтыя паведамленні, што нейкія эшалоны „бандэраўцаў“ едуць цяпер у Крым, будуць нешта там разбураць, біць, забіваць — гэта поўныя глупства, гэта поўнае трызненне, каб нас пасварыць паміж сабой''»&lt;ref&gt;[http://www.pravda.com.ua/rus/news/2014/02/26/7016399/ Тягнибок: Каждый может говорить на языке, на каком хочет]&lt;/ref&gt;.

2 сакавіка, калі гаворка зайшла пра магчымае аб’яўленне мабілізацыі ва Украіне&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/russian/rolling_news/2014/03/140302_rn_ukraine_mobilization Украина объявила всеобщую мобилизацию из-за угроз России]&lt;/ref&gt;, лідар «Правага сектара» {{нп3|Дзмітрый Анатольевіч Яраш|Дзмітрый Яраш|ru|Ярош, Дмитрий Анатольевич}} заявіў, што «Правы сектар» таксама праводзіць мабілізацыю, але ў Крым адправіцца толькі ў выпадку, калі будзе прынята афіцыйнае рашэнне прыступіць да «''вызвалення Крыму''» сумесна з іншымі сіламі&lt;ref&gt;[http://www.ukrinform.ua/ukr/news/praviy_sektor_u_krim_ne_zbirae_tsya_i_zaklikae__pravoohorontsiv_do_spivpratsi_1913585 «''Правий сектор''» у Крим не збирається і закликає правоохоронців до співпраці] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140318094515/http://www.ukrinform.ua/ukr/news/praviy_sektor_u_krim_ne_zbirae_tsya_i_zaklikae__pravoohorontsiv_do_spivpratsi_1913585 |date=18 сакавіка 2014 }} — Укрінформ, 02.03.2014&lt;/ref&gt;. Яраш выступіў са зваротам, у якім заявіў, што «''Правы сектар''» расцэньвае дзеянні Расіі ў дачыненні да Украіны як ваеннае ўварванне. Ён паведаміў, што «Правым сектарам» створаны ваенны штаб, у задачу якога ўваходзіць «''распрацоўка, дбайнае планаванне і далейшае камандаванне сваімі атрадамі ў барацьбе з расійскім агрэсарам''» ва ўзаемадзеянні з [[Савет нацыянальнай бяспекі і абароны Украіны|СНБА Украіны]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://banderivets.org.ua/zvernennya-golovnokomanduvacha-pravogo-sektoru-dmytra-yarosha.html |title=ЗВЕРНЕННЯ ГОЛОВНОКОМАНДУВАЧА «''ПРАВОГО СЕКТОРУ''» ДМИТРА ЯРОША. Banderivets.org.ua |access-date=16 жніўня 2015 |archive-date=6 сакавіка 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140306021946/http://banderivets.org.ua/zvernennya-golovnokomanduvacha-pravogo-sektoru-dmytra-yarosha.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

4 сакавіка камандуючы народнымі дружынамі Крыма Міхаіл Шарамет заявіў на прэс-канферэнцыі, што сябры руху «Правы сектар» стаялі за правакацыямі, якія мелі месца падчас мітынгу крымскіх татараў 26 лютага ля будынка Вярхоўнага Савета Крыма, і што менавіта іх дзеянні прывялі да супрацьстаяння крымскіх татараў і рускіх&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.e-crimea.info/news/vinovnym-v-stolknoveniyah-na-mitinge-krymskih-tatar-v-simferopole-obyavili-pravyy-sektor |title=Виновным в столкновениях на митинге крымских татар в Симферополе объявили «''Правый сектор''» |access-date=16 жніўня 2015 |archive-date=23 верасня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923221704/http://www.e-crimea.info/news/vinovnym-v-stolknoveniyah-na-mitinge-krymskih-tatar-v-simferopole-obyavili-pravyy-sektor |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

6 сакавіка на прэс-канферэнцыі ў Кіеве Ігар Масійчук заявіў, што «Правы сектар» мае намер, у выпадку адкрытага ўварвання расійскіх войскаў на тэрыторыю Крыма, часткова перанесці сваю дзейнасць у Маскву: «''Мы гатовы ехаць туды і рабіць там рэвалюцыю''». Паводле слоў Масійчука, «Правы сектар» падтрымлівае сувязі з рускімі нацыяналістамі: «''Мы разлічваем, што сфарміруем на тэрыторыі РФ магутную пятую калону і пераможам крывавы рэжым Пуціна на яго ж зямлі''»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://politrada.com/news/material/id/31434 |title=«''Правый сектор''» Дмитрия Яроша готов воевать в Москве Политрада, 06.03.2014 |access-date=16 жніўня 2015 |archive-date=9 сакавіка 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140309040443/http://politrada.com/news/material/id/31434 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

11 сакавіка Вярхоўны Савет АРК забараніў на тэрыторыі рэспублікі дзейнасць ВА «Свабода», «Правага сектара» і нацыяналістычных груповак, якія ўваходзяць у яго склад, члены якіх «''актыўна ўдзельнічалі ў масавых беспарадках у Кіеве''», і даручыў службе бяспекі АРК «''праводзіць неабходную працу па выяўленні і прыцягненні да крымінальнай адказнасці вінаватых у распальванні міжнацыянальнай варожасці і закліках да гвалту''»&lt;ref&gt;[http://crimea.gov.ru/act/11742 Решение Верховного Совета АРК от 11 марта 2014 № 1740-6/14 «О противодействии распространению экстремизма в Автономной Республике Крым»]&lt;/ref&gt;.

14 сакавіка сябра палітрады «Правага сектара» [[Алег Аднарожанка]] заявіў, што прадстаўнікі «Правага сектара» знаходзяцца ва ўсіх блакіраваных украінскіх вайсковых часцях у Крыме&lt;ref&gt;[http://vesti.ua/strana/42477-pravyj-sektor-soobwil-o-prisutstvii-svoih-bojcov-v-voennyh-chastjah-kryma «Правый сектор» сообщил о присутствии своих бойцов в военных частях Крыма. Вести, 14.03.2014]&lt;/ref&gt;.

=== Крымскі «Беркут» ===
{{асноўны артыкул|Беркут, спецпадраздзяленне}}
[[Файл:Riot police by the building of the Cabinet of Ministers.jpg|thumb|Атрад «Беркута» на падыходах да будынка [[Кабінет міністраў Украіны|кабінета міністраў Украіны]]. Кіеў, 24 лістапада 2013 года.]]
[[Файл:Berkut mans a checkpoint at the entrance to the Crimea Peninsular, March 10, 2014.jpg|thumb|Байцы «Беркута» на блакпосце на ўездзе ў Крым. 10 сакавіка 2014 года.]]

Крымскі «[[Беркут (спецпадраздзяленне)|Беркут]]» у складзе 150 байцоў прымаў актыўны ўдзел у сілавым супрацьстаянні ў Кіеве падчас Еўрамайдана. У ходзе беспарадкаў 32 байцы атрымалі раненні і адзін загінуў&lt;ref&gt;[http://ria.ru/world/20140307/998646056.html Более 30 бойцов крымского подразделения «Беркута» были ранены в Киеве]&lt;/ref&gt;. Пасля таго як спецпадраздзяленні міліцыі і ўнутраныя войскі 22 лютага выйшлі з Кіева, 110 байцоў «Беркута» у поўным рыштунку прыбылі ў Севастопаль і Сімферопаль, дзе іх сустракалі як герояў і дзякавалі за забітых «майданаўцаў»&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=1311541 Севастополь встретил бойцов «Беркута» как героев]&lt;/ref&gt;. Пасля стварэння ў Вярхоўнай Радзе новай кааліцыі парламенцкай большасці пад в. а. кіраўніка [[Міністэрства ўнутраных спраў Украіны|МУС Украіны]] [[Арсен Барысавіч Авакаў|Арсен Авакаў]] у ноч на 26 лютага прыняў рашэнне расфарміраваць спецпадраздзяленне міліцыі «Беркут»&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.novayagazeta.ru/news/319327.html|title=Глава МВД Украины расформировал «Беркут»|date=2014-02-26|publisher=// Новая газета|access-date=2015-01-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20150122213145/http://www.novayagazeta.ru/news/319327.html|archive-date=22 студзеня 2015|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Аднак, як паведаміў дэпутат Вярхоўнай Рады Украіны, у мінулым начальнік крымскага МУС {{нп3|Генадзь Генадзевіч Маскаль|Генадзь Маскаль|ru|Москаль, Геннадий Геннадиевич}}, супрацоўнікі крымскага «Беркута» адмовіліся падпарадкавацца гэтаму загаду. 26 лютага ў Севастопалі&lt;ref name=&quot;SevBer&quot;&gt;[http://cit.ua/article/35938/ В Севастополе создано муниципальное подразделение милиции «Беркут»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150122221954/http://cit.ua/article/35938/ |date=22 студзеня 2015 }}&lt;/ref&gt;, а [[28 лютага]] і ў АР Крым&lt;ref name=&quot;BBCBer&quot;&gt;[http://www.bbc.co.uk/russian/rolling_news/2014/03/140301_rn_berkut_crimea «Беркут» будет охранять общественный порядок в Крыму] // Русская служба Би-Би-Си, 01.03.2014&lt;/ref&gt; было абвешчана пра стварэнне спецпадраздзяленняў аховы грамадскага парадку «Беркут», якія падпарадкоўваліся выключна ўладам адпаведна Севастопаля і АР Крым. Да 27 лютага невядомыя ўзброеныя людзі без знакаў адрознення, пры ўдзеле «беркутаўцаў», усталявалі ўзброеныя блакпосты на мяжы з [[Херсонская вобласць|Херсонскай вобласцю]], перакрыўшы дарогі, якія вядуць у Крым з кантынентальнай Украіны — на [[Перакопскі перашыек|Перакопскім перашыйку]] і [[Паўвостраў Чангар|Чангарскім паўвостраве]]&lt;ref name=&quot;нв&quot;&gt;{{cite web|url=http://vizit.ks.ua/news/post_chongar_kontroliruet_krymskij_berkut_podchinennyj_janukovichu/2014-02-27-3148|title=Пост «Чонгар» контролирует крымский «Беркут» подчинённый Януковичу (видео)|publisher=// «Новый Визит» (Геническ), 27.02.2014|access-date=2014-03-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20140314131955/http://vizit.ks.ua/news/post_chongar_kontroliruet_krymskij_berkut_podchinennyj_janukovichu/2014-02-27-3148|archive-date=14 сакавіка 2014|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://investigator.org.ua/news/120140/|title= На Чонгаре кроме крымского «Беркута» — два «Урала» с российскими военными номерами|date=2014-02-27 |publisher=// «Центр журналистских расследований»|access-date=2014-03-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;armyansk&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[http://www.interfax.ru/world/361687 Крымский «Беркут» находится на Перекопском перешейке] // Интерфакс, 27.02.2014&lt;br /&gt;[http://www.rosbalt.ru/video/2014/02/28/1238832.html Въезд в Крым перекрыли блокпостами] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924143317/http://www.rosbalt.ru/video/2014/02/28/1238832.html |date=24 верасня 2015 }} // Росбалт, 28.02.2014&lt;/ref&gt;. Паводле інфармацыі дэпутата, байцы «Беркута» былі датычныя і да захопу будынкаў парламента і ўрада Крыма ў Сімферопалі 27 лютага&lt;ref name=&quot;mosk-all&quot;&gt;{{cite web|url=http://lb.ua/news/2014/02/27/257420_zahvatu_krimskogo_parlamenta.html|title=К захвату крымского парламента и здания правительства причастен «Беркут», - Москаль|date=2014-02-27|publisher=// Левый берег]|access-date=2015-01-22}}&lt;/ref&gt;.
	
[[Аляксей Міхайлавіч Чалы|Аляксей Чалы]], кіраўнік севастопальскага гарадскога кіравання — створанага 24 лютага новага органа выканаўчай улады Севастопаля, — запрасіў байцоў расфарміраванага спецпадраздзялення ў Севастопаль. Паводле яго заявы, байцы «Беркута» могуць стаць асновай створаных атрадаў самаабароны, а ў будучыні і муніцыпальнай міліцыі&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://zn.ua/UKRAINE/boycov-rasformirovannogo-berkuta-pozvali-v-sevastopol-139772_.html|title=Бойцов расформированного «Беркута» позвали в Севастополь|date=2014-02-26|publisher=// Зеркало недели|access-date=2014-02-28}}&lt;/ref&gt;.
	
1 сакавіка Генконсульства РФ у Сімферопалі распачала выдачу расійскіх пашпартоў былым супрацоўнікам спецназа «Беркут». У першы дзень іх выдачы, пашпарты Расіі з рук генеральнага консула Вячаслава Святлічнага атрымалі дзевяць байцоў падраздзяленняў «Беркут», а падача зваротаў на іх выдачу працягвалася&lt;ref&gt;[http://www.pravda.com.ua/news/2014/03/1/7016781/?attempt=1 Російські паспорти отримали вже дев’ятеро «Беркутів»]&lt;/ref&gt;.
	
20 сакавіка, пасля [[Анексія Крыма Расіяй|анексіі Крыму Расіяй]], крымскі «Беркут» вярнуўся ў пастаянныя месцы сваёй дыслакацыі&lt;ref&gt;[http://new-sebastopol.com/news/novosti_sevastopolya/V_Sevastopole_vstretili_boytsov_Berkuta_stoyavshih_na_blokpostah_na_vezde_v_Krim В Севастополе встретили бойцов «Беркута», стоявших на блокпостах на въезде в Крым | газета Новый Севастополь]&lt;/ref&gt;.

=== УС Украіны ===

Паводле дадзеных прызначанага Вярхоўнай Радай на пасаду в. а. міністра абароны Украіны Ігара Ценюха, у Крыме і Севастопалі знаходзіліся 18,8 тыс. украінскіх вайскоўцаў, з іх прадстаўнікоў ваенна-марскіх сіл — 11,9 тыс., паветраных сіл — 2,9 тыс.&lt;ref name=&quot;IT-26-3&quot; /&gt;, астатніх вайсковых частак — 4 тыс.&lt;ref name=&quot;Ширяев&quot; /&gt;.

Украінскія воінскія часткі і штабы на тэрыторыі Крыму з пачатку сакавіка былі заблакаваны невядомымі ўзброенымі людзьмі без знакаў адрознення (т.зв. «[[ветлівыя людзі]]»), устрымліваліся ад якіх-небудзь дзеянняў і захоўвалі нейтралітэт да таго часу, пакуль Крым не быў цалкам анексаваны Расіяй і вайскоўцы былі пастаўлены перад выбарам — эвакуіравацца і працягваць службу ва Украіне або прыняць расійскую прысягу.

2 сакавіка Сяргей Аксёнаў паведаміў пра падпісанне загаду па прызначэнні камандуючым ВМС АРК контр-адмірала Дзяніса Бяразоўскага&lt;ref&gt;[http://www.interfax-russia.ru/main.asp?id=477582 Созданы Военно-Морские Силы Крыма] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924051534/http://www.interfax-russia.ru/main.asp?id=477582 |date=24 верасня 2015 }} // Интерфакс-Россия, 02.03.2014&lt;/ref&gt;, які напярэдадні (1 сакавіка) быў прызначаны новымі ўкраінскімі ўладамі камандуючым ВМС Украіны, а ўжо 2 сакавіка быў зняты з пасады новым міністрам абароны Ігарам Ценюхам «''за няздольнасць арганізаваць кіраванне войскамі ў экстрэмальных умовах''»&lt;ref&gt;[http://www.kmu.gov.ua/control/ru/publish/article?art_id=247067595&amp;cat_id=244843950 Офицеры штаба Командования ВМС ВСУ подтвердили верность Присяге и заставили радикалов покинуть территорию штаба]&lt;/ref&gt; — за аддадзены загад украінскім ваенным часткам у Крыме не аказваць супраціўлення расійскім войскам і скласці зброю ў выпадку блакавання воінскіх частак і ваенных гарадкоў. У гэты ж дзень Бяразоўскі прысягнуў на вернасць народу Крыма&lt;ref name=&quot;rbc00&quot;&gt;[http://top.rbc.ru/politics/24/03/2014/913097.shtml Экс-главе ВМС Украины нашли место в руководстве Черноморского флота. РБК, 24.03.2014]&lt;/ref&gt;. Заява Аксёнава і прысяга Бяразоўскага былі зробленыя ў Севастопалі паводле вынікаў праведзенай трохбаковай сустрэчы з удзелам камандуючага Чарнаморскім флотам Расіі віцэ-адмірала Аляксандра Вітко, Бяразоўскага і Аксёнава. Пасля сустрэчы Сяргей Аксёнаў выдаў указ пра падпарадкаванне сабе, як Вярхоўнаму галоўнакамандуючаму Крыма, усіх воінскіх фарміраванняў Узброеных сіл Украіны, дыслакаваных на тэрыторыі АРК і горада Севастопаля&lt;ref name=&quot;oath&quot;&gt;[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1015853 Назначенный властями Киева командующий ВМС Украины принёс присягу на верность народу Крыма. ИТАР-ТАСС, 02.03.2014]&lt;/ref&gt;.

Ні новы камандуючы ВМС Украіны контр-адмірал {{нп3|Сяргей Анатольевіч Гайдук|Сяргей Гайдук|ru|Гайдук, Сергей Анатольевич}}, прызначаны замест Бяразоўскага, ні афіцэры штаба ВМС Украіны не прынялі прапанову Бяразоўскага перайсці на бок новага крымскага ўрада&lt;ref&gt;[http://interfax.com.ua/news/general/193957.html Офицеры ВМС не поддались на уговоры экс-командующего Березовского перейти на сторону крымского руководства, заявляют в штабе ВМС] — Интерфакс-Украина, 03.03.2014&lt;/ref&gt;. З 2 сакавіка перад будынкам штаба ВМС быў арганізаваны пастаянна дзеючы пікет «атрадаў крымскай самаабароны»&lt;ref name=&quot;Пикет&quot;&gt;[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1015484 Представители отрядов самообороны Севастополя собрались на бессрочный пикет у штаба ВМС]&lt;/ref&gt;. [[6 сакавіка]] Сяргей Гайдук заявіў, што ўкраінскія вайскоўцы з усіх сіл імкнуцца не дапусціць кровапраліцця і ахвяр сярод мірнага насельніцтва&lt;ref name=&quot;AC-3-6&quot;&gt;[http://podrobnosti.ua/962910-komandujuschij-vms-obratilsja-k-ukrainskim-i-rossijskim-morjakam.html Командующий ВМС обратился к украинским и российским морякам]&lt;/ref&gt;. 16 сакавіка, у дзень агульнакрымскага рэферэндума, Сяргей Гайдук у адкрытым звароце да севастопальцаў і крымчан заявіў, што камандаванне ВМСУ, кіраўнікі ВС РФ і крымскіх органаў улады праз дыялог знайшлі фармат, які дазволіў пазбегнуць узброеных сутыкненняў і чалавечых ахвяр. У сувязі з гэтым, ён заклікаў да разважлівасці кіраўнікоў органаў улады і атрадаў самаабароны&lt;ref name=&quot;news.allcrimea.net&quot;&gt;[http://www.pravda.com.ua/rus/news/2014/03/16/7018986/ Гайдук: Уберегите Крым от крови братоубийства]&lt;/ref&gt;.

Групе караблёў Дзяржпагранслужбы Украіны атрымалася сысці з Балаклавы ў Адэсу, а карабельны склад ВМСУ быў з пачаткам аперацыі заблякаваны расійскімі плаўсродкамі ў трох бухтах Крыму: Стралецкай (тут базіраваліся ўкраінскія караблі «Славуціч» і «Цярнопаль», а таксама падраздзяленне спецыяльных марскіх аперацый&lt;ref&gt;[http://comments.ua/politics/455444-voennie-chasti-vms-krimu-ostalis.html Все военные части ВМС в Крыму остались верны Украине] — Комментарии, 04/03/2014&lt;/ref&gt;) і Паўночнай бухтах Севастопаля і на базе возера Данузлаў&lt;ref name=&quot;Ширяев&quot; /&gt;.

Контр-адмірал Сяргей Гайдук заставаўся ў Сімферопалі да 19 сакавіка, калі яго «''ўзялі ў палон''» «байцы самаабароны Крыма», якія захапілі штурмам штаб ВМСУ. На наступны дзень ён быў вызвалены пасля адпаведнага звароту расійскага міністра абароны [[Сяргей Кужугетавіч Шайгу|Сяргея Шайгу]] і перададзены ўкраінскім ваенным на мяжы Крыма і Херсонскай вобласці Украіны&lt;ref name=&quot;rbc00&quot; /&gt;.

24 сакавіка Савет нацыянальнай бяспекі і абароны Украіны даручыў кабінету міністраў правесці перадыслакацыю ўкраінскіх вайскоўцаў у Крыме&lt;ref name=&quot;Redisl&quot;&gt;[http://top.rbc.ru/politics/24/03/2014/913068.shtml Украинские военные оставляют Крым. РБК, 24.03.2014]&lt;/ref&gt;. Міністр абароны Расіі Сяргей Шайгу распарадзіўся даць усім украінскім вайскоўцам магчымасць пакінуць Крым&lt;ref&gt;[http://top.rbc.ru/incidents/24/03/2014/913120.shtml СМИ: Командование украинских морпехов в Феодосии готовило диверсию. РБК, 24.03.2014]&lt;/ref&gt;. Больш за 15 тыс. вайскоўцаў украінскіх частак, падраздзяленняў і ўстаноў, раней дыслакаваліся на тэрыторыі Крыма, выказалі жаданне працягнуць ваенную службу ў сілавых структурах Расіі&lt;ref name=&quot;IT-26-3&quot; /&gt;.

26 сакавіка начальнік Генштаба [[Узброеныя сілы Расійскай Федэрацыі|Узброеных сіл Расіі]] [[Валерый Васільевіч Герасімаў|Валерый Герасімаў]] паведаміў журналістам, што расійскія сцягі падняты ва ўсіх 193 воінскіх падраздзяленнях і ўстановах УС Украіны, дыслакаваных на тэрыторыі Крыма, а «''ўсе вайскоўцы, якія выказалі жаданне працягнуць службу ва ўкраінскіх Узброеных сілах, здаўшы зброю пад ахову, знаходзяцца па-за воінскімі часткамі і рыхтуюцца да арганізаванага выезду з асабістымі рэчамі ва Украіну''». Паводле слоў Герасімава, у адпаведнасці з дамоўленасцю міністэрстваў абароны Расіі і Украіны, украінскія вайскоўцы і члены іх сем’яў «''будуць вывозіцца чыгуначным транспартам''»&lt;ref&gt;[http://top.rbc.ru/politics/26/03/2014/913554.shtml Во всех воинских частях Крыма подняты российские флаги. РБК, 26.03.2014]&lt;/ref&gt;. Расійскія і андрэеўскія сцягі былі ўзняты на ўсіх караблях ВМС Украіны да вечара 22 сакавіка. Апошнім караблём, які перайшоў пад кантроль расійскіх вайскоўцаў, стаў ваенны карабель кіравання «Славуціч»&lt;ref&gt;[http://sevastopolnews.info/2014/03/lenta/sobytiya/069217313/ Все корабли ВМС Украины в Севастополе подняли российские флаги. Sevastopol news, 23.03.2014] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170524023935/http://sevastopolnews.info/2014/03/lenta/sobytiya/069217313/ |date=24 мая 2017 }}&lt;/ref&gt;. Як паведаміла прэс-служба Міністэрства абароны Украіны, па стане на 10 красавіка на мацерыковую частку Украіны з Крыма прыбылі 923 афіцэры, 103 курсанты, 1374 сяржанты і салдаты-кантрактнікі і 307 членаў іх сем’яў&lt;ref&gt;[http://www.mil.gov.ua/news/2014/04/10/z-timchasovo-okupovanoi-teritorii-ar-krim-do-materikovoi-chastini-ukraini-pribuli-2-716-vijskovosluzhbovcziv-ta-chleniv-ih-simej/ З тимчасово окупованої території АР Крим до материкової частини України прибули 2 716 військовослужбовців та членів їх сімей]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://top.rbc.ru/politics/22/03/2014/912860.shtml Минобороны России: Из Крыма эвакуируются 2 тыс. украинских военных. РБК, 22.03.2014]&lt;/ref&gt;

8 красавіка стала вядома пра дасягненне прынцыповай дамоўленасці паміж Расіяй і Украінай вывесці ўсе украінскія караблі і самалёты з Крыма&lt;ref&gt;[http://podrobnosti.ua/power/2014/04/08/969605.html Россия разрешила вывести из Крыма украинские корабли и самолёты. Podrobnosti.ua, 08.04.2014]&lt;/ref&gt;. Усяго ВМС Украіны планавалі вярнуць каля 70 баявых караблёў і судоў&lt;ref&gt;[http://tass.ru/politika/1114345 Россия начала передачу Украине боевых кораблей украинских ВМС. ИТАР-ТАСС, 11.04.2014]&lt;/ref&gt;. 5 ліпеня 2014 года Расія прыпыніла перадачу ваеннай тэхнікі з Крыма Украіне, спасылаючыся на [[Вайна на ўсходзе Украіны|дзеянні ўкраінскіх сілавікоў на ўсходзе Украіны]]&lt;ref&gt;Александр Саможнев [http://www.rg.ru/2014/07/05/peredacha-site-anons.html Россия приостановила передачу Украине военной техники из Крыма] // Российская газета, 05.07.2014&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.mid.ru/brp_4.nsf/newsline/388D440BD20F44B444257D0C003207DC О приостановлении мероприятий по передаче вооружения, военной техники и материальных средств вооружённых сил Украины] // МИД России, 05.07.2014&lt;/ref&gt;. Па стане на чэрвень 2015 года, у Крыму ўсё яшчэ заставаліся 35 украінскіх караблёў, катэраў і судоў забеспячэння, у тым ліку карветы «Цярнопаль», «Луцк», «Хмяльніцкі», ракетны карвет «Прыдняпроўе», карабель кіравання «Славуціч», марскія тральшчыкі «Чарнігаў» і «Чаркасы», вялікі дэсантны карабель «Канстанцін Альшанскі», падводная лодка «Запарожжа». Таксама на тэрыторыі Крыму засталіся самалёт БЕ-12 і верталёт Мі-9&lt;ref&gt;[http://investigator.org.ua/news/157415/ В Крыму «зависли» украинские корабли | Центр журналистских расследований]&lt;/ref&gt;.

=== УС Расіі ===

[[Файл:Direct Line with Vladimir Putin (2014-04-17) 13.jpeg|міні|{{нп3|Прамая лінія з Уладзімірам Пуціным|Прамая лінія з Уладзімірам Пуціным|ru|Прямая линия с Владимиром Путиным}}, 17 красавіка 2014 года.]]

На канец лютага 2014 года расійскія войскі дыслакаваліся на тэрыторыі Крымскага паўвострава ў адпаведнасці з расійска-ўкраінскімі дамовамі па Чарнаморскім флоце ад 28 мая 1997 года, дзеянне якіх было [[Харкаўскія пагадненні|падоўжанае ў 2010 годзе]].

Паводле «Пагадненняў пра статус і ўмовы знаходжання Чарнаморскага флоту Расійскай Федэрацыі на тэрыторыі Украіны», да Расіі на правах 20-гадовай арэнды перайшлі: галоўная бухта горада — {{нп3|Севастопальская бухта|Севастопальская|ru|Севастопольская бухта}} з прычаламі для стаянкі больш чым 30 баявых караблёў, бухта Каранцінная з брыгадай ракетных катэраў Чарнаморскага флоту і вадалазным палігонам, Казачая бухта, дзе была размешчана брыгада марской пяхоты, Паўднёвая бухта. У Стралецкай бухце сумесна базіраваліся караблі расійскага і ўкраінскага флатоў. Расія атрымала таксама ў арэнду асноўны арсенал боепрыпасаў, ракетную базу Чарнаморскага флоту, дэсантны палігон і два аэрадромы: {{нп3|Пасёлак Гвардзійськэ|Гвардзейскае|ru|Гвардейское (Симферопольский район)}} пад Сімферопалем і Севастопаль (Кача). Украіна згаджалася на выкарыстанне Чарнаморскім флотам у Крыме, за межамі Севастопаля, расійскіх флоцкіх аб’ектаў: ​​31-га выпрабавальнага цэнтра ў [[Феадосія|Феадосіі]], пунктаў ВЧ-сувязі ў [[Ялта|Ялце]] і [[Судак (горад)|Судаку]] і крымскага ваеннага санаторыя. Згодна з дамоўленасцямі Расія магла мець ва Украіне не больш за 25 тысяч чалавек асабістага складу, 24 артылерыйскія сістэмы калібра больш за 100 мм, 132 бронемашыны, 22 баявыя самалёты марской авіяцыі наземнага базіравання, а колькасць расійскіх караблёў і судоў не павінна была перавышаць 388 адзінак. На аэрадромах у Гвардзейскім і Севастопалі (Качы) можна было размяшчаць 161 лятальны апарат&lt;ref&gt;[http://www.aif.ru/dontknows/infographics/sostav_chernomorskogo_flota_vmf_rossii_infografika Состав Черноморского флота ВМФ России. Инфографика]&lt;/ref&gt;. Расійскі бок абавязаўся не мець [[Ядзерная зброя|ядзернай зброі]] ў складзе Чарнаморскага флоту РФ на тэрыторыі Украіны&lt;ref&gt;[http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/643_076 Угода між Україною і Російською Федерацією про статус та умови перебування Чорноморського флоту Російської Федерації на території України]&lt;/ref&gt;.

Паводле расійскіх дадзеных, на пачатак сакавіка 2014 года кантынгент расійскіх войскаў на тэрыторыі Украіны складаў каля 16 тысяч чалавек&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://russian.rt.com/article/23769|title=Зарубежные СМИ готовы на всё, чтобы исказить позицию России по ситуации на Украине|date=6 марта 2014|publisher=[[Russia Today]]|access-date=2014-03-11}}&lt;/ref&gt;. Украіна не дэнансавала пагадненне з Расіяй, а перавышэння гранічнай колькасці расійскіх войскаў, якая вызначаецца гэтым дакументам, зафіксавана не было, што дазволіла расійскаму кіраўніцтву адпрэчваць абвінавачванні ў «акупацыі» Крыма&lt;ref name=&quot;Ширяев&quot; /&gt;.

Нягледзячы на ​​прынятае 1 сакавіка рашэнне Савета Федэрацыі пра выкарыстанне расійскіх войскаў ва Украіне, расійскае кіраўніцтва аж да сярэдзіны красавіка не прызнавала&lt;ref name=&quot;conf-4-3&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[http://www.interfax-russia.ru/South/special.asp?sec=1724&amp;id=478648 В Крыму нет российских войск, заявил Шойгу]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.newtimes.ru/articles/detail/79932 Откуда ружьишки?]&lt;/ref&gt;, што Узброеныя сілы РФ сапраўды датычныя да падзей па блакаванні і захопу стратэгічных аб’ектаў, украінскіх воінскіх частак і штабоў, распачатым яшчэ ў ноч з 26 на 27 лютага з захопу будынкаў парламента і ўрада Крыма ў Сімферопалі. Факт ваеннага ўмяшання быў прызнаны толькі пасля далучэння Крыма да Расіі&lt;ref name=&quot;V-24-10&quot;&gt;{{cite web|url=http://kremlin.ru/transcripts/46860|title=Заседание Международного дискуссионного клуба «''Валдай''»|date=2014-10-24|publisher=Kremlin.ru|access-date=2014-10-24|archive-url=https://archive.today/20141024201857/http://kremlin.ru/transcripts/46860|archive-date=24 кастрычніка 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.kremlin.ru/news/20796 |title= «''Прямая линия с Владимиром Путиным''» |date= 2014-04-17 |publisher= // kremlin.ru |access-date=2014-04-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://kremlin.ru/transcripts/47029|title=Интервью немецкому телеканалу ARD|date=2014-11-17|publisher=Kremlin.ru|access-date=2014-11-17}}&lt;/ref&gt;.

19 красавіка Уладзімір Пуцін заявіў, што расійскія вайскоўцы, якія забяспечвалі бяспеку пры правядзенні рэферэндуму ў Крыме, атрымаюць дзяржузнагароды, але іх імёны пакуль не будуць агалошвацца&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/russian/rolling_news/2014/04/140419_rn_putin_crimea_awards.shtml Путин наградит военных за проведение референдума в Крыму]&lt;/ref&gt;. Таксама, як пазней было паведамлена {{нп3|Новая газета, Расія|«''Новай газетай''»|ru|Новая газета}}, яшчэ 25—31 сакавіка дзяржаўныя ўзнагароды Расіі, [[Медаль «За вяртанне Крыма»|ведамасныя медалі Міністэрства абароны РФ «За вяртанне Крыму»]] і ганаровыя граматы за дзеянні ў Крыме атрымаў і цэлы шэраг грамадзянскіх асоб&lt;ref name=&quot;ng-h&quot;&gt;{{Cite web |title=С. Канев. Герои под грифом «''Секретно''» |url=http://www.novayagazeta.ru/inquests/64030.html |access-date=17 жніўня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150821040643/http://www.novayagazeta.ru/inquests/64030.html |archive-date=21 жніўня 2015 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

=== Грамадскія арганізацыі Расіі ===

Дзеянні расійскага кіраўніцтва ў Крыме пад лозунгам «абароны суайчыннікаў» атрымалі шырокую падтрымку ад насельніцтва і розных грамадскіх арганізацый Расіі. У расійскіх СМІ з першых дзён сакавіка паведамлялі пра шматтысячныя мітынгі «''у падтрымку Крыму''» практычна ва ўсіх рэгіёнах Расіі, у якіх удзельнічалі арганізацыі Агульнарасійскага народнага фронту, прафсаюзы, усе парламенцкія партыі, патрыятычныя рухі і разнастайныя грамадскія арганізацыі. Паўсюдна быў арганізаваны збор гуманітарнай дапамогі — медыкаментаў, намётаў, прадуктаў і інш&lt;ref name=&quot;RBCkub&quot; /&gt;.

У Крым «''для абароны крымскіх рускіх ад прыгнёту''»&lt;ref&gt;[http://ru.tsn.ua/svit/na-kubani-mediki-i-kazaki-gotovyatsya-ehat-v-ukrainu-a-gazety-prizyvayut-brat-v-ruki-oruzhie-354102.html На Кубани медики и казаки готовятся ехать в Украину, а газеты призывают брать в руки оружие] — ТСН, 12 марта 2014&lt;/ref&gt; адправіліся рэестравыя [[Кубанскія казакі|казакі]] расійскага Кубанскага казацкага войска на чале з атаманам Мікалаем Далудай&lt;ref name=&quot;kuban&quot;&gt;[http://www.kuban.aif.ru/politic/1116883 «Своих не бросаем!»: регионы России готовы принять беженцев из Украины] — АиФ, 03/03/2014&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных расійскіх СМІ, іх колькасць дасягала некалькіх соцень&lt;ref&gt;[http://top.rbc.ru/viewpoint/14/03/2014/911290.shtml Краснодарский казак о «''Беркуте''», зайцах и особенностях «''полевого''» Крыма] — РБК, 14 марта 2014 г.&lt;/ref&gt;, пры гэтым у Крыме «''невядомыя ўзброеныя людзі''» ўзброілі іх агнястрэльнай зброяй&lt;ref name=&quot;RBCkub&quot;&gt;[http://top.rbc.ru/politics/16/03/2014/911344.shtml «''Крымская весна''» в России: шаги к воссоединению] — РБК, 16 марта 2014 г&lt;/ref&gt;.

Таксама ў Крым выязджалі актывісты усерасійскай палітычнай партыі «[[Родзіна (партыя, Расія)|Радзіма]]», якія прынялі тут удзел у фарміраванні «атрадаў самаабароны» і арганізавалі юрыдычныя прыёмныя для аказання дапамогі ўсім жадаючым у атрыманні расійскага грамадзянства&lt;ref name=&quot;RBCkub&quot; /&gt;.

Украінскія СМІ паведамлялі, што на баку крымскіх ўладаў прынялі ўдзел актывісты расійскай партыі {{нп3|Іншая Расія, партыя|«Іншая Расія»|ru|Другая Россия (партия)}} Эдуарда Лімонава. Сама партыя афіцыйна заявіла набор добраахвотнікаў для паездкі ў Крым&lt;ref name=&quot;OR&quot;&gt;[http://www.pravda.com.ua/news/2014/03/7/7017991/ У Донецьку й Криму сепаратизм розпалюють російські націоналісти й неонацисти?] — Українська правда, 07 березня 2014&lt;/ref&gt;.

== Крымская аперацыя ==
Украінскія эксперты і чыноўнікі сцвярджалі, што Масква на працягу многіх гадоў таемна рыхтавала план па анексіі Крымскага паўвострава, які і быў рэалізаваны ў самы цяжкі момант для Украіны, калі адбылося крывавае супрацьстаянне на Еўрамайдане&lt;ref name=&quot;готовилась к аннексии&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.bbc.com/ukrainian/features-russian-39025386|title=Как Россия готовилась к аннексии Крыма|date=2017-02-20|publisher=[[Украінская служба BBC]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230518130721/https://www.bbc.com/ukrainian/features-russian-39025386|archive-date=2023-05-18|access-date=2023-05-18|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Самай ранняй датай пачатку ўварвання называецца 20 лютага 2014 года&lt;ref name=&quot;UKRatUN&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=S/PV.7683&amp;Lang=R|title=7683-е заседание СБ ООН Четверг, 28 апреля 2016 года, 15 ч. 00 м. Нью-Йорк|archive-url=https://web.archive.org/web/20220513175851/https://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=S/PV.7683&amp;Lang=R|archive-date=2022-05-13|access-date=2022-07-28|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, пазначанае на расійскім медалі «За вяртанне Крыма». 20 лютага і расійскія, і ўкраінскія падраздзяленні былі прыведзены ў стан гатоўнасці. 22 і 23 лютага батальёны спецназу і ПДВ выйшлі са сваіх месцаў дыслакацыі, іншыя былі перакінутыя бліжэй да Керчанскага праліва&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Артыкул|спасылка=https://www.rand.org/pubs/research_reports/RR1498.html|аўтар=Michael Kofman, Katya Migacheva, Brian Nichiporuk, Andrew Radin, Olesya Tkacheva|загаловак=Lessons from Russia's Operations in Crimea and Eastern Ukraine|год=2017-05-09|мова=en|выдавецтва=RAND Corporation|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220608054100/https://www.rand.org/pubs/research_reports/RR1498.html|archivedate=2022-06-08}}&lt;/ref&gt;. Пуцін у апублікаваным у 2015 годзе тэлеінтэрв’ю сцвярджаў, што даручэнне «пачаць працу па вяртанні Крыма ў склад Расіі» аддаў пасля начной нарады 22—23 лютага 2014 г.&lt;ref name=&quot;FMSO&quot;&gt;{{Cite web|url=http://fmso.leavenworth.army.mil/Collaboration/international/McDermott/Brotherhood_McDermott_2015.pdf|title=Brothers Disunited: Russia's Use of Military Power in Ukraine|author=McDermott|work=FMSO|date=|publisher=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151102190004/http://fmso.leavenworth.army.mil/Collaboration/international/McDermott/Brotherhood_McDermott_2015.pdf|archivedate=2015-11-02|ref=McDermott2015}}&lt;/ref&gt;

Як стала вядома ў ноч з 20 на 21 лютага&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://crimea.comments.ua/news/2014/02/21/073039.html |title=Крымские депутаты собираются на срочное заседание — депутат — Крым.comments.ua |access-date=17 жніўня 2015 |archive-date=13 чэрвеня 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180613022359/http://crimea.comments.ua/news/2014/02/21/073039.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, прэзідыум Вярхоўнага савета Крыма спрабуе склікаць 21 лютага пазачарговую сесію парламента для абмеркавання пытання «''Аб грамадска-палітычнай сітуацыі ва Украіне''». Калі ж прыхільнікі Еўрамайдана паспрабавалі раніцай 21 лютага правесці каля будынка парламента акцыю-пікет «''супраць аддзялення Крыма ад Украіны''»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://crimea.comments.ua/news/2014/02/21/082718.html |title=Под стенами парламента АРК собираются протестовать против откола Крыма — Крым.comments.ua |access-date=17 жніўня 2015 |archive-date=16 снежня 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181216062827/http://crimea.comments.ua/news/2014/02/21/082718.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, ім перашкодзілі каля ста маладых людзей, якія назваліся актывістамі «Народна-вызвольнага руху»&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://lenta.ru/news/2014/02/21/fight/|title=У здания крымского парламента произошла потасовка|date=2014-02-21|publisher=Lenta.Ru|lang=ru|access-date=2014-02-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://15minut.org/article/v-krymu-proizoshla-potasovka-napali-na-aktivistov-evromajdan-krym-2014-02-21-11-2014-02-21-11-51-00 Возле крымского парламента произошла потасовка | Новости Крыма за 15 минут] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150630215737/http://15minut.org/article/v-krymu-proizoshla-potasovka-napali-na-aktivistov-evromajdan-krym-2014-02-21-11-2014-02-21-11-51-00 |date=30 чэрвеня 2015 }}&lt;br /&gt;[http://comments.ua/politics/453585-pod-zdaniem-verhovnoy-radi-krima.html Под зданием Верховной Рады Крыма началась бойня (ФОТО) | КОММЕНТАРИИ]&lt;br /&gt;[http://investigator.org.ua/news/118915/ Сторонников Евромайдана милиция увела от Верховной Рады Крыма | Центр журналистских расследований]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.0652.ua/news/480571 В Симферополе на митинги стали приходить с оружием]&lt;/ref&gt;.

За дзень да гэтага ў [[Чаркаская вобласць|Чаркаскай вобласці]] (Корсунь-Шаўчэнкаўскі раён) падвергліся нападу восем аўтобусаў з крымскімі антымайданаўцамі, што вярталіся з Кіева. Іх спынілі групы ўзброеных прыхільнікаў Майдана, пасля чаго чатыры аўтобусы былі спалены, дзясяткі крымчан атрымалі ўдары, пераломы, апёкі і чэрапна-мазгавыя траўмы, людзей падвяргалі зневажанням і здзекаванням&lt;ref&gt;[http://gigamir.net/news/kyiv/regions/pub623223 Крымских «защитников президента» заставляли петь гимн Украины] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150406023318/http://gigamir.net/news/kyiv/regions/pub623223 |date=6 красавіка 2015 }}&lt;/ref&gt;. У шэрагу СМІ было апублікавана зацвярджэнне, што падчас нападу каля трыццаці жыхароў паўвострава з розных раёнаў прапалі без вестак і як мінімум сямёра былі забітыя&lt;ref&gt;[http://vesti.ua/krym/45594-krymchane-rasskzali-o-korsun-shevchenkovskoj-tragedii Крымчане рассказали о Корсунь-Шевченковской трагедии. ВЕСТИ.ua, 02.04.14]&lt;/ref&gt;. Ужо раніцай 21 лютага галоўнае ўпраўленне МУС Украіны ў АР Крым заявіла, што паводле дадзенага выпадку быў зроблены афіцыйны запыт і праведзена «старанная праверка», вынікі якой, як сказана ў паведамленні ГУ МУС, «''сведчаць пра адсутнасць фактаў смерці жыхароў АР Крым на тэрыторыі Корсунь-Шаўчэнкаўскага раёна Чаркаскай вобласці''»&lt;ref&gt;[http://mvs.gov.ua/mvs/control/ark/ru/publish/article/127861 Информация СМИ не соответствует действительности. // ССО ГУМВД Украины в АР Крым, 21.02.2014]&lt;/ref&gt;. Ніякага расследавання непасрэдна пасля інцыдэнту не праводзілася, а па стане на канец ліпеня 2014 года якіх-небудзь звестак пра асобу людзей, пра гібель якіх заяўлялася раней, выяўлена не было&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nahnews.com.ua/70139-koshmar-v-novorossii-nachalsya-s-korsunskogo-pogroma/|title=Кошмар в Новороссии начался с «Корсуньского погрома»|author=Янкелевич Е.|date=2014-07-24|publisher=Харьков. Новостное агентство|access-date=2015-03-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20150317175313/http://nahnews.com.ua/70139-koshmar-v-novorossii-nachalsya-s-korsunskogo-pogroma/|archive-date=17 сакавіка 2015|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

24 лютага Севастопальскі гарсавет прызначыў грамадзяніна Расіі Аляксея Чалага мэрам Севастопаля. Некалькі атрадаў 810-й брыгады марской пяхоты РФ занялі гарадскую плошчу, парушыўшы Пагадненне пра знаходжанне флоту РФ на тэрыторыі Украіны. 25 лютага БДК «Мікалай Фільчанкаў» даставіў 200 вайскоўцаў [[Сілы спецыяльных аперацый Расійскай Федэрацыі|сіл спецыяльных аперацый Расійскай Федэрацыі]], верагодна з камандавання. Магчыма, што «Мікалай Фільчанкаў» пазней перавёз Віктара Януковіча з Крыма ў Расію&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;.

Днём 23 лютага старшыня Савета міністраў АРК {{нп3|Анатоль Уладзіміравіч Магілёў|Анатоль Магілёў|ru|Могилёв, Анатолий Владимирович}} заявіў журналістам на спецыяльна скліканым брыфінгу, што выканаўчыя органы ўлады АРК маюць намер выконваць рашэнні Вярхоўнай Рады Украіны, прынятыя пасля зрушэння Віктара Януковіча, а яе сілавыя структуры будуць падпарадкаваныя новым кіраўнікам адпаведных ведамстваў Украіны&lt;ref&gt;[http://www.kommersant.ru/doc/2415095 Власти Крыма будут выполнять решения Верховной рады] // Коммерсантъ, 23.02.2014&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://investigator.org.ua/news/119281/ Могилёв будет выполнять решения Верховной Рады Украины] // Центр журналистских расследований, 23.02.2014&lt;/ref&gt;.

24 лютага кіраўнік Севастопальскай гарадской адміністрацыі {{нп3|Уладзімір Рыгоравіч Яцуба|Уладзімір Яцуба|ru|Яцуба, Владимир Григорьевич}} абвясціў пра сваю адстаўку&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.sev.gov.ua/presscenter/newsregion/:article82599/|title=Новости региона|date=2014-02-24|publisher=Пресс-служба Севастопольской городской государственной администрации|access-date=2014-11-14|archive-url=https://archive.today/20140225235236/http://www.sev.gov.ua/presscenter/newsregion/:article82599/|archive-date=25 лютага 2014|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Пры гэтым Севастопальская гарадская дзяржаўная адміністрацыя (СГГА) выступіла са зваротам, назваўшы «''спробу шэрагу радыкальных арганізацый звярнуцца да майданнай дэмакратыі, абраць нелегітымныя органы ўлады''» незаконнай&lt;ref&gt;{{cite web|title=Администрация Севастополя: главы у нас нет, откуда возьмётся – не знаем|publisher=Slon.ru|date=2014-02-24|url=http://slon.ru/fast/world/sevastopol-ostalsya-bez-mera-1061514.xhtml}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/ukrainian/rolling_news_russian/2014/02/140224_ru_n_sevastopol_statement Севастопольская ГГА: попытки выбрать нелегитимные органы власти — незаконные]&lt;/ref&gt;. Абавязкі старшыні СГГА пасля адстаўкі Яцуба часова выконваў яго намеснік Фёдар Рубанаў.

Каля будынка СГГА адбыўся мітынг, удзельнікі якога запатрабавалі ўзаконіць прызначэнне Аляксея Чалага. Усе ўваходы і выхады ў адміністрацыю былі перакрытыя прысутнымі. Пасля перамоваў з гараджанамі Рубанаў паабяцаў перадаць справы Чаламу&lt;ref&gt;[http://sevnews.info/rus/view-news/Sevastopolcy-chut-ne-razgromili-administraciyu-no-vse-zhe-dobilis-obeshaniya-peredat-vse-dela-Alekseyu-CHalomu/13540 Севастопольцы чуть не разгромили администрацию, но все же добились обещания передать все дела Алексею Чалому] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161017182928/http://sevnews.info/rus/view-news/Sevastopolcy-chut-ne-razgromili-administraciyu-no-vse-zhe-dobilis-obeshaniya-peredat-vse-dela-Alekseyu-CHalomu/13540 |date=17 кастрычніка 2016 }}&lt;/ref&gt;. Падчас перамоваў аб перадачы паўнамоцтваў у будынку адміністрацыі з’явіліся супрацоўнікі СБУ і пракуратуры з ордэрам на арышт Чалага, але прысутныя ля будынка севастопальцы вымусілі сілавікоў парваць ордэр і пакінуць будынак&lt;ref&gt;[http://slon.ru/fast/world/narodnyy-mer-sevastopolya-pristupil-k-rabote-v-krym-prileteli-deputaty-gosdumy-1061796.xhtml «''Народный''» мэр Севастополя приступил к работе]&lt;/ref&gt;. Адначасова Севастопальскі гарадскі савет на пазачарговым пасяджэнні прыняў рашэнне аб стварэнні выканаўчага органа гарсавета — Севастопальскага гарадскога ўпраўлення па забеспячэнні жыццядзейнасці горада. Кіраўніком гарадскога кіравання і старшынёй гарадской каардынацыйнай рады, паўнамоцтвы якога вызначаны не былі, стаў Аляксей Чалы — за гэта прагаласавалі ўсе 49 прысутных дэпутатаў з 75 па спісе. Рашэнне апынулася кампрамісам паміж мясцовай уладай і пратэстоўцамі, якія патрабавалі прызначыць Чалага старшынёй гарвыканкама. Удзельнікі мітынгу вывесілі на абодвух флагштоках побач з адміністрацыяй расійскія сцягі&lt;ref&gt;{{cite web|title=У Севастополі міськрада створила виконком на чолі з громадянином Росії|publisher=Радио Свобода|date=2014-02-25|url=http://www.radiosvoboda.org/content/article/25275993.html|lang=uk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://new-sebastopol.com/news/novosti_sevastopolya/V_Sevastopole_deputati_sozdali_upravlenie_po_obespecheniyu_giznedeyatelnosti_i_pri_nem_koordinatsionniy_sovet В Севастополе депутаты создали управление по обеспечению жизнедеятельности и при нём координационный совет]&lt;/ref&gt;.

24 лютага прэзідыум ВС АРК прыняў «Заяву пра сітуацыю ў краіне», у якой адзначыў, што ў Крыме чакаюць хутчэйшага вырашэння крызісу, «''што падрывае эканамічную бяспеку дзяржавы''». Прызнаўшы важнасць пераходу палітычнага працэсу «''з вуліц і плошчаў у сцены Вярхоўнай Рады Украіны''» прэзідыум заявіў, што «''не менш важна, каб парламентарыі дзейнічалі строга ў рамках існуючага прававога поля, не пераходзячы тую грань, за якой легітымнасць рашэнняў, якія прымаюцца імі, можа быць пастаўлена пад сумнеў''», што, на думку прэзідыума нд АРК, «''пакуль ім удаецца не ў поўнай меры''»&lt;ref&gt;[http://crimea.gov.ru/act/11604 Заявление Президиума ВС АРК от 24 февраля 2014 года № 38-6/14-ПВР]&lt;/ref&gt;.

Позна ўвечары 24 лютага ў Сімферопаль прыбыла група дэпутатаў расійскай Дзярждумы на чале са старшынёй камітэта па справах СНД, еўразійскай інтэграцыі і сувязях з суайчыннікамі [[Леанід Эдуардавіч Слуцкі|Леанідам Слуцкім]]. У Сімферопалі іх сустракалі Сяргей Аксёнаў і Сяргей Цэкаў. Расійскія дэпутаты заявілі, што маюць намер правесці шэраг сустрэч з прадстаўнікамі крымскай улады па палітычнай сітуацыі на паўвостраве. Старшыня крымскага ўрада Анатоль Магілёў негатыўна адрэагаваў на мінулыя перамовы расійскіх і крымскіх дэпутатаў, заявіўшы, што любыя кантакты з замежнымі дыпламатамі і грамадзянамі на афіцыйным узроўні — гэта, паводле дзейснага заканадаўства, прэрагатыва МЗС Украіны&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://crimea.comments.ua/news/2014/02/25/143034.html |title=Ночные встречи депутатов Крыма и России за рамками правового поля — Могилёв — Крым.comments.ua |access-date=17 жніўня 2015 |archive-date=15 красавіка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190415132348/http://crimea.comments.ua/news/2014/02/25/143034.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.ruscrimea.ru/news.php?point=3439 Российские соотечественники Крыма встретились с делегацией депутатов Государственной Думы России] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160802143953/http://www.ruscrimea.ru/news.php?point=3439 |date=2 жніўня 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.ruscrimea.ru/news.php?point=3438 Сергей Цеков: Если дебилы в Киеве полезут в Крым, то пусть сами зададут себе вопрос о действиях России] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170327173033/http://ruscrimea.ru/news.php?point=3438 |date=27 сакавіка 2017 }}&lt;/ref&gt;. Паводле версіі «Цэнтра журналісцкіх расследаванняў», Леанід Слуцкі заявіў сваім суразмоўцам у Крыме, што Дзярждума гатовая падумаць пра далучэнне Крыму да Расіі, і паведаміў пра пачатк выдачы расійскіх пашпартоў па спрошчанай працэдуры&lt;ref name=autogenerated1&gt;{{Cite web |url=http://crimea.comments.ua/news/2014/02/25/144600.html |title=В крымском парламенте грозят убрать Могилёва за два дня — Крым.comments.ua |access-date=16 жніўня 2015 |archive-date=15 красавіка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190415132434/http://crimea.comments.ua/news/2014/02/25/144600.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://crimea.comments.ua/news/2014/02/25/095000.html |title=Россия не готовится массово раздавать паспорта в Крыму — Генконсул РФ — Крым.comments.ua |access-date=17 жніўня 2015 |archive-date=15 красавіка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190415143455/http://crimea.comments.ua/news/2014/02/25/095000.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Як паведаміў карэспандэнт «Цэнтра журналісцкіх расследаванняў», 25 лютага на пасяджэнні Прэзідыума Вярхоўнага Савета Крыма Сяргей Цэкаў падняў пытанне адстаўцы крымскага ўрада на чале з Анатолем Магілёвым у сувязі з тым, што ён выказаў гатоўнасць выконваць указанні Вярхоўнай Рады Украіны, і заявіў, што плануе «''вырашыць пытанне''» на працягу двух дзён&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;. Прэзідыум прыняў рашэнне пра скліканне на наступны дзень пазачарговага пленарнага пасяджэння нд АРК. Га пасяджэнні, у прыватнасці, чакаўся разгляд справаздачы пра дзейнасць крымскага ўрада ў 2013 годзе і пытання грамадска-палітычнай сітуацыі ў АРК&lt;ref&gt;[http://crimea.gov.ru/content/uploads/files/povestki/250214.pdf Повестка дня заседаний Верховной Рады Автономной Республики Крым на внеочередное пленарное заседание восьмой сессии 26 февраля 2014 года]&lt;/ref&gt;. У падрыхтаваным да пасяджэння праекце заявы ВС АРК абвяшчалася падтрымка суверэнітэту і тэрытарыяльнай цэласнасці Украіны, але ў той жа час выяўлялася «''катэгарычная нязгода''» з «''ушчамленнем правоў і свабод крымчан, гарантаваных дзяржавай''» і «''заганнай практыкай''» заканадаўчага зніжэння статусу аўтаноміі, а таксама прапаноўвалася запатрабаваць ад новых уладаў Украіны «''няўхільна выконваць канстытуцыйныя паўнамоцтвы''» АРК, уключаючы ўзгадненне прызначэння і вызвалення кіраўнікоў сілавых структур аўтаноміі&lt;ref&gt;[http://crimea.gov.ru/draft/3490 проект заявления ВР АРК от 26.02.2014 № 1110/30-10]&lt;/ref&gt;.

[[Файл:VOA-Crimea-Simferopol-airport.jpg|thumb|[[Узброеныя Сілы Расійскай Федэрацыі|Расійскія вайскоўцы]] з [[АК-74|АК-74М]] у форме без знакаў адрознення патрулююць {{нп3|Сімферопаль, аэрапорт|сімферопальскі аэрапорт|ru|Симферополь (аэропорт)}} 28 лютага 2014 года.]]

Як пішуць журналісты расійскай «Новай газеты», расійская ваенная аперацыя ў Крыме была праведзена ў перыяд з 26 лютага па 28 сакавіка 2014 года&lt;ref name=&quot;Ширяев&quot; /&gt;.

Ацэньваючы імавернага праціўніка, спецыялісты Мінабароны РФ мелі на ўвазе не толькі патэнцыял украінскіх УС, але і магчымае з’яўленне ў Крыме актывістаў паўвайсковых фарміраванняў. У прыватнасці, мелася аператыўная інфармацыя пра размяшчэнне ў Крыме групы «Правага сектара» і планах арганізацыі дыверсій на аб’ектах Чарнаморскага флоту. Чакаліся таксама акцыі, разлічаныя на прыцягненне ўвагі сусветных СМІ — захоп баявымі групамі закладнікаў і паланенне расійскіх вайскоўцаў. Улічвалася і імавернасць прымянення зброі з боку крымскіх татараў. Апошніх атрымалася нейтралізаваць праз прыцягненне да актыўнага дыялогу бачных прадстаўнікоў мусульманскай абшчыны Расіі&lt;ref name=&quot;Ширяев&quot; /&gt;.

Пачынаючы з 27 лютага на тэрыторыі Крыму разгортваюцца дзеянні шматлікіх узброеных фарміраванняў — з аднаго боку, гэта атрады самаабароны з мясцовых жыхароў, «беркутаўцаў», казакоў і прадстаўнікоў розных расійскіх грамадскіх арганізацый, якія прыбылі ў Крым па ўласнай ініцыятыве для «абароны суайчыннікаў»; з другога боку — групы добра ўзброеных і экіпіяваных людзей у вайсковай форме без знакаў адрознення, якія дзейнічалі аўтаномна, паводле загадаў уласнага кіраўніцтва, і не падпарадкоўваліся мясцовай уладзе. Аж да заканчэння крымскіх падзей гэтыя фарміраванні забяспечвалі кантроль над стратэгічнымі аб’ектамі і мясцовымі органамі ўлады, іх ахову і функцыянаванне, блакавалі ўкраінскія ваенныя аб’екты, воінскія часткі і штабы. Украінскія і заходнія СМІ, украінскія ўлады і кіраўніцтва заходніх дзяржаў з першых жа дзён з упэўненасцю гаварылі пра тое, што дзеянні падраздзяленняў расійскіх войскаў кваліфікуюцца, як агрэсія, ваеннае ўварванне і акупацыя. Расійскія афіцыйныя асобы аж да красавіка 2014 года адмаўляліся гэта прызнаваць публічна.

27 лютага асноўныя падзеі адбываліся ў Сімферопалі&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://news.allcrimea.net/news/2014/2/27/v-simferopole-zahvacheny-administrativnye-zdaniya-obnovlyaetsya-5954/ |title=Переворот в Крыму: хроника четверга |access-date=17 жніўня 2015 |archive-date=29 лістапада 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129031644/http://news.allcrimea.net/news/2014/2/27/v-simferopole-zahvacheny-administrativnye-zdaniya-obnovlyaetsya-5954/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; і на адміністрацыйных межах паміж АР Крым і Херсонскай вобласцю.

Рана раніцай, у 4 гадзіны 20 хвілін па мясцовым часе дзве групы невядомых асоб (па 10—15 чалавек у кожнай) захапілі будынкі Вярхоўнага савета АР Крым і Савета міністраў аўтаноміі&lt;ref&gt;[http://www.gp.gov.ua/ua/news.html?_m=publications&amp;_t=rec&amp;id=134900 Відкрито провадження за фактом захоплення у Криму будівель Верховної Ради та Ради Міністрів] // Генеральная прокуратура Украины, 27.02.2014&lt;/ref&gt;; паводле заявы дэпутата [[Сяргей Уладзіміравіч Куніцын|Сяргея Куніцына]], будынак захапілі каля 120 аўтаматчыкаў&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://interfax.com.ua/news/general/193083.html|title=Здание Совмина и парламента Крыма захватили 120 профессионально подготовленных лиц – нардеп Куницын|date=2014-02-27|publisher=Интерфакс-Украина|access-date=2014-02-28}}&lt;/ref&gt;; паводле дадзеных інтэрнэт-выдання Лента.ру, нападнікі былі ў поўнай баявой экіпіроўцы, але без знакаў адрознення&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/articles/2014/03/02/simferopol/ «''Крым почему-то стал русской землей''»]&lt;/ref&gt;. Над будынкамі былі паднятыя расійскія сцягі, а каля ўваходу з’явіліся барыкады. На думку ўкраінскага дэпутата, у мінулым намесніка міністра МУС Украіны і начальніка Галоўнага ўпраўлення МУС у Крыме [[Генадзь Генадзевіч Маскаль|Генадзя Маскаля]]&lt;ref name=&quot;mosk-all&quot;/&gt;, будынка Вярхоўнага Савета і Савета міністраў Крыму былі занятыя байцамі «''Беркута''» з Крыма і іншых рэгіёнаў, пазней фактычна гэта ж выказаў намеснік старшыні вярхоўнага савета АР Крым Сяргей Цэкаў&lt;ref name=&quot;цеков&quot; /&gt;. Паводле дапушчэнняў, якія выказваліся непасрэдна па слядах падзей, у захопе будынкаў Вярхоўнага Савета і Савета міністраў Крыму ўдзельнічаў ваенны спецназ з Севастопаляя&lt;ref name=&quot;marc&quot;&gt;{{cite web|url=http://news.liga.net/interview/politics/990660-marchuk_sovmin_i_parlament_kryma_zakhvatil_spetsnaz_iz_sevastopolya.htm|title=Марчук: Совмин и парламент Крыма захватил спецназ из Севастополя|date=2014-02-27|publisher=// Лига.Новости|access-date=2015-02-19}}&lt;/ref&gt;, былыя вайскоўцы, якія праходзілі службу ў спецпадраздзяленнях&lt;ref&gt;[http://sobesednik.ru/politika/20140302-maksim-shevchenko-idiotskie-formulirovki-politikov-nanosyat Максим Шевченко: Идиотские формулировки политиков наносят больший вред, чем необдуманные действия по вторжению в Крым] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150626103606/http://sobesednik.ru/politika/20140302-maksim-shevchenko-idiotskie-formulirovki-politikov-nanosyat |date=26 чэрвеня 2015 }} // «Собеседник»&lt;/ref&gt;, расійскія ваенныя&lt;ref name=&quot;Ширяев&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Ширяев2&quot; /&gt;.

Прэм’ер-міністр Анатоль Магілёў у эфіры ДТРК Крым заклікаў крымчан захоўваць спакой і запэўніў іх, што сітуацыя пад кантролем. Ён адзначыў, што невядомыя асобы вывелі на вуліцу людзей, якія на момант захопу знаходзіліся ў будынках, агрэсіі ў адносінах да іх не праяўлялі. Супрацоўнікам праваахоўных органаў, якія знаходзіліся на ахове будынкаў, была вернута табельная зброя. У сувязі з сітуацыяй, якая склалася ў Сімферопалі, быў абвешчаны выхадны дзень, для ўрэгулявання сітуацыі ў Крыме быў створаны штаб. Анатоль Магілёў заклікаў крымчан не набліжацца да захопленых будынкаў і захоўваць спакой, а ўсе палітычныя сілы — не дапусціць агрэсіі на вуліцах горада&lt;ref&gt;[http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20140227121603.shtml Захватившие здания Верховного совета и Совмина Крыма отказались вести переговоры] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150226165702/http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20140227121603.shtml |date=26 лютага 2015 }}&lt;/ref&gt;. У Крыму быў спынены рух аўтобусаў міжгародняга і прыгараднага транспарту, які паведамляўся з Сімферопалем&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://crimea.comments.ua/news/2014/02/27/143700.html |title=В Крыму остановлено движение автобусов |access-date=17 жніўня 2015 |archive-date=21 жніўня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170821122139/http://crimea.comments.ua/news/2014/02/27/143700.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Перастала працаваць Керчанская паромная пераправа&lt;ref&gt;[http://www.kerch.com.ru/articleview.aspx?id=35545 В Керчи остановилась паромная переправа]&lt;/ref&gt;.

У сувязі з захопам адміністрацыйных будынкаў па трывозе быў узняты асабісты склад унутраных войскаў і міліцыі. Цэнтр горада быў ачэплены міліцыяй, якая не прадпрымала ніякіх актыўных дзеянняў (пазней, зрэшты, праз ачапленне да парламента прарвалася некалькі сотняў прарасійскіх актывістаў)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://lenta.ru/news/2014/02/27/rus/|title=Названы захватчики парламента и правительства Крыма|date=2014-02-27|publisher=// Lenta.Ru|access-date=2014-02-28}}&lt;/ref&gt;.

Камандзір групы, якая захапіла адміністрацыйныя будынкі ў Сімферопалі, адмовіўся весці перамовы з Магілёвым, ён заявіў, што ў яго на гэта няма паўнамоцтваў. Захопнікі (паведамлялася, што гэта прадстаўнікі «самаабароны рускамоўных грамадзян Крыму») пазней прапусцілі ў будынак парламента дэпутатаў, якія правялі пазачарговую сесію. Урад Анатоля Магілёва быў адпраўлены ў адстаўку&lt;ref&gt;[http://investigator.org.ua/news/120134/ Депутаты ВР Крыма проголосовали за референдум о государственной самостоятельности АРК и отправили в отставку правительство Могилёва]&lt;/ref&gt;, а новым прэм’ер-міністрам Крыма быў прызначаны лідар «[[Рускае адзінства|Рускага адзінства]]» Сяргей Аксёнаў&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.interfax.ru/world/361702|title=Премьером Крыма стал лидер партии «Русское единство» Аксенов|date=2014-02-27|publisher=Интерфакс|access-date=2014-02-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Lenta.Ru&quot;&gt;{{cite web|url=http://lenta.ru/news/2014/02/27/crimea4/|title=Премьером Крыма избрали лидера «Русского единства»|date=2014-02-27|publisher=Lenta.Ru|access-date=2014-02-28}}&lt;/ref&gt;. Паводле афіцыйных заяў крымскіх улад, прызначэнне Аксёнава прэм’ерам было ўзгоднена з Віктарам Януковічам&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.unn.com.ua/ru/news/1310440-v-konstantinov-telefonom-pogodiv-iz-v-yanukovichem-glavu-uryadu-ark-s-kunitsin|title=В. Константинов по телефону согласовал с В. Януковичем главу правительства АРК - С. Куницын|publisher=УНН|date=27.02.2014|archive-url=https://archive.today/20140308094425/http://www.unn.com.ua/ru/news/1310440-v-konstantinov-telefonom-pogodiv-iz-v-yanukovichem-glavu-uryadu-ark-s-kunitsin|archive-date=8 сакавіка 2014|access-date=17 жніўня 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.kianews.com.ua/news/krymskiy-premer-naznachen-zakonno-parlament-ark Крымский премьер назначен законно, — парламент АРК]&lt;/ref&gt;, а за само рашэнне прагаласавалі 53 дэпутаты&lt;ref&gt;[http://www.rada.crimea.ua/news/27_02_14_6 В парламенте Крыма назначили нового премьера]&lt;/ref&gt;. Парламент АРК таксама прыняў рашэнне аб правядзенні ў Крыме [[рэферэндуму пра статус Крыму, 2014|рэферэндуму «''па пытаннях удасканалення статусу і паўнамоцтваў''» рэгіёну]]&lt;ref name=&quot;Lenta.Ru&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[http://www.gazeta.ru/politics/2014/02/27_a_5929021.shtml Онлайн-трансляция событий в Крыму после ночного захвата зданий парламента и совмина автономии]&lt;/ref&gt;, на які меркавалася вынесці пытанне: «''Аўтаномная Рэспубліка Крым валодае дзяржаўнай самастойнасцю і ўваходзіць у склад Украіны на аснове дагавораў і пагадненняў (за ці супраць)''». Прэзідыум парламента заявіў, што ва Украіне адбыўся «''неканстытуцыйны захоп улады радыкальнымі нацыяналістамі пры падтрымцы ўзброеных бандфармаванняў''», і ў гэтай сітуацыі Вярхоўны Савет «''прымае на сябе ўсю адказнасць за лёс Крыму''»&lt;ref name=&quot;Lenta.Ru&quot; /&gt;.

Паводле паведамленняў шэрагу СМІ і народных дэпутатаў Украіны&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.theinsider.ua/politics/5318a88e6e1c0/ |title=Сергей Куницын: Решение о присоединении Крыма к России можно протянуть только на штыках//Insider, 06.03.2014 |access-date=17 жніўня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220308165829/http://www.theinsider.ua/politics/5318a88e6e1c0/ |archive-date=8 сакавіка 2022 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://112.ua/politika/verhovnyy-sovet-kryma-ne-imel-prava-prinimat-resheniya-o-referendume-nardep-chornovolenko-27752.html Верховный Совет Крыма не имел права принимать решения о референдуме, — нардеп Чорноволенко//112.ua, 27.02.2014]&lt;/ref&gt;, кворум на пасяджэнні адсутнічаў. Дэпутат крымскага парламента Мікалай Сумулідзі, значыцца як галасавалы за правядзенне рэферэндуму і змену ўрада АРК, заявіў, што не прысутнічаў на галасаванні і тры месяцы не з’яўляўся ў Вярхоўным Савеце (апошняе пацвердзіў і [[Рэфат Абдурахманавіч Чубараў|Рэфат Чубараў]])&lt;ref&gt;[http://15minut.org/article/na-golosovanii-v-krymskom-parlamente-ne-bylo-i-poloviny-deputatov-2014-02-27-20-2014-02-27-20-59-00 На голосовании в крымском парламенте не было и половины депутатов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160103130509/http://15minut.org/article/na-golosovanii-v-krymskom-parlamente-ne-bylo-i-poloviny-deputatov-2014-02-27-20-2014-02-27-20-59-00 |date=3 студзеня 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;IOUA-quorum&quot;&gt;[http://investigator.org.ua/news/120109/ На сессии ВР Крыма нет кворума//Центр журналистских расследований, 27.02.2014]&lt;/ref&gt;. Паведамлялася, што пасля захопу будынкаў парламента і ўрада АРК іх афіцыйныя сайты былі адключаныя, а ў дэпутатаў, якія ўдзельнічалі ў пазачарговай сесіі, былі канфіскаваныя сродкі сувязі&lt;ref name=&quot;IOUA-quorum&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[http://interfax.com.ua/news/political/193266.html Точное количество крымских депутатов, которые принимали решения о референдуме и недоверии правительству, не известно] // Интерфакс-Украина&lt;/ref&gt;.

У дакументальным фільме 2015 года «''{{нп3|Крым. Шлях на Радзіму|Крым. Шлях на Радзіму|ru|Крым. Путь на Родину}}''» Уладзімір Пуцін пракаментаваў змену ўрада АР Крым наступным чынам: «''Нам трэба было забяспечыць працу прадстаўнічага органа ўлады, парламента Крыма. Для таго, каб гэты парламент мог сабрацца і ажыццявіць прадугледжаныя законам дзеянні, людзі павінны былі сябе адчуваць у бяспецы. Я хачу звярнуць вашу ўвагу на тое, што парламент Крыму быў абсалютна легітымным паўнавартасным прадстаўнічым органам улады Крыма, сфарміраваным задоўга да ўсялякіх складаных трагічных падзей. І вось гэтыя людзі сабраліся, прагаласавалі і абралі новага старшыні ўрада Крыму — Аксёнава Сяргея Валер’евіча. А юрыдычна дзеючы прэзідэнт Януковіч яго зацвердзіў &lt;…&gt; Вядома, усё, што заўгодна можна балбатаць языком і як заўгодна інтэрпрэтаваць ўсе гэтыя падзеі, але калі ўзяць і паглядзець з пункту гледжання прававога складніка, там камар носу не падточыць. Але для таго, каб стварыць умовы для людзей, каб яны не баяліся ні за сябе, ні за свае сем’і, трэба было забяспечыць іх бяспеку. І мы гэта зрабілі''»&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://tass.ru/politika/1831368|title=Владимир Путин: мы действовали в интересах русских людей и всей страны|date=2015-03-16|publisher=ТАСС|access-date=2015-06-26|archive-url=https://archive.today/20150626083113/http://tass.ru/politika/1831368|archive-date=26 чэрвеня 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Isthmus of Perekop map.png|thumb|right|[[Перакопскі перашыек]].]]

Раніцай 27 лютага{{efn|Паводле іншых дадзеных, байцы «Беркута» здзейснілі марш-кідок на Перакопскі перашыек яшчэ ў ноч з 24 на 25 лютага&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://new-sebastopol.com/news/novosti_sevastopolya/V_Sevastopole_vstretili_boytsov_Berkuta_stoyavshih_na_blokpostah_na_vezde_v_Krim |title= В Севастополе встретили бойцов «Беркута», стоявших на блокпостах на въезде в Крым |date=2014-03-20|publisher=// «''Новый Севастополь''»|access-date=2014-03-21}}&lt;/ref&gt;}} адбылася і іншая важная падзея — блакпосты на [[Перакопскі перашыек|Перакопскім перашыйку]] і на [[Паўвостраў Чангар|паўвостраве Чангар]]&lt;ref name=&quot;нв&quot;/&gt;, якія кантралююць аўтамабільны рух паміж Крымскім паўвостравам і Херсонскай вобласцю, былі занятыя байцамі крымскага «Беркута» і іх калегамі з іншых рэгіёнаў Украіны&lt;ref name=&quot;armyansk&quot;&gt;{{cite web|url=http://armyansk.info/news/news-archive/120-2014/4592-pod-armyansk-styanulis-siloviki-iz-berkuta |title= Под Армянск стянулись силовики из «''Беркута''» |date=2014-02-27|publisher=// armyansk.info|access-date=2014-03-14}}&lt;/ref&gt;. Як сцвярджаў народны дэпутат Вярхоўнай Рады Украіны Генадзь Маскаль, там «''выставілі бронетранспарцёры, выставілі гранатамёты, выставілі аўтаматы, кулямёты і таму падобнае[…] Прыехаць у аўтаномію іншымі сухапутнымі шляхамі немагчыма, толькі морам. Такім чынам, Крым цалкам заблакаваны''»&lt;ref name=&quot;armyansk&quot;/&gt;.

У ноч з 27 на 28 лютага паступілі паведамленні пра тое, што ў міжнародныя аэрапорты Севастопаля і Сімферопаля прыбылі «атрады самаабароны Крыму»&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://interfax.com.ua/news/general/193303.html|title=Группа вооружённых людей захватила симферопольский аэропорт|date=2014-02-28|publisher=Интерфакс-Украина|access-date=2015-02-27}}&lt;/ref&gt;. Пры гэтым аэрапорт Севастопаля «''Бельбек''» быў заблакаваны ўзброенымі людзьмі&lt;ref&gt;[http://www.interfax.ru/361740 Крымские отряды самообороны рассредоточились по периметру аэродрома Бельбек. Интерфакс, 28.02.2014]&lt;/ref&gt;, тады як аэрапорт «Сімферопаль» працягваў працу ў штатным рэжыме&lt;ref&gt;[http://www.interfax.ru/361715 Вооружённые люди покинули симферопольский аэропорт — представитель аэропорта. Интерфакс, 28.02.2014]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.interfax.ru/361749 Аэропорт «''Симферополь''» работает в штатном режиме. Интерфакс, 28.02.2014]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.kianews.com.ua/news/voennye-obespechivayut-bezopasnost-v-aeroportu-simferopolya-sluzhba-bezopasnosti-aeroporta Военные обеспечивают безопасность в аэропорту Симферополя, — служба безопасности аэропорта]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://news.allcrimea.net/news/2014/2/28/pod-sevastopolem-okolo-10-mashin-ural-chf-rf-blokirujut-aeroport-belbek-6042/ Под Севастополем около 10 машин «Урал» ЧФ РФ блокируют аэропорт Бельбек]&lt;/ref&gt;. У абодвух аэрапортах з «атрадамі самаабароны» суседнічалі супрацоўнікі МУС Украіны, ніякіх сутыкненняў паміж імі не адбывалася, зброя не прымянялася. Захопнікі аэрапортаў не хаваюць, што іх мэта — не пусціць у Крым кіраўнікоў сілавых ведамстваў Украіны. Кіраўнік МУС Украіны [[Арсен Барысавіч Авакаў|Арсен Авакаў]] заявіў на сваёй старонцы ў сетцы [[Facebook]], што аэрапорты захоплены расійскімі ваеннымі, і абвінаваціў Расію ва ўзброеным уварванні і акупацыі Крыма&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://crimea.comments.ua/news/2014/02/28/085331.html |title=Аэропорты в Крыму оккупированы российскими военными — Аваков |access-date=17 жніўня 2015 |archive-date=1 чэрвеня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190601053022/http://crimea.comments.ua/news/2014/02/28/085331.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Сілавое супрацьстаянне на авіябазе Бельбек, дзе дыслакавалася в/ч № 4515 — авіябрыгада пад камандаваннем палкоўніка Юрыя Мамчура&lt;ref&gt;[http://echo.msk.ru/blog/ebuntman/1271582-echo/ Авиабаза Бельбек]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://delo.ua/ukraine/voennye-otbili-napadenie-russkih-v-belbeke-minoborony-229038/?supdated_new=1394232949 Военные отбили нападение русских в Бельбеке — Минобороны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140308020014/http://delo.ua/ukraine/voennye-otbili-napadenie-russkih-v-belbeke-minoborony-229038/?supdated_new=1394232949 |date=8 сакавіка 2014 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://slon.ru/fast/russia/prorossiyskie-soldaty-otkryli-ogon-v-vozdukh-chtoby-ne-dat-ukrainskim-vernut-aerodrom-belbek-1066052.xhtml Пророссийские солдаты открыли огонь в воздух, чтобы не дать украинским вернуть аэродром Бельбек] // Slon&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.youtube.com/watch?v=lTAJjHRiJ_Y Противостояние у Бельбека: выстрелы и красный флаг]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.e-crimea.info/news/na-aerodrome-belbek-v-krymu-pri-popytke-zahvata-sklada-primenili-granaty |title=На аэродроме «Бельбек» в Крыму при попытке захвата склада применили гранаты |access-date=17 жніўня 2015 |archive-date=23 верасня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923221515/http://www.e-crimea.info/news/na-aerodrome-belbek-v-krymu-pri-popytke-zahvata-sklada-primenili-granaty |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.pravda.com.ua/rus/news/2014/03/4/7017448/ В «Бельбеке» оккупантов чуть оттеснили, переговоры продолжаются]&lt;/ref&gt;, — працягвалася аж да 22 сакавіка, калі авіябаза была ўзятая штурмам.

[[Файл:Airport Belbek.JPG|thumb|Авіябаза Бельбек.]]

Прэс-служба ЧФ РФ заявіла пра недатычнасць расійскіх вайскоўцаў да блакавання аэрадрома «Бельбек», прызнаўшы пры гэтым, што, «''з улікам нестабільнай абстаноўкі, якая складваецца вакол месцаў дыслакацыі частак Чарнаморскага флоту ў Крыме, а таксама месцаў кампактнага пражывання ваеннаслужачых і членаў іх сем’яў''», «''узмоцнена іх ахова падраздзяленнямі антытэрору са складу Чарнаморскага флоту''»&lt;ref&gt;[http://www.ura.ru/content/svrd/28-02-2014/news/1052175962.html Военнослужащие Черноморского флота РФ блокировали Балаклаву, а российские военные вертолёты прилетели на Украину.] URA.ru&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.interfax.ru/world/361794|title=Российские военнослужащие опровергли информацию об участии в блокировании аэродрома «Бельбек»|date=2014-02-28|publisher=Интерфакс|access-date=2015-01-23}}&lt;/ref&gt;.

Раніцай 28 лютага ўзброеныя людзі ў ваеннай форме захапілі дзяржаўнае прадпрыемства «Крымаэрарух», якое забяспечвае палёты самалётаў над тэрыторыяй паўвострава&lt;ref&gt;[http://www.radiosvoboda.org/content/article/25280143.html Російські військові захопили державне підприємство «Кримаерорух»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://comments.ua/politics/455114-rossiyskie-voennie-zahvatili.html Российские военные захватили госпредприятие «Крымаэрорух»]&lt;/ref&gt;. У той жа час ракетны катэр ЧФ РФ стаў на стаянку на знешнім рэйдзе Балаклаўскай бухты пад Севастопалем, чым фактычна заблакаваў выхад з бухты ў моры караблям і катэрам брыгады Дзяржаўнай памежнай службы Украіны&lt;ref&gt;[http://lb.ua/news/2014/02/28/257564_krimu_raketniy_kater_chf_rf.html В Крыму российский ракетный катер заблокировал выход из Балаклавской бухты]&lt;/ref&gt;. Тады ж, паводле звестак [[Дзяржаўная пагранічная служба Украіны|украінскіх пагранічнікаў]], вайскоўцы 810-й брыгады {{нп3|Марская пяхота Расіі|марской пяхоты|ru|Морская пехота России}} [[Чарнаморскі флот ВМФ Расіі|Чарнаморскага флоту Расіі]] блакавалі Севастопальскі атрад марской аховы пагранвойскаў у Балаклаве. Як патлумачылі ваенныя, гэта былі дзеянні па спыненні захопу зброі экстрэмістамі. Адбыўся таксама пералёт у Крым дзесяці расійскіх баявых верталётаў, якія прызямліліся ў раёне аэрапорта «Кача» (украінскі бок афіцыйна паведамілі толькі пра тры верталёты)&lt;ref name=&quot;Ширяев&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[http://interfax.com.ua/news/general/193415.html Военнослужащие ЧФ РФ блокировали пограничную часть в Балаклаве, российские вертолёты прилетели в Украину, нарушая двухсторонние соглашения — Госпогранслужба]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AC-3-3&quot;&gt;[http://lb.ua/news/2014/03/03/257947_gospogransluzhba_perechislila_sluchai.html В Севастополь зашли 4 корабля Северного и Балтийского флотов]&lt;/ref&gt;. Адбыўся захоп ваеннага аэрадрома ў пасёлку гарадскога тыпу Навафёдараўка (Сакскі раён)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://crimea.comments.ua/news/2014/02/28/153304.html |title=В Крыму захватывают военный аэродром |access-date=17 жніўня 2015 |archive-date=21 жніўня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170821123233/http://crimea.comments.ua/news/2014/02/28/153304.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. КамАЗы з узброенымі людзьмі без знакаў адрознення пачалі дзяжурства ў Сімферопалі ў вайсковай частцы на вуліцы Крэйзер і ў раёне размяшчэння палігона НИТКА і аэрадрома ВМСУ (Сакі)&lt;ref&gt;[http://investigator.org.ua/news/120325/ В Симферополе и Саках у воинских частей дежурят автомобили с вооружёнными людьми]&lt;/ref&gt;.

Раніцай будынкі парламента і ўрада Крыму былі па-ранейшаму ачэплены міліцыяй. Ва ўрадавы квартал прапускалі толькі работнікаў крам і ўстаноў, што размешчаны на прылеглых да будынка вуліцах. Прызначаны на пасаду прэм’ер-міністра АР Крым Сяргей Аксёнаў прыступіў да сваіх абавязкаў. Да вечара, на фоне ваеннай аперацыі і блакавання асноўных шляхоў, якія злучаюць Крым са знешнім светам, новы ўрад АР Крым быў сфарміраваны і зацверджаны парламентам&lt;ref name=&quot;vs&quot;&gt;{{cite web|url=http://crimea.gov.ru/news/28_02_14_6 |title=В Крыму утвердили состав Совета министров|date=2014-02-28|publisher=// Сайт Государственного Совета Республики Крым |access-date=2014-03-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://news.allcrimea.net/news/2014/2/28/zahvat-kryma-onlain-obnovlyaetsya-6054/ Хроника последнего дня зимы в Крыму: захваты аэропортов и новый кабмин]&lt;/ref&gt;; паводле афіцыйных дадзеных, за гэта рашэнне прагаласавала 68 дэпутатаў з 69 зарэгістраваных&lt;ref name=&quot;vs&quot; /&gt;.

Узброеныя людзі без знакаў адрознення з’явіліся ў раёне дзяржаўнай тэлерадыёкампаніі «Крым» і ўсталявалі ахову па перыметры тэрыторыі&lt;ref name=&quot;GTRKK&quot;&gt;[http://investigator.org.ua/news/120348/ ГТРК «Крым» под контролем российских военных]&lt;/ref&gt;. Увечары узброеныя людзі занялі ДТРК «Крым» і паведамілі персаналу, што яны будуць ахоўваць кампанію. Пазней тое ж адбылося ў тэлерадыёкампаніі «Ялта». Там у захопе ўдзельнічала 30 аўтаматчыкаў. З хвіліны на хвіліну чакаўся захоп тэлекампаніі «ATR»&lt;ref name=&quot;GTRKY&quot;&gt;[http://news.allcrimea.net/news/2014/2/28/v-krymu-zahvatyvajut-telekompanii-6129/ В Крыму захватывают телекомпании]&lt;/ref&gt;.

У сувязі з захопам невядомымі асобамі некалькіх вузлоў сувязі ў Крыме ААТ {{нп3|Укртелеком|«Укртелеком»|ru|Укртелеком}} афіцыйна паведаміла пра страту тэхнічнай магчымасці забяспечваць сувязь паміж паўвостравам і астатняй тэрыторыяй Украіны, а таксама, імаверна, на самым паўвостраве. У выніку дзеянняў невядомых былі фізічна пашкоджаны некалькі валаконна-аптычных магістральных кабеляў кампаніі. Як следства, у Крыму было практычна спынена прадастаўленне паслуг фіксаванай тэлефоннай сувязі, а таксама доступу да сеткі Інтэрнэт і мабільнай сувязі&lt;ref&gt;[http://news.allcrimea.net/news/2014/2/28/ukrtelekom-ofitsialno-podtverdil-o-blokirovanii-svyazi-v-krymu-6126/ Укртелеком официально подтвердил о блокировании связи в Крыму]&lt;/ref&gt;.

У Сімферопалі каля 60 актывістаў заблакавалі ўваход на тэрыторыю пастаяннага прадстаўніцтва прэзідэнта Украіны ў АРК, пратэстуючы супраць прызначэння Аляксандрам Турчынавым [[Сяргей Уладзіміравіч Куніцын|Сяргея Куніцына]] на пасаду прадстаўніка прэзідэнта&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kianews.com.ua/news/v-simferopole-piketchiki-zablokirovali-predstavitelstvo-prezidenta|title=В Симферополе пикетчики заблокировали Представительство президента|date=2014-02-28|publisher=Крымское информационное агентство|access-date=2014-02-28}}&lt;/ref&gt;. У той жа дзень&lt;ref name=&quot;IFAvr&quot; /&gt;, без узгаднення з Вярхоўным саветам АР Крым, новыя ўкраінскія ўлады прызначылі Ігара Аўруцкага начальнікам Галоўнага ўпраўлення ўнутраных спраў у АРК&lt;ref name=&quot;cgr1314&quot; /&gt;.

У другой палове дня, паводле інфармацыі расійскіх СМІ, украінскія ўлады зачынілі паветраную прастору над Сімферопалем. Аэрапорт Сімферопаля цэлыя суткі не прымаў і не адпраўляў самалёты&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1012574|title=Воздушное пространство над аэропортом Симферополя закрыто|date=28 февраля, 22:37|publisher=ИТАР-ТАСС|access-date=2015-03-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1014436 В аэропорт Симферополя прибыл первый после открытия воздушной зоны рейс из Киева]&lt;/ref&gt;. Агенцтва «[[Reuters]]» паведаміла пра закрыццё паветранай прасторы над усім Крымам&lt;ref&gt;[http://www.reuters.com/article/2014/02/28/ukraine-crisis-airspace-idUSL1N0LX1U520140228 Ukrainian airline says Crimean airspace closed] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140607001232/http://www.reuters.com/article/2014/02/28/ukraine-crisis-airspace-idUSL1N0LX1U520140228 |date=7 чэрвеня 2014 }}&lt;/ref&gt;.

28 лютага на тэрыторыі [[Керчанская паромная пераправа|Керчанскай паромнай пераправы]] з’явілася некалькі дзясяткаў узброеных аўтаматамі, кулямётамі і снайперскімі вінтоўкамі людзей у палявой форме без знакаў адрознення, якія прыехалі на шасці «Уралах» з расійскімі нумарамі&lt;ref&gt;[http://kerch.fm/2014/03/01/u-kerchenskoy-paromnoy-perepravy-dezhuryat-rossiyskie-voennye-s-oruzhiem.html У Керченской паромной переправы стоят российские военные с оружием] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151013100421/http://kerch.fm/2014/03/01/u-kerchenskoy-paromnoy-perepravy-dezhuryat-rossiyskie-voennye-s-oruzhiem.html |date=13 кастрычніка 2015 }} // Kerch.FM, 1.03.2014&lt;/ref&gt;.

Паводле сцвярджэння пастаяннага прадстаўніка прэзідэнта Украіны ў Крыме Сяргея Куніцына, вечарам 28 лютага на авіябазе Гвардзейскае блізу Сімферопаля прызямлілася 13 ваенна-транспартных самалётаў [[Іл-76]], у кожным з якіх знаходзілася каля 150 расійскіх дэсантнікаў. Куніцын расцаніў тое, што адбывалася ў Крыме, як узброенае ўварванне Расіі&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://echo.msk.ru/news/1268904-echo.html|title=Постпред президента Украины в Крыму заявляет о прибытии на полуостров 13 самолётов Ил-76 с российскими десантниками|date=2014-03-01|publisher=Эхо Москвы|access-date=2014-03-01}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных Дзяржпагранслужбы Украіны, такіх самалётаў было восем&lt;ref name=&quot;AC-3-3&quot; /&gt;, паводле слоў в. а. міністра абароны Украіны Ценюха, самалётаў Іл-76 было ўсяго сем, а паводле звестак журналістаў «Новай газеты», — толькі пяць&lt;ref name=&quot;Ширяев&quot; /&gt;. Паводле звестак «Новай газеты», для ўдзелу ў аперацыі былі прыцягнуты сілы спецназа і асобныя падраздзяленні ПДВ з Пскова, Тулы, Ульянаўска&lt;ref name=&quot;Ширяев&quot; /&gt;, а таксама «''спецыяльна завезеныя ў Крым грамадзянскія асобы''», якія «''выконвалі па гэтым плане ролю мірнага насельніцтва, рашуча падтрымаўшы расійскую армію пры захопе аб’ектаў''»&lt;ref name=&quot;Ширяев2&quot;&gt;{{Cite web |title=Валерий Ширяев. «''Крым. Год спустя. Что мы знаем теперь''». Новая газета, № 18, 20 февраля 2015 |url=http://www.novayagazeta.ru/politics/67348.html |access-date=19 жніўня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220423052033/http://www.novayagazeta.ru/politics/67348.html |archive-date=23 красавіка 2022 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Як заявіў у 2015 годзе прэзідэнт РФ Уладзімір Пуцін, падчас крымскіх падзей міністэрству абароны РФ было даручана «''пад выглядам узмацнення аховы нашых ваенных аб’ектаў у Крыме перакінуць туды спецпадраздзяленні галоўнага выведупраўлення і сілы марской пяхоты, дэсантнікаў''» для блакавання і раззбраення ўкраінскіх вайсковых частак&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://ria.ru/defense_safety/20150315/1052653521.html|title=Путин: силы ГРУ и морпехи посылались в Крым разоружать армию Украины|date=2015-03-15|publisher=РИА Новости|access-date=2015-06-18|archive-url=https://archive.today/20150618152248/http://ria.ru/defense_safety/20150315/1052653521.html|archive-date=2015-06-18}}&lt;/ref&gt;.

У ноч з 28 лютага на 1 сакавіка пачалося блакіраванне ўкраінскіх вайсковых частак у Крыме «атрадамі самаабароны» і ўзброенымі людзьмі без знакаў адрознення. Карэспандэнт украінскага тэлеканала «[[Інтэр (тэлеканал)|Інтэр]]» Раман Бочкала паведаміў, што «''паўсюдна ў вайсковых частках Крыма ідуць перамовы. Прыязджаюць расійскія ваенныя і патрабуюць ад камандзіраў перападпарадкавана крымскаму ўраду. А ўлічваючы, хто яго ўзначальвае, то, па сутнасці, Маскве. Задача — вывесці войска з-пад кантролю Кіева. Добрая навіна: калі гэта адбудзецца, вайны не будзе. Дрэнная навіна: Украіна страціць Крым''»&lt;ref name=&quot;Siege-1-3&quot;&gt;[http://news.allcrimea.net/news/2014/3/1/osada-kryma-hronika-subboty-6174/ Крым в осаде: хроника субботы]&lt;/ref&gt;.

У прыватнасці, з выкарыстаннем сілы быў захоплены аэрадром «Кіраўскае», дзе размяшчалася рота асобнага батальёна марской пяхоты ў складзе 43 вайскоўцаў і шасці бронетранспарцёраў БТР-80. Да аэрадрома прыбыла група расійскіх вайскоўцаў на грузавых аўтамабілях і БТР у суправаджэнні казакоў. Казакі растлумачылі, што асцерагаюцца прыбыцця на аэрадром самалётаў з дэсантнікамі з цэнтральных і заходніх рэгіёнаў Украіны. Пасля захопу аэрадрома было выведзена са строю абсталяванне для кіраўніцтва палётамі&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.e-crimea.info/news/rossiyskie-soldaty-vyveli-iz-stroya-oborudovanie-aerodroma-v-krymu |title=Российские солдаты вывели из строя оборудование аэродрома в Крыму |access-date=19 жніўня 2015 |archive-date=23 верасня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923221551/http://www.e-crimea.info/news/rossiyskie-soldaty-vyveli-iz-stroya-oborudovanie-aerodroma-v-krymu |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Map of the Crimea - RU.png|thumb|Крым.]]

1 сакавіка цэнтр Сімферопаля знаходзіўся пад кантролем узброеных людзей, па вуліцах раз’язджалі ваенныя грузавікі, ля будынка парламента былі выстаўлены два кулямётныя гнязды. «[[Ветлівыя людзі]]» у форме без знакаў адрознення блакавалі адміністрацыйныя будынкі і аб’екты інфраструктуры. У іх лік акрамя будынка ўрада і Вярхоўнага савета Крыма ўвайшлі аэрапорт, тэлерадыёстанцыі, аб’екты «Укртелекома»&lt;ref name=&quot;Ширяев&quot; /&gt;, ваенкаматы&lt;ref&gt;[http://vesti-ukr.com/krym/40425-v-simferopole-neizvestnye-zablokirovali-centralnyj-voenkomat В Симферополе неизвестные заблокировали центральный военкомат]&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Selbstverteidigung auf der Krim, März 2014.jpg|міні|Ахова ўрадавых устаноў «атрадам самаабароны» ў Сімферопалі. 2 сакавіка 2014 года.]]

Раніцай новы кіраўнік крымскай міліцыі з групай суправаджаючых асоб з’явіўся ў Сімферопалі і паспрабаваў прарвацца ў будынак ГУУС, але быў спынены «атрадам самаабароны»&lt;ref&gt;[http://society.lb.ua/accidents/2014/03/01/257781_genkonsul_rossii_krimu.html Генконсул России в Крыму не подтверждает информацию о жертвах среди россиян]&lt;/ref&gt;. На першым пасяджэнні крымскага ўрада ў новым складзе Сяргей Аксёнаў паведаміў, што ўлады Крыму наладзілі супрацоўніцтва з Чарнаморскім флотам па сумеснай ахове жыццёва важных аб’ектаў. У сувязі са спробай Аўруцкага прарвацца ў будынак ГУУС Аксёнаў перападпарадкаваў сабе ўсе сілавыя структуры на тэрыторыі Крыму&lt;ref&gt;[http://www.newsru.com/world/01mar2014/simferopol.html Центр Симферополя взяли под контроль вооружённые люди, на улицах — военные грузовики]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.kianews.com.ua/news/centr-simferopolya-polnostyu-okruzhen-voennymi Центр Симферополя полностью окружен военными] // Крымское информационное агентство, 1.03.2014&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Все службы Симферополя работают в штатном режиме, — Агеев |url=http://www.3652.ru/news/484491 |access-date=19 жніўня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180805082806/https://www.3652.ru/news/484491 |archive-date=5 жніўня 2018 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; і, «''разумеючы сваю адказнасць за жыццё і бяспеку грамадзян''», звярнуўся да прэзідэнта Расіі Уладзіміра Пуціна з просьбай «''аб аказанні садзейнічання ў забеспячэнні міру і спакою на тэрыторыі АРК''», паколькі «''ў выніку гэтага прызначэння [Аўруцкага кіраўніком крымскай міліцыі], а таксама наяўнасці на тэрыторыі аўтаноміі неапазнаных узброеных груп, баявой тэхнікі і няздольнасці сілавых структур, размешчаных у АРК, эфектыўна кантраляваць сітуацыю, на тэрыторыі Крыму з’явіліся беспарадкі''»&lt;ref name=&quot;cgr1314&quot;&gt;{{cite news|url=http://crimea.gov.ru/news/01_03_14|title=Обращение Председателя Совета министров АРК Сергея Аксенова|publisher=Пресс-служба Верховного Совета АРК|date=2014-03-01|access-date=2014-11-08|archive-url=https://archive.today/20141108181412/http://crimea.gov.ru/news/01_03_14|archive-date=2014-11-08}}&lt;/ref&gt;.

В. а. міністра абароны Украіны [[Ігар Іосіфавіч Ценюх|Ігар Ценюх]] заявіў на пасяджэнні ўрада, што Расія павялічыла свой ваенны кантынгент у Крыме на шэсць тыс. вайскоўцаў, груба парушыўшы існуючыя пагадненні. Паводле яго слоў, на паўвостраў было перакінута таксама каля 30 расійскіх [[БТР-80]], расійскія вайскоўцы блакуюць адміністрацыйныя будынкі і ваенныя часткі, што таксама груба парушае дамоўленасці, у тым ліку [[Будапешцкі мемарандум|Будапешцкага мемарандума]]&lt;ref&gt;[http://www.unn.com.ua/ru/news/1311111-rf-zbilshila-zbroyni-sili-v-krimu-na-6-tis-soldativ-i-porushila-ugodu-minoboroni РФ увеличила вооружённые силы в Крыму на 6 тыс. солдат и нарушила соглашение — Минобороны] // УНН, 01.03.2014&lt;/ref&gt;.

Тым часам у порт Феадосіі зайшоў расійскі дэсантны карабель «Зубр». Невядомыя ўзброеныя людзі ачапілі ваенную базу спецпадраздзялення «Тыгр» у пасёлку Краснакаменка пад Феадосіяй. Вайскоўцы ЧФ канчаткова заблакіравалі памежную частку ў Балаклаве і прапанавалі ўкраінскім пагранічнікам пакінуць частку на сваіх караблях, перадаўшы яе цалкам пад кантроль расійскіх вайскоўцаў. Украінскі бок прапанову прыняў&lt;ref name=&quot;Siege-1-3&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[http://lb.ua/news/2014/03/01/257739_pogranichnaya_chast_balaklave.html Пограничная часть в Балаклаве перешла под контроль российских войск]&lt;/ref&gt;. У Джанкоі расійскія войскі занялі былы аэрадром. У Крым па трасе Харкаў-Сімферопаль працягваюць прыбываць аўтамабілі з расійскімі «казакамі», якія робяць «перавалачны» прыпынак у Джанкоі&lt;ref&gt;[http://investigator.org.ua/news/120487/ В Джанкое российские войска заняли бывший аэродром]&lt;/ref&gt;.

1 сакавіка, без дазволу адміністрацыі Дзяржаўнай пагранічнай службы Украіны, ў порт Севастопаля ўвайшлі два вялікія дэсантныя караблі Балтыйскага флоту Расійскай Федэрацыі «Калінінград» і «Мінск». 2 сакавіка гэтага года ў г. Севастопаль зайшлі вялікія дэсантныя караблі «[[Аленегорскі гарняк]]» Паўночнага флоту і «Георгій Пераможца» Балтыйскага флоту Расійскай Федэрацыі&lt;ref name=&quot;AC-3-3&quot; /&gt;. У далейшым гэтыя караблі выкарыстоўваліся пры перакідцы тэхнікі ў Крым з Наварасійска&lt;ref&gt;[http://investigator.org.ua/news/121018/ За сутки в Крыму разгрузилось уже пять кораблей РФ]&lt;/ref&gt;.

Вечарам 1 сакавіка, пасля зваротаў ад Сяргея Аксёнава і Віктара Януковіча, прэзідэнт Расіі Уладзімір Пуцін звярнуўся ў Савет Федэрацыі па выкарыстанне расійскіх войскаў на тэрыторыі Украіны «''да нармалізацыі грамадска-палітычнай абстаноўкі ў гэтай краіне''»&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kremlin.ru/news/20353|title=Владимир Путин внёс обращение в Совет Федерации Федерального Собрания Российской Федерации|date=01.03.2014|publisher=Официальный сайт Президента России|access-date=2014-03-02}}&lt;/ref&gt;. Прычыны запыту, абвешчаныя ў звароце, — экстраардынарная сітуацыя, якая склалася ва Украіне і пагроза жыццю грамадзян Расіі і асабістага складу вайсковага кантынгенту Узброеных Сіл РФ, які дыслакуецца на тэрыторыі Украіны. Савет Федэрацыі на пазачарговым пасяджэнні аднагалосна 90 галасамі (100 % прысутных, 54,2 % складу палаты) даў згоду на выкарыстанне расійскіх войскаў ва Украіне&lt;ref&gt;[http://council.gov.ru/media/files/41d4c8b9772e9df14056.pdf Стенограмма 347 (внеочередного) заседания Совета Федерации от 01.03.2014]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AllowMil&quot;&gt;[http://council.gov.ru/press-center/news/39851/ Совет Федерации дал согласие на использование Вооружённых Сил России на территории Украины]&lt;/ref&gt;.

Дэпутаты гарадскога савета Севастопаля прагаласавалі за тое, каб не падпарадкоўвацца рашэнням новых улад Украіны: «''У цяперашняй сітуацыі, выкарыстоўваючы словы класіка, у нас, дэпутатаў, якія выказваюць волю народа, застаўся толькі адзін выбар: або прамаўчаць, глядзець, як прыніжаюць наш „Беркут“, як узброеныя бандыты атрымліваюць пасады ў міністэрствах Украіны, або дзейнічаць''». Дэпутаты таксама прагаласавалі за падтрымку правядзення ў Крыме рэферэндуму пра статус аўтаноміі і надзялілі адпаведнымі паўнамоцтвамі каардынацыйны савет Севастопаля па абароне і забеспячэнню жыццядзейнасці горада&lt;ref&gt;[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1014091 Депутаты горсовета Севастополя проголосовали за неподчинение киевским властям]&lt;/ref&gt;.

Тым часам у Крыме, пасля сустрэчы з Аксёнавым, Аўруцкі падаў у адстаўку, а новым кіраўніком крымскай міліцыі быў прызначаны Сяргей Абісаў&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://crimea.comments.ua/news/2014/03/01/171500.html |title=Авруцкий подал в отставку. В Крыму снова поменялся Глава МВД |access-date=19 жніўня 2015 |archive-date=21 жніўня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170821031702/http://crimea.comments.ua/news/2014/03/01/171500.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

На працягу ночы ва ўкраінскія воінскія часткі, дыслакаваныя на тэрыторыі Крыму, прыязджалі невядомыя «''перамоўшчыкі''», якія прапаноўвалі ўкраінскім вайскоўцам не аказваць супраціву ваеннаслужачым ВС РФ, скласці зброю і перайсці на бок «''законнай улады Крыму''», абяцаючы забяспечыць годныя ўмовы службы і сацыяльную абарону. У залежнасці ад сітуацыі, перамоўшчыкі ўгаворамі або сілай прымушалі выдаць ім зброю і боепрыпасы і вывозілі іх на грузавіках&lt;ref&gt;[http://interfax.com.ua/news/general/193743.html Российские военные в Крыму вывозят оружие из двух воинских частей ВСУ — источник]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://investigator.org.ua/news/120668/ Военнослужащие ЧФ сутки блокируют военные склады флота Украины. Журналистов просят о поддержке]&lt;/ref&gt;.

Так, раніцай 2 сакавіка намеснік камандуючага Паўднёвай ваеннай акругай РФ і намеснік камандзіра 810-й брыгады марской пяхоты ЧФ прад’явілі ўльтыматум 1-му батальёну марской пяхоты ВМС Украіны ў Феадосіі — на працягу гадзіны скласці зброю і перадаць расійскім вайскоўцам склады&lt;ref&gt;[http://investigator.org.ua/news/120520/ Война идет: ультиматум сложить оружие морпехам в Феодосии предъявил замком Южного ВО России]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.e-crimea.info/news/blokirovannyy-v-feodosii-batalon-morpehov-obestochili |title=Блокированный в Феодосии батальон морпехов обесточили |access-date=19 жніўня 2015 |archive-date=23 верасня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923221316/http://www.e-crimea.info/news/blokirovannyy-v-feodosii-batalon-morpehov-obestochili |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.e-crimea.info/news/blokirovannyy-v-feodosii-batalon-morpehov-ostalsya-bez-podvoza-produktov/ |title=Блокированный в Феодосии батальон морпехов остался без подвоза продуктов |access-date=19 жніўня 2015 |archive-date=23 верасня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923221327/http://www.e-crimea.info/news/blokirovannyy-v-feodosii-batalon-morpehov-ostalsya-bez-podvoza-produktov/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://lb.ua/news/2014/03/07/258663_feodosii_vtoruyu_nedelyu_blokiruyut.html В Феодосии вторую неделю блокируют батальон морской пехоты]&lt;/ref&gt;. У Севастопалі быў блакіраваны штаб ВМС Украіны, будынак быў абясточаны&lt;ref name=&quot;Пикет&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[http://sevastopolnews.info/2014/03/lenta/sobytiya/069215361/ Штаб флота ВМС в Севастополе отключили от света] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171225043007/http://sevastopolnews.info/2014/03/lenta/sobytiya/069215361/ |date=25 снежня 2017 }}&lt;/ref&gt;. Была блакіраваная 36-я брыгада берагавых войскаў, якая дыслакуецца ў с. Перавальным (Сімферопальскі раён)&lt;ref&gt;[http://investigator.org.ua/news/120529/ Украинские военные в Перевальном будут стоять насмерть при штурме российским спецназом. Приглашают журналистов быть свидетелями]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.pavda.com.ua/rus/news/2014/03/3/7017366/ В России подтвердили, что часть в Перевальном блокируют русские солдаты]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://investigator.org.ua/news/120602/ Бойцы российского спецназа в Перевальном отошли от КПП бригады береговых войск Украины]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://news.allcrimea.net/news/2014/3/3/v-perevalnom-zhenshiny-i-samooborona-vstanut-za-mir-zhivym-shitom-6342/ В Перевальном женщины и самооборона встанут за мир живым щитом // Новости Крыма, 03.03.2014]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://interfax.com.ua/news/general/195198.html Бригада береговой обороны ВМС Украины не будет выполнять никаких ультиматумов — командование части]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://korrespondent.net/ukraine/politics/3317159-bryhada-berehovoi-oborony-vms-ukrayny-ne-budet-vypolniat-nykakykh-ultymatumov-zaiavlenye Бригада береговой обороны ВМС Украины не будет выполнять никаких ультиматумов — заявление]&lt;/ref&gt;.

3 сакавіка ўкраінскі сцяг быў зняты ў в/ч А-0669 (батальён марской пяхоты ВМС Украіны ў Керчы), украінскія і расійскія вайскоўцы пачалі сумеснае нясенне варты&lt;ref name=&quot;KerSeaGuard&quot;&gt;[http://www.radiosvoboda.org/content/article/25283914.html Невідомі у масках захопили територію Керченської морської охорони] — Радио Свобода&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://korrespondent.net/ukraine/politics/3317080-rossyiskye-voennye-vydvynuly-ultymatum-ukraynskym-morpekham-v-kerchy Российские военные выдвинули ультиматум украинским морпехам в Керчи]&lt;/ref&gt;.

Да вечара 2 сакавіка бяскроўна былі захоплены штабы Азова-Чарнаморскага рэгіянальнага кіравання і Сімферопальскага пагранічнага атрада Пагранслужбы Украіны&lt;ref&gt;[http://interfax.com.ua/news/general/193872.html В Крыму захвачены штабы погранвойск — Госпогранслужба Украины] // Интерфакс-Украина&lt;/ref&gt;, усталяваны кантроль над адным з украінскіх дывізіёнаў СПА ў раёне мыса Фіялент&lt;ref name=&quot;Ширяев&quot; /&gt;.

У ноч з 2 на 3 сакавіка ў зале пасяджэнняў Крымскага савета міністраў адбылася цырымонія прыняцця прысягі шэрагам кіраўнікоў сілавых ведамстваў. На вернасць народу Крыму прысягнулі начальнік Службы бяспекі Пётр Зіма, начальнік Галоўнага ўпраўлення ўнутраных спраў Сяргей Абісаў, начальнік Галоўнага ўпраўлення Службы па надзвычайных сітуацыях Сяргей Шахаў і выконваючы абавязкі начальніка пагранічнай службы Віктар Мельнічэнка (раней — першы намеснік начальніка Азова-Чарнаморскага рэгіянальнага кіравання Дзяржпагранслужбы Украіны). Раней, 2 сакавіка, прысягу прыняў контр-адмірал Дзяніс Беразоўскі, прызначаны камандуючым ВМС Крыму&lt;ref name=&quot;oath&quot; /&gt;. Паводле слоў Аксёнава, гэты дзень «''увойдзе ў гісторыю аўтаноміі як дзень фарміравання ўсіх яе сілавых структур''»&lt;ref&gt;[http://www.kianews.com.ua/news/glavy-pyati-silovyh-struktur-kryma-prinesli-prisyagu-narodu Главы пяти силовых структур Крыма принесли присягу народу]&lt;/ref&gt;.

Урад Крыма распачаў спробу схіліць на свой бок асабісты склад і кіраўнікоў сілавых ведамстваў Украіны на тэрыторыі Крыму, але, як паведамлялі ўкраінскія СМІ, гэтыя спробы не мелі поспеху. Так, было заяўлена, што супрацоўнікі Галоўнага ўпраўлення [[Служба бяспекі Украіны|СБУ]] ў АР Крым адмовіліся прызнаваць прызначанага новымі крымскімі ўладамі кіраўніка&lt;ref name=&quot;GUSBU&quot; /&gt;. Начальнік Крымскага тэрытарыяльнага камандавання ўнутраных войскаў Украіны Мікалай Балан заявіў, што ўнутраныя войскі падпарадкоўваюцца міністру ўнутраных спраў і «''ўсе вайскоўцы на 100 прцэнтаў верныя сваёй прысязе і свайму воінскаму абавязку''»&lt;ref&gt;[http://interfax.com.ua/news/general/193879.html Расположенные в Крыму Внутренние войска верны присяге и имеют достаточно сил и средств для обороны — заявление]&lt;/ref&gt;. Адмовіўся падпарадкоўвацца новаму прэм’ер-міністру Крыма і кіраўнік Дзяржаўнай пенітэнцыярнай службы Украіны ў АР Крым і Севастопалі Алег Грач&lt;ref&gt;[http://ru.tsn.ua/ukrayina/glavnyy-tyuremschik-kryma-otkazalsya-podchinyatsya-nelegitimnomu-premeru-352627.html Главный тюремщик Крыма отказался подчиняться нелегитимному премьеру] — ТСН, 3 марта 2014&lt;/ref&gt;. У Дзяржаўнай пагранічнай службе паведамілі: «''Нягледзячы на ​​вельмі вострае супрацьстаянне ў Сімферопалі з расійскімі спецназаўцамі, памежнікі не страцілі кіравання падраздзяленнямі аховы дзяржаўнай мяжы ў Крыме''»&lt;ref name=&quot;ENW-GPS&quot; /&gt;.

3 сакавіка Прэзідыум Вярхоўнага Савета АРК заявіў, што развіццё палітычнай сітуацыі ва Украіне «''дае важкія падставы для боязі за лёс краіны, стварае пагрозу міру і стабільнасці ў Крыме''». На думку прэзідыума, пастанова Вярхоўнай Рады Украіны «''Аб самаўхіленне прэзідэнта Украіны…''» парушыла Канстытуцыю Украіны, які не прадугледжвае спыненне паўнамоцтваў прэзідэнта па прычыне адыходу ад іх выканання, таму «''прававыя падставы для ўскладання абавязкаў прэзідэнта Украіны на старшыню Вярхоўнай Рады Украіны Турчынава А. В. &lt;…&gt; адсутнічаюць''». Парламент АРК, які нясе адказнасць за забеспячэнне правоў і свабод яе жыхароў, не можа заставацца іншым назіральнікам разбуральных працэсаў, якія адбываюцца ў краіне, і «''менавіта гэтыя акалічнасці''» заахвоцілі нд АРК прыняць рашэнне «''па правядзенні рэспубліканскага (мясцовага) рэферэндуму як формы прамога народаўладдзя па пытаннях удасканалення статусу і паўнамоцтваў аўтаноміі''». Прэзідыум заявіў, што пытанне рэферэндуму не ўтрымлівае палажэнняў па аддзяленні АРК ад Украіны, пры гэтым «''мы выступалі і выступаем за надзяленне Крымскай аўтаноміі шырокімі паўнамоцтвамі, якія павінны быць гарантаваныя пры любых зменах цэнтральнай улады і канстытуцыі Украіны''»&lt;ref&gt;[http://crimea.gov.ru/act/11606 Заявление Президиума ВС АРК от 03.03.2014]&lt;/ref&gt;. Прэзідыум ВС АРК падтрымаў перанос рэферэндуму аб статусе і паўнамоцтвах Крыму на 30 сакавіка&lt;ref&gt;[http://crimea.gov.ru/act/11607 О некоторых вопросах обеспечения организации и проведения республиканского (местного) референдума в Автономной Республике Крым]&lt;/ref&gt;.

Старшыня ВС АРК Уладзімір Канстанцінаў заявіў, што ад жыхароў Севастопаля паступіла ініцыятыва па змяненні прававога статусу горада і перападпарадкаванне яго наўпрост уладам Крыму&lt;ref&gt;[http://tvzvezda.ru/news/vstrane_i_mire/content/201403031445-t1i8.htm Севастополь хочет войти в состав Крыма] — ТРК Звезда, 3 марта 2014&lt;/ref&gt;.

Прэм’ер-міністр Расіі [[Дзмітрый Анатольевіч Мядзведзеў|Дзмітрый Мядзведзеў]] заявіў, што расійскі ўрад гатовы аказаць Крыму фінансавую дапамогу. Кіраўнік Мінфіна [[Антон Германавіч Сілуанаў|Антон Сілуанаў]] праінфармаваў, што дэфіцыт бюджэту аўтаноміі складае ў пераліку каля 35 мільярдаў рублёў. Фінансавая дапамога РФ павінна стабілізаваць фінансавую сістэму Крыма, забяспечыць бесперабойную выплату заробкаў, пенсій, дапамог і стабільную працу бюджэтных устаноў рэспублікі&lt;ref&gt;[http://www.finmarket.ru/economics/article/3644091 Россия сулит Крыму масло вместо пушек — «''Экономика''» — Финмаркет]&lt;/ref&gt;.

[[Файл:VOA-Crimea-Saint-George.jpg|right|thumb|250px|[[Георгіеўская стужка|Георгіеўскія стужачкі]] ў Крыме, 3 сакавіка 2014 года.]]

Тым часам з Крыма паступалі паведамленні пра тое, што камандуючы Чарнаморскім флотам РФ Аляксандр Вітко нібыта прапанаваў украінскім ваеннаслужачым здацца да 5 гадзін раніцы 4 сакавіка; у адваротным выпадку, расійскія вайскоўцы пагражаюць прыступіць да штурму падраздзяленняў і частак УС Украіны па ўсім Крыме; у Севастопалі казакі паспрабавалі захапіць штаб ВМСУ пры падтрымцы расійскіх марскіх пяхотнікаў&lt;ref&gt;[http://investigator.org.ua/news/120782/ В нескольких воинских частях в Крыму начался штурм по одному сценарию]&lt;/ref&gt;, у Севастопальскай бухце караблі расійскага Чарнаморскага флоту блакавалі караблі ВМСУ «Цярнопаль» і «Славуціч»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.e-crimea.info/news/korabli-vmsu-zablokirovali-v-buhte-sevastopolya |title=Корабли ВМСУ заблокировали в бухте Севастополя |access-date=19 жніўня 2015 |archive-date=23 верасня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923221416/http://www.e-crimea.info/news/korabli-vmsu-zablokirovali-v-buhte-sevastopolya |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, ракетны катэр ЧФ РФ [[Блакада ўкраінскага флоту на возеры Данузлаў|заблакаваў выхад з возера Данузлаў]]&lt;ref&gt;[http://investigator.org.ua/news/120736/ Ракетный катер ЧФ РФ заблокировал выход из озера Донузлав]&lt;/ref&gt;. У Дзяржпагранслужбе Украіны заявілі, што на паромнай пераправе Крым-Каўказ адбываецца назапашванне бронетэхнікі, працягваюцца актыўныя перамяшчэнні караблёў расійскіх ВМС у акваторыю Чорнага мора на ўваход і выхад з порта Севастопаль, расійскія ваенныя ажыццяўляюць маральны і фізічны ціск на пагранічнікаў і актыўна вядуць спробы вярбоўкі персаналу&lt;ref&gt;[http://korrespondent.net/ukraine/politics/3313896-na-kerchenskoi-paromnoi-pereprave-skoplenye-bronetekhnyky На Керченской паромной переправе скопление бронетехники]&lt;/ref&gt;.

Асабісты склад 10-й Сакскай марской авіябрыгады ВМСУ (с. Навафёдараўка) перавёў на запасны аэрадром баявыя верталёты і самалёты брыгады, каб расійскія вайскоўцы іх не захапілі&lt;ref&gt;[http://interfax.com.ua/news/general/194151.html Сакская морская авиабригада передислоцировала авиатехнику на континент]&lt;/ref&gt;.

У Дзяржаўнай пагранічнай службе Украіны паведамілі пра прарыў у бок Украіны двух мікрааўтобусаў і трох грузавікоў Камаз з узброенымі асобамі праз пункт пропуску паромных зносін «Крым-Кубань» у Керчы пад прыкрыццём ваеннаслужачых ЧФ РФ. У далейшым гэтая група ўзброеных асоб з прымяненнем фізічнай сілы захапіла месца дыслакацыі аддзела пагранслужбы «Керч»&lt;ref&gt;[http://interfax.com.ua/news/political/194170.html В Украину через Керченскую переправу прорвались автобусы и грузовики с вооружёнными лицами, игнорируя погранконтроль — Госпогранслужба]&lt;/ref&gt;.

Каардынацыйны савет Севастопаля, «''улічваючы стабілізацыю сітуацыі ў горадзе''», прыняў рашэнне завяршыць фарміраванне новых атрадаў народнага апалчэння, паколькі «''дзякуючы актыўнай падтрымцы жыхароў''» каардынацыйны савет кантралюе ключавыя сілавыя структуры забеспячэння правапарадку&lt;ref&gt;[https://archive.today/20150307204620/http://sevispolkom.su/sevispolkom/o-priekrashchienii-formirovaniia-otriadov-narodnogho-opolchieniia-i-dalnieishikh-dieistviiakh-dobrovoltsiev/index.html Распоряжение № 4 «О прекращении формирования отрядов народного ополчения и дальнейших действиях добровольцев»]&lt;/ref&gt;.

Раніцай 4 сакавіка прэм’ер-міністр Крыма Сяргей Аксёнаў заявіў на прэс-канферэнцыі ў Сімферопалі, што асабісты склад украінскіх вайсковых частак гатовы падпарадкавацца новаму ўраду Крыма і што ў дачыненні да камандзіраў, якія адмаўляюцца выконваць яго загады, будуць распачатыя крымінальныя справы: «''Здавацца ніхто нікому не прапануе, ідуць перамовы з ваеннымі часткамі, якія ўсё абсалютна ў Крыме заблакіраваны сіламі самаабароны… У асобных частках ёсць камандзіры, якія падбухторваюць салдат да невыканання маіх загадаў, як на сённяшні дзень вярхоўнага галоўнакамандуючага. Папярэджваю ўсіх камандзіраў: у дачыненні да іх, калі яны не падпарадкуюцца законнаму ўраду Крыму, будуць распачатыя крымінальныя справы… Жарты ўсе скончаны. Калі праз дзеянні дадзеных камандзіраў пральецца кроў, пакаранне будзе вельмі жорсткім''»&lt;ref&gt;[http://investigator.org.ua/news/120825/ «''Верховный главнокомандующий''» Крыма Аксенов грозит уголовными делами командирам, отказавшимся ему подчиняться]&lt;/ref&gt;.

4 сакавіка кіраўнік СБУ [[Валянцін Налівайчанка]] паскардзіўся, што расійскія вайскоўцы заблакавалі працу органаў бяспекі Украіны ў Крыме. Паводле слоў Налівайчанкі, СБУ звярнулася да расійскага боку з патрабаваннем даць магчымасць органам бяспекі працаваць, аднак «''станам на гэтую хвіліну адказу няма''»&lt;ref&gt;[http://www.ukrinform.ua/ukr/news/rosiyski_viyskovi_blokuyut_robotu_organiv_bezpeki_u_krimu___nalivaychenko_1914464 Російські військові блокують роботу органів безпеки у Криму — Наливайченко] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140328213717/http://www.ukrinform.ua/ukr/news/rosiyski_viyskovi_blokuyut_robotu_organiv_bezpeki_u_krimu___nalivaychenko_1914464 |date=28 сакавіка 2014 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://society.lb.ua/life/2014/03/04/258208_prorossiyskie_aktivisti.html Пророссийские активисты заблокировали управление СБУ в Севастополе]&lt;/ref&gt;.

Прэзідэнт Пуцін правёў прэс-канферэнцыю па сітуацыі ва Украіне, дзе, у прыватнасці, адмаўляў удзел расійскіх войскаў у крымскіх падзеях, заявіўшы, што там дзейнічаюць толькі мясцовыя сілы самаабароны&lt;ref name=&quot;conf-4-3&quot;&gt;[http://www.kremlin.ru/news/20366 Владимир Путин ответил на вопросы журналистов о ситуации на Украине]&lt;/ref&gt;. У адказ афіцэры-камандзіры Севастопальскай брыгады надводных караблёў, караблёў ВМС Украіны «Славуціч» і «Цярнопаль» у паведамленні для СМІ заявілі, што лічаць сябе правамоцнымі «''абвінаваціць прэзідэнта Расійскай Федэрацыі ў непрыхаванай хлусні''», а таксама сказалі, што «''ў сапраўдны момант ваенныя караблі ВМС Украіны „Цярнопаль“ і „Славуціч“, якія знаходзяцца непасрэдна ў Севастопальскай бухце, блакаваныя баявымі караблямі і судамі Чарнаморскага флоту ВМФ Расіі, на кожным з якіх знаходзяцца падраздзяленні марской пяхоты колькасцю да аднаго ўзвода, узброеныя аўтаматычнай зброяй і ў адпаведнай экіпіроўцы''»&lt;ref name=&quot;UP-4-3&quot; /&gt;.

[[Файл:2014-03-10 - Yevpatoria military base - 0104.JPG|thumb|Ваенная частка ў Еўпаторыі.]]

На працягу гэтага дня экіпаж карабля кіравання «Славуціч» прадухіліў спробу захопу карабля ўзброенай групай&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.e-crimea.info/news/ekipazh-korablya-slavutich-otbil-napadenie-vooruzhennoy-gruppy |title=Экипаж корабля «Славутич» отбил нападение вооружённой группы |access-date=19 жніўня 2015 |archive-date=23 верасня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923221352/http://www.e-crimea.info/news/ekipazh-korablya-slavutich-otbil-napadenie-vooruzhennoy-gruppy |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Начальнік радыётэхнічных войскаў Паветраных Сіл УС Украіны палкоўнік Сяргей Вішнеўскі паведаміў, што ўсе камандныя пункты, радыётэхнічныя батальёны і роты на тэрыторыі Крыму знаходзяцца ў аблозе расійскіх войскаў і атрадаў крымскай самаабароны&lt;ref&gt;[http://15minut.org/article/v-minoborony-uverjajut-chto-kontrolirujut-vozduh-nad-krymom-2014-03-04-19-10-00-2014-03-04-20-31-00 В Минобороны уверяют, что контролируют воздух над Крымом] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150402205022/http://15minut.org/article/v-minoborony-uverjajut-chto-kontrolirujut-vozduh-nad-krymom-2014-03-04-19-10-00-2014-03-04-20-31-00 |date=2 красавіка 2015 }}&lt;/ref&gt;. Расійскія спецназаўцы прарваліся на тэрыторыю зенітна-ракетнага палка пад Еўпаторыяй (в/ч А-4519)&lt;ref name=&quot;IFEvp&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[http://investigator.org.ua/news/120940/ В Евпатории украинские военные живым щитом охраняют оружие]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://interfax.com.ua/news/general/195121.html Украинскому полку в Евпатории поставлен ультиматум о сложении оружия — представитель командования]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://society.lb.ua/accidents/2014/03/10/258785_sovmin_krima_vidvinul_ultimatum.html Совмин Крыма выдвинул ультиматум воинский части в Евпатории]&lt;/ref&gt;.

Тым часам, як паведаміла «[[Радыё Свабода]]» са спасылкай на відавочцаў, расійскія вайскоўцы ўсталявалі на КПП «Турэцкі вал», размешчаным на мяжы [[Херсонская вобласць|Херсонскай вобласці]] і Крыму, узмоцнены блакпост і выкапалі абарончыя пазіцыі для людзей і тэхнікі. Паводле іх слоў, на КПП знаходзіцца каля 50 узброеных расійскіх вайскоўцаў і ваенная тэхніка — не менш за тры БТР, шэсць-сем браніраваных аўтамабіляў «Тыгр» (ці «Вяпрук»), некалькі грузавых аўтамабіляў і інжынерная тэхніка&lt;ref&gt;[http://www.radiosvoboda.org/content/article/25284793.html Російські військові окопуються на Перекопському перешийку — очевидці]&lt;/ref&gt;. Дзяржпагранслужбы Украіны, са свайго боку, разгарнула тры кантрольна-прапускныя пункты і выставіла памежныя патрулі на адміністрацыйнай мяжы з АР Крым. Кантрольныя пункты былі разгорнуты ў раёне населеных пунктаў Салькова, Каланчак і Чаплінка. Згодна з інфармацыяй, гэтыя пункты і патрулі ўзмоцнены вайскоўцамі мабільных падраздзяленняў пагранвойскаў, супрацоўнікамі МУС і вайскоўцамі УСУ&lt;ref&gt;[http://korrespondent.net/ukraine/events/3314568-ukraynskye-pohranychnyky-razvernuly-try-kpp-na-vezde-v-krym Украинские пограничники развернули три КПП на въезде в Крым]&lt;/ref&gt;.

У Генеральным штабе Узброеных сіл Украіны заявілі, што на тэрыторыі Крыму знаходзяцца расійскія вайскоўцы, якія не ўваходзяць у склад ЧФ, — у прыватнасці, са складу 18-й асобнай механізаванай брыгады, якая дыслакуецца ў [[Чачэнская Рэспубліка|Чачэнскай Рэспубліцы]] (паводле дадзеных журналістаў «Новай газеты», на самай справе ад прыцягнення чачэнцаў у міністэрстве абароны РФ адмовіліся&lt;ref name=&quot;Ширяев&quot; /&gt;), а таксама 31-й асобнай дэсантна-штурмавой брыгады ПДВ ([[Ульянаўск]]) і 22-й брыгады спецпрызначэння ([[Краснадарскі край]])&lt;ref&gt;[http://interfax.com.ua/news/general/194412.html В Крыму находятся российские военнослужащие не только из частей ЧФ РФ, утверждают в Генштабе ВСУ]&lt;/ref&gt;.

5 сакавіка Сяргей Аксёнаў звярнуўся да ваеннаслужачых органаў ваеннага кіравання і воінскіх частак Украіны, дыслакаваных у Крыме. Прэм’ер-міністр Крыма заклікаў ваеннаслужачых, у перыяд да правядзення ў АРК рэферэндуму:
# Не прымяняць зброю, каб пазбегнуць кровапраліцця і далейшага абвастрэння сітуацыі;
# Захоўваць арганізаванасць і парадак, «''не паддавацца на правакацыі''» ад прадстаўнікоў украінскіх уладаў;
# Працягваць выконваць службовыя і спецыяльныя абавязкі ў сваіх вайсковых частках;
# Беспярэчна выконваць указанні Савета міністраў АРК, загады і распараджэнні камандзіраў і начальнікаў.

Аксёнаў заявіў, што, як Вярхоўны Галоўнакамандуючы ўзброенымі Сіламі АРК, ён гарантуе ўсім вайскоўцам УС Крыму высокі ўзровень грашовага забеспячэння, поўны пакет сацыяльных гарантый, рашэнне жыллёвай праблемы, працаўладкаванне членаў сем’яў, пазачарговае прадастаўленне месцаў у дзіцячых дашкольных і школьных установах&lt;ref&gt;[http://15minut.org/article/aksenov-priglashaet-v-krymskuju-armiju-zapugivaja-banderovcami-2014-03-05-08-54-2014-03-05-09-18-04 Аксенов приглашает в крымскую армию, запугивая «бандеровцами»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150402140105/http://15minut.org/article/aksenov-priglashaet-v-krymskuju-armiju-zapugivaja-banderovcami-2014-03-05-08-54-2014-03-05-09-18-04 |date=2 красавіка 2015 }}&lt;/ref&gt;.

6 сакавіка камандуючы ВМСУ контр-адмірал Сяргей Гайдук заявіў, што ўкраінскія вайскоўцы з усіх сіл імкнуцца не дапусціць кровапраліцця і ахвяр сярод мірнага насельніцтва: «Сёння ў нашым славутым горадзе, як і на тэрыторыі ўсяго Крымскага паўвострава, склалася вельмі няпростая сітуацыя. Наша мэта, перш за ўсё, — не зганьбіць крымскую зямлю крывёю братазабойства, захаваць усіх жывымі і здаровымі, не дазволіць палітычным супярэчнасцям разарваць сям’і і дзяцей»&lt;ref name=&quot;AC-3-6&quot; /&gt;.

{{падвойная выява|права|Secession referendum IMG 9077-1.jpg|148|Secession referendum IMG 9078-1.jpg|148|Рашэнне Севастопальскага гарадскога савета аб правядзенні агульнакрымскага рэферэндума і пра ўваходжанне Севастопаля ў склад Расіі. 6 сакавіка 2014 года.}}

Вярхоўны Савет АР Крым&lt;ref name=&quot;radaref&quot;&gt;[http://crimea.gov.ru/news/06_03_2014_1 Парламент Крыма принял постановление «О проведении общекрымского референдума»]&lt;/ref&gt; і [[Севастопальскі гарадскі савет]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://sevsovet.com.ua/index.php/2011-06-30-23-44-03/12242-tekst-resheniya-vneocherednoj-sessii-ot-06-marta-2014-goda-7151-ob-uchastii-v-prov.edenii-obshchekrymskogo-referenduma|title=Текст решения внеочередной сессии от 6 марта 2014 года № 7151 «''Об участии в проведении общекрымского референдума''»|date=2014-03-06|publisher=Официальный сайт Севастопольского городского совета|access-date=2014-11-14|archive-url=https://archive.today/20140308072323/http://sevsovet.com.ua/index.php/2011-06-30-23-44-03/12242-tekst-resheniya-vneocherednoj-sessii-ot-06-marta-2014-goda-7151-ob-uchastii-v-prov.edenii-obshchekrymskogo-referenduma|archive-date=8 сакавіка 2014|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; прынялі рашэнне ўвайсці ў склад Расіі ў якасці суб’ектаў Федэрацыі і правесці рэферэндум на тэрыторыі АР Крым і Севастопаля, прычым не 30, а 16 сакавіка, вынеслі на рэферэндум пытанне пра ўваходжанне Крыма ў склад Расіі на правах суб’екта Федэрацыі або аднаўленні Канстытуцыі Крыму 1992 года пры захаванні паўвострава ў складзе Украіны. Пазней намеснік старшыні Вярхоўнага Савета Крыма Рыгор Іофе заявіў, што змяненне фармулёўкі пытання было выклікана рэакцыяй украінскіх улад на рашэнне правесці рэферэндум у Крыме, на які раней не планавалася выносіць пытанне пра выхад аўтаноміі са складу Украіны&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/news/2014/03/08/change/ В Крыму объяснили изменение вопросов референдума]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/ukrainian/news_in_brief/2014/03/140307_hk_konstantinov_moskow.shtml Константинов: рішення про референдум приймали терміново через загрозу арешту // BBC, украинская редакция, 7/03/2014]&lt;/ref&gt;.

Крымскія дэпутаты прынялі рашэнне звярнуцца да кіраўніцтва Расіі з прапановай «''пачаць працэдуру ўваходжання ў склад Расійскай Федэрацыі ў якасці суб’екта Расійскай Федэрацыі''». Каб растлумачыць сваё рашэнне, парламентарыі заявілі, што ва Украіне «''ў выніку антыканстытуцыйнага перавароту захапілі ўладу нацыяналістычныя сілы», якія «груба парушаюць Канстытуцыю і законы Украіны, неад’емныя правы і свабоды грамадзян, уключаючы права на жыццё, свабоду думкі і словы, права размаўляць на роднай мове''», пры гэтым «''экстрэмісцкія групоўкі спрабуюць пранікнуць у Крым, каб абвастрыць сітуацыю, выклікаць напружанасць і незаконна захапіць уладу''»&lt;ref name=&quot;radaref&quot; /&gt;. Крымскія заканадаўцы вырашылі таксама сфарміраваць незалежныя ад Украіны органы выканаўчай улады Крыму: Міністэрства юстыцыі, унутраных спраў, надзвычайных сітуацый, прамысловай палітыкі, паліва і энергетыкі, па інфармацыі і масавых камунікацыях, пракуратуру, службу бяспекі, падатковую і пэнітэнцыярную службу і сацыяльныя фонды&lt;ref name=&quot;cgr-6-3-m&quot;&gt;[http://crimea.gov.ru/act/11691 Об изменениях в системе и структуре органов исполнительной власти Автономной Республики Крым]&lt;/ref&gt;.

Першы намеснік старшыні Урада АРК Рустам Тэміргаліеў паведаміў, што ўласнасць Украіны ў Крыме будзе нацыяналізаваная на карысць новых уладаў рэгіёну, уся прыватная ўласнасць на тэрыторыі Крыму будзе перааформлена па расійскаму заканадаўству. Ён паказаў на гатоўнасць Крыму ўступіць у рублёвую зону&lt;ref&gt;[http://www.interfax.ru/world/363186 Украинская госсобственность в Крыму будет национализирована]&lt;/ref&gt;.

На працягу 6—7 сакавіка праз Керчанскую паромную пераправу кругласутачна перапраўляліся калоны ваеннага аўтатранспарту&lt;ref&gt;[http://kerch.fm/2014/03/06/paromnuyu-perepravu-kerchi-kontroliruyut-vooruzhennye-lyudi.html Паромную переправу Керчи контролируют вооружённые люди] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140411040645/http://kerch.fm/2014/03/06/paromnuyu-perepravu-kerchi-kontroliruyut-vooruzhennye-lyudi.html |date=11 красавіка 2014 }} // Kerch.FM&lt;/ref&gt;, якія рухаліся праз Керч у бок Феадосіі. Ваенныя грузы украінскімі пагранічнікамі і мытнікамі не надглядаліся&lt;ref&gt;[http://www.kerch.com.ua/articleview.aspx?id=35723 Через Керченскую переправу в Крым переправляют военную технику] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150122221555/http://www.kerch.com.ua/articleview.aspx?id=35723 |date=22 студзеня 2015 }} // Kerch.com.ua, 7/03/2014&lt;/ref&gt;.

7 сакавіка дэлегацыя Вярхоўнага Савета Крыма на чале з яго старшынёй Уладзімірам Канстанцінавым сустрэлася ў Маскве са старшынёй Дзярждумы Сяргеем Нарышкіным і спікерам Савета Федэрацыі Валянцінай Мацвіенка. Нарышкін заявіў, што ў Расіі падтрымаюць «''свабодны і дэмакратычны выбар''» насельніцтва Крыма і Севастопаля&lt;ref&gt;[http://crimea.gov.ru/news/07_03_14_2 В Госдуме Владимир Константинов обсудил с Сергеем Нарышкиным вопросы организации и проведения общекрымского референдума]&lt;/ref&gt;. Мацвіенка запэўніла, што сенатары падтрымаюць рашэнне аб уваходжанні Крыма ў склад Расіі, калі яно будзе прынята&lt;ref&gt;[http://crimea.gov.ru/news/07_03_14_5 Совет федерации готов поддержать решение Крыма о вхождении в РФ — В. Матвиенко]&lt;/ref&gt;.

8 сакавіка паступілі паведамленні пра тое, што расійскія вайскоўцы і крымскія апалчэнцы прыступілі да добраўпарадкавання блакпаста на тэрыторыі Херсонскай вобласці (Арабацкая стрэлка)&lt;ref&gt;[http://lb.ua/news/2014/03/08/258714_rossiyskie_voennie_voshli_poselok.html Российские военные минируют поля под поселком Чонгар Херсонской области (ОБНОВЛЕНО)]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.unian.net/politics/895464-rossiyskie-okkupantyi-zaminirovali-i-obtyanuli-kolyuchey-provolokoy-granitsu-v-hersonskoy-oblasti.html Российские оккупанты заминировали и обтянули колючей проволокой «''границу''» в Херсонской области]&lt;/ref&gt;.

8 сакавіка Аляксандр Турчынаў прызначыў новым кіраўніком Галоўнага ўпраўлення СБУ ў АРК Алега Абсалямава, аднак прэс-служба Вярхоўнага Савета АРК паведаміла, што ў Крыме гэта прызначэнне лічаць нелегітымным. У Вярхоўным Савеце АРК нагадалі, што ў Крыме створана свая Служба бяспекі, начальнік якой Пётр Зіма прызначаны ў адпаведнасці з Канстытуцыяй АРК і рэгламентам крымскага парламента&lt;ref&gt;[http://www.kianews.com.ua/news/v-krymu-ne-priznali-novogo-glavu-sbu В Крыму не признали нового главу СБУ. Крымское ИА, 10.03.2014]&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Berkut guards an entrance checkpoint to the Crimea Peninsula, March 10, 2014.jpg|міні|Блакпост на ўездзе ў Крым. 10 сакавіка 2014 года.]]

9 сакавіка ў Сімферопалі, Севастопалі, Еўпаторыі і Керчы прайшлі першыя мітынгі ў падтрымку далучэння Крыму да Расіі. Прадстаўнікі кіраўніцтва крымскай аўтаноміі заклікалі жыхароў Крыма прагаласаваць за далучэнне да Расіі&lt;ref&gt;[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1032682 В центре Симферополя проходит митинг за присоединение к России. ИТАР-ТАСС, 09.03.14]&lt;/ref&gt;.

Уладзімір Канстанцінаў заявіў у сваім звароце да Крымчане на сайце Вярхоўнага Савета АР Крым, што перадача Крыма Украіне ў 1954 годзе без згоды мясцовых жыхароў уяўляла сабой «''абуральную несправядлівасць''». Паводле слоў палітыка, «''Крым вычарпаў магчымасці дамагчыся годнага статусу ў складзе Украіны''», а далейшае знаходжанне ў яе складзе «''пагражае крымчанам не проста лаянкай і дыскрымінацыяй па культурным і этнічным прынцыпе, а самым літаральным фізічным знішчэннем. &lt;…&gt; Той Украіны, у якой мы жылі апошнія 23 гады, ужо няма, і дамаўляцца ў Кіеве пра сумеснае жыццё ў рамках адной дзяржавы ўжо няма з кім''». Канстанцінаў заклікаў жыхароў АРК «''не ўпусціць шанец, застаючыся крымчанамі, нікуды не пераязджаючы, вярнуцца дадому — у Расію''», якая «''дапаможа адаптавацца''» у пераходны перыяд&lt;ref&gt;[http://crimea.gov.ru/news/09_03_2014_1 Обращение Председателя Верховного Совета АРК Владимира Константинова к крымчанам] ([https://web.archive.org/web/20140309180214/http://www.rada.crimea.ua/news/09_03_2014_1 архив])&lt;/ref&gt;.

[[Файл:2014-03-09 - Perevalne military base - 0207.JPG|thumb|Украінская воінская частка ў Перавальным у асяроддзі «''[[Ветлівыя людзі|ўзброеных людзей]]''».]]

[[Файл:2014-03-09 - Perevalne military base - 0144.JPG|thumb|Расійскія {{нп3|ГАЗ-2330 «''Тыгр''»|ГАЗ-2330 «''Тыгр''»|ru|ГАЗ-2330 «''Тигр''»}} каля ўкраінскай вайсковай часткі ў Перавальным, Крым.]]

9—10 сакавіка расійскія вайскоўцы ўсталявалі кантроль над аэрадромам марской авіяцыйнай брыгады ВМС Украіны ў Саках&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.rosbalt.ru/ukraina/2014/03/09/1242311.html |title=Украинские военные теряют контроль над аэродромами в Саках и Джанкое |access-date=19 жніўня 2015 |archive-date=8 ліпеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220708025626/https://www.rosbalt.ru/ukraina/2014/03/09/1242311.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, аўтабатам (в/ч А2904) у Бахчысараі&lt;ref&gt;[http://investigator.org.ua/news/121562/ В Бахчисарае захватывают военную часть]&lt;/ref&gt;, асобнай ракетна-тэхнічнай часткай у Чарнаморскім&lt;ref&gt;[http://investigator.org.ua/news/121514/ Российские военные захватили ракетную часть в Черноморском]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://investigator.org.ua/news/121632/ В захваченной ракетной части в Черноморском украинские и российские военные договорились о совместных патрулях]&lt;/ref&gt;.

[[Файл:2014-03-10 - Yevpatoria military base - 0017.JPG|thumb|175px|Прапанова Савета міністраў АР Крым украінскаму 55-му зенітна-ракетнаму палку ў Еўпаторыі перадаць усю зброю на склад пад ахову [[Чарнаморскі флот ВМФ Расіі|Чарнаморскаму флоту Расіі]] на перыяд падрыхтоўкі да рэферэндуму аб статусе Крыму&lt;ref&gt;[http://v-odesse.net/украинскому-зенитно-ракетному-полку/ Украинскому зенитно-ракетному полку выдвинули ультиматум: сдать оружие до вечера (документ)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160807042830/http://v-odesse.net/%D1%83%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%83-%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%BD%D0%BE-%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D1%83-%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D1%83/ |date=7 жніўня 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://obozrevatel.com/politics/43029-ukrainskie-zenitchiki-v-evpatorii-prosyat-evakuirovat-gorozhan-iz-za-ugrozyi-vzryiva.htm Украинские зенитчики в Евпатории просят эвакуировать горожан из-за угрозы взрыва]&lt;/ref&gt;.]]

10 сакавіка Сяргей Аксёнаў на сустрэчы з журналістамі паведаміў, што Вярхоўны савет Крыма надзяліў яго паўнамоцтвамі галоўнакамандуючага ўзброенымі сіламі і правам фарміравання ўзброеных сіл Крыму: «Рашэнне па фарміраванні арміі Крыму прынята ў сувязі з наяўнасцю на тэрыторыі аўтаноміі незаконных узброеных фарміраванняў». У гэты ж дзень Аксёнаў прыняў прысягу на вернасць аўтаноміі батальёна спецназа Узброеных сіл Крыму, у склад якога ўвайшлі каля ста дружыннікаў палка народнай абароны Крыму. Паводле слоў Аксёнава, у складзе УС аўтаноміі налічваецца больш за 180 чалавек, якія прынялі прысягу&lt;ref&gt;[http://www.c-inform.info/mainnews/id/23 Премьер Крыма принял присягу у батальона спецназа Вооружённых Сил автономии]&lt;/ref&gt;. Агульная колькасць крымскай арміі да рэферэндума 16 сакавіка павінна быць даведзена да 1500 чалавек. «Яны будуць ахоўваць выбарчыя ўчасткі са зброяй у руках», — сказаў Аксёнаў. Ён пацвердзіў, што ў перспектыве плануецца стварэнне ваенна-марскіх сіл Крыма, адзначыўшы, што ў выпадку далучэння Крыму да Расіі сухапутныя войскі і флот увойдуць у склад узброеных сіл РФ. Аксёнаў таксама заявіў, што калі паводле вынікаў рэферэндуму Крым стане часткай Расіі, вайскоўцы ўзброеных сіл Украіны, якія знаходзяцца на тэрыторыі Крыму, павінны будуць або пакінуць тэрыторыю аўтаноміі, або ўвайсці ў склад узброеных сіл рэспублікі&lt;ref&gt;[http://www.interfax.ru/world/363713 Крымский парламент дал премьеру Аксенову полномочия главкома вооружёнными силами автономии]&lt;/ref&gt;.

11 сакавіка Вярхоўны Савет АРК і Севастопальскі гарадскі савет прынялі дэкларацыю незалежнасці АРК і Севастопаля, у адпаведнасці з якой, у выпадку прыняцця на рэферэндуме рашэння далучыцца да Расіі, Крым будзе абвешчаны суверэннай рэспублікай і ў такім статусе звернецца да кіраўніцтва РФ з прапановай прыняцць у склад Федэрацыі&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://crimea.gov.ru/news/11_03_2014_1 |title= Парламент Крыма принял Декларацию о независимости АРК и г. Севастополя|date= 2014-03-11|publisher= // Пресс-центр Верховного Совета Автономной республики Крым |access-date=2014-03-11}}&lt;/ref&gt;.

У Вярхоўным Савеце Крыму пачалося фарміраванне міжфракцыйнай дэпутацкай групы «За новы расійскі Крым», якая падтрымлівала дзеянні старшыні Вярхоўнага Савета Уладзіміра Канстанцінава і прэм’ер-міністра Крыма Сяргея Аксёнава, накіраваныя на «''стабілізацыю абстаноўкі на паўвостраве''» і далучэнне Крыму да Расіі. Як паведамляе прэс-служба парламента, заявы на уступленне ў аб’яднанне падалі больш за 70 з 100 дэпутатаў Вярхоўнага Савета&lt;ref&gt;[http://crimea.gov.ru/news/11_03_14_5 В крымском парламенте формируется межфракционная депутатская группа «За новый российский Крым!»]&lt;/ref&gt;.

Служба бяспекі АРК распаўсюдзіла сваю заяву: «З мэтай абароны насельніцтва Крыму ад пагроз іх бяспекі, забеспячэння іх правоў і свабод, недапушчэння экстрэмісцкіх праяў на тэрыторыі паўвострава, прадухілення спробаў распальвання міжнацыянальнай варожасці і іншых канфліктаў на сходзе прынята аднагалоснае рашэнне па фарміраванні Службы бяспекі Крыму як асобнай самастойнай структуры. Служба бяспекі Крыма ў гэты лёсавызначальны для народа перыяд бярэ на сябе адказнасць па яго абароне. Забеспячэнне бяспекі насельніцтва Крыма з’яўляецца галоўнай і прыярытэтнай задачай новай структуры»&lt;ref&gt;[http://www.kianews.com.ua/news/sluzhba-bezopasnosti-kryma-vzyala-pod-zashchitu-naselenie Служба безопасности Крыма взяла под защиту население. Крымское ИА, 11.03.2014]&lt;/ref&gt;.

Парламент Крыму зацвердзіў «Палажэнне аб народнай дружыне рэспублікі» — «''добраахвотным грамадскім фарміраванні жыхароў Крыма, створаным для садзейнічання праваахоўным органам, іншым органам улады АРК органам мясцовага самакіравання ў ахове правапарадку і грамадскай бяспекі, правоў і законных інтарэсаў грамадзян на тэрыторыі АРК''»&lt;ref&gt;[http://crimea.gov.ru/textdoc/ru/6/act/1734pr.pdf Положение о Народной дружине Крыма]&lt;/ref&gt;. Кіраўнік Севастопаля Аляксей Чалы падпісаў «Распараджэнне аб задачах сіл народнай самаабароны», якія дзейнічаюць пад кіраўніцтвам адзінага штаба «''з мэтай арганізацыі супрацьстаяння магчымаму ўзброенаму нападу на Севастопаль, абароны жыццяў, здароўя і маёмасці жыхароў горада, забеспячэння свабоднага і бяспечнага правядзення рэферэндуму''». Перад удзельнікамі зводнага палка народнай самаабароны Севастопаля пастаўленыя першачарговыя задачы, сярод якіх — спыненне правапарушэнняў і ахова грамадскага парадку на вуліцах горада, арганізацыя дзяжурства на блокпаста пры ўездзе ў горад, дзеянні ў складзе дзяжурных падраздзяленняў і груп&lt;ref&gt;[http://www.interfax.ru/world/363980 Завершено формирование сил самообороны Севастополя под единым руководством]&lt;/ref&gt;.

12 сакавіка першы віцэ-прэм’ер Крыму [[Рустам Ільміравіч Тэміргаліеў|Рустам Тэміргаліеў]] паведаміў пра абмежаванні паветраных зносін Крыму з Украінай на перыяд да 17 сакавіка. Паводле яго слоў, гэта зроблена «''ў сувязі з магчымым прылётам сюды правакатараў''»&lt;ref&gt;[http://interfax.com.ua/news/general/195462.html Ограничения на прилёт воздушных судов в Крым продлятся до 17 марта — власти]&lt;/ref&gt;. Расійскія вайскоўцы блакіравалі радыётэхнічны батальён на [[гара Ай-Петры|гары Ай-Петры]]&lt;ref&gt;[http://investigator.org.ua/news/121880/ Российские военные теперь контролируют и батальон на Ай-Петри]&lt;/ref&gt;.

13 сакавіка камандзір 204-й брыгады тактычнай авіяцыі, якая дыславалася на аэрадроме «Бельбек», палкоўнік Юлій Мамчур запатрабаваў ад кіраўніцтва краіны даць канкрэтныя ўказанні сваім вайскоўцам у Крыме, паколькі яны знаходзяцца пад пастаянным ціскам з боку расійскіх вайскоўцаў, органаў мясцовага самакіравання і нават мясцовага насельніцтва, але маюць толькі вуснае ўказанне не паддавацца на правакацыі, трымацца і не прымяняць зброю. Мамчур запатрабаваў ад кіраўніцтва краіны ў самыя кароткія тэрміны прыняць узважанае рашэнне па далейшых дзеяннях камандзіраў вайсковых частак у выпадку прамой пагрозы жыццям асабістага складу, сем’яў ваеннаслужачых і грамадзянскага насельніцтва: «''У выпадку непрыняцця вамі адпаведных рашэнняў мы будзем вымушаны дзейнічаць паводле статуту Узброеных сіл Украіны, аж да адкрыцця агню. Пры гэтым мы выразна ўсведамляем, што не зможам доўга супрацьстаяць праўзыходным па колькасці, узбраенні і падрыхтоўцы падраздзяленням расійскіх войскаў, але гатовы выканаць свой абавязак да канца''»&lt;ref&gt;[http://15minut.org/article/voennye-belbeka-potreboval-ot-rukovodstva-strany-prikazov-prigrozili-otkryt-ogo-2014-03-13-12-48-33 Военные «Бельбека» потребовали от Минобороны приказов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150402190250/http://15minut.org/article/voennye-belbeka-potreboval-ot-rukovodstva-strany-prikazov-prigrozili-otkryt-ogo-2014-03-13-12-48-33 |date=2 красавіка 2015 }}&lt;/ref&gt;.

15 сакавіка паводле паведамлення прэм’ер-міністра Крыма Сяргея Аксёнава, група асоб, якая назвалася супрацоўнікамі Пагранслужбы Украіны, паспрабавала пашкодзіць газаправод на Арабацкай стрэлцы. У сувязі з гэтым Аксёнаў звярнуўся да камандуючага Чарнаморскім флотам Расіі з просьбай узяць пад ахову газаразмеркавальную станцыю, якая знаходзіцца на Арабацкай стрэлцы на поўдзень ад вёскі {{нп3|Вёска Стрылковэ|Стралковае|uk|Стрілкове}} «''каб забяспечыць энергетычную бяспеку Аўтаномнай Рэспублікі Крым і бесперабойнае функцыянаванне аб’ектаў жыццезабеспячэння''»&lt;ref&gt;[http://www.c-inform.info/news/id/611 Силы самообороны предотвратили диверсию на газопроводе на Арабатской стрелке — премьер Крыма]&lt;/ref&gt;. Паводле паведамлення інтэрнэт-выдання «LB.ua», у той жа дзень на Арабацкай стрэлцы ў раёне сяла Стралковае ў Херсонскай вобласці высадзіўся расійскі дэсант колькасцю больш за 50 чалавек, які прыбыў на чатырох верталётах, затым яны перамясціліся ў раён газаразмеркавальнай станцыі. Пазней прэс-служба Міністэрства абароны Украіны паведаміла: «''Адпор быў дадзены неадкладна. Для неадкладнага рэагавання на правакацыю з украінскага боку былі падняты сілы армейскай авіяцыі Сухапутных войскаў Узброеных Сіл Украіны, а таксама сілы аэрамабільнага батальёна''», пасля чаго расійскія вайскоўцы вярнуліся на ранейшыя пазіцыі&lt;ref&gt;[http://lb.ua/news/2014/03/15/259514_rossiyskiy_desant_visaya.html Российский десант высадился в Херсонской области]&lt;/ref&gt;.

16 сакавіка камандуючы ВМС Украіны контр-адмірал Сяргей Гайдук у адкрытым звароце да севастопальцаў і крымчан заявіў, што камандаванне ВМСУ, кіраўнікі УС РФ і крымскіх органаў улады шляхам дыялогу знайшлі фармат, які дазволіў пазбегнуць узброеных сутыкненняў і чалавечых ахвяр. У сувязі з гэтым ён заклікаў да разважлівасці кіраўнікоў органаў улады і атрадаў самаабароны: «''Прашу прыняць усе меры для астуджэння „гарачых галоў“, не дапусціць новага вітка канфрантацыі. Мы прайшлі этап пратэстаў і рызыкі ваеннага сутыкнення. Настаў час прымірэння, працы палітыкаў і дыпламатаў''». Камандуючы ВМСУ звярнуў увагу ваеннаслужачых Украіны і Расіі на неабходнасць вытрымкі, разумення таго, што палітычныя рознагалоссі вырашаюцца толькі за сталом перамоў: «''Упэўнены: украінскія і расійскія ваяры не павінны страляць адзін у аднаго… Яшчэ раз настойліва заклікаю ўсіх да дыялогу і перамоваў на ўсіх узроўнях. Веру ў мудрасць, разважлівасць і вытрымку крымчан і севастопальцаў. Жадаю вам дабра і дабрабыту''»&lt;ref name=&quot;news.allcrimea.net&quot;/&gt;.

В. а. міністра абароны Украіны Ігар Ценюх паведаміў перад пасяджэннем урада 16 сакавіка, што камандуючы ВМСУ контр-адмірал Сяргей Гайдук дасягнуў дамоўленасці з камандуючым Чарнаморскім флотам і прадстаўніком міністра абароны РФ Сяргея Шайгу аб тым, што да 21 сакавіка не будзе праводзіцца ніякіх мерапрыемстваў па блакіраванні ўкраінскіх вайсковых частак. В. а. кіраўніка Мінабароны сказаў таксама, што, паводле яго дадзеных, агульная колькасць расійскіх войскаў на тэрыторыі Крыму складае каля 21,5 тысячы чалавек&lt;ref&gt;[http://korrespondent.net/ukraine/politics/3320206-ukrayna-dohovorylas-s-rf-ne-prybehat-k-blokyrovke-voynskykh-chastei-do-21-marta-tenuikh Украина договорилась с РФ не прибегать к блокировке воинских частей до 21 марта]&lt;/ref&gt;.

Тым часам у Крыме адбыўся рэферэндум аб статусе паўвострава. Паводле афіцыйных дадзеных, у галасаванні прыняло ўдзел 83,1 % выбаршчыкаў АРК, з іх каля 96,77 % прагаласавалі за далучэнне Крыму да Расіі&lt;ref name=&quot;ARC16&quot;&gt;{{Cite web|url = http://crimea.gov.ru/referendum/resultaty|title = Результаты общекрымского референдума|date = 2014-03-17|publisher = Официальный сайт Государственного Совета Республики Крым|archive-url = https://archive.today/20140520093441/http://crimea.gov.ru/referendum/resultaty|access-date = 2014-11-06|archive-date = 20 мая 2014|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;, у Севастопалі адпаведна 89,5 % і 95,6 %&lt;ref name=&quot;Sev16&quot;&gt;{{Cite web|url = http://sevsovet.com.ua/index.php/2011-06-30-23-44-03/12395-na-sessii-gorodskogo-soveta-utverzhdeny-rezultaty-obshchekrymskogo-referenduma-16-marta-2014-goda|title = На сессии городского Совета утверждены результаты общекрымского референдума 16 марта 2014 года|date = 2014-03-17|publisher = Официальный сайт Севастопольского городского совета|archive-url = https://web.archive.org/web/20140722133147/http://sevsovet.com.ua/index.php/2011-06-30-23-44-03/12395-na-sessii-gorodskogo-soveta-utverzhdeny-rezultaty-obshchekrymskogo-referenduma-16-marta-2014-goda|archive-date = 22 ліпеня 2014|access-date = 2014-11-06|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;.

{{падвойная выява|справа|Решение горсовета Севастополя 17марта2014.jpg|148|Решение горсовета Севастополя 17марта2014 2.jpg|148|Рашэнне Севастопальскага гарадскога савета аб статусе горада Севастопаля і аб уваходжанні Севастопаля ў склад Расіі. 17 сакавіка 2014 года.}}

17 сакавіка, абапіраючыся на вынікі рэферэндуму і прынятую 11 сакавіка [[Дэкларацыя незалежнасці Крыма|Дэкларацыю аб незалежнасці]], парламент Крыму абвясціў незалежную Рэспубліку Крым, у якой Севастопаль мае асаблівы статус, і звярнуўся да РФ з прапановай аб прыняцці Рэспублікі Крым у склад Расіі ў якасці новага суб’екта РФ са статусам рэспублікі&lt;ref&gt;[http://crimea.gov.ru/act/11748 Постановление ВС АРК от 17.03.2014 № 1745-6/14 «''О независимости Крыма''»]&lt;/ref&gt;. З аналагічным зваротам выступіў і Севастопальскі гарсавет&lt;ref&gt;[https://new-sebastopol.com/news/aktsenti/Deputati_gorodskogo_soveta_na_vneocherednoy_sessii_obratilis_k_Rossiyskoy_Federatsii_o_prinyatii_goroda_Sevastopolya_v_sostav_Rossii Депутаты городского совета на внеочередной сессии обратились к Российской Федерации о принятии города Севастополя в состав России]&lt;/ref&gt;.

Уладзімір Пуцін падпісаў «Указ аб прызнанні незалежнасці Рэспублікі Крым»&lt;ref&gt;[http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?1;3621970 Указ Президента РФ от 17 марта 2014 года № 147 «О признании Республики Крым»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140907044708/http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?1;3621970 |date=7 верасня 2014 }}&lt;/ref&gt;, а пазней ухваліў праект дагавора аб далучэнні Крыму да Расіі і распарадзіўся падпісаць яго на вышэйшым узроўні&lt;ref&gt;[http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?1;3621964 Распоряжение Президента РФ от 17.03.2014 № 63-рп]&lt;/ref&gt;. Расія прадаставіла Крыме фінансавую дапамогу ў памеры 15 мільярдаў рублёў&lt;ref&gt;[http://korrespondent.net/ukraine/politics/3320600-rossyia-predostavyla-krymu-fynpomosch-v-summe-15-myllyardov-rublei Россия предоставила Крыму финпомощь в сумме 15 миллиардов рублей]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://vm.ru/news/2014/03/18/krim-poluchil-ot-rossii-15-mlrd-rublej-240124.html |title=Крым получил от России 15 млрд рублей |access-date=19 жніўня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140319033226/http://vm.ru/news/2014/03/18/krim-poluchil-ot-rossii-15-mlrd-rublej-240124.html |archive-date=19 сакавіка 2014 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Putin with Vladimir Konstantinov, Sergey Aksyonov and Alexey Chaly 4.jpeg|міні|300px|Падпісанне дамовы аб далучэнні Крыму да РФ. 18 сакавіка 2014 года.]]

18 сакавіка Расія і Крым падпісалі ў Георгіеўскай зале Крамля дагавор аб далучэнні Крыму да РФ, згодна з якім у складзе Расіі былі ўтвораны новыя суб’екты Федэрацыі — [[Рэспубліка Крым]] і [[горад федэральнага значэння]] Севастопаль. Пад дакументам падпісаліся прэзідэнт Расіі Уладзімір Пуцін, старшыня Дзяржсавета Крыма Уладзімір Канстанцінаў, старшыня Савета міністраў Крыму Сяргей Аксёнаў і кіраўнік Севастопаля Аляксей Чалы&lt;ref name=&quot;RBTR&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.rosbalt.ru/main/2014/03/18/1245493.html |title=В Кремле подписан договор о принятии Крыма и Севастополя в состав России |access-date=19 жніўня 2015 |archive-date=29 лістапада 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129054325/http://www.rosbalt.ru/main/2014/03/18/1245493.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Паводле паведамлення Міністэрства абароны Украіны, 18 сакавіка пры штурме 13-га фотаграметрычнага цэнтра Узброеных сіл Украіны ў Сімферопалі прамым пападаннем у вобласць сэрца быў забіты прапаршчык Сяргей Какурын, які знаходзіўся на назіральнай вежы аўтапарка часткі. Акрамя таго, стрэламі ў вобласць шыі і рукі былі паранены капітан В. А. Фядун. Як паведаміла Міністэрства абароны Украіны, нападалыя былі апранутыя ў ваенную форму ваеннаслужачых Узброеных Сіл Расіі без знакаў адрознення і ўзброеныя аўтаматычнай зброяй і снайперскай вінтоўкай, а камандзіра часткі палкоўніка Андрэя Андрушына, якога падчас перамоваў захапілі, утрымлівалі ў асобным памяшканні і сілай прымушаюць перайсці на бок крымскага ўрада. Пасля гэтага інцыдэнту Міністэрства абароны Украіны дазволіла ўкраінскім вайскоўцам у Крыме ўжываць зброю&lt;ref&gt;[http://www.mil.gov.ua/news/2014/03/18/u-zv’yazku-iz-zagibellyu-ukrainskogo-vijskovosluzhbovczya-vijskovim-chastinam-zs-ukraini-dislokovanim-v-ar-krim-dozvoleno-zastosuvannya-zbroi/ У зв’язку із загибеллю українського військовослужбовця, військовим частинам ЗС України, дислокованим в АР Крим, дозволено застосування зброї]&lt;/ref&gt;.

Па паведамленні МУС Крыма, стрэлы былі зроблены з аднаго месца як па байцам самаабароны, так і па ўкраінскім вайскоўцам на тэрыторыі часткі&lt;ref&gt;[https://82.mvd.ru/news/item/2089795/ Проводится расследование обстоятельств происшедшего на улице Кубанской в Симферополе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150403143234/https://82.mvd.ru/news/item/2089795 |date=3 красавіка 2015 }}&lt;/ref&gt;. Ёсць загінулы і паранены з боку байцоў крымскай самаабароны&lt;ref&gt;[https://82.mvd.ru/news?year=2014&amp;month=3&amp;day=18 МВД по Республике Крым] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150402141155/https://82.mvd.ru/news?year=2014&amp;month=3&amp;day=18 |date=2 красавіка 2015 }}&lt;/ref&gt;. Загінулы — гэта 34-гадовы жыхар {{нп3|Кацельнікаўскі раён|Кацельнікаўскага раёна|ru|Котельниковский район}} [[Валгаградская вобласць|Валгаградскай вобласці]] Расіі Руслан Казакоў, які прыехаў у Крым у якасці добраахвотніка&lt;ref&gt;[http://www.mk.ru/incident/article/2014/03/19/1000914-glava-samooboronyi-kryima-snayper-slovno-rastvorilsya-v-vozduhe.html Глава самообороны Крыма: «''Снайпер словно растворился в воздухе''»]&lt;/ref&gt;. Пракуратура Крыму ўзбудзіла крымінальную справу. У пракуратуры не выключаюць, што мэтай абстрэлу было «''справакаваць сутыкненні паміж украінскімі і расійскімі вайскоўцамі''». Таксама пракурор {{нп3|Наталля Уладзіміраўна Паклонская|Паклонская|ru|Поклонская, Наталья Владимировна}} адзначыла падабенства почырку гэтага снайпера і снайпераў з Майдана ў Кіеве&lt;ref name=&quot;ria_Simfpl&quot;&gt;[http://ria.ru/incidents/20140322/1000633150.html В Симферополе простились с военным и казаком, убитыми снайпером]&lt;/ref&gt;. Развітанне з абодвума загінулымі адбывалася адначасова ў гарнізонным доме афіцэраў у Сімферопалі&lt;ref name=&quot;ridus&quot;&gt;[http://www.ridus.ru/news/156977 В Симферополе прошла панихида по бойцам, убитым снайпером. Спецрепортаж]&lt;/ref&gt;.

Раніцай [[19 сакавіка]] прарасійскія сілы прарвалі ачапленне і ўварваліся на тэрыторыю штаба ВМС Украіны ў Севастопалі, над ім былі паднятыя расійскі і андрэеўскі сцягі&lt;ref&gt;[http://tass.ru/politika/1058186 Над штабом ВМС Украины поднят российский флаг] // ИТАР-ТАСС, 19.03.2014&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;UaMil-19-3&quot;&gt;[http://www.mil.gov.ua/news/2014/03/19/komanduvacha-vijskovo-morskih-sil-zs-ukraini-vivezli-u-nevidomomu-napryamu-nevstanovleni-osobi/ Командувача Військово-Морських Сил ЗС України вивезли у невідомому напряму невстановлені особи]&lt;/ref&gt;.

У Севастопалі быў затрыманы камандуючы ВМСУ контр-адмірал [[Сяргей Анатольевіч Гайдук|Сяргей Гайдук]]&lt;ref name=&quot;UaMil-19-3&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[http://www.c-inform.info/news/id/1252 Командующий ВМС Украины Гайдук временно задержан — прокуратура]. Крыминформ, 19 марта 2014.&lt;/ref&gt;. Міністр абароны Расіі [[Сяргей Кужугетавіч Шайгу|Сяргей Шайгу]] звярнуўся да крымскага кіраўніцтва з просьбай вызваліць Гайдука і не перашкаджаць яго выезду на тэрыторыю Украіны. Раніцай [[20 сакавіка]] праваахоўныя органы Рэспублікі Крым вызвалілі Гайдука і яшчэ семярых чалавек, якія былі затрыманыя напярэдадні&lt;ref&gt;[http://echo.msk.ru/news/1283194-echo.html В Крыму правоохранительные органы отпустили командующего ВМС Украины Сергея Гайдука и ещё 7 человек, которые были задержаны накануне в Севастополе]. Эхо Москвы, 20 марта 2014.&lt;/ref&gt;.

20 сакавіка [[Дзяржаўная Дума]] прыняла федэральны канстытуцыйны закон аб далучэнні Крыму да Расіі&lt;ref&gt;[http://www.rg.ru/2014/03/20/zakon-krim.html Госдума приняла закон о присоединении Крыма]&lt;/ref&gt;.

Карабель кіравання «Данбас», выратавальны буксір «Крамянец» і супрацьпажарны катэр «Боршчаў» Ваенна-марскіх сіл Украіны, якія стаялі ў Стралецкай бухце Севастопаля, спусцілі ўкраінскія і паднялі Андрэеўскія сцягі Ваенна-марскога флоту Расіі. Раней прадстаўнікі Чарнаморскага флоту Расіі прапанавалі ўкраінскім вайскоўцам у Крыме тры варыянты далейшых дзеянняў: перавод украінскіх вайскоўцаў на мацерыковую частку Украіны для праходжання там далейшай службы, пераход на службу ў Чарнаморскі флот Расіі, звальненне ў запас і магчымасць пражывання на тэрыторыі Крыму&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.rosbalt.ru/main/2014/03/20/1246557.html |title=Три судна ВМС Украины подняли российские флаги |access-date=19 жніўня 2015 |archive-date=22 сакавіка 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140322134809/http://www.rosbalt.ru/main/2014/03/20/1246557.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Да зыходу дня, пасля падпісання прэзідэнтам РФ указа аб прызнанні воінскіх званняў ваеннаслужачых Украіны, камандзіры і начальнікі 72 воінскіх частак, устаноў і караблёў Міністэрства абароны Украіны, дыслакаваных на Крымскім паўвостраве, у ліку якіх 25 судоў дапаможнага флоту і шэсць баявых караблёў Ваенна-марскіх сіл Украіны, прынялі рашэнне добраахвотна перайсці ў шэрагі Узброеных сіл РФ для далейшага праходжання ваеннай службы. У гарнізонах і на караблях ва ўрачыстай абстаноўцы прайшлі пабудовы асабістага складу з цырымоніяй узняцця сцяга і выканання гімна Расіі&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.interfax.ru/russia/366174|title=Российский флаг в Крыму подняли 72 воинских подразделения из состава ВС Украины|date=20 сакавіка 2014|publisher=Интерфакс|access-date=2014-03-20}}&lt;/ref&gt;.

21 сакавіка Уладзімір Пуцін падпісаў закон аб далучэнні Крыму да Расіі і зацвердзіў ратыфікацыю адпаведнага дагавора. Адначасова быў падпісаны ўказ аб стварэнні [[Крымская федэральная акруга|Крымскай федэральнай акругі]]&lt;ref&gt;[http://www.ng.ru/news/461230.html В честь присоединения Крыма в Москве, Симферополе и Севастополе устроят салют]&lt;/ref&gt;.

22 сакавіка ўкраінская авіябаза ў Бельбек была ўзятая штурмам&lt;ref&gt;[http://slon.ru/fast/world/voinskuyu-chast-v-belbeke-vzyali-shturmom-1074757.xhtml Воинскую часть в Бельбеке взяли штурмом]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.interfax.ru/world/366511 Крымские правоохранители проверяют воинскую часть в Бельбеке, где могут находиться неустановленные лица из Украины]&lt;/ref&gt;. Прэм’ер-міністр Рэспублікі Крым Сяргей Аксёнаў выступіў са зваротам да народу Украіны, у якім растлумачыў сваю пазіцыю наконт падзей, што адбываюцца ва Украіне&lt;ref&gt;[http://www.youtube.com/watch?v=kIwUOScYoiw Обращение Сергея Аксёнова к народу Украины — YouTube]&lt;/ref&gt;.

24 сакавіка расійскія войскі штурмавалі ваенна-марскую базу ў Феадосіі і вывезлі на грузавіках са звязанымі рукамі марскіх пяхотнікаў, якія знаходзіліся там&lt;ref&gt;[http://newsru.com/russia/24mar2014/crimea_3.html В Феодосии военные РФ штурмом взяли базу украинских морпехов]&lt;/ref&gt;. В. а. прэзідэнта Украіны Аляксандр Турчынаў паведаміў, што Міністэрству абароны краіны было дадзена даручэнне вывесці воінскія падраздзяленні з Крыма. Міністр абароны Расіі Сяргей Шайгу, які ў ходзе рабочай паездкі ў Крым правёў 24 сакавіка сустрэчу з былымі вайскоўцамі Узброеных сіл Украіны, запэўніў, што вайскоўцы Украіны, якія выказалі жаданне працягнуць службу ў расійскай арміі, будуць карыстацца ўсімі сацыяльнымі правамі ў рамках заканадаўства Расіі&lt;ref&gt;[http://www.infan.ru/news/?353378 И. о. президента Украины распорядился вывести украинские войска с территории Крыма]&lt;/ref&gt;. Увечары таго ж дня на [[Данузлаў|Данузлаве]] былі штурмам узятыя [[Канстанцін Альшанскі (дэсантны карабель)|вялікі дэсантны карабель «''Канстанцін Альшанскі''»]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://kp.ua/daily/240314/445134|title=Корабль &quot;Константин Ольшанский&quot; захвачен|date=2014-03-24|work=КП-Украина|access-date=2014-03-25}}&lt;/ref&gt;, а таксама сярэдні дэсантны карабель «Кіраваград''» і тральшчык «Кахоўка''»&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.segodnya.ua/regions/krym/vosem-glavnyh-voprosov-o-kryme-otvety-ekspertov-504958.html|title=Восемь главных вопросов о Крыме: ответы экспертов|date=2014-03-25|publisher=Сегодня.ua|access-date=2014-03-25|archive-date=25 сакавіка 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140325190455/http://www.segodnya.ua/regions/krym/vosem-glavnyh-voprosov-o-kryme-otvety-ekspertov-504958.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

26 сакавіка сцяг Расіі і Андрэеўскі сцяг былі паднятыя над апошнім украінскім караблём — тральшчыкам «''Чаркасы''»&lt;ref&gt;[http://piter.tv/event/Novosti_Krima_segodnya_26_marta/ Тральщик Черкассы поднял флаг РФ, корабли Украины сдались, флаги России во всех украинских частях, самооборона Севастополя распущена]&lt;/ref&gt;. Да гэтага тральшчык «''Чаркасы''» трое сутак хадзіў па возеры Данузлаў, не спыняючыся, і яго камандзір капітан трэцяга рангу Юрый Федаш адказваў адмовай на ўсе патрабаванні здацца. Украінскія маракі спрабавалі адбіцца ад расійскіх хуткаходных катэраў, шпурляючы ў ваду выбуховыя пакеты. Тральшчык двойчы спрабаваў вырвацца з Данузлава. Першы раз ён паспрабаваў адцягнуць у бок затоплены карабель, каб ачысціць сабе шлях, у другі раз украінскія маракі амаль выйшлі з бухты, але расійскі карабель сапхнуў іх на мель&lt;ref&gt;[http://www.newsru.com/world/25mar2014/donuzlav.html В озере Донузлав военные РФ захватили последний в Крыму корабль под желто-голубым флагом, сообщили украинские СМИ]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://rus.newsru.ua/ukraine/24mar2014/otbil.html Тральщик «''Черкассы''» отбил штурм]&lt;/ref&gt;.

Расійскімі вайскоўцамі былі вызваленыя шэсць украінскіх вайскоўцаў, якіх утрымлівалі, у тым ліку камандзір Бельбекскай авіяцыйнай брыгады палкоўнік Юлій Мамчур і намеснік камандуючага ВМС Украіны, генерал-маёр Ігар Варончанка. Мамчур сказаў, што на яго ў зняволенні аказвалі псіхалагічны ціск, не давалі яму спаць&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/russian/international/2014/03/140326_ukraine_mamchur_released.shtml Крым: полковника Юлия Мамчура освободили из плена]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.segodnya.ua/politics/pnews/osvobozhdennyy-mamchur-rasskazal-o-krymskom-plene-505629.html |title=Освобожденный Мамчур рассказал о крымском плене |access-date=19 жніўня 2015 |archive-date=4 сакавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304120835/http://www.segodnya.ua/politics/pnews/osvobozhdennyy-mamchur-rasskazal-o-krymskom-plene-505629.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

27 сакавіка {{нп3|Дзяржаўны Савет Рэспублікі Крым|Дзяржаўны Савет Рэспублікі Крым|ru|Государственный Совет Республики Крым}} апублікаваў спіс асоб, знаходжанне якіх на тэрыторыі Рэспублікі Крым з’яўляецца непажаданым. Спіс уключае 320 персон, сярод якіх вядучыя ўкраінскія палітыкі, дэпутаты Вярхоўнай Рады Украіны, якія галасавалі за датэрміновае спыненне паўнамоцтваў Вярхоўнага Савета Крыма, і дзяржаўныя дзеячы ад розных партый&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rada.crimea.ua/news/270314|title=Список лиц, пребывание которых на территории Республики Крым является нежелательным|date=2014-03-27|publisher=Официальный сайт Государственного Совета Республики Крым|access-date=2014-11-14|archive-url=https://archive.today/20140327140834/http://www.rada.crimea.ua/news/270314|archive-date=27 сакавіка 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

28 сакавіка Міністр абароны Расіі [[Сяргей Шайгу]] паведаміў, што «арганізаваны вывад падраздзяленняў украінскай арміі, якія выказалі жаданне працягваць службу ва Узброеных сілах Украіны, завершаны». 4300 з 18800 украінскіх вайскоўцаў, раней раскватараваных у Крыме, выказалі жаданне пакінуць Крым і працягнуць службу ва Узброеных сілах Украіны. Шайгу адзначыў: «Завершана змена дзяржаўнай сімволікі на ўсіх караблях і ва ўсіх падраздзяленнях, якія перайшлі на бок расійскай арміі. Актаў апаганення, непаважлівага стаўлення да дзяржаўнай сімволікі Украіны не дапушчана». Пры гэтым прынята рашэнне аб тым, што Расія перадасць Украіне ўзбраенне ўкраінскіх частак, якія не перайшлі на расійскую службу&lt;ref&gt;[http://for-ua.com/ukraine/2014/03/28/125135.html Россия передаст Украине вооружение крымских частей, не перешедших на её сторону]&lt;/ref&gt;.

== Інфармацыйнае асвятленне ==

=== Украінскія СМІ ===
Найбуйнейшыя агульнанацыянальныя каналы Украіны з 2 сакавіка выходзяць з аднолькавым лагатыпам — сцягам Украіны і надпісам на ім «Єдина країна — Единая страна». Сярод каналаў, якія ўдзельнічаюць у акцыі, — «[[Інтэр (тэлеканал)|Інтэр]]», «[[5 канал|5-ы канал]]», «[[СТБ (украінскі тэлеканал)|СТБ]]», «[[ICTV]]», «[[1+1]]», «[[Украіна (тэлеканал)|Украіна]]» і іншыя&lt;ref name=&quot;УкрТв&quot; /&gt;.

Прарасійскія ўлады Крыма ва ўкраінскіх СМІ звычайна называліся «самаабвешчанымі», «марыянэткавымі»&lt;ref&gt;[http://www.pravda.com.ua/rus/news/2014/03/6/7017802/ Марионеточный Совет Крыма назначил референдум о вхождении в РФ на 16 марта]&lt;/ref&gt; і «нелегітымнымі»&lt;ref&gt;[http://www.unian.net/politics/891486-samoprovozglashennyiy-premer-ark-perenes-vsekryimskiy-referendum-na-30-marta.html Самопровозглашенный премьер АРК перенёс всекрымский референдум на 30 марта]&lt;/ref&gt;; далучэнне Крыму да Расіі — акупацыяй і [[аншлюс]]ам&lt;ref&gt;[http://liga.net/opinion/176046_anshlyus-po-russki-chto-delat-ukraine-posle-okkupatsii-kryma.htm Аншлюс по-русски. Что делать Украине после оккупации Крыма]&lt;/ref&gt;.

Паколькі да 17 красавіка 2014 года расійскі бок адмаўляў факт свайго ваеннага ўмяшання ў Крыме, украінскія СМІ называлі групы добра экіпіяваных узброеных людзей, якія дзейнічалі на тэрыторыі паўвострава, «зялёнымі чалавечкамі»&lt;ref&gt;[http://vesti.ua/krym/41259-rossijane-zatopili-korabl-v-sevastopolskoj-buhte Россияне затопили корабль в севастопольской бухте]&lt;/ref&gt;.

Украінскія СМІ акцэнтавалі ўвагу на «непрыхаванай хлусні» расійскага прэзідэнта Пуціна (які адмаўляў прысутнасць расійскіх войскаў у Крыме)&lt;ref name=&quot;UP-4-3&quot;&gt;[http://www.pravda.com.ua/rus/news/2014/03/4/7017602/ Военные моряки Украины обвинили Путина в неприкрытой лжи]&lt;/ref&gt;, на пагрозах Захаду ў адрас Расіі&lt;ref name=&quot;UP-4-3&quot;/&gt;. Інфармацыі, якая размяшчалася ў расійскіх СМІ, падавалася як «прапаганда» і «шырокамаштабная інфармацыйная вайна», «інфармацыйная агрэсія» і «інфармацыйная акупацыя»&lt;ref&gt;[http://www.pravda.com.ua/rus/news/2014/03/13/7018687/ Украинские каналы попросили пока не показывать пропаганду о российской милиции]&lt;/ref&gt;.

3 сакавіка кіраўнікі «{{нп3|Inter Media Group||ru|Inter Media Group}}» {{нп3|Ганна Вітальеўна Бязлюдная|Ганна Бязлюдная|ru|Безлюдная, Анна Витальевна}}, «[[StarLightMedia]]» Уладзімір Барадзянскі, «Медыя Групы Украіна» Фёдар Агаркаў і медыяхолдынга «1+1 Media» Аляксандр Ткачэнка ў адкрытым лісце да генеральнага дырэктара «[[Першы канал (Расія)|Першага канала]]» {{нп3|Канстанцін Львовіч Эрнст|Канстанціна Эрнста|ru|Эрнст, Константин Львович}}, «[[Усерасійская дзяржаўная тэлевізійная і радыёвяшчальная кампанія|УДТРК]]» Алега Дабрадзеева і «[[НТВ]]» Уладзіміра Кулісцікава заклікалі расійскія тэлеканалы «адкрыта, узважана і аб’ектыўна» асвятляць падзеі ва Украіне. На іх думку, СМІ дзвюх краін не маюць права «распальваць варожасць паміж брацкімі рускім і ўкраінскім народамі» і прадастаўляць аўдыторыі неправераную або скажоную інфармацыю&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.segodnya.ua/ukraine/rukovoditeli-media-grupp-ukrainy-prizyvayut-rossiyskih-televizionshchikov-vzveshivat-kazhdoe-slovo-500148.html |title=Руководители медиа групп Украины призывают российских телевизионщиков взвешивать каждое слово |access-date=20 жніўня 2015 |archive-date=6 сакавіка 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140306174302/http://www.segodnya.ua/ukraine/rukovoditeli-media-grupp-ukrainy-prizyvayut-rossiyskih-televizionshchikov-vzveshivat-kazhdoe-slovo-500148.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. У адказ кіраўнікі расійскіх тэлеканалаў абвінавацілі Украіну ў дыскрымінацыі рускай мовы і стварэнні перашкодаў для працы расійскіх журналістаў&lt;ref&gt;[http://www.interfax.ru/362451 Руководители российских телеканалов ответили украинским коллегам на призывы быть объективными]&lt;/ref&gt;.

Вялікі публічны рэзананс атрымаў інцыдэнт, падчас якога дэпутат Вярхоўнай Рады, член камітэта па свабодзе слова {{нп3|Ігар Міхайлавіч Мірашнічэнка|Ігар Мірашнічэнка|ru|Мирошниченко, Игорь Михайлович}} сумесна са сваімі калегамі па [[Усеўкраінскае аб'яднанне «''Свабода''»|партыі «''Свабода''»]] з прымяненнем фізічнай сілы прымусіў кіраўніка «''{{нп3|Нацыянальная тэлекампанія Украіны|Нацыянальнай тэлекампаніі Украіны|ru|Национальная телекомпания Украины}}''» Аляксандра Панцеляймонава напісаць заяву аб звальненні. Дзеянні Мірашнічэнкі былі выкліканыя тым, што тэлекампанія паказала кадры ўрачыстай цырымоніі ў гонар далучэння Крыма да Расіі&lt;ref&gt;[http://www.radiosvoboda.org/content/article/25301766.html Мірошниченко запевняє, що не бив керівника НТКУ]&lt;/ref&gt;.

=== Расійскія СМІ ===
Расійскія СМІ называлі змену ўлады ва Украіне «пераваротам», здзейсненым «узброенымі групоўкамі», вядучая роля ў якіх належыць «баевікам „Правага сектара“»&lt;ref&gt;[http://www.rg.ru/2014/03/13/bank-site.html Майдан пошел ва-банк]&lt;/ref&gt;. Гэты «''пераварот''», на думку расійскіх СМІ, штучна выдаваўся за «''народную рэвалюцыю''», аднак быў інспіраваны звонку («''Амерыкай''» і «''еўраатлантычным альянсам''») праз тэлебачанне і міжнародныя фонды. Пры гэтым адзін алігархічны клан змяніў іншы і адбыўся рэцыдыў «''бандэраўшчыны''». У расійскіх СМІ падкрэсліваліся адрозненні паміж рэгіёнамі Украіны, у прыватнасці паміж [[Галічына]]й і [[Данбас]]ам&lt;ref&gt;[http://www.rg.ru/2014/03/14/tolochko.html В стране товарища маузера]&lt;/ref&gt;.

2 сакавіка расійскі «[[Першы канал (Расія)|Першы канал]]» паказаў сюжэт пра бежанцаў, якія прыбываюць з Украіны ў Расію. У рэпартажы сцвярджалася, што чарга з машын з бежанцамі сабралася на мяжы з Расіяй, у той час як у сюжэце быў паказаны КПП «''{{нп3|Вёска Шэгыні|Шэгыні|ru|Шегини}}''», размешчаны на мяжы з Польшчай у 80 кіламетрах ад Львова&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://lenta.ru/news/2014/03/02/first/ |title=«''Первый канал''» выдал польский КПП за российский |date=2014-03-02 |publisher=Lenta.ru |access-date=2014-03-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150827061040/http://lenta.ru/news/2014/03/02/first |archive-date=27 жніўня 2015 }}&lt;/ref&gt;.

Старэйшы рэдактар «​​{{нп3|The New Republic|The New Republic|ru|The New Republic}}» Юлія Ёфе адзначыла, што расійскі іншамоўны дзяржаўны тэлеканал «[[Russia Today]]», які актыўна асвятляў антываенныя дэманстрацыі па ўсім свеце, у прыватнасці супраць ўмяшання ў [[грамадзянская вайна ў Сірыі|грамадзянскую вайну ў Сірыі]], ніяк не згадаў пра антываенныя дэманстрацыі 2 сакавіка ў Маскве і Санкт-Пецярбургу, удзельнікі якіх былі разагнаныя паліцыяй і [[АМАП (Расія)|АМАПам]], а колькасць затрыманых дасягнула 350 чалавек. У той жа час тэлеканал не забыўся згадаць пра мітынг у падтрымку дзеянняў расійскіх улад (мэту якога журналісты ахарактарызавалі як «''падтрымку рускамоўных ва Украіне''»)&lt;ref&gt;[http://www.newrepublic.com/article/116816/whataboutism-russia-protests-against-war-ukraine Kremlin TV Loves Anti-War Protests—Unless Russia Is the One Waging War Studies in 'whataboutism']&lt;/ref&gt;.

На думку журналіста «The Economist», расійскія тэлеканалы, якія маюць у Крыме шырокі ахоп вяшчання, выконвалі задачу прапагандысцкага прыкрыцця для загадзя падрыхтаванага ваеннага ўварвання Расіі ў Крым&lt;ref&gt;[http://www.economist.com/blogs/easternapproaches/2014/03/russia-and-ukraine «Russia and Ukraine: Edging closer to war», The Economist, Mar 1st 2014]&lt;/ref&gt;.

3 сакавіка расійскі музыка Барыс Грабеншчыкоў выказаў сваё незадавальненне тым, як тэлеканал «Расія-24» у сюжэце пра Украіну выкарыстаў фрагмент з яго песні «Цягнік у агні», а таксама выказаўся супраць ваеннага ўмяшання Расіі&lt;ref&gt;[https://www.facebook.com/profile.php?id=100001212153135 борис гребенщиков | Facebook]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/news/2014/03/03/trainonfire/ Гребенщиков упрекнул «Россию 24» в игре на руку дьяволу] // Lenta.ru&lt;/ref&gt;. У звароце, запісаным сумесна з іншымі рок-музыкамі, Грабеншчыкоў назваў тое, што адбываецца, палітычнай гульнёй і заявіў, што Украіна і Расія — адна краіна з адным народам&lt;ref&gt;[http://21region.org/sections/video/96989-obraschenie-rok-muzykantov-k-narodam-ukrainy-i-rossii.html Обращение рок музыкантов к народам Украины и России] // 21 Регион — Информационно-развлекательный портал. Чебоксары. Чувашия&lt;/ref&gt;.

На фоне канфлікту агенцтва «ІТАР-ТАСС» 2 сакавіка паведаміла са спасылкай на пагранслужбы і ФМС Расіі аб рэзка ўзрослым патоку бежанцаў з Украіны, які нібыта за апошнія два тыдні лютага склаў 143 тыс. чалавек, а 1 сакавіка кіраўнікі Белгародскай, Растоўскай і Бранскай абласцей нібыта паведамілі РІА «Навіны» аб наплыве бежанцаў з Украіны ў расійскія прыгранічныя рэгіёны. Між тым, расійскаму выданню «''Руская планета''» у прэс-службе {{нп3|Федэральная міграцыйная служба|ФМС|ru|Федеральная миграционная служба}} паведамілі, што дадзеных пра колькасць прыбылых у лютым грамадзян Украіны да іх пакуль не паступала. Прадстаўніцтва [[ФСБ]] і рэгіянальныя ўлады не змаглі ці адмовіліся даць інфармацыю пра ўкраінскіх бежанцаў, а ў бранскай ФМС сказалі аб іх адсутнасці. У прэс-службе губернатара Растоўскай вобласці паведамілі, што ў частцы дзіцячых аздараўленчых лагераў рэгіёну для ўкраінцаў былі зарэзерваваныя месцы, але па стане на раніцу 3 сакавіка яны пустуюць. Пацвердзіць дадзеныя аб прытоку бежанцаў з Украіны не атрымалася і камітэту праваабарончай арганізацыі «''Грамадзянскае садзейнічанне''»&lt;ref&gt;[http://rusplt.ru/policy/propali-bejentsyi-8421.html Пропали беженцы]&lt;/ref&gt;. У Дзяржаўнай пагранічнай службе Украіны і Федэральнай міграцыйнай службе Расіі таксама абверглі гэтыя заявы&lt;ref&gt;[http://www.kommersant.ru/doc/2421579 Ъ-Украина-Новости — Госпогранслужба опровергает массовый выезд украинцев из страны]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/ukrainian/rolling_news_russian/2014/03/140307_ru_n_ukrainian_migrants Российская миграционная служба отрицает поток беженцев из Украины]&lt;/ref&gt;.

5 сакавіка кіеўскі правайдэр «''Ланет''» «''за агрэсіўную прапаганду, заклікі да вайны і распаўсюджванне варожасці і нянавісці''» адключыў трансляцыю трох расійскіх каналаў: «РТР-Планета», «Першы канал. Сусветная сетка» і «НТВ Мір»&lt;ref&gt;[http://www.lanet.ua/news/izmeneniya-v-televidenii/ Изменения в кабельном телевидении | Ланет]&lt;/ref&gt;.

3 сакавіка журналістка расійскага дзяржаўнага тэлеканала «[[RT]]» Эбі Марцін у прамым эфіры асудзіла «ваенную акупацыю» Украіны Расіяй. Галоўны рэдактар «Russia Today» Маргарыта Сіманьян патлумачыла гэты ўчынак уздзеяннем «амерыканскай прапаганды»&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/news/2014/03/04/simonyan/ Симоньян объяснила проукраинскую позицию ведущей RT «американской пропагандой»]&lt;/ref&gt;. Пазней Эбі Марцін заявіла, што яна таксама не згодна з умяшаннем ЗША ў справы Украіны, дадаўшы, што лічыць за гонар працаваць на «''RT''», дзе можа свабодна выказваць гэтыя погляды&lt;ref&gt;[http://www.newsru.com/world/06mar2014/rt_us.html Новости NEWSru.com:: Ведущая канала RT уволилась в прямом эфире, отказавшись «''обелять Путина''»]&lt;/ref&gt;.

6 сакавіка вядучая «RT» Ліз Уол звольнілася ў прамым эфіры, заявіўшы, што не можа быць часткай кампаніі, «якая фінансуецца расійскім урадам і апраўдвае Уладзіміра Пуціна»&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=2h79v9uirLY RT America’s Liz Wahl resigns live on air, 06.03.2015]&lt;/ref&gt;; тэлеканал назваў гэты крок «''самапіярам''»&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/ukrainian/news_in_brief/2014/03/140306_hk_rt_resignation.shtml Ведуча російського каналу звільнилася в прямому ефірі через Крим] {{ref-uk}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных «''TruthDig''», гэты крок Уол быў зроблены пад уплывам адной з амерыканскіх кансерватыўнай палітычных арганізацый&lt;ref&gt;[http://www.truthdig.com/report/item/how_cold_war-hungry_neocons_stage_managed_liz_wahls_resignation_20140319 Max Blumenthal, Rania Khalek. How Cold War-Hungry Neocons Stage Managed RT Anchor Liz Wahl’s Resignation//TruthDig, 19.03.2015]&lt;/ref&gt;.

З 10 сакавіка на кругласутачным інфармацыйным канале «{{нп3|Расія-24|Расія-24|ru|Россия-24}}» трансліруюцца выпускі навін «ДТРК Крым».

Расійскія каналы з 11 сакавіка не маюць магчымасці паўнавартасна вяшчаць на тэрыторыю Украіны. Нацыянальны савет Украіны па пытаннях тэлебачання і радыёвяшчання запатрабаваў ад правайдэраў да 21:00 мск 11 сакавіка спыніць трансляцыю тэлеканалаў «''Весткі''», «''[[Расія-24]]''», «''[[Першы канал (Расія)|Першы канал. Сусветная сетка]]''», «''{{нп3|РТР-Планета|РТР-Планета|ru|РТР-Планета}}''», «''НТВ Мір''». Да раніцы 11 сакавіка да паловы правайдэраў Украіны ўжо адключылі вяшчанне гэтых каналаў&lt;ref&gt;[http://www.interfax.ru/world/363889 На Украине половина провайдеров прекратили вещание российских телеканалов — Интерфакс]&lt;/ref&gt;.

22 красавіка прэзідэнт РФ Уладзімір Пуцін падпісаў указ аб узнагароджанні больш за 300 супрацоўнікаў расійскіх СМІ «''за аб’ектыўнасць пры асвятленні падзей у Крыме''», які, аднак, не быў выкладзены ў публічны доступ&lt;ref&gt;{{cite web|datepublished=5 мая 2014| url=http://www.echo.msk.ru/news/1313866-echo.html| title=Кремль орденами и медалями отблагодарил группу журналистов за освещение событий в Крыму| publisher=Эхо Москвы| access-date=2014-5-6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|datepublished=5 мая 2014| url=http://www.bbc.co.uk/russian/russia/2014/05/140505_putin_crimea_russian_media_award.shtml| title=СМИ: 300 журналистов получили от Путина награды за Крым| publisher=Би-би-си|access-date=2014-5-6}}&lt;/ref&gt;. Каля ста ўзнагарод атрымалі супрацоўнікі «''УДТРК''», больш за 60 — журналісты «''Першага канала''», па некалькі дзясяткаў — прадстаўнікі «''НТВ''», «''RT''» і «''Life News''», пры гэтым у спіс лаўрэатаў не патрапілі тэлеканал «''Дождж''» і радыёстанцыя «''Рэха Москвы''», карэспандэнты якіх таксама асвятлялі падзеі ва Украіне. Ордэн «''За заслугі перад Айчынай''» другой ступені атрымаў генеральны дырэктар «''НТВ''» Уладзімір Кулісцікаў. Ордэна чацвёртай ступені атрымалі кіраўнік [[Федэральная служба па наглядзе ў сферы сувязі, інфармацыйных тэхналогій і масавых камунікацый|Раскамнагляду]] Аляксандр Жараў, першы намеснік гендырэктара «''УДТРК''» Антон Златапольскі, галоўны рэдактар ​​агенцтва «''Расія сёння''» Маргарыта Сіманьян, галоўны рэдактар ​​&quot;''Камсамольскай праўды''&quot; Уладзімір Сунгоркін і іншыя. Тэлевядучага [[Уладзімір Рудольфавіч Салаўёў|Уладзіміра Салаўёва]] ўзнагародзілі ордэнам Аляксандра Неўскага, ордэнам Пашаны — гендырэктара «''Life News''» Арама Габралянава, першага намесніка гендырэктара «''ІТАР-ТАСС''» Міхаіла Гусмана і галоўнага рэдактара службы інфармацыі «''НТВ''» Таццяну Міткову. Журналісты Ірада Зейналава («''Першы канал''»), Аркадзь Мамантаў, Барыс Карчэўнікаў («''Расія 1''»), Аляксей Кандулукаў, Раман Собаль («''НТВ''») і Аляксандр Самахвалаў («''РЕН ТВ''») атрымалі медалі ордэна «''За заслугі перад Айчынай''» першай ступені. Медалямі другой ступені ўзнагародзілі больш за дзвесце чалавек&lt;ref&gt;[http://slon.ru/fast/russia/putin-nagradil-300-zhurnalistov-za-obektivnost-pri-osveshchenii-sobytiy-v-krymu-1093642.xhtml Путин наградил 300 журналистов «''за объективность при освещении событий в Крыму''»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://uainfo.org/yandex/322055-300-rossiyskih-zhurnalistov-kotoryh-nagradyat-za-krym-polnyy-spisok.html 300 российских «''журналистов''», которых наградят за Крым. ПОЛНЫЙ СПИСОК]&lt;/ref&gt;.

=== Праца СМІ ў Крыме ===
Асноўныя тэлерадыёкампаніі Крыму ўвайшлі ў лік аб’ектаў інфраструктуры, над якімі 27—28 лютага быў усталяваны кантроль групамі ўзброеных вайскоўцаў. Днём 28 лютага ўзброеныя людзі без знакаў адрознення з’явіліся ў раёне дзяржаўнай тэлерадыёкампаніі «''Крым''» і ўсталявалі ахову па перыметры тэрыторыі&lt;ref name=&quot;GTRKK&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;МЗ&quot;&gt;''Виктор Велисов''. [http://zona.media/agenda/crimean-media/ Что случилось с крымскими СМИ ] «''Медиазона''», 29.06.2015&lt;/ref&gt;. Увечары ўзброеныя людзі занялі ДТРК «''Крым''», паведаміўшы персаналу, што яны будуць ахоўваць кампанію. Пазней тое ж адбылося ў тэлерадыёкампаніі «''Ялта''». Там у захопе ўдзельнічала 30 аўтаматчыкаў&lt;ref name=&quot;GTRKY&quot; /&gt;.

1 сакавіка сябры арганізацыі «''Крымскі фронт''» у масках і з георгіеўскімі стужачкамі ў Сімферопалі захапілі будынак Федэрацыі прафсаюзных арганізацый, дзе размяшчаўся офіс грамадскай арганізацыі «''Інфармацыйны прэс-цэнтр''» («''IPC''») і рэдакцыя «''Цэнтра журналісцкіх расследаванняў''» — медыяпраектаў «''IPC''». Лідар арганізацыі Канстанцін Кнырык абвясціў, што будынак заняты, паколькі адтуль «''зыходзіць непраўдзівыя інфармацыя''», што рэдакцыя зараз пад іх кантролем, а дзейнасць супрацоўнікаў «''Цэнтра''», якія «''вельмі добра працуюць''», але з якімі яны «''не сыходзіліся па ідэалагічных момантах''», будзе працягнутая: «''Крымскі фронт''» бярэ на сябе забеспячэнне журналістаў «''заробкам, ежай''» у выпадку, калі «''іх спонсары адмовяцца плаціць''». Неўзабаве пасля гэтага кіраўніцтва Федэрацыі прафсаюзных арганізацый, у якой «''IPC''» арандаваў памяшканні, папрасіла гэтыя памяшканні вызваліць. На працягу 2014 года журналістаў «''Цэнтра''» затрымлівалі і збівалі, галоўнага рэдактара Валянціну Самар выклікалі ў пракуратуру і зімой 2015 года «''Інфармацыйны прэс-цэнтр''» пераехаў ва Украіну&lt;ref name=&quot;МЗ&quot; /&gt;.

3 сакавіка Савет міністраў Крыму папярэдзіў, што шэраг украінскіх тэлеканалаў можа быць адключаны на тэрыторыі аўтаноміі ў сувязі з «''аднабокім''» асвятленнем сітуацыі ў рэспубліцы. На думку Саўміна, «''многія СМІ, якія дзейнічаюць на тэрыторыі Украіны, апынуліся ўцягнутымі ў інфармацыйную вайну, накіраваную на дасягненне двух мэтаў: стварэнне панікі сярод насельніцтва Крыма і навязванне жыхарам Украіны недакладнага ўяўлення аб сітуацыі, якая склалася ў грамадска-палітычным жыцці рэспублікі''». Улады рэспублікі абвінавацілі ўкраінскія СМІ ў парушэнні «''асноватворных прынцыпаў свабоды слова і аб’ектыўнай журналістыкі''» і мэтанакіраваным «''стварэнні ілюзіі ваеннага ўмяшання''»&lt;ref name=&quot;УкрТв&quot; /&gt;.

Раней стала вядома аб адключэнні эфірнага вяшчання {{нп3|Чарнаморская ТРК|найбуйнейшай незалежнай крымскай тэлекампаніі «''Чарнаморская''»|ru|Черноморская ТРК}} (якая вяшчала на 84 % тэрыторыі Крыму&lt;ref name=&quot;МЗ&quot; /&gt;), фактычным уладальнікам якой з’яўляецца народны дэпутат Украіны, член [[Усеўкраінскае аб’яднанне «Бацькаўшчына»|УА «''Бацькаўшчына''»]] {{нп3|Андрэй Віленавіч Сенчанка|Андрэй Сенчанка|ru|Сенченко, Андрей Виленович}}&lt;ref&gt;[http://interfax.com.ua/news/political/46307.html Счета ТРК «''Черноморская''» арестованы — депутат Сенченко]&lt;/ref&gt;. Радыётэлевізійны перадаючы цэнтр Аўтаномнай Рэспублікі Крым (РТПЦ) заявіў, што быў вымушаны адключыць яе вяшчанне па не залежных ад яго прычынах. З мясцовых каналаў на тэрыторыі паўвострава працягнула вяшчанне толькі дзяржаўная тэлерадыёкампанія «''Крым''», якая з 11 сакавіка была перападпарадкавана новаму ўраду рэспублікі&lt;ref name=&quot;УкрТв&quot;&gt;[http://lenta.ru/news/2014/03/03/channels/ Власти Крыма пригрозили отключить украинские телеканалы]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1036806 Верховный Совет Крыма переподчинил ГТРК «''Крым''» властям республики. ИТАР-ТАСС, 11.03.14]&lt;/ref&gt;. 6 сакавіка стала вядома аб тым, што на эфірных частотах Чарнаморскай тэлерадыёкампаніі пачаў вяшчанне расійскі дзяржаўны інфармацыйны тэлеканал «''Расія-24''», хоць «''Чарнаморская''» валодае ліцэнзіяй на эфірнае вяшчанне па кастрычнік 2015 года&lt;ref&gt;[http://www.telekritika.ua/rinok/2014-03-06/91160 Ефірні частоти «''Чорноморської ТРК''» захопив канал «''Россия 24''»]&lt;/ref&gt;. У прэс-службе савета міністраў Крыму паведамілі пра тое, што з 7 сакавіка на частаце «''Чарнаморскай''» пачне вяшчаць новы тэлеканал — «''Крым 24''»&lt;ref name=&quot;Ценз2&quot;&gt;[http://lenta.ru/news/2014/03/06/crimea1/ В Крыму отключили два украинских телеканала]&lt;/ref&gt;.

5 сакавіка прэзідэнт Рэспублікі Татарстан [[Рустам Мініханаў]], які знаходзіўся ў Крыме, пасля падпісання з прэм’ерам АРК пагаднення аб падтрымцы Крыму выказаўся на сумесным брыфінгу супраць спынення вяшчання крымскататарскага тэлеканала «''ATR''»&lt;ref&gt;[http://an-crimea.ru/page/news/58630/ Президент Татарстана заступился за телеканал ATR]&lt;/ref&gt;. Канал працягнуў працу.

[[Омбудсмен|Упаўнаважаны Вярхоўнай Рады Украіны па правах чалавека]] Валерыя Луткоўская заявіла, што ў Аўтаномнай Рэспубліцы Крым зафіксаваныя масавыя парушэнні правоў незалежных журналістаў, якім агрэсіўна настроеныя невядомыя асобы не толькі перашкаджаюць выкананню іх прафесійных абавязкаў, але і пагражаюць фізічнай расправай, не даючы магчымасці аб’ектыўна асвятляць ход падзей&lt;ref&gt;[http://www.unian.net/politics/893427-ombudsmen-takje-zafiksirovala-massovyie-narusheniya-prav-nezavisimyih-jurnalistov-v-kryimu.html Омбудсмен также зафиксировала массовые нарушения прав независимых журналистов в Крыму]&lt;/ref&gt;.

Журналісты найбуйнейшых СМІ Украіны заявілі, што новы ўрад Крыму абмяжоўвае іх прафесійныя правы, запрашаючы на ​​свае мерапрыемствы журналістаў толькі расійскіх СМІ і крымскіх выданняў, падкантрольных ураду, такіх як «''Крымскае інфармацыйнае агенцтва''» («''КІА''») і «''ДТРК „Крым“''». У той жа час журналісты агенцтваў «''УНІАН''», «''Укрінформ''», «''Украінскія навіны''», сайтаў «''Цэнтр журналісцкіх расследаванняў''», «''Аргументы тыдня — Крым''», карпункты тэлеканалаў «''Інтэр''», «''1+1''», «''ICTV''», «''5 канал''», канала «''24''» і іншых не атрымліваюць ні афіцыйных прэс-рэлізаў Саўміна, ні анонсаў на брыфінгі яго членаў, ні запрашэнняў на мерапрыемствы ў якой-небудзь іншай форме&lt;ref&gt;[http://www.unian.net/politics/893384-separatistyi-v-kryimu-ogranichili-prava-jurnalistov-krupneyshih-smi-ukrainyi.html Сепаратисты в Крыму ограничили права журналистов крупнейших СМИ Украины]&lt;/ref&gt;.

6 сакавіка было адключана эфірнае вяшчанне «''5 канала''» і канала «''1+1''»&lt;ref&gt;[http://www.unian.net/politics/893767-administratsiya-ar-kryim-otklyuchila-efirnoe-veschanie-telekanala-11.html Администрация АР Крым отключила эфирное вещание телеканала «''1+1''»]&lt;/ref&gt;, месца якіх занялі расійскія дзяржаўныя тэлеканалы «''Першы''» і «''Расія-1''»&lt;ref name=&quot;Ценз2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Откл&quot;&gt;[http://lenta.ru/news/2014/03/07/inter/ В Крыму отключили ещё два украинских канала]&lt;/ref&gt;. Канцэрн радыёвяшчання, радыёсувязі і тэлебачання заяўляў, што сярод захопнікаў, акрамя ўзброеных людзей і «''расійскіх казакоў''», быў «''прадстаўнік ТРК Расіі''»&lt;ref name=&quot;МЗ&quot; /&gt;. На наступны дзень было адключана эфірнае вяшчанне тэлеканалаў «''[[Інтэр (тэлеканал)|Інтэр]]''», «''[[UA: Перший|Першы нацыянальны]]''» і «''[[СТБ (украінскі тэлеканал)|СТБ]]''», замест якіх пачалі вяшчанне расійскія тэлеканалы «''[[НТВ]]''», «''ТНТ''» і «''{{нп3|Звезда, тэлеканал|Звезда|ru|Звезда (телеканал)}}''»&lt;ref name=&quot;Откл&quot; /&gt;. У той жа дзень быў здзейснены напад на здымачную групу «''Інтэра''» і «''СТБ''», журналістаў жорстка збілі&lt;ref&gt;[http://www.unian.net/politics/894350-v-sevastopole-vozle-voinskoy-chasti-izbili-i-ograbili-jurnalistov.html В Севастополе возле воинской части избили и ограбили журналистов]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.unian.net/politics/894363-v-kryimu-otklyuchili-esche-dva-ukrainskih-kanala.html В Крыму отключили ещё два украинских канала]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.pravda.com.ua/news/2014/03/8/7018108/ |title=У Севастополі російські солдати штурмують українську військову частину |date=8 марта 2014 |publisher=Украинская правда |access-date=8 марта 2014}}&lt;/ref&gt;. 10 сакавіка ўкраінскія тэлеканалы былі адключаныя і ад лічбавага вяшчання. 9 сакавіка 2014 года віцэ-прэм’ер крымскага ўрада Вольга Кавіцідзі заяўляла аб тэхнічнай прычыне адключэння тэлеканалаў і паабяцала аднавіць трансляцыю&lt;ref name=&quot;МЗ&quot; /&gt;.

У Сімферопалі адбыўся напад на журналістаў нямецкай газеты «''{{нп3|Bild|Більд|ru|Bild}}''»&lt;ref&gt;[http://www.unian.net/politics/893846-v-simferopole-gruppa-molodchikov-atakovala-jurnalistov-nemetskoy-gazetyi-bild.html В Симферополе группа молодчиков атаковала журналистов немецкой газеты «''Бильд''»]&lt;/ref&gt; і на здымачную групу «''[[5 канал|5-га канала]]''»&lt;ref&gt;[http://kp.ua/daily/060314/442346/ В Крыму избили журналистов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140311011358/http://kp.ua/daily/060314/442346 |date=11 сакавіка 2014 }}&lt;/ref&gt;. Журналістцы «''Kerch.fm''» пагражалі забойствам&lt;ref name=&quot;Amnesty&quot; /&gt;.

«''[[Amnesty International]]''» звярнулася да [[Арганізацыя па бяспецы і супрацоўніцтве ў Еўропе|АБСЕ]] з заклікам тэрмінова стварыць магутную міжнародную назіральную місію з прычыны частых выпадкаў пераследу і запалохвання журналістаў, актывістаў і мірных пратэстуючых у Крыме&lt;ref name=&quot;Amnesty&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.amnesty.org/articles/news/2014/03/crimea-human-rights-monitors-urgently-needed-journalists-and-activists-face-wave-attacks/ |title=Ukraine: Human rights monitors urgently needed as journalists and activists face wave of attacks in Crimea |access-date=20 жніўня 2015 |archive-date=1 чэрвеня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150601191846/https://www.amnesty.org/articles/news/2014/03/crimea-human-rights-monitors-urgently-needed-journalists-and-activists-face-wave-attacks/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Па стане на 9 сакавіка на тэрыторыі Аўтаномнай Рэспублікі Крым спынілі вяшчанне ўсе ўкраінскія тэлекампаніі, замест якіх трансляваліся расійскія каналы. З мясцовых каналаў працягваў вяшчанне ДТРК «''Крым''»&lt;ref&gt;[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1033291 В Крыму начали вещание российские телеканалы. ИТАР-ТАСС, 09.03.14]&lt;/ref&gt;.

12 сакавіка ў Сімферопалі пачало працаваць новае інфармацыйнае агенцтва «''Крымінформ''»&lt;ref&gt;[http://www.c-inform.info/mainnews Крыминформ]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1037391 В Крыму заработало новое агентство «''Крыминформ''». ИТАР-ТАСС, 11.03.14]&lt;/ref&gt;.

14 сакавіка ў гарадах Керч і Еўпаторыя групай невядомых быў здзейснены напад на перадаючы цэнтр, дзе знаходзяцца перадатчыкі радыёстанцый украінскага радыёхолдынга «''ТАВР Медыя''» — «''Хіт FM''», «''Рускае радыё — Украіна''», «''Radio Roks''», «''Kiss FM''», «''Relax''» і «''Мелодыя''», было пашкоджана тэхнічнае абсталяванне, з-за чаго радыёстанцыі спынілі вяшчанне ў Керчы, Еўпаторыі і бліжэйшых населеных пунктах. 10 красавіка холдынг абвясціў аб часовым спыненні свайго вяшчання на тэрыторыі Крыму&lt;ref&gt;[http://www.telekritika.ua/rinok/2014-04-10/92509 Радіостанції группи «''ТАВР Медіа''» призупиняють мовлення на території Криму]&lt;/ref&gt;.

25 сакавіка 2014 года прэс-служба «''Мультымедыя-інвест груп''» паведаміла, што невядомыя праніклі ў яе офісны цэнтр у Севастопалі, дзе размяшчаецца апаратура прадпрыемства УРС (Украінскія радыёсістэмы), якая забяспечвае трансляцыю радыёсігналу «''{{нп3|Радио Вести|Радио Вести|ru|Радио Вести}}''» на частаце 87,7 ФМ, і запатрабавалі адключыць перадатчык. Пасля гэтага вяшчанне станцыі ў Севастопалі было спынена&lt;ref name=&quot;ТК&quot;&gt;[http://www.telekritika.ua/pravo/2014-03-25/91898 У Севастополі відключили радіо «''Вести''»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140327192528/http://www.telekritika.ua/pravo/2014-03-25/91898 |date=27 сакавіка 2014 }}&lt;/ref&gt;.

== Рэакцыя ==

=== Украіна ===

==== Дзеянні на ўнутрыпалітычным узроўні ====

[[Файл:Protest against Russia invading 02-03-14.jpg|міні|200px|Мітынг пратэсту ў Кіеве супраць уводу расійскіх войскаў.]]

Паводле афіцыйнай пазіцыі кіраўніцтва Украіны, які прыйшоў да ўлады ў выніку [[Еўрамайдан]]а, падзеі ў Крыме, якія завяршыліся для Украіны стратай паўвострава, з’явіліся праявай агрэсіі з боку Расіі, якая, на думку ўлад Украіны, пачалася 20 лютага 2014 года&lt;ref name=&quot;145-19&quot; /&gt;. Украіна не прызнала анексію Крыму да Расіі&lt;ref name=&quot;UR&quot;&gt;[http://www.interfax.ru/world/365521 Украина не признает присоединения Крыма к России] // Интерфакс, 18.03.2014.&lt;/ref&gt; і лічыць паўвостраў часова акупаванай тэрыторыяй&lt;ref name=&quot;S-15-4&quot; /&gt;.

У самым пачатку крымскіх падзей Вярхоўная Рада «''катастрафічна марудзіла''» з прыняццем рашэнняў&lt;ref name=&quot;marc&quot; /&gt;. Да моманту захопу Вярхоўнага Савета Крыма ўзброенымі людзьмі без знакаў адрозненні не былі прызначаныя міністр абароны, начальнік Генштаба, прадстаўнік прэзідэнта ў АРК, кіраўнік Севастопальскай адміністрацыі і міністр замежных спраў&lt;ref name=&quot;marc&quot; /&gt;.

27 лютага прызначаны Вярхоўнай Радай выконваючым абавязкі прэзідэнта Украіны Аляксандр Турчынаў прызначыў [[Сяргей Уладзіміравіч Куніцын|Сяргея Куніцына]] прадстаўніком прэзідэнта ў АРК&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://zakon2.rada.gov.ua/laws/show/167/2014|title=Про призначення С. Куніцина Постійним Представником Президента України в Автономній Республіці Крим|date=2014-03-01publisher=Официальный сайт Верховной рады Украины|lang=uk|access-date=2014-11-18}}&lt;/ref&gt;, а Сяргей Куніцын, у сваю чаргу, 28 лютага паведаміў, што начальнік галоўнага ўпраўлення МУС у АРК Валерый Радчанка падаў у адстаўку, а замест яго быў прызначаны Ігар Аўруцкі, які раней узначальваў крымскае ўпраўленне па барацьбе з аргзлачыннасцю&lt;ref name=&quot;IFAvr&quot;&gt;[http://interfax.com.ua/news/political/193527.html МВД назначило новых начальников милиции Крыма и Севастополя] // Интерфакс-Украина, 28.02.2014&lt;/ref&gt;.

1 сакавіка Турчынаў выдаў указ аб тым, што зробленае 27 лютага прызначэнне Вярхоўным Саветам Крыму Сяргея Аксёнава кіраўніком крымскага ўрада было ажыццёўлена з парушэннем Канстытуцыі Украіны і Канстытуцыі АРК, і прапанаваў Вярхоўнаму Савету Крыму адмяніць яго&lt;ref&gt;[http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/187/2014 Про Голову Ради міністрів Автономної Республіки Крим] {{ref-uk}}&lt;/ref&gt;.

Позна ўвечары, у сувязі з рашэннем Савета Федэрацыі аб выкарыстанні расійскіх войскаў ва Украіне, Аляксандр Турчынаў заявіў, што аддаў загад прывесці ўзброеныя сілы Украіны ў поўную баявую гатоўнасць&lt;ref&gt;[http://iportal.rada.gov.ua/ru/news/page/news/Novosty/top_news/88819.html Александр Турчинов отдал приказ привести Вооружённые Силы Украины в полную боевую готовность]&lt;/ref&gt;. Міністэрству абароны было загадана арганізаваць і правесці навучальныя зборы з ваеннаабавязанымі&lt;ref&gt;[http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/n0001525-14/ Про невідкладні заходи щодо забезпечення національної безпеки, суверенітету і територіальної цілісності України]&lt;/ref&gt;.

6 сакавіка ў сувязі з прыняццем дэпутатамі Вярхоўнага Савета Крыма рашэння аб уваходжанні АРК у склад Расіі Галоўнае следчае ўпраўленне СБУ пачало дасудовае расследаванне па факце замаху на тэрытарыяльную цэласнасць і недатыкальнасць Украіны&lt;ref&gt;[http://www.sbu.gov.ua/sbu/control/uk/publish/article?art_id=122426 СБУ розпочато кримінальне провадження за фактом посягання на територіальну цілісність та недоторканність України] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160802132324/http://www.sbu.gov.ua/sbu/control/uk/publish/article?art_id=122426 |date=2 жніўня 2016 }}&lt;/ref&gt;. Аляксандр Турчынаў выступіў са зваротам да народу Украіны, заявіўшы, што спыніў рашэнне Вярхоўнага Савета Крыма аб правядзенні рэферэндуму аб уваходжанні ў склад Расіі: «''Вярхоўная Рада Украіны будзе ініцыяваць роспуск парламента Аўтаномнай Рэспублікі Крым. Мы абаронім недатыкальнасць тэрыторыі Украіны''»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://crimea.comments.ua/news/2014/03/06/192756.html |title=Турчинов заявил, что распустит крымский парламент и референдума не будет |access-date=20 жніўня 2015 |archive-date=3 красавіка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190403192004/http://crimea.comments.ua/news/2014/03/06/192756.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Цэнтральная выбарчая камісія (ЦВК) даручыла заблакаваць доступ да базы дадзеных Дзяржрэестра выбаршчыкаў для органаў Дзяржрэестра АР Крым і Севастопаля, «''улічваючы сітуацыю, якая склалася ў АР Крым у сувязі са спробай падрыхтоўкі правядзення супрацьзаконнага мясцовага рэферэндуму і з мэтай забеспячэння абароны базы дадзеных Дзяржаўнага рэестра выбаршчыкаў ад незаконнага выкарыстання персанальных дадзеных, забеспячэння абароны базы дадзеных Рэестра ад несанкцыянаванага доступу і злоўжывання доступам, парушэння цэласнасці базы дадзеных Рэестра, яго апаратнага і праграмнага забеспячэння''»&lt;ref&gt;[http://www.cvk.gov.ua/pls/acts/ShowCard?id=35503 Про окремі питання забезпечення дотримання законодавства України про референдуми] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150923212317/http://www.cvk.gov.ua/pls/acts/ShowCard?id=35503 |date=23 верасня 2015 }}&lt;/ref&gt;.

9 сакавіка ўкраінскія ўлады заблакіравалі рахункі крымскага ўпраўлення Дзяржаўнай казначэйскай службы, на якіх знаходзілася больш за 1 мільярд грыўняў (больш за 110 мільёнаў долараў), што прызначаліся на выплату пенсій, зарплаты бюджэтнікам і сацыяльныя выплаты&lt;ref&gt;[http://www.interfax.ru/world/363614 Крым сообщил о блокировке счетов автономии Киевом — Интерфакс]&lt;/ref&gt;. 12 сакавіка рахункі былі разблакіраваныя — на думку першага віцэ-прэм’ера АРК Рустама Тэміргаліева, у сувязі з тым, што «''было неабходна выплачваць грашовае забеспячэнне ваеннаслужачых, якія знаходзяцца на тэрыторыі Крыму. Гэта дазволіла нам атрымаць доступ да сродкаў бюджэту Крыму і цалкам прафінансаваць выдаткі на рэферэндум''»&lt;ref&gt;[http://ria.ru/world/20140312/999178280.html Вице-премьер АРК: госказначейство Украины разблокировало счета Крыма]&lt;/ref&gt;.

Агенцтва «''ІТАР-ТАСС''» паведаміла пра намер Мінабароны Украіны правесці маштабную ратацыю ўкраінскіх вайскоўцаў з мэтай «''перамясціць ваенных, выхадцаў з усходніх і паўднёвых рэгіёнаў краіны, ад месцаў, дзе пражываюць іх сваякі, і замяніць іх вайскоўцамі з Заходняй Украіны''». Неабходнасць такой ратацыі абмяркоўвалася з украінскімі военачальнікамі ў ходзе наведвання Аляксандрам Турчынавым у ноч з 5 на 6 сакавіка галоўнага каманднага пункта кіравання ўзброеных сілаў краіны. На думку Турчынава, такі пераклад ваенных «''дазволіць выключыць выпадкі масавага пераходу ваеннаслужачых на бок сепаратысцкіх сіл і забяспечыць цэласнасць узброеных сіл''»&lt;ref&gt;[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1028031 Источник: минобороны Украины проведёт масштабную ротацию военнослужащих. ИТАР-ТАСС, 07.03.14]&lt;/ref&gt;.

Паводле паведамлення «ІТАР-ТАСС», прызначаны Вярхоўнай Радай выконваючым абавязкі міністра абароны Украіны Ігар Ценюх распарадзіўся распрацаваць план «''уціхамірвання''» ўкраінскімі ўзброенымі сіламі ўсходніх і паўднёва-ўсходніх рэгіёнаў краіны, які прадугледжвае, у прыватнасці, раззбраенне воінскіх часцей і падраздзяленняў украінскай арміі, якія перайшлі на бок парламента АР Крым, а таксама прадухіленне пераходу іншых падраздзяленняў узброеных сіл Украіны на службу АРК&lt;ref&gt;[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1033035 Источник: МО Украины поручено подготовить план «''усмирения''» востока и юго-востока страны. ИТАР-ТАСС, 09.03.14]&lt;/ref&gt;.

Нацыянальны савет па пытаннях тэлебачання і радыёвяшчання Украіны абавязаў правайдэраў спыніць вяшчанне расійскіх тэлеканалаў «''Расія 24''», «''ОРТ (Першы канал сусветная сетка)''», «''РТР Планета''» і «''НТВ-Мір''» да 21.00 мск 11 сакавіка. Нацсавета патлумачыў такое рашэнне неабходнасцю забеспячэння інфармацыйнай бяспекі ў адпаведнасці з пастановай Савета нацыянальнай бяспекі і абароны ад 1 сакавіка 2014 года&lt;ref&gt;[http://tass.ru/obschestvo/1039699 ВГТРК сожалеет о решении Киева отключить трансляцию передач российских каналов на Украине. ИТАР-ТАСС, 12.03.14]&lt;/ref&gt;.

11 сакавіка Аляксандр Турчынаў паведаміў на пасяджэнні Вярхоўнай Рады, што Савет нацыянальнай бяспекі і абароны Украіны прыняў рашэнне сфарміраваць на базе ўнутраных войскаў Нацыянальную гвардыю і абвясціць частковую мабілізацыю ва Узброеныя сілы і Нацгвардыю&lt;ref&gt;[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1036124 Турчинов: Совбез Украины принял решение сформировать «''национальную гвардию''». ИТАР-ТАСС, 11.03.14]&lt;/ref&gt;. Ён таксама заявіў, што Украіна звернецца да краін — гарантаў бяспекі за тэхнічнай і ваеннай дапамогай. Паводле яго слоў, МУС забяспечыць усе першачарговыя патрэбы Нацыянальнай гвардыі Украіны, але Украіне таксама патрэбна тэхнічная і ваенная дапамога&lt;ref&gt;[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1036013 Турчинов: Украина обратится к странам — гарантам безопасности за военной помощью. ИТАР-ТАСС, 11.03.14]&lt;/ref&gt;. Рашэнне аб стварэнні Нацгвардии абумоўлена нездавальняючым узроўнем боегатоўнасці арміі Украіны і нізкім маральным станам ваеннаслужачых&lt;ref&gt;[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1040884 Источник: в состав Национальной гвардии Украины войдут отряды активистов майдана. ИТАР-ТАСС, 12.03.14]&lt;/ref&gt;.

12 сакавіка Генпракуратура Украіны запатрабавала адмяніць рашэнні Вярхоўнага Савета АРК і Севастопальскага гарсавету аб зацвярджэнні Дэкларацыі аб незалежнасці АРК і Севастопаля.

12 сакавіка прызначаны Вярхоўнай Радай першы віцэ-прэм’ер Віталь Ярэма паведаміў на пасяджэнні ўрада краіны, што ўкраінская армія прыведзена ў поўную баявую гатоўнасць і пачаліся ўсеўкраінскія ваенныя вучэнні. Ён канстатаваў, што расійскія войскі працягваюць знаходзіцца ўздоўж усходняй мяжы Украіны і пастаянна нарошчваюць сваю прысутнасць&lt;ref&gt;[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1039155 Украинская армия приведена в полную боевую готовность. ИТАР-ТАСС, 12.03.14]&lt;/ref&gt;.

Як стала вядома з дакладу в. а. міністра абароны Украіны Ігара Ценюха выканаўцу абавязкаў прэзідэнта Украіны Аляксандра Турчынава, пры прывядзенні нд краіны ў вышэйшыя ступені баявой гатоўнасці выявіліся «''гнятлівы стан падрыхтоўкі асабовага складу УС Украіны, недастатковая ўкамплектаванасць падраздзяленняў ваеннымі спецыялістамі і адсутнасць спраўнай тэхнікі і ўзбраення''». З сухапутных войскаў Украіны агульнай колькасцю 41 тыс. чалавек боегатовых апынуліся толькі 6 тыс. (каля 14 %), а сярод экіпажаў браніраваных машын гэты паказчык склаў толькі 20 % ад іх агульнай колькасці. Больш за 70 % бронетэхнікі ўкраінскай арміі склалі маральна і фізічна састарэлыя савецкія танкі Т-64 з тэрмінам эксплуатацыі 30 і больш гадоў. У СПА Украіны гатовымі да выканання баявых задач апынуліся толькі 10 % асабістага складу, а ў ракет комплексаў С-300П і С-200В скончыўся гарантыйны тэрмін эксплуатацыі. З амаль 507 баявых самалётаў і 121 ударных верталётаў ВПС Украіны толькі 15 % апынуліся спраўнымі і здольнымі падняцца ў паветра, а да баявых вылетаў апынуліся гатовыя толькі 10 % экіпажаў. У ВМФ Украіны па стане на 1 сакавіка толькі 4 караблі аднеслі да ўмоўна баяздольных: фрэгат «''Гетман Сагайдачны''», карвет «''Цярнопаль''», карабель кіравання «''Славуціч''» і вялікі дэсантны карабель «''Канстанцін Альшанскі''». Згодна з дакладам, у якасці адзінай эфектыўнай меры для стрымлівання агрэсіі і нанясення гарантаванай паразы атрадам сіл самаабароны ў Крыме і незаконным воінскім фарміраванням, якія могуць з’явіцца ва ўсходніх абласцях краіны, могуць разглядацца толькі рэактыўныя сістэмы залпавага агню (РСЗА) «''Ураган''» і «''Смерч''». Пры гэтым Ценюх выступае катэгарычна супраць прымянення РСЗА, а толькі прапаноўвае ўзмацніць іх ахову, улічваючы рэгіструецца цікавасць да іх з боку «''радыкальных партнёраў па Майдану''». Ён звяртае ўвагу на «''высокую імавернасць недакладнай паразы мэт, улічваючы вельмі нізкую падрыхтоўку экіпажаў (РСЗА)''» і, адпаведна, магчымую гібель значнай колькасці мірных жыхароў&lt;ref&gt;[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1040535 Минобороны Украины: состояние подготовки личного состава вооружённых сил — удручающее. ИТАР-ТАСС, 12.03.14]&lt;/ref&gt;.

14 сакавіка Канстытуцыйны суд Украіны прызнаў неканстытуцыйным рашэнне Вярхоўнага Савета Аўтаномнай Рэспублікі Крым аб правядзенні рэферэндуму аб статусе аўтаноміі&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.rosbalt.ru/ukraina/2014/03/14/1244335.html |title=Конституционный суд Украины считает незаконным проведение референдума в Крыму |access-date=20 жніўня 2015 |archive-date=24 верасня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924142716/http://www.rosbalt.ru/ukraina/2014/03/14/1244335.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

15 сакавіка Вярхоўная Рада Украіны датэрмінова спыніла паўнамоцтвы Вярхоўнага Савета Аўтаномнай Рэспублікі Крым&lt;ref&gt;[http://rada.gov.ua/news/Novyny/Povidomlennya/89643.html Офіційний портал Верховної Ради України] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140315173028/http://rada.gov.ua/news/Novyny/Povidomlennya/89643.html |date=15 сакавіка 2014 }}&lt;/ref&gt;.

16 сакавіка [[Арсень Пятровіч Яцанюк|Арсень Яцанюк]] заявіў, што «''ўкраінская дзяржава знойдзе ўсіх завадатараў сепаратызму і расколу, якія цяпер пад прыкрыццём расійскіх ваенных спрабуюць знішчыць украінскую незалежнасць. Мы знойдзем усіх, праз год, праз два, прыцягнем да суда і будзем судзіць ва ўкраінскіх і міжнародных судах. Зямля пад нагамі будзе гарэць''». Яцанюк дадаў, што разам з міжнароднымі партнёрамі ўлады зробяць «''усё магчымае, каб кожны, хто сёння сябе свабодна адчувае пад абаронай расійскіх аўтаматаў, ведаў, што адказнасць за сепаратызм і спробы звяржэння канстытуцыйнага ладу надыдзе''»: «''У свеце не застанецца ні аднаго месца, дзе яны змогуць сябе свабодна адчуваць, і Расія іх не абароніць''»&lt;ref&gt;[http://www.kmu.gov.ua/control/ru/publish/article?art_id=247106722 А. Яценюк: Все зачинщики сепаратизма и раскола будут привлечены к суду. Найдем всех]&lt;/ref&gt;.

20 сакавіка Вярхоўная Рада прыняла ў першым чытанні [[Аб забеспячэнні правоў і свабод грамадзян і прававы рэжым на часова акупаванай тэрыторыі Украіны|законапраект]], згодна з якім Крым аб’яўляецца «''часова акупаванай тэрыторыяй''». Пад гэта паняцце падпадаюць «''тэрыторыя Аўтаномнай Рэспублікі Крым і горада Севастопаль, унутраныя воды і тэрытарыяльнае мора Украіны, яго дно і нетры, кантынентальны шэльф і выключная эканамічная зона''», а таксама «''падводнае прастора ў межах тэрытарыяльнага мора і паветраная прастора, размешчаная над гэтай тэрыторыяй''»&lt;ref&gt;[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1062052 Рада приняла законопроект об объявлении Крыма «''временно оккупированной территорией''». ИТАР-ТАСС, 20.03.2014]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.segodnya.ua/politics/pnews/krym-priznali-vremenno-okkupirovannoy-territoriey-504041.html Крым признали временно оккупированной территорией] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150628095118/http://www.segodnya.ua/politics/pnews/krym-priznali-vremenno-okkupirovannoy-territoriey-504041.html |date=28 чэрвеня 2015 }} // «''Сегодня''» (Украина)&lt;/ref&gt;. 15 красавіка Рада прыняла закон у цэлым; дакумент прадугледжвае, што часова акупаваная тэрыторыя Крыма з’яўляецца неад’емнай часткай тэрыторыі Украіны і на яе распаўсюджваецца ўкраінскае заканадаўства&lt;ref name=&quot;S-15-4&quot;&gt;[http://www.segodnya.ua/politics/pnews/deputaty-zashchitili-prava-ukraincev-v-okkupirovannom-krymu-513118.html Депутаты защитили права украинцев в оккупированном Крыму] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140416180200/http://www.segodnya.ua/politics/pnews/deputaty-zashchitili-prava-ukraincev-v-okkupirovannom-krymu-513118.html |date=16 красавіка 2014 }} // «''Сегодня''» (Украина)&lt;/ref&gt;.

20 сакавіка Дзяржаўная пагранічная служба Украіны пачала паэтапную перадыслакацыю асабістага складу з Крыму на мацерыковую частку краіны. Як паведаміў першы намеснік кіраўніка Дзяржпагранслужбы Павел Шышолін, асабісты склад працягне службу на тэрыторыі Херсонскай вобласці, а караблі і катэры будуць пераведзеныя ў Марыупаль і Адэсу&lt;ref&gt;[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1062875 Госпогранслужба Украины начала поэтапную передислокацию личного состава из Крыма. ИТАР-ТАСС, 20.03.2014]&lt;/ref&gt;.

22 сакавіка в. а. міністра абароны Украіны Ігар Ценюх на сустрэчы з журналістамі пазначыў сваё бачанне сітуацыі ў Крыме: «''Мы не можам і не маем права пакінуць тэрыторыю Крыму, як бы гэтага не хацелася б расійскім войскам і гэтак званаму крымскаму ўраду. У адваротным выпадку Крым будзе для нас страчаны назаўжды. Цяпер у нас адно канкрэтнае заданне — трымаць абарону да адпаведных рашэнняў на палітычным узроўні. Якімі будуць гэтыя рашэнні і калі — я не ведаю. Мая справа — камандаванне арміяй, а не дыпламатыя і палітыка. Гэта цяжка, але загад ёсць загад… Узброеныя сілы прыведзены ў поўную баявую гатоўнасць, мы не дапусцім пранікнення на кантынентальную Украіну ніводнага расійскага салдата. Вышэйшым кіраўніцтвам краіны санкцыянавана прымяненне зброі нашымі вайскоўцамі ў выпадках атакі на воінскія часткі ці спробаў захопу карабля. Але рашэнне адкрыць агонь прымаецца кожным камандзірам на месцы. І калі ў пэўных выпадках такая каманда не даецца, не трэба перакладаць адказнасць на вышэйшае кіраўніцтва… Мы гатовыя да эвакуацыі — створаны адпаведны штаб пад кіраўніцтвам першага віцэ-прэм’ер-міністра Віталя Ярэмы, …рыхтуюцца месцы ў пансіянатах і санаторыях Кіева, Адэсы і іншых гарадоў. Ніякіх новых гарнізонаў і ваенных гарадкоў будаваць не трэба — у нас ёсць магчымасці размясціць на мацерыку неабходную колькасць чалавек''»&lt;ref&gt;[http://news.liga.net/interview/politics/1079652-zachem_ukrainskie_voyska_ostayutsya_v_krymu_mnenie_ministra_oborony.htm Зачем украинские войска остаются в Крыму. Мнение министра обороны. ЛІГАБізнесІнформ, 22.03.2014]&lt;/ref&gt;.

24 сакавіка Савет нацыянальнай бяспекі і абароны Украіны даручыў кабінету міністраў правесці «''перадыслакацыю ўкраінскіх вайскоўцаў у Крыме''»&lt;ref name=&quot;Redisl&quot; /&gt;.

26 сакавіка Аляксандр Турчынаў звольніў Сяргея Куніцына з пасады пастаяннага прадстаўніка прэзідэнта ў Крыме «''за неналежнае выкананне службовых абавязкаў''»&lt;ref&gt;[http://lb.ua/news/2014/03/26/260819_turchinov_uvolil_postpreda.html Турчинов уволил своего постпреда в Крыму. LB.ua, 26.03.2014]&lt;/ref&gt;.

28 сакавіка Аляксандр Турчынаў сустрэўся з афіцэрамі Узброеных Сіл Украіны, якія, паводле яго слоў, былі вызваленыя з палону ў Крыме. Ён адзначыў, што афіцэры выканалі свой абавязак і будуць узнагароджаны за мужнасць і стойкасць, а таксама павышаны па службе&lt;ref&gt;[http://www.rada.gov.ua/news/Novyny/Povidomlennya/90604.html В. о. Президента України, Голова Верховної Ради України Олександр Турчинов зустрівся з офіцерами Збройних Сил України, що були звільнені з полону] {{ref-uk}}&lt;/ref&gt;.

==== Знешнепалітычны ўзровень ====
Раніцай 28 лютага Вярхоўная Рада Украіны прыняла зварот да краін-гарантаў цэласнасці Украіны, якія падпісалі ў 1994 годзе [[Будапешцкі мемарандум]], патрабуючы ад іх «''практычнымі дзеяннямі пацвердзіць замацаваныя ў мемарандуме абавязацельствы паводле прынцыпаў заключнага акта СБСЕ паважаць незалежнасць, суверэнітэт і існуючыя межы Украіны''». Акрамя таго, Рада запатрабавала ад Расіі «''спыніць крокі, накіраваныя на замах на тэрытарыяльную цэласнасць Украіны, і не падтрымліваць сепаратызм''»&lt;ref&gt;[http://zakon2.rada.gov.ua/laws/show/831-18 Про Звернення Верховної Ради України до держав-гарантів відповідно до Меморандуму про гарантії безпеки у зв’язку з приєднанням України до Договору про нерозповсюдження ядерної зброї] {{Ref-uk}}&lt;/ref&gt;. Сакратар Савета нацыянальнай бяспекі і абароны Украіны [[Андрэй Парубій]] пасля пасяджэння СНБА заявіў аб магчымым дачыненні спецназа Чарнаморскага флоту РФ да падзей у Крыме&lt;ref&gt;[http://www.interfax.ru/361874 Секретарь СНБО заявил о причастности российских войск к событиям в Крыму. Интерфакс, 28.02.2014]&lt;/ref&gt;. Пастаянны прадстаўнік Украіны пры ААН Юрый Сяргееў запатрабаваў тэрміновага склікання пасяджэння Савета Бяспекі ААН у сувязі з абвастрэннем сітуацыі ў АРК, якое пагражае тэрытарыяльнай цэласнасці Украіны&lt;ref&gt;[http://www.un.org/en/ga/search/view_doc.asp?symbol=S/2014/136&amp;Lang=R Письмо Постоянного представителя Украины при Организации Объединенных Наций от 28 февраля 2014 года на имя Председателя Совета Безопасности]&lt;/ref&gt;.

Як паведаміла прэс-служба МЗС Расіі, Расія адказала адмовай на прапановы Украіны ў сувязі з падзеямі ў АР Крым правесці неадкладныя двухбаковыя кансультацыі згодна з Артыкулам 7 Дамовы аб дружбе, супрацоўніцтве і партнёрстве паміж Расійскай Федэрацыяй і Украінай ад 31 мая 1997 года, паколькі РФ разглядае крымскія падзеі як следства ўнутрыпалітычных працэсаў ва Украіне&lt;ref name=&quot;MID-28-2&quot;&gt;[http://mid.ru/brp_4.nsf/newsline/F2C86A40B49E817544257C8D00485C4F О встрече в МИД России с советником-посланником Посольства Украины в Российской Федерации] // МИД РФ, 28.02.2014&lt;/ref&gt;.

[[Міністэрства замежных спраў Украіны]] перадало расійскаму боку ноту пратэсту ў сувязі з парушэннем паветранай прасторы Украіны і невыкананнем пагаднення аб базаванні [[Чарнаморскі флот ВМФ Расіі|ЧФ]] у Крыме. Таксама было адзначана, што Украіна не звярталася па дапамогу да Расіі для забеспячэння парадку на тэрыторыі Крыму, у сувязі з чым міністэрства запатрабавала неадкладнага вяртання войскаў у месцы іх пастаяннай дыслакацыі&lt;ref&gt;[http://interfax.com.ua/news/general/193522.html Киев высказал протест российской стороне в связи с нарушением воздушного пространства Украины и двусторонних соглашений]&lt;/ref&gt;. Выконваючы абавязкі прэзідэнта [[Аляксандр Валянцінавіч Турчынаў|Аляксандр Турчынаў]] выступіў з тэлезваротам, у якім абвінаваціў Расію ў ваеннай агрэсіі ў Крыме&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/russian/international/2014/02/140228_crimea_friday_tension_russia.shtml Турчинов призвал Путина «''остановить провокацию''» в Крыму]&lt;/ref&gt;.

МЗС Расіі паведаміў, што расійскі бок перадаў дарадцы-пасланцу пасольства Украіны ў Маскве Руслану Німчынскаму ноту адносна рухаў бронетэхнікі ЧФ РФ у Крыме, «''звязаных з неабходнасцю забеспячэння аховы месцаў дыслакацыі Чарнаморскага флоту на тэрыторыі Украіны''», якія адбываюцца «''у поўнай адпаведнасці з базавымі расійска-ўкраінскімі дамовамі па Чарнаморскім флоце''»&lt;ref name=&quot;MID-28-2&quot; /&gt;.

1 сакавіка в. а. міністра замежных спраў Украіны Андрэй Дзешчыца [[Адносіны Украіны і НАТА|звярнуўся да кіраўніцтва]] [[НАТА]] з просьбай разгледзець усе магчымыя спосабы абароны тэрытарыяльнай цэласнасці краіны&lt;ref&gt;[http://www.reuters.com/article/2014/03/01/us-ukraine-crisis-idUSBREA1Q1E820140301 Putin ready to invade Ukraine; Kiev warns of war] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924194127/http://www.reuters.com/article/2014/03/01/us-ukraine-crisis-idUSBREA1Q1E820140301 |date=24 верасня 2015 }} {{Ref-en}} // [[Reuters]], 01.03.2014&lt;/ref&gt;.

3 сакавіка МЗС Украіны абвінаваціў Расію ў парушэнні пагадненняў аб статусе і ўмовах знаходжання ЧФ РФ на тэрыторыі Украіны&lt;ref&gt;[http://mfa.gov.ua/ua/press-center/briefing/1194-brifing-v-mzs Брифінг в МЗС] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191203121310/https://mfa.gov.ua/ua/press-center/briefing/1194-brifing-v-mzs |date=3 снежня 2019 }}&lt;/ref&gt;.

6 сакавіка Генеральная пракуратура Украіны інкрымінавалася камандуючаму Чарнаморскім флотам Расіі віцэ-адміралу Аляксандру Вітко здзяйсненне злачынстваў на тэрыторыі Аўтаномнай Рэспублікі Крым (падбухторванне да дзяржаўнай здрады і арганізацыя дыверсіі), за здзяйсненне якіх прадугледжана пакаранне ў выглядзе пазбаўлення волі на тэрмін ад 3 да 15 гадоў. Украінскія СМІ паведамлялі, што камандуючы Вітко запатрабаваў ад украінскіх вайскоўцаў здацца пад пагрозай штурму падраздзяленняў і частак узброеных сіл Украіны, якія знаходзяцца на тэрыторыі Крыму&lt;ref&gt;[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1025278 Командующему ЧФ РФ инкриминируют совершение преступлений на территории Крыма. ИТАР-ТАСС, 06.03.2014]&lt;/ref&gt;.

8 сакавіка было абвешчана аб намеры Украіны выйсці з [[Садружнасць Незалежных Дзяржаў|Садружнасці Незалежных Дзяржаў]] па прычыне ігнаравання зваротаў краіны ў сувязі з узброеным нападам Расіі&lt;ref&gt;[http://echo.msk.ru/programs/beseda/1274846-echo/ Эхо Москвы:: Интервью: Андрей Дещица]&lt;/ref&gt;. 19 сакавіка Украіна адмовілася ад старшынства ў СНД і пачала працэдуру выхаду з арганізацыі&lt;ref&gt;[http://mfa.gov.ua/ua/press-center/briefing/1204-brifing-v-mzs Брифінг в МЗС] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151208091056/http://mfa.gov.ua/ua/press-center/briefing/1204-brifing-v-mzs |date=8 снежня 2015 }} // МИД Украины, 19.03.2014&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.rnbo.gov.ua/news/1629.html Андрій Парубій: Україна розпочинає процес виходу з СНД] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151208052648/http://www.rnbo.gov.ua/news/1629.html |date=8 снежня 2015 }} {{Ref-uk}}&lt;/ref&gt;.

11 сакавіка Вярхоўная Рада Украіны звярнулася да краін-гарантам бяспекі Украіны па [[Будапешцкі мемарандум|Будапешцкім мемарандуме]] з заклікам захаваць тэрытарыяльную цэласнасць краіны, ужываючы ўсе магчымыя меры — дыпламатычныя, палітычныя, эканамічныя і ваенныя меры&lt;ref&gt;[http://interfax.com.ua/news/political/195337.html Рада просит участников Будапештского меморандума сохранить территориальную целостность Украины, применяя все возможные меры]&lt;/ref&gt;.

Аляксандр Турчынаў заявіў у інтэрв’ю агенцтву «''AFP''», што Украіна не будзе праводзіць ваенную аперацыю ў Крыме, каб не падстаўляць пад удар свае ўсходнія межы&lt;ref&gt;[http://www.bbc.com/news/world-europe-26540602 Ukraine president: Russia 'is refusing crisis talks']&lt;/ref&gt;.

МЗС Украіны выклікаў часовага паверанага ў справах Расіі Андрэя Вараб’ёва і выказаў пратэст з нагоды заявы МЗС РФ аб прызнанні правамернай дэкларацыі аб незалежнасці Крыма і Севастопаля: «''Украіна катэгарычна асуджае прамое ўмяшанне Расійскай Федэрацыі ва ўнутраныя справы нашай дзяржавы. Дзеянні расійскага боку прама супярэчаць фундаментальным прынцыпам міжнароднага права і агульнапрызнаным прынцыпам суіснавання дзяржаў''»&lt;ref&gt;[http://mfa.gov.ua/ua/press-center/news/19328-zajava-ministerstva-zakordonnih-sprav-ukrajini Заява Міністерства закордонних справ України] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140312212630/http://mfa.gov.ua/ua/press-center/news/19328-zajava-ministerstva-zakordonnih-sprav-ukrajini |date=12 сакавіка 2014 }}&lt;/ref&gt;.

12—13 сакавіка Арсень Яцанюк здзейсніў паездку ў ЗША, дзе правёў перамовы з [[Барак Абама|Баракам Абамам]]&lt;ref&gt;[http://www.interfax.ru/364263 Обама заявляет о неприемлемости крымского референдума]&lt;/ref&gt; і выступіў на пасяджэнні Савета бяспекі ААН, дзе яшчэ раз заклікаў Расію вывесці войскі з Крыма і сесці за стол перамоваў для ўрэгулявання канфлікту.

13 сакавіка Вярхоўная Рада прыняла зварот да ААН з просьбай аказаць падтрымку тэрытарыяльнай цэласнасці Украіны. У сваёй заяве парламент абвінаваціў Расію ў неабгрунтаванай агрэсіі і спробе анексаваць частку ўкраінскай тэрыторыі. Рада заклікала ААН неадкладна разгледзець сітуацыю ў Крыме&lt;ref&gt;[http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/873-18 Звернення Верховної Ради України до Організації Об'єднаних Націй]&lt;/ref&gt;.

17 сакавіка міністэрства замежных спраў Украіны заклікала міжнародную супольнасць не прызнаваць [[Рэспубліка Крым, незалежная дзяржава|Рэспубліку Крым]], абвешчаную Вярхоўным Саветам Крыму «''паводле вынікаў антыканстытуцыйнага рэферэндуму, праведзенага з абуральнымі парушэннямі агульнаеўрапейскіх норм і стандартаў правядзення рэферэндумаў''»&lt;ref&gt;[http://mfa.gov.ua/ua/press-center/news/19773-komentar-mzs-ukrajini-shhodo-postanovi-pro-nezalezhnisty-krimu-vid-17-bereznya-2014-roku Коментар МЗС України щодо постанови «''Про незалежність Криму''» від 17 березня 2014 року] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191203121303/https://mfa.gov.ua/ua/press-center/news/19773-komentar-mzs-ukrajini-shhodo-postanovi-pro-nezalezhnisty-krimu-vid-17-bereznya-2014-roku |date=3 снежня 2019 }}&lt;/ref&gt;. Украіна адклікала для кансультацый свайго пасла ў Расіі&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://mfa.gov.ua/ua/press-center/news/19729-komentar-mzs-ukrajini|title=Посла України в РФ Володимира Єльченка відкликано для консультацій|date=2014-03-17|publisher=МИД Украины|access-date=2015-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20191203121305/https://mfa.gov.ua/ua/press-center/news/19729-komentar-mzs-ukrajini|archive-date=3 снежня 2019|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. 18 сакавіка МЗС Украіны ўручыў часоваму паверанаму ў справах Расійскай Федэрацыі ва Украіне А. Вараб’ёву ноту пратэсту супраць прызнання Расіяй Рэспублікі Крым і падпісання Дамовы аб прыняцці ў склад Расійскай Федэрацыі Рэспублікі Крым і Севастопаля&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://mfa.gov.ua/ua/press-center/news/19988-mzs-ukrajini-viklikalo-timchasovogo-povirenogo-u-spravah-rf-v-ukrajini-dlya-vruchennya-noti-protestu|title=МЗС України викликало Тимчасового повіреного у справах РФ в Україні для вручення ноти протесту|date=2014-03-18|publisher=МИД Украины|lang=uk|access-date=2015-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20140322014017/http://mfa.gov.ua/ua/press-center/news/19988-mzs-ukrajini-viklikalo-timchasovogo-povirenogo-u-spravah-rf-v-ukrajini-dlya-vruchennya-noti-protestu|archive-date=22 сакавіка 2014|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

19 сакавіка [[Савет нацыянальнай бяспекі і абароны Украіны]] прыняў рашэнне аб увядзенні візавага рэжыму з Расіяй і выхадзе з [[Садружнасць Незалежных Дзяржаў|СНД]]&lt;ref&gt;[http://www.forbes.ru/news/252499-snbo-ukrainy-prinyal-reshenie-o-vvedenii-vizovogo-rezhima-s-rossiei СНБО Украины принял решение о введении визового режима с Россией | Forbes.ru]&lt;/ref&gt;. Выконваючы абавязкі сакратара СНБА Андрэй Парубий паведаміў таксама, што «''кабінету міністраў прапанавана неадкладна звярнуцца ў ААН з мэтай аб’явы Крыму дэмілітарызаванай зонай і прыняць меры да таго, каб Крым пакінулі войскі РФ, а таксама гарантаваць ўмовы для перадыслакацыі ўкраінскіх войскаў і размяшчэння іх на кантынентальнай частцы Украіны''». На наступны дзень Арсень Яцанюк, аднак, заявіў у Бруселі, што «''не варта спяшацца''» ні з увядзеннем візавага рэжыму з Расіяй, ні з пераходам да паездак у РФ па замежным пашпартам. Яцанюк нагадаў, што Расія сама неаднаразова падымала пытанне аб паездках па замежным пашпартам і ўвядзенні візавага рэжыму ў СНД, таму «''наўрад ці падобная ініцыятыва з боку Украіны будзе эфектыўнай''» з пункту гледжання ўплыву на Расію, затое «''праблема мае важнае гуманітарнае вымярэнне для самой Украіны, так як у захаванні бязвізавага рэжыму зацікаўлена вельмі вялікая колькасць грамадзян Украіны, у першую чаргу на ўсходзе і поўдні нашай дзяржавы, якія ездзяць у Расію на заробкі, маюць роднасныя сувязі па той бок мяжы''»&lt;ref&gt;[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1061496 Яценюк: Украина не будет спешить с введением визового режима с Россией. ИТАР-ТАСС, 20.03.2014]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1062958 В Совете нацбезопасности Украины недовольны позицией Яценюка по визовому вопросу с РФ. ИТАР-ТАСС, 20.03.2014]&lt;/ref&gt;.

20 сакавіка Вярхоўная Рада прыняла дэкларацыю аб барацьбе за вызваленне краіны, заклікаў сусветную супольнасць не прызнаваць Рэспубліку Крым і анексію Крыму да Расіі. «''Ад імя народа Украіны''» парламент заявіў, што «''Крым быў, ёсць і будзе ў складзе Украіны. Украінскі народ ніколі і ні пры якіх умовах не спыніць барацьбу за вызваленне Крыму''»&lt;ref&gt;[http://rada.gov.ua/ru/news/Novosty/Soobshchenyya/89936.html Верховная Рада Украины приняла «''Декларацию о борьбе за освобождение Украины''»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191207162113/https://rada.gov.ua/ru/news/Novosty/Soobshchenyya/89936.html |date=7 снежня 2019 }}&lt;/ref&gt;.

21 сакавіка Аляксандр Турчынаў пасля сустрэчы з генеральным сакратаром ААН [[Пан Гі Мун]]ам выказаўся за стварэнне ў Крыме «''дэмілітарызаванай зоны''» і прысутнасць маніторынгавай місіі ААН. На яго думку, дэмілітарызацыя Крыму зможа прывесці да «''аднаўлення суверэнітэту Украіны і нармальнага функцыянавання Крыму ў межах суверэннай Украіны, як таго патрабуе канстытуцыя''»&lt;ref&gt;[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1066111 Турчинов: Украина выступает за создание в Крыму «''демилитаризованной зоны''». ИТАР-ТАСС, 21.03.2014]&lt;/ref&gt;.

==== Віктар Януковіч ====

28 лютага [[Віктар Фёдаравіч Януковіч|Віктар Януковіч]] на сваёй прэс-канферэнцыі ў [[Растоў-на-Доне|Растове-на-Доне]] заявіў, што падзеі ў Крыме — «''натуральная рэакцыя''» на «''бандыцкі пераварот''», які адбыўся ў Кіеве, а «''ўзурпацыя ўлады, якая была зроблена купкай радыкалаў, …прывяла да таго, што крымчане не жадаюць падпарадкоўвацца {{нп3|Украінскі нацыяналізм|нацыяналістам|ru|Украинский национализм}} і бандэраўцам''»&lt;ref&gt;[http://lb.ua/news/2014/02/28/257633_yanukovich_kkrime_krimchane_prosto.html Янукович о ситуации в Крыму: крымчане просто защищаются от бандеровцев — LB.ua]&lt;/ref&gt;. Аднак Януковіч падкрэсліў, што «''Крым павінен заставацца ў складзе ўкраінскай дзяржавы з правамі шырокай аўтаноміі''»&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kommersant.ru/doc/2420933|title=Янукович считает, что Крым должен остаться в составе Украины|date=28 февраля 2014|publisher=Коммерсантъ|access-date=2014-11-14}}&lt;/ref&gt;.

Януковіч заклікаў расійскае кіраўніцтва «''выкарыстаць усе наяўныя магчымасці для таго, каб прадухіліць той хаос, тэрор, які сёння ёсць ва Украіне''», але пры гэтым падкрэсліў, што катэгарычна супраць ваеннага ўварвання ва Украіну і парушэння цэласнасці суверэннай дзяржавы&lt;ref&gt;[http://www.forbes.ru/news/251510-yanukovich-prizval-rossiyu-spasti-ukrainu-ot-khaosa Янукович призвал Россию спасти Украину от хаоса. Forbes.ru, 28.02.2014]&lt;/ref&gt;.

1 сакавіка Віктар Януковіч падтрымаў зварот уладаў Крыму да прэзідэнта РФ аб аказанні дапамогі і абароны жыхароў Крыма і звярнуўся да прэзідэнта Расіі Уладзіміра Пуціна з просьбай выкарыстоўваць узброеныя сілы РФ «''для аднаўлення законнасці, міру, правапарадку, стабільнасці, абароны насельніцтва Украіны''»&lt;ref&gt;[http://www.interfax.ru/362052 Янукович поддерживает обращение властей Крыма к президенту РФ РФ об оказании помощи крымчанам — Интерфакс]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/russian/rolling_news/2014/03/140304_rn_ukraine_yanukovich_letter_un|title=Чуркин: Янукович попросил Путина ввести войска в Украину|date=4 марта 2014|publisher=Русская служба Би-би-си|access-date=2015-03-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/russian/rolling_news/2014/04/140402_rn_yanukovych_interview Янукович назвал аннексию Крыма Россией трагедией]&lt;/ref&gt;.

28 сакавіка ў сваім Звароце да ўкраінскага народу Віктар Януковіч заявіў, што лідары Майдана прыйшлі да ўлады «''на плячах нацысцкіх штурмавікоў''», а «''тысячы малойчыкаў са стваламі, адчулі смак славы і крыві, пачалі раз’язджаць па ўсіх рэгіёнах Украіны, спрабуючы ўсталёўваць „новы парадак“''». Узброеныя сотні Майдана і «''неадэкватнае кіраванне дзяржаўнымі працэсамі''» «''выклікалі рэакцыю народа: Украіна так страціла Крым''»&lt;ref&gt;[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1081560 ИТАР-ТАСС: Международная панорама — Полный текст обращения президента Украины Виктора Януковича к украинскому народу]&lt;/ref&gt;.

2 красавіка Віктар Януковіч даў інтэрв’ю расійскім і замежным СМІ, падчас якога сказаў: «''Усё, што адбылося з Крымам, — гэта заслуга цяперашніх кіраўнікоў Украіны, следства іх радыкальнай пазіцыі ў адносінах да рускай мовы, да рускамоўных тэрыторыях. Спроба дыктаваць ім, як трэба жыць, прывяла да таго, што людзі выступілі з пратэстамі. Гэтая форма пратэсту вылілася ў рэферэндум. Толькі нацыяналісты з іх радыкальнымі падыходамі здольныя былі давесці да падзелу краіны''»&lt;ref&gt;[http://www.kp.ru/daily/26215.4/3098905/ Полный текст интервью Виктора Януковича телеканалам НТВ и APTN] // Комсомольская правда, 03.04.2014&lt;/ref&gt;.

=== Стаўленне да ўварвання і анексіі ў Расіі ===

Кіраўніцтва Расіі аказала ўсялякую ваенную, матэрыяльную, фінансавую, дыпламатычную і псіхалагічную падтрымку крымскім уладам, якія адмовіліся прызнаваць легітымнасць новых улад Украіны, якія абвясцілі самастойнасць і дзяржаўны суверэнітэт Крыма, арганізавалі правядзенне рэферэндуму аб статусе Крыму і звярнуліся да Расіі з просьбай аб далучэнні ў якасці новых суб’ектаў Федэрацыі.

[[Файл:Vladimir Putin answered journalists’ questions on the situation in Ukraine (2014-03-04).jpeg|міні|Прэс-канферэнцыя Уладзіміра Пуціна 4 сакавіка 2014 года.]]

2 сакавіка ў тэлефоннай размове з прэзідэнтам ЗША Уладзімір Пуцін адзначыў, што ў выпадку далейшага распаўсюджвання гвалту на ўсходнія рэгіёны Украіны і Крым Расія пакідае за сабой права абараніць свае інтарэсы і пражываючае там рускамоўнае насельніцтва&lt;ref&gt;[http://www.kremlin.ru/news/20355 Телефонный разговор с президентом США Бараком Обамой]&lt;/ref&gt;. 4 сакавіка прэзідэнт Пуцін правёў прэс-канферэнцыю аб сітуацыі ва Украіне, на якой агучыў асноўныя пазіцыі Расіі па сітуацыі ў Крыме. Ён пацвердзіў, што лічыць Сяргея Аксёнава легітымным кіраўніком, адмаўляў, што Расія разглядае магчымасць далучэння Крыма і заявіў, што яго жыхары мае права вызначаць сваю будучыню, паколькі «''калі гэта было дазволена зрабіць у многіх частках свету''», то «''права нацый на самавызначэнне ніхто не адмяняў''». Адказваючы на ​​пытанне, калі і ў якім аб’ёме можа быць прыменена ваенная сіла ва Украіне, Пуцін заявіў, што РФ «''не збіраецца і не будзе ваяваць з украінскім народам''» і «''калі мы прымем такое рашэнне — толькі для абароны ўкраінскіх грамадзян. І няхай паспрабуе хто-небудзь з ліку ваеннаслужачых страляць у сваіх людзей, за якімі мы будзем стаяць ззаду, не наперадзе, а ззаду. Няхай яны паспрабуюць страляць у жанчын і дзяцей! І я пагляджу на тых, хто аддасць такі загад ва Украіне''»&lt;ref name=&quot;conf-4-3&quot; /&gt;.

Усе парламенцкія партыі і расійскае насельніцтва ў цэлым падтрымалі далучэнне Крыма, што прадэманстраваў рост рэйтынгу прэзідэнта Пуціна. У той жа час адзначаліся выступу праціўнікаў умяшання Расіі ва ўнутраныя справы Украіны, якое, на іх думку, магло прывесці да шырокамаштабнага ўзброенага канфлікту.

1 сакавіка ля будынка Савета Федэрацыі ў [[Масква|Маскве]] былі затрыманыя пяць чалавек падчас «''адзіночных пікетаў''» супраць адабрэння Саветам Федэрацыі просьбы Уладзіміра Пуціна аб дазволе выкарыстання расійскіх войскаў на тэрыторыі Украіны. Некаторыя з іх трымалі ў руках плакаты з надпісамі «''Адпраўце на вайну сваіх дзяцей''»&lt;ref&gt;[http://www.gazeta.ru/politics/news/2014/03/01/n_5985017.shtml У здания Совфеда задержали пятерых противников войны в Крыму]&lt;/ref&gt;. З заклікамі да міру, супраць магчымай братазабойчай бойні выступілі расійскія рок-музыканты [[Андрэй Вадзімавіч Макарэвіч|Андрэй Макарэвіч]], [[Барыс Барысавіч Грабеншчыкоў|Барыс Грабеншчыкоў]], [[Юрый Юліянавіч Шаўчук|Юрый Шаўчук]]&lt;ref&gt;[http://ivona.bigmir.net/showbiz/stars/387010-Andrej-Makarevich-obratilsja-k-rossijanam--Vojnu-s-Ukrainoj-zahoteli- Андрей Макаревич обратился к россиянам: Войну с Украиной захотели?] 01.03.2014&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://echo.msk.ru/news/1270312-echo.html Борис Гребенщиков призвал власти России решать проблемы мирным путём]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://news.allcrimea.net/news/2014/3/2/jurii-shevchuk-vystupil-protiv-bratoubiistvennoi-boini-6287/ Юрий Шевчук выступил против «''братоубийственной бойни''»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.novayagazeta.ru/society/62540.html|title=Не стреляй! Шевчук, Гребенщиков, Макаревич. Антивоенная риторика|date=2014-03-04|publisher=Новая Газета|access-date=2014-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20141109213134/http://www.novayagazeta.ru/society/62540.html|archive-date=9 лістапада 2014|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.echomsk.spb.ru/news/istoricheskiy-tsentr/grebenshchikov-napravil.html|title=Борис Гребенщиков направил свое обращение по поводу Украины как российским, так и украинским властям|date=2014-03-10|publisher=Эхо Москвы|access-date=2014-03-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20140313211649/http://echomsk.spb.ru/news/istoricheskiy-tsentr/grebenshchikov-napravil.html|archive-date=2014-03-13}}&lt;/ref&gt;. Піяніст Дзяніс Мацуеў заявіў, што радыкалы-нацыяналісты не змогуць разбурыць культурныя сувязі паміж рускім і ўкраінскім народам&lt;ref&gt;[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1014509 Ситуация на Украине. Хроника событий. 2 марта]&lt;/ref&gt;.

2 сакавіка ў Маскве на Манежнай плошчы і ля будынка міністэрства абароны РФ прайшлі акцыі пратэсту&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kasparov.ru/material.php?id=5312F9401D6FE|title=В Москве задержано более 100 противников войны с Украиной|access-date=2014-03-03|archive-date=22 лютага 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160222103140/http://www.kasparov.ru/material.php?id=5312F9401D6FE|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. 362 чалавекі былі затрыманыя праваахоўнымі органамі&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ovdinfo.org/articles/2014/03/02/zaderzhaniya-na-antivoennyh-akciyah-v-moskve|title=Задержания на антивоенных акциях в Москве|date=2014-03-02|publisher=Ovdinfo.Org|access-date=2014-03-04}}&lt;/ref&gt;. Большасці з іх прад’яўленыя абвінавачванні ў парушэнні артыкулаў 19.3 і 20.2 КаАП)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ovdinfo.org/articles/2014/03/03/borba-s-protivnikami-voennyh-deystviy|title=Борьба с противниками военных действий|date=2014-03-03|publisher=OvdInfo.Org|access-date=2014-03-04}}&lt;/ref&gt;. У Санкт-Пецярбургу на антываенным мітынгу было затрымана 35 чалавек&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fontanka.ru/2014/03/03/193/|title=Всех задержанных на антивоенной акции в Петербурге отпустили|date=2014-03-03|publisher=Фонтанка.ру|access-date=2014-03-04}}&lt;/ref&gt;. Супраць уводу войскаў ва Украіну таксама выступілі некалькі апазіцыйных партый: {{нп3|Яблака, партыя|Яблака|ru|Яблоко (партия)}}, [[Партыя народнай свабоды|РПР — Парнас]], [[Грамадзянская платформа (Расія)|Грамадзянская платформа]]&lt;ref&gt;[http://www.nr2.ru/moskow/487287.html NR2 Ru: Кремль поразила «''имперская алчность''» / Российская оппозиция назвала ввод российских войск в Украину «''безумным и фатальным''» решением / 03.03.14 / Москва] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140512174656/http://www.nr2.ru/moskow/487287.html |date=12 мая 2014 }}&lt;/ref&gt;, {{нп3|Партыя прагрэсу|Партыя прагрэсу|ru|Партия прогресса}}&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.rosbalt.ru/main/2014/03/02/1239467.html |title=Партия Навального призвала остановить введение российских войск на Украину — Росбалт.ру |access-date=20 жніўня 2015 |archive-date=24 верасня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924134404/http://www.rosbalt.ru/main/2014/03/02/1239467.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

У той жа дзень акцыі ў падтрымку выкарыстання ўзброеных сіл Расіі на тэрыторыі Украіны прайшлі ў Маскве, Санкт-Пецярбургу і іншых буйных гарадах; паводле дадзеных арганізатараў, у Маскве ў шэсці прынялі ўдзел каля 20 тысяч чалавек, а ў аўтапрабегу «''Сваіх не кідаем''» — каля 50 аўтамабіляў&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/articles/na_moskovskie_aktsii_v_podderzhku_vvoda_vojsk_vyshli_20_tysjach_chelovek-364179/ На московские акции в поддержку ввода войск вышли 20 тысяч человек]&lt;/ref&gt;. Пасля акцый у шэрагу СМІ з’явіліся паведамленні пра факты прымусу да ўдзелу ў акцыі работнікаў школ і іншых бюджэтных устаноў&lt;ref name=&quot;Grani&quot;&gt;[http://grani.ru/Politics/World/Europe/Ukraine/m.225930.html Грани. Ру: КРЫМСКАЯ ВОЙНА. 2 МАРТА | Политика / Мир / Европа / Украина]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.rosbalt.ru/comments/main/2014/03/03/1239793.html |title=Комментарии: Профсоюз педагогов: Сгон бюджетников на митинги в поддержку ввода войск на Украину — беззаконие и цинизм — Росбалт.ру |access-date=20 жніўня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924123918/http://www.rosbalt.ru/comments/main/2014/03/03/1239793.html |archive-date=24 верасня 2015 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; і іх масавым падвозе арганізаванымі групамі&lt;ref name=&quot;Grani&quot; /&gt;.

Некалькі членаў прэзідэнцкага савета па правам чалавека выказаліся супраць уводу расійскіх войскаў ва Украіну і назвалі інфармацыю аб нападах, беспарадках і забойствах на тэрыторыі Крыму, на падставе якой Савет Федэрацыі санкцыянаваў увод войскаў ва Украіну, недакладнай і перабольшанай&lt;ref&gt;[http://www.president-sovet.ru/news/5632/ Совет при Президенте РФ / Заявление членов Совета при Президенте РФ по развитию гражданского общества и правам человека в связи с событиями в Украине]&lt;/ref&gt;. Большасць членаў СПЧ заяву не падтрымалі. Пяць членаў Савета выступілі з асаблівым меркаваннем&lt;ref&gt;[http://www.president-sovet.ru/news/5633/ Совет при Президенте РФ / Особые мнения членов Совета Александра Брода, Кирилла Кабанова, Александра Мукомолова, Михаила Терентьева и Максима Шевченко в связи с событиями на Украине]&lt;/ref&gt;.

4 сакавіка стала вядома пра звальненне з [[Маскоўскі дзяржаўны інстытут міжнародных адносін|МДІМА]] прафесара кафедры філасофіі [[Андрэй Барысавіч Зубаў|Андрэя Зубава]], які звязаў гэта са сваёй антываеннай калонкай у газеце «''Ведамасці''». Паводле слоў выкладчыка, кіраўніцтва інстытута прапанавала яму напісаць заяву аб звальненні па ўласным жаданні, альбо чакаць, калі яго звольняць па артыкулу. Прычынай была названая нататка, дзе ён адзначыў падабенства ў адносінах паміж Расіяй і Украінай з аншлюсам Аўстрыі нацысцкай Германіяй у 1938 годзе&lt;ref&gt;[http://slon.ru/russia/professora_mgimo_uvolili_za_statyu_ob_ukraine_tri_goda_nazad_eto_nelzya_bylo_predstavit-1066297.xhtml Профессора МГИМО уволили за статью об Украине. «''Путин и Гитлер — это разные люди''»]&lt;/ref&gt;. Рэктар МДІМА Анатоль Таркуноў абверг гэтыя паведамленні і заявіў, што апавяшчэнняў аб яго звальненні з боку адміністрацыі не паступала&lt;ref&gt;[http://www.interfax.ru/russia/362835 Ректор МГИМО опроверг информацию об увольнении профессора Зубова]&lt;/ref&gt;. Аднак 24 сакавіка Зубаў быў звольнены адміністрацыяй ВНУ, патлумачыць гэты крок тым, што прафесар «''свядома і неаднаразова''» парушаў статут ВНУ і іншыя ўнутраныя правілы. Парушэннямі адміністрацыя расцаніла «''шматлікія выказванні і інтэрв’ю Зубава А. Б. аб тым, што адбываецца ва Украіне і аб знешняй палітыцы Расіі''». Як гаворыцца ў заяве МДІМА, «''недарэчныя і абразлівыя гістарычныя аналогіі і характарыстыкі''», выказаныя прафесарам, «''ідуць насуперак з знешнепалітычным курсам Расіі, падвяргаюць безагляднай і безадказнай крытыцы дзеянні дзяржавы, наносяць шкоду вучэбна-адукацыйнаму і выхаваўчаму працэсу''»&lt;ref&gt;[http://kommersant.ru/doc/2437215 Исторически оправданный метод. Профессор МГИМО уволен за критику присоединения Крыма]&lt;/ref&gt;.

Ля міністэрства абароны людзі зноў сабраліся на несанкцыянаваны «''антываенны сход''», паводле вынікаў якога было затрымана 43 чалавекі&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ovdinfo.org/express-news/2014/03/04/43-cheloveka-zaderzhany-segodnya-u-ministerstva-oborony|title=43 человека задержаны сегодня у министерства обороны|date=2014-03-04|publisher=ОВД-Инфо|access-date=2014-03-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20140305164022/http://ovdinfo.org/express-news/2014/03/04/43-cheloveka-zaderzhany-segodnya-u-ministerstva-oborony|archive-date=2014-03-05}}&lt;/ref&gt;.

Быў апублікаваны вынік праведзенага парталам «''Superjob''» апытання 1600 эканамічна актыўных грамадзян РФ, жыхароў усіх акруг краіны: 53 % рэспандэнтаў падтрымалі рашэнне Савета Федэрацыі аб выкарыстанні Узброеных сіл Расіі на тэрыторыі Аўтаномнай Рэспублікі Крым. 31 % апытаных расіян мяркуе, што рабіць гэтага нельга. 16 % не змаглі вызначыцца з адказам&lt;ref&gt;[http://www.superjob.ru/research/articles/111481/bolshinstvo-rossiyan-za-to-chtoby-pri-neobhodimosti-vvesti-rossijskie-vojska-v-krym/ Большинство россиян за то, чтобы при необходимости ввести российские войска в Крым]&lt;/ref&gt;.

7 сакавіка мітынг-канцэрт у падтрымку Крыма ў Маскве на Васільеўскім спуску сабраў каля 65 тысяч чалавек&lt;ref name=&quot;kp.ru&quot;&gt;[http://www.kp.ru/online/news/1679712/ В Москве на митинг в поддержку Крыма собралось более 60 тысяч человек // KP.RU]&lt;/ref&gt;. Мітынгі ў падтрымку Крыму прайшлі і ў іншых гарадах&lt;ref name=&quot;kp.ru&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[http://ria.ru/society/20140307/998641305.html Около 11 тысяч человек в Ставрополе поддержали жителей Крыма | РИА Новости]&lt;/ref&gt;. Планіраваліся новыя&lt;ref&gt;[http://ria.ru/society/20140306/998330821.html Митинги в поддержку братского народа Украины пройдут в ряде городов РФ | РИА Новости]&lt;/ref&gt;. Адначасова ў Навапушкінскім скверы ў Маскве адбыўся ўзгоднены з гарадскімі ўладамі пікет, арганізаваны партыяй «''Яблык''», на які прыйшлі каля сотні праціўнікаў ваеннага рашэння крымскага пытання&lt;ref&gt;[http://www.yabloko.ru/news/2014/03/07_1 «''ЯБЛОКО''» и правозащитники устроили пикет против военных действий на Украине]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://rblogger.ru/2014/03/07/yabloko-vyistupilo-za-mir/ «''Яблоко''» выступило за мир]&lt;/ref&gt;.

8 сакавіка ў Пецярбургу на Марсавым поле прайшоў мітынг супраць ваеннага ўмяшання Расіі ў справы Украіны&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/piter/2014/03/08/1242062.html На антивоенном митинге в центре Петербурга начались задержания] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924141958/http://www.rosbalt.ru/piter/2014/03/08/1242062.html |date=24 верасня 2015 }} // Росбалт, 08.03.2014&lt;/ref&gt;.

11 сакавіка ў эфіры тэлеканала «''[[ICTV]]''» прадстаўнік расійскай апазіцыі [[Барыс Яфімавіч Нямцоў|Барыс Нямцоў]] заявіў, што дзеянні РФ ствараюць небяспечны прэцэдэнт не толькі ў сусветнай гісторыі пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], але і для цэласнасці самой Расіі, паколькі пасля магчымай анексіі АРК іншыя суб’екты Расійскай Федэрацыі могуць заявіць аб сваім праве на самавызначэнне — Чачня, Дагестан, рэгіёны Далёкага Усходу&lt;ref&gt;[http://fakty.ictv.ua/ru/index/read-news/id/1507596 Немцов: Крым может развалить Россию (видео)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160222175643/http://fakty.ictv.ua/ru/index/read-news/id/1507596 |date=22 лютага 2016 }} 11.03.2014&lt;/ref&gt;.

Больш за 500 расійскіх дзеячаў культуры ў афіцыйным лісце міністэрству культуры падтрымалі пазіцыю Уладзіміра Пуціна па сітуацыі ў Крыме&lt;ref&gt;[http://mkrf.ru/press-tsentr/novosti/ministerstvo/detail.php?ID=471859 Официальный сайт Министерства культуры Российской Федерации — Деятели культуры России — в поддержку позиции Президента по Украине и Крыму] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150217184905/http://mkrf.ru/press-tsentr/novosti/ministerstvo/detail.php?ID=471859 |date=17 лютага 2015 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Более 80 деятелей культуры поддержали действия Путина и России в Крыму |url=http://www.novayagazeta.ru/news/1679272.html |access-date=20 жніўня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160222065745/http://www.novayagazeta.ru/news/1679272.html |archive-date=22 лютага 2016 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

12 сакавіка рускі {{нп3|ПЕН-клуб|ПЕН-цэнтр|ru|ПЕН-клуб}} зрабіў заяву, у якім паказаў, што пазіцыя расійскага ўрада ўяўляецца яму надзвычай небяспечнай, што расійскія СМІ вядуць дэзінфармацыйную палітыку і ПЕН-цэнтр выступае супраць гэтага&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Ответ Русского ПЕН-центра на Обращение украинских коллег |url=http://www.novayagazeta.ru/news/1679286.html |access-date=20 жніўня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150122222624/http://www.novayagazeta.ru/news/1679286.html |archive-date=22 студзеня 2015 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

13 сакавіка былі апублікаваныя вынікі апытання, праведзенага «''{{нп3|Левада-Цэнтр|Левада-Цэнтрам|ru|Левада-Центр}}''» 7—10 сакавіка 2014 года па рэпрэзентатыўнай усерасійскай выбарцы гарадскога і сельскага насельніцтва сярод 1603 чалавек ва ўзросце 18 гадоў і старэй у 130 населеных пунктах 45 рэгіёнаў Расіі. На пытанне аб падтрымцы ўвядзення расійскіх войскаў у Крым і ў іншыя рэгіёны Украіны станоўчы адказ далі 58 % апытаных, адмоўны — 26 %. 79 % пагадзіліся з тым, што пасля правядзення рэферэндуму ў Крыме Расіі варта прыняць яго ў свой склад&lt;ref&gt;[http://www.levada.ru/13-03-2014/situatsiya-v-ukraine-i-v-krymu Ситуация в Украине и в Крыму]&lt;/ref&gt;.

{{External media
 |topic    = Відэарэпартаж з «''Марша міру''»
 |subtopic = Масква, 15 сакавіка 2014 года
 |align    = left
 |width    = 225px
 |image1   = 
 |audio1   = 
 |video1   = [https://www.youtube.com/watch?v=tBhE4j2Wu4g «''У кого в России есть совесть''»]
}}

У гэты ж дзень з’явіўся «''Зварот ініцыятыўнай групы па правядзенні Кангрэса інтэлігенцыі „Супраць вайны, супраць самаізаляцыі Расіі, супраць рэстаўрацыі таталітарызму“''»&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.novayagazeta.ru/news/1679348.html|title=Деятели культуры выступили против политики Путина по Украине и Крыму|date=13 марта 2014|publisher=[[Новая газета]]|access-date=2014-03-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20141225153401/http://www.novayagazeta.ru/news/1679348.html|archive-date=25 снежня 2014|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

Паводле заявы старэйшыны дэпутацкага корпуса Заканадаўчага Сходу Санкт-Пецярбурга, ганаровага прафесара РГПУ ім. А. І. Герцэна А. В. Варанцова, патрыятычная грамадскасць Санкт-Пецярбурга цалкам падтрымлівае правядзенне рэферэндуму ў Крыме; паводле слоў Варанцова, Крым — гэта, па сутнасці, руская зямля, перададзеная Украіне ў знак «''поўнага даверу''», а не для таго, каб яна трапіла ў лапы сучасных прыхільнікаў Гітлера — русафобаў і антысаветчыкаў&lt;ref&gt;{{cite web|datepublished=2014-03-15|url=http://kprf.ru/dep/reg/129317.html|title=Защищая Украину, Россия не забывает и о Сирии! Встреча коммунистов Санкт-Петербурга с руководством Компартии Сирии
|publisher=// kprf.ru|access-date=2014-3-16}}&lt;/ref&gt;.

15 сакавіка ў Маскве адбыліся два мітынгі: у падтрымку і з асуджэннем палітыкі расійскіх уладаў у Крыме. У антываенным шэсці і наступным мітынгу «''Марш міру''», паводле ацэнак арганізатараў, удзельнічала 50 тыс. чалавек&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kommersant.ru/doc/2431508|title=Крымские компании|author=А. Черных, В. Козлов|date=2014-03-15|publisher=Коммерсантъ|access-date=2014-03-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140315195120/http://www.kommersant.ru/doc/2431508|archive-date=2014-03-15}}&lt;/ref&gt;. У той жа час, ГУ МУС па Маскве прыводзяць лічбу ўсяго ў 3 тыс. чалавек. На акцыю ў падтрымку знешнепалітычнага курсу «''за рускую Украіну''»&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.interfax.ru/moscow/364876|title=В Москве прошли акции за и против воссоединения с Крымом|date=15 марта 2014 года|publisher=Интерфакс|access-date=2014-03-16}}&lt;/ref&gt;, арганізаваную рухам «''Сутнасць часу''» [[Сяргей Эрвандавіч Кургінян|Сяргея Кургіняна]], прыйшло, паводле дадзеных ГУ МУС, 15 тыс. чалавек. Акрамя таго, мітынгі супраць вайны былі праведзены ў [[Санкт-Пецярбург]]у, [[Екацярынбург]]у і [[Самара|Самары]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.newsru.com/russia/15mar2014/marsh50.html|title=«''Марш мира''» в Москве собрал 50 тысяч человек|date=2014-03-15|publisher=NEWSru.com|access-date=2014-03-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140315183906/http://www.newsru.com/russia/15mar2014/marsh50.html|archive-date=2014-03-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://top.rbc.ru/politics/15/03/2014/911315.shtml|title=В Москве прошли акции за и против политики России в Крыму|publisher=РБК|access-date=2014-03-16}}&lt;/ref&gt;.

25, 26 і 31 сакавіка прайшло ўзнагароджанне расійскіх грамадзян, асабліва праявілі сябе падчас крымскіх падзей&lt;ref name=&quot;ng-h&quot; /&gt;.
&lt;gallery&gt;
Файл:Марш за мир и свободу, за Украину (1).webm|«''Марш міру''» у Маскве 15 сакавіка 2014 года. Шлях ад Страснага бульвара да Раждзествянкі. Погляд знутры.
Файл:Марш за мир и свободу (2).jpg|«''Марш міру''» у Маскве 15 сакавіка 2014 года.
Файл:Марш за мир и свободу (13).jpg|«''Марш міру''» у Маскве 15 сакавіка 2014 года.
Файл:Rally in support the Accession of Crimea to Russia 1.jpg|Канцэрт «''Крым у маім сэрцы!''» на Краснай плошчы.
&lt;/gallery&gt;

26 лютага 2015 года прэзідэнт РФ Уладзімір Пуцін усталяваў {{нп3|Святы Расіі|памятны дзень|ru|Праздники России}} [[27 лютага]] — Дзень Сіл спецыяльных аперацый&lt;ref&gt;[http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/0001201502260061 Указ Президента Российской Федерации от 26.02.2015 № 103 «''Об установлении Дня Сил специальных операций''»]&lt;/ref&gt;. Шэраг СМІ, у прыватнасці дзяржаўная «''{{нп3|Расійская газета|Расійская газета|ru|Российская газета}}''»&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.rg.ru/2015/02/27/den-site.html|title=27 февраля в РФ будет отмечаться День Сил специальных операций|author=Сергей Птичкин|date=2015-02-27|publisher=Российская газета|access-date=2015-03-03|archive-url=https://archive.today/20150227123547/http://www.rg.ru/2015/02/27/den-site.html|archive-date=2015-02-27}}&lt;/ref&gt;, звязалі вызначаную дату з захопамі будынкаў парламента і ўрада АРК узброенымі людзьмі без знакаў адрознення, якія адбыліся год таму&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/russian/russia/2015/02/150227_putin_day_forces_special_operations Россия: День сил спецопераций в годовщину захвата Крыма] // Русская служба Би-би-си, 27.02.2014&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/russia/11439362/Vladimir-Putin-announces-official-holiday-to-mark-Crimea-operation.html Vladimir Putin announces official holiday to mark Crimea operation] // The Telegraph, 27.02.2014&lt;/ref&gt;.

=== У свеце ===
[[Файл:Crimea reaction clean.svg|thumb|800px|center|Рэакцыя сусветнай супольнасці на Крымскі крызіс
{{Col-begin}}
{{легенда|#efef8f|''Заклікі да мірнага ўрэгулявання канфлікту''}}
{{легенда|#57d2d2|''Падтрымка тэрытарыяльнай цэласнасці Украіны''}}
{{легенда|#289797|''Асуджэнне дзеянняў Расіі''}}
{{легенда|#1b6565|''Асуджэнне ваеннай інтэрвенцыі Расіі''}}
{{легенда|#d93cd9|''Падтрымка дзеянняў Расіі і/або асуджэння дзеянняў украінскага ўрада''}}
{{легенда|#f08080|''«Прызнанне інтарэсаў усіх бакоў канфлікту»''}}
{{легенда|#497bd7|''Украіна''}}
{{легенда|#6a1f1f|''Расія''}}
{{легенда|#CDCDCD|''Пазіцыя не вызначана''}}
{{Col-end}}
]]

Пазіцыя заходняй супольнасці ў цэлым («''[[Вялікая сямёрка]]''», дзяржавы-члены [[НАТА]], [[Еўрасаюз]]а, [[Савет Еўропы|Савета Еўропы]]) складалася ў асуджэнні расійскага ўзброенага ўмяшання ва ўнутраныя справы Украіны («''расійскай агрэсіі''») і падтрымцы тэрытарыяльнай цэласнасці і суверэнітэту Украіны. Расіі былі прад’яўленыя патрабаванні: выконваць нормы міжнароднага права і існуючыя міжнародныя абавязацельствы, у тым ліку ў рамках [[Будапешцкі мемарандум|Будапешцкага мемарандума]], спыніць умяшальніцтва ва ўнутраныя справы Украіны і перайсці да вырашэння ўсіх спрэчных пытанняў з Украінай праз палітычны дыялог — у прыватнасці, у рамках так званай кантактнай групы па Украіне&lt;ref&gt;[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1030123 Обама и Меркель предложили создать контактную группу для налаживания диалога Украины и РФ. ИТАР-ТАСС, 08.03.14]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1031712 РФ должна согласиться на создание контактной группы по Украине, считают в США и Франции. ИТАР-ТАСС, 08.03.14]&lt;/ref&gt;. Расійскае кіраўніцтва, са свайго боку, адмаўлялася прызнаваць легітымнасць фактычных новых улад Украіны, якія, на яго думку, прыйшлі да кіравання краінай шляхам неканстытуцыйнага ўзброенага перавароту і не валодаюць агульнанацыянальным мандатам&lt;ref name=&quot;conf-4-3&quot; /&gt;, а таму Расія адмаўлялася разглядаць іх як раўнапраўнага ўдзельніка знешнепалітычнага дыялогу&lt;ref&gt;[http://www.russiaun.ru/ru/news/sc_ukrn Заявление для СМИ Постоянного представителя Российской Федерации при ООН В. И. Чуркина по итогам закрытых консультаций Совета Безопасности ООН по ситуации на Украине]&lt;/ref&gt;. Расія заклікала краіны Захаду, якія выступілі гарантамі пагаднення аб урэгуляванні палітычнага крызісу, падпісанага прэзідэнтам Януковічам з апазіцыяй 21 лютага 2014 года, да строгага выканання палажэнняў гэтага пагаднення — перш за ўсё наконт канстытуцыйнай рэформы, стварэння ўрада нацыянальнага адзінства і правядзення выбараў ужо пасля канстытуцыйнай рэформы&lt;ref&gt;[http://tass.ru/politika/1026613 Лавров: намерения США ввести санкции против России — это уже угроза. ИТАР-ТАСС, 06.03.14]&lt;/ref&gt;. Адмова Расіі прыняць патрабаванні заходняй супольнасці прывяла да рэзкага астуджэння адносін з НАТА, Еўрасаюзам, Саветам Еўропы і дзяржавамі-членамі гэтых арганізацый, а ў далейшым — да ўвядзення [[Санкцыі ў сувязі з украінскімі падзеямі 2014 года|палітычных і эканамічных санкцый]] супраць Расіі і шэрагу расійскіх фізічных і юрыдычных асоб і арганізацый, якія маюць дачыненне, на думку краін Захаду, да дэстабілізацыі сітуацыі ва Украіне.

[[26 лютага]] міністэрства замежных спраў [[Турцыя|Турцыі]], якая гістарычна падтрымлівае цесныя кантакты з крымскататарскай суполкай Крыма, заклікала да пошуку шляхоў пераадолення крызісу ў рамках тэрытарыяльнай цэласнасці і канстытуцыйнага ладу Украіны&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.mfa.gov.tr/no_-64_-26-february-2014_-press-release-regarding-the-political-crisis-in-ukraine.en.mfa|title=Press Release Regarding the Political Crisis in Ukraine |date=2014-02-26 |publisher=МИД Турции|access-date=2014-12-09}}&lt;/ref&gt;. [[7 сакавіка]] намеснік міністра замежных спраў Турцыі Алі Кемаль Айдын заявіў, што Крым з’яўляецца «''неад’емнай часткай Украінскай дзяржавы''»&lt;ref&gt;[http://www.unian.net/politics/894054-kryim-yavlyaetsya-neotyemlemoy-chastyu-ukrainyi-mid-turtsii.html Крым является неотъемлемой частью Украины — МИД Турции]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://kp.ua/daily/070314/442508/ МИД Турции осудил референдум в Крыму] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140308220959/http://kp.ua/daily/070314/442508/ |date=8 сакавіка 2014 }} — «''Комсомольская правда''» в Украине, 07.03.2014&lt;/ref&gt;.

[[Савет Бяспекі ААН]], скліканы 28 лютага на пазачарговае пасяджэнне ў сувязі з сітуацыяй ва Украіне, выказаў падтрымку яе тэрытарыяльнай цэласнасці, заклікаў усе бакі да палітычнага дыялогу і нагадаў пра неабходнасць выкананні міжнародных дамоваў, у тым ліку [[Будапешцкі мемарандум|Будапешцкага мемарандума]]&lt;ref&gt;[http://interfax.com.ua/news/general/193549.html Совбез ООН выразил поддержку территориальной целостности Украины и напомнил всем, в том числе и России, о выполнении международных обязательств]&lt;/ref&gt;. Афіцыйнага рашэння паводле вынікаў гэтага закрытага пасяджэння прынята не было, а замест стэнаграфічнай справаздачы было апублікавана толькі камюніке&lt;ref&gt;[http://www.un.org/ru/documents/ods.asp?m=S/PV.7123 Коммюнике заседания СБ ООН № 7123 от 28.02.2014]&lt;/ref&gt;, у якім афіцыйна было канстатавана толькі тое, што СБ ААН заслухаў выступ Памочніка Генеральнага сакратара ААН па палітычных пытаннях Оскара Фернандэса-Таранка, а таксама выступ прадстаўніка Украіны. У далейшым СБ ААН рэгулярна абмяркоўваў сітуацыю ва Украіне і ў Крыме, пры гэтым афіцыйных рашэнняў прынята не было з прычыны пагрозы прымянення права вета з боку пастаянных членаў СБ ААН, якія займаюць супрацьлеглыя пазіцыі па гэтых праблемах. 1 сакавіка адбылася тэлефонная размова прэзідэнта [[Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін|Пуціна]] з генеральным сакратаром ААН [[Пан Гі Мун]]ам. Бакі прыйшлі да высновы аб недапушчальнасці эскалацыі канфлікту на тэрыторыі Украіны&lt;ref&gt;[http://kremlin.ru/news/20357 Состоялся телефонный разговор Владимира Путина с Генеральным секретарём ООН Пан Ги Муном, в ходе которого обсуждалась кризисная ситуация на Украине]&lt;/ref&gt;. Пан Гі Мун заклікаў прэзідэнта РФ ўступіць у прамы дыялог з новымі ўладамі Украіны&lt;ref&gt;[http://www.un.org/russian/news/story.asp?NewsID=21208 Пан Ги Мун призвал президента России к диалогу с властями в Киеве]&lt;/ref&gt;. 4 сакавіка першы намеснік генеральнага сакратара ААН Ян Эліясан сустрэўся ў Кіеве з Аляксандрам Турчынавым і Арсеніем Яцанюком. Як паведамілі ў прэс-службе ААН, на перамовах была падкрэслена важнасць мірнага ўрэгулявання крызісу і неабходнасць захавання правоў усіх жыхароў краіны. Па ўказанні Эліасана ў Крым адправіўся спецпрадстаўнік генеральнага сакратара ААН Роберт Серы&lt;ref&gt;[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1021471 Замгенсека ООН подчеркнул важность соблюдения прав всех жителей Украины. ИТАР-ТАСС, 05.03.14]&lt;/ref&gt;, які, зрэшты, быў вымушаны пакінуць Крым у той жа дзень&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/news/2014/03/05/endmission/ Спецпосланнику ООН пришлось свернуть миссию в Крыму, Lenta.ru, 05.03.2014.]&lt;/ref&gt;. 15 сакавіка адбылося чарговае пасяджэнне Савета Бяспекі ААН, на якім праект рэзалюцыі па Украіне быў вынесены на галасаванне. У праекце падкрэслівалася прыхільнасць Савета прынцыпам адзінства, суверэнітэту і тэрытарыяльнай цэласнасці. 13 дзяржаў-членаў Савета прагаласавалі «''за''», Кітай устрымаўся, а Расія скарысталася правам вета&lt;ref&gt;[http://www.un.org/russian/news/story.asp?NewsID=21308 Россия применила право вето при голосовании резолюции Совета Безопасности по Украине]&lt;/ref&gt;.

[[Файл:UN Resolution regarding the territorial integrity of Ukraine red.svg|thumb|300px|right|Галасаванне 27 сакавіка 2014 года на Генеральнай асамблеі ААН па пытанні аб прызнанні незаконнасці крымскага рэферэндуму 2014 года&lt;ref&gt;[http://unbisnet.un.org:8080/ipac20/ipac.jsp?profile=voting&amp;index=.VM&amp;term=ares68262 Таблица голосования] {{Ref-en}}&lt;/ref&gt;.
{{Legend|#74C365|Галасавалі за}} {{Legend|#F73905|Галасавалі супраць}} {{Legend|#FADA5E|Утрымаліся}} {{Legend|#89CFF0|Не галасавалі}} {{Legend|#e0e0e0|Не з'яўляюцца членамі ААН}}]]

[[Генеральная Асамблея ААН]] 27 сакавіка 2014 года прыняла рэзалюцыю аб тэрытарыяльнай цэласнасці Украіны. З 193 дзяржаў — членаў ААН за дакумент прагаласавала 100, супраць — 11, устрымалася — 58, 24 не галасавалі. Рэзалюцыя падкрэслівае, што «''рэферэндум, праведзены ў Аўтаномнай Рэспубліцы Крым і горадзе Севастопаль 16 сакавіка 2014 года, не маючы законнай сілы, не можа быць асновай для любой змены статусу Аўтаномнай Рэспублікі Крым ці горада Севастопаля''»&lt;ref name=&quot;UNNC&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.un.org/russian/news/story.asp?newsID=21375|title=Генеральная Ассамблея ООН призвала уважать территориальную целостность Украины|date=27.03.2014|publisher=Центр новостей ООН|access-date=2014-03-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.un.org/en/ga/search/view_doc.asp?symbol=A/RES/68/262&amp;Lang=R|title=Территориальная целостность Украины|publisher=Генассамблея ООН}}&lt;/ref&gt;. Рэзалюцыі Генеральнай Асамблеі маюць рэкамендацыйны характар ​​і не з’яўляюцца абавязковымі для выканання&lt;ref name=&quot;UNNC&quot; /&gt;.

28 лютага [[Прэзідэнт ЗША|прэзідэнт]] [[ЗША]] [[Барак Абама]] зрабіў заяву з нагоды сітуацыі ва Украіне і дзеянняў Расіі, паказаўшы, што «''любое парушэнне суверэнітэту Украіны будзе глыбока дэстабілізуючым, што не адпавядае інтарэсам ні Украіны, ні Расіі, ні Еўропы''». ЗША падтрымліваюць суверэнітэт, тэрытарыяльную цэласнасць і дэмакратычную будучыню Украіны&lt;ref&gt;[http://www.golos-ameriki.ru/content/obama-ukraine-russian-military/1861775.html Обама призвал уважать суверенитет Украины]&lt;/ref&gt;. 1 сакавіка [[Дзяржаўны дэпартамент ЗША]] выступіў з заявай, якая асуджае «''ўварванне Расійскай Федэрацыі і акупацыю тэрыторыі Украіны''»&lt;ref&gt;[http://www.state.gov/secretary/remarks/2014/03/222720.htm Заявление госсекретаря Кэрри для прессы относительно ситуации на Украине]&lt;/ref&gt;. 2 сакавіка Абама падчас паўтарагадзіннай тэлефоннай размовы з Уладзімірам Пуціным, паводле звестак прэс-службы Белага дома, заявіў, што «''далейшае парушэнне суверэнітэту і тэрытарыяльнай цэласнасці Украіны з боку Расіі адмоўна адаб’ецца на становішчы Расіі ў міжнароднай супольнасці і прывядзе да яшчэ большай палітычнай і эканамічнай ізаляцыі''»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.whitehouse.gov/the-press-office/2014/03/01/readout-president-obama-s-call-president-putin |title=Readout of President Obama’s Call with President Putin |access-date=21 жніўня 2015 |archive-date=31 сакавіка 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140331161000/http://www.whitehouse.gov/the-press-office/2014/03/01/readout-president-obama-s-call-president-putin |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. 3 сакавіка Барак Абама абмеркаваў са сваімі бліжэйшымі дарадцамі магчымыя крокі па «''далейшай ізаляцыі Расіі''» ў адказ на яе дзеянні ў Крыме. Удзельнікі нарады разглядалі розныя варыянты ў дачыненні да Расіі, закліканыя пераканаць яе «''распачаць неадкладныя крокі па дээскалацыі''» сітуацыі. У адваротным выпадку, папярэджваюць у Белым доме, гэта будзе мець для Масквы «''палітычныя і эканамічныя наступствы''»&lt;ref&gt;[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1018969 Обама обсудил с советниками действия в отношении России в связи с событиями в Крыму]&lt;/ref&gt;. 5 сакавіка Кіеў наведаў дзяржсакратар ЗША [[Джон Керы]], які правёў сустрэчу з Аляксандрам Турчынавым. Бакі абмяняліся думкамі адносна сітуацыі ў Крыме. Дзяржсакратар «''высока ацаніў дзеянні ўкраінскай улады па стабілізацыі сітуацыі ў краіне''». «''Хачу, каб вы ведалі: мы надзвычай сур’ёзна ставімся да сваіх абавязкаў перад Украінай, якія ўзялі на сябе яшчэ ў 1994 годзе, выступіўшы гарантам суверэнітэту і тэрытарыяльнай цэласнасці вашай краіны''», — заявіў Дж. Керы&lt;ref&gt;[http://www.e-crimea.info/news/ssha-otvergli-veroyatnost-otdeleniya-kryma-ot-ukrainy США отвергли вероятность отделения Крыма от Украины] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150923221605/http://www.e-crimea.info/news/ssha-otvergli-veroyatnost-otdeleniya-kryma-ot-ukrainy |date=23 верасня 2015 }}&lt;/ref&gt;. У пачатку сакавіка Дж. Керы правёў з міністрам замежных спраў Расіі [[Сяргей Віктаравіч Лаўроў|Сяргеем Лаўровым]] і міністрамі замежных спраў краін ЕС серыю перамоў па сітуацыі ва Украіне&lt;ref&gt;[http://tass.ru/politika/1024299 Лавров и Керри считают, что надо помогать украинцам выполнять договоренности от 21 февраля. ИТАР-ТАСС, 05.03.14]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1024611 Госсекретарь США рассчитывает продолжить в Риме переговоры с главой МИД России. ИТАР-ТАСС, 06.03.14]&lt;/ref&gt;, якія, аднак, не прывялі да істотных зрухаў у пазіцыях бакоў. 6 сакавіка прэзідэнт ЗША падпісаў выканаўчы ўказ, які дазваляе ўжываць санкцыі супраць асоб, якія, з пункту гледжання Вашынгтона, нясуць адказнасць за парушэнне суверэнітэту і тэрытарыяльнай цэласнасці Украіны&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.whitehouse.gov/the-press-office/2014/03/06/executive-order-blocking-property-certain-persons-contributing-situation |title=Текст указа на официальном сайте Белого дома |access-date=21 жніўня 2015 |archive-date=8 студзеня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150108043238/http://www.whitehouse.gov/the-press-office/2014/03/06/executive-order-blocking-property-certain-persons-contributing-situation |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Міністр замежных спраў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] {{нп3|Уільям Хейг|||William Hague}}, які наведаў Кіеў 3 сакавіка, абвінаваціў Расію ў ваеннай інтэрвенцыі ва Украіне. Паводле яго слоў, сітуацыя, якая склалася, стала найбуйнейшым еўрапейскім крызісам у [[XXI стагоддзе|XXI стагоддзі]]. Хейг прызнаў, што па дамове з Украінай Расія мае права на размяшчэнне ў Крыме ваеннага кантынгенту і караблёў Чарнаморскага флоту, але лічыць, што яна павінна неадкладна забяспечыць вяртанне ўсіх ваеннаслужачых РФ да месцаў дыслакацыі&lt;ref&gt;[http://www.bbc.com/news/world-europe-26414434 Ukraine crisis: Russia 'unjustified', says Hague]&lt;/ref&gt;.

5 сакавіка Джон Керы, міністр замежных спраў Вялікабрытаніі Уільям Хейг і в. а. кіраўніка МЗС Украіны [[Андрэй Багданавіч Дзешчыца|Андрэй Дзешчыца]] правялі сустрэчу ў Парыжы. Вялікабрытанія, ЗША і Украіна прыйшлі да дамоўленасці аб неадкладным размяшчэнні міжнародных назіральнікаў ва ўсходніх украінскіх рэгіёнах і Крыме. Бакі таксама прызналі неабходнасць правядзення прамых перамоў паміж прадстаўнікамі Масквы і Кіева пры пасярэдніцтве міжнароднай супольнасці, якія будуць мець ключавое значэнне для ўрэгулявання супярэчнасцей паміж Расіяй і Украінай&lt;ref&gt;[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1023771 СМИ: Великобритания, США и Украина договорились о размещении наблюдателей в Крыму]&lt;/ref&gt;. Пасля перамоў была зроблена сумесная заява: «''Расія абрала шлях аднабаковых і ваенных дзеянняў. Вялікабрытанія і ЗША будуць працягваць падтрымліваць суверэнітэт і тэрытарыяльную цэласнасць Украіны, і мы ўхваляем новы ўрад Украіны за ўстрыманне ад крокаў, якія маглі б прывесці да эскалацыі сітуацыі. Няспынныя парушэнні суверэнітэту і тэрытарыяльнай цэласнасці Украіны з боку Расіі могуць толькі пагоршыць міжнароднае становішча Расіі і прывесці да яшчэ больш сур’ёзных палітычных і эканамічных наступстваў''»&lt;ref&gt;[https://www.gov.uk/government/news/joint-statement-by-foreign-ministers-of-uk-us-and-ukraine-on-budapest-memorandum.ru Совместное заявление Министров иностранных дел Великобритании, США и Украины по итогам встречи относительно Будапештского меморандума]&lt;/ref&gt;. Вялікабрытанія і ЗША распачалі намаганні з мэтай пераканаць Лаўрова сустрэцца ўвечары 5 сакавіка з Дзешчыцай — на гэтай сустрэчы, як меркавалася, бакі маглі б абмеркаваць пытанні выканання Будапешцкага мемарандума&lt;ref&gt;[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1023224 Хейг: Лондон и Вашингтон попытаются организовать встречу Лаврова с и. о. главы МИД Украины. ИТАР-ТАСС, 05.03.14]&lt;/ref&gt;. Гэтыя намаганні, аднак, не ўвянчаліся поспехам — Расія не праявіла жадання весці перамовы з новымі ўкраінскімі ўладамі.

6 сакавіка на экстранай сустрэчы кіраўнікоў дзяржаў і ўрадаў Еўрасаюза рэферэндум аб далучэнні да Расіі, абвешчаны крымскім парламентам, быў прызнаны «''незаконным і не адпаведным украінскай Канстытуцыі''». Лідары ЕС заклікалі Расію да неадкладнага вываду войск з Крыма, а таксама абвясцілі аб спыненні двухбаковых перамоваў з Масквой па лібералізацыі візавага рэжыму і па новым базавым пагадненні аб партнёрстве&lt;ref&gt;[http://korrespondent.net/ukraine/politics/3316052-evrosouiz-pryznal-krymskyi-referendum-nezakonnym Евросоюз признал крымский референдум незаконным]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/news/2014/03/06/visa/ Евросоюз приостановил переговоры с Россией по визам]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://tass.ru/politika/1027583 Чижов: итоговый документ саммита по Украине не добавил ничего нового к отношениям ЕС с РФ. ИТАР-ТАСС, 07.03.14]&lt;/ref&gt;. Удзельнікі сустрэчы папярэдзілі, што ў выпадку адсутнасці разрадкі напружанасці ва Украіне можа быць адменены чэрвеньскі саміт ЕС-Расія, а таксама можа быць створаны «''чорны спіс''» расійскіх чыноўнікаў, якім будзе забаронены ўезд у краіны ЕС і чые актывы падлягаюць «''замарожванню''». Толькі пасля гэтага ЕС можа пайсці далей і паспрабаваць ініцыяваць эканамічныя санкцыі&lt;ref&gt;[http://tass.ru/politika/1034586 Еврокомиссия начала подготовку возможных санкций против России. ИТАР-ТАСС, 10.03.14]&lt;/ref&gt;. Прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі [[Дэвід Кэмеран]] заявіў на прэс-канферэнцыі паводле вынікаў сустрэчы, што «''Расія дзейнічае з абуральнымі парушэннямі міжнароднага права''». Кэмеран назваў рэферэндум у Крыме неканстытуцыйным&lt;ref&gt;[https://www.gov.uk/government/speeches/eu-meeting-on-ukraine-david-camerons-speech Пресс-конференция по Украине по итогам заседания глав государств ЕС]&lt;/ref&gt;. Канцлер Германіі [[Ангела Меркель]] падкрэсліла, што кіраўнікі дзяржаў і ўрадаў Еўрасаюза рашуча асуджаюць «''парушэнне суверэнітэту Украіны ў Крыме''»&lt;ref&gt;[http://www.bundesregierung.de/Content/EN/Reiseberichte/2014/2014-03-06-eu-sonderrat-ukraine_en.html Support for Ukraine reaffirmed]&lt;/ref&gt;. Міністр замежных спраў Германіі [[Франк-Вальтэр Штайнмаер]] заявіў: «''Калі Расія не зможа пераканаўча даказаць, што яна зацікаўлена ў нармалізацыі сітуацыі, калі ў бліжэйшыя дні не будзе прытрымлівацца такіх доказаў, будзе непазбежным прыняцце рашэнняў па пытанні аб санкцыях''»&lt;ref&gt;[http://www.germania.diplo.de/Vertretung/russland/ru/__pr/mosk/ukraine-steinmeier-0603.html?archive=3485758 Заявление министра иностранных дел Германии Франка-Вальтера Штайнмайера по Украине по итогам переговоров в Париже] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924021903/http://www.germania.diplo.de/Vertretung/russland/ru/__pr/mosk/ukraine-steinmeier-0603.html?archive=3485758 |date=24 верасня 2015 }}&lt;/ref&gt;. 13 сакавіка [[Еўрапарламент]] прыняў рэзалюцыю, якая заклікае Расію неадкладна спыніць ваеннае ўварванне ва Украіну і вывесці расійскія войскі з тэрыторыі АРК, якая з’яўляецца неад’емнай часткай Украіны. Дэпутаты падкрэслілі, што абвешчаны ў Крыме рэферэндум аб далучэнні да РФ нелегітымны і парушае Канстытуцыю Украіны і міжнароднае права. Еўрапарламент ухваліў рашэнне ЕС увесці першы этап плана санкцый супраць РФ у сувязі з агрэсіяй супраць Украіны і выказаў упэўненасць у неабходнасці пашырэння абмежавальных мерапрыемстваў у частцы візавых абмежаванняў, замарожвання актываў, увядзення зброевага эмбарга ў выпадку адсутнасці прагрэсу з боку Масквы ў дээскалацыі сітуацыі&lt;ref&gt;[http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-//EP//TEXT+TA+P7-TA-2014-0248+0+DOC+XML+V0//EN&amp;language=EN Invasion of Ukraine by Russia] {{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

2 сакавіка генеральны сакратар [[НАТА]] [[Андэрс Фог Расмусэн]] заявіў, што дзеянні Расіі ва Украіне нясуць пагрозу міру ва ўсёй Еўропе&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://uk.reuters.com/article/2014/03/02/ukraine-crisis-rasmussen-text-idUKL6N0LZ0DT20140302 |title=Text of NATO's secretary-general's statement on Ukraine |date=02.03.2014 |publisher=[[Reuters]] |access-date=2014-11-19 |lang=en |archive-date=29 лістапада 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129090108/http://uk.reuters.com/article/2014/03/02/ukraine-crisis-rasmussen-text-idUKL6N0LZ0DT20140302 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Паўночнаатлантычны саюз папярэдзіў Расію, што яе дзеянні супраць Украіны супярэчаць міжнароднаму праву, НАТА асуджае ваенную эскалацыю Расіі ў Крыме і выказвае глыбокую занепакоенасць дазволам расійскага парламента на выкарыстанне ваеннай сілы Расіі ва Украіне. Прадстаўнікі краін НАТА на тэрміновай сустрэчы заклікалі Расію вярнуць войскі ў месцы пастаяннай дыслакацыі і спыніць умяшанне ў падзеі ва Украіне&lt;ref&gt;[http://www.radiosvoboda.org/content/article/25282814.html НАТО: воєнні дії Росії в Україні порушують міжнародне право]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.nato.int/cps/en/natohq/official_texts_107681.htm?selectedLocale=ru Официальное заявление Североатлантического совета по ситуации в Украине]&lt;/ref&gt;. 5 сакавіка Андэрс Фог Расмусэн паводле вынікаў пазачарговага пасяджэння Савета НАТА па Украіне паведаміў, што НАТА мае намер перагледзець «''увесь спектр''» супрацоўніцтва з Расіяй з-за яе палітыкі ў адносінах да Украіны; у прыватнасці, гаворка ідзе аб прыпыненні сумеснай місіі па знішчэнні сірыйскіх хімічных узбраенняў. НАТА прыпыніла «''правядзенне ваенных і грамадзянскіх сустрэч з Расіяй і планаванне сумесных ваенных місій''», за выключэннем пасяджэнняў Савета Расія-НАТА (СРН) на ўзроўні паслоў. Савет НАТА таксама прыняў рашэнне пашырыць практычнае [[Адносіны Украіны і НАТА|супрацоўніцтва з Украінай]], уключаючы правядзенне сумесных вучэнняў «''у знак падтрымкі гэтай краіны і працэсу дэмакратычных рэформаў''». Ён таксама паабяцаў аказаць садзейнічанне ў павышэнне ваенных магчымасцей Украіны&lt;ref&gt;[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1024382 НАТО приостановило проведение военных и гражданских встреч с Россией. ИТАР-ТАСС, 06.03.14]&lt;/ref&gt;.

Краіны «''[[Вялікая сямёрка|Вялікай сямёркі]]''» прыпынілі ўдзел у мерапрыемствах па падрыхтоўцы да саміту G8, які ў чэрвені павінен быў прайсці ў [[Сочы]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.whitehouse.gov/the-press-office/2014/03/02/g-7-leaders-statement |title=G-7 Leaders Statement |access-date=21 жніўня 2015 |archive-date=23 лістапада 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141123044519/http://www.whitehouse.gov/the-press-office/2014/03/02/g-7-leaders-statement |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.ambafrance-ua.org/Ukrayina-brifiing-Miiniistra Брифинг Министра иностранных дел Франции Лорана Фабиуса по окончании внеочередного заседания Совета по иностранным делам ЕС] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160222081744/http://www.ambafrance-ua.org/Ukrayina-brifiing-Miiniistra |date=22 лютага 2016 }}&lt;/ref&gt; і асудзілі «''відавочнае парушэнне Расійскай Федэрацыяй суверэнітэту і тэрытарыяльнай цэласнасці Украіны''»&lt;ref&gt;[http://news.liga.net/news/politics/993022-rossiyu_mogut_isklyuchit_iz_bolshoy_vosmerki_mid_frantsii.htm Россию могут исключить из «''Большой восьмерки''» — МИД Франции]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/russian/international/2014/03/140302_ukraine_russia_g7.shtml Страны G7 отказываются от участия в саммите с Россией]&lt;/ref&gt;. 12 сакавіка была апублікавана заява лідараў краін «''Вялікай сямёркі''» і Еўрасаюза, якія заклікалі РФ «''спыніць усе намаганні, накіраваныя на змяненне статусу Крыма насуперак з украінскім заканадаўствам і ў парушэнне міжнароднага права''», «''неадкладна спыніць падтрымку правядзення рэферэндуму ў дачыненні да статусу Крыма, які наўпрост парушае Канстытуцыю Украіны''», і «''неадкладна пачаць дээскалацыю канфлікту ў Крыме і іншых частак Украіны, вярнуць свае войскі назад на базы і гарнізоны, дзе яны знаходзіліся да крызісу, і пачаць прамыя перамовы з урадам Украіны''»&lt;ref&gt;[http://www.auswaertiges-amt.de/EN/Infoservice/Presse/Meldungen/2014/140312_G7_Statement_Ukraine.html Заявление на сайте МИД Германии]&lt;/ref&gt;.

[[АБСЕ]] па просьбе Украіны сфармавала місію назіральнікаў на перыяд з 5 па 12 сакавіка. Праграмай знаходжання місіі было прадугледжана наведванне ваенных аб’ектаў Узброеных Сіл Украіны і расійскага Чарнаморскага флоту на тэрыторыі Крыму. 6 сакавіка місія адправілася ў Крым, аднак была спыненая ўзброенымі людзьмі без знакаў адрознення на блакпосце на мяжы Херсонскай вобласці і Крыму і была вымушана вярнуцца ў [[Херсон]]&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/russian/rolling_news/2014/03/140307_rn_osce_crimea.shtml Наблюдателей ОБСЕ опять не пустили в Крым]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/news/2014/03/05/osce/ Наблюдателей ОБСЕ отказались пустиfть в Крым, Lenta.ru, 05.03.2014.]&lt;/ref&gt;. 7 сакавіка назіральнікі АБСЕ распачалі другую спробу трапіць у Крым, аднак, як і раней, ваенныя без знакаў адрознення не далі ім гэтага зрабіць, заяўляючы, што ў назіральнікаў няма паўнамоцтваў на ўезд у Крым. Пры гэтым былі зроблены стрэлы ў паветра&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/russian/rolling_news/2014/03/140308_rn_osce_crimea_shooting.shtml Наблюдателей ОБСЕ на границе Крыма остановили выстрелами]&lt;/ref&gt;. 7 сакавіка {{нп3|Вярхоўны камісар па справах нацыянальных меншасцей|Вярхоўны камісар АБСЕ па справах нацыянальных меншасцей|ru|Верховный комиссар по делам национальных меньшинств}} Астрыд Торс выказала асцярогі, што «''сітуацыя, якая склалася на Крымскім паўвостраве, нясе пагрозу бяспецы і жыцці мясцовым крымскататарскай і ўкраінскай суполкам''». Пры гэтым яна не выявіла ніякіх доказаў парушэнняў або пагроз для правоў рускамоўных грамадзян&lt;ref&gt;[http://www.osce.org/hcnm/116180 Продолжающаяся ситуация в Крыму вызывает тревогу, говорит Верховный комиссар ОБСЕ по делам национальных меньшинств]&lt;/ref&gt;. 11 сакавіка АБСЕ таксама адмовіла крымскім уладам у напрамку сваіх назіральнікаў на рэфэрэндум аб статусе Крыму, які яна прызнала нелегітымным&lt;ref&gt;[http://www.osce.org/ru/cio/116317 Председатель ОБСЕ считает крымский референдум в его нынешней форме незаконным и призывает к альтернативным путям решения вопроса Крыма]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;.

У падтрымку тэрытарыяльнай цэласнасці, незалежнасці, суверэнітэту і існуючых меж Украіны, супраць расійскага ваеннага ўмяшання выказаліся прадстаўнікі [[Албанія|Албаніі]]&lt;ref&gt;[http://www.punetejashtme.gov.al/en/press-office/press-releases/statement-of-the-ministry-of-foreign-affairs-on-the-latest-developments-in-ukraine Заявление Министерства иностранных дел о последних событиях на Украине] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180207101020/http://www.punetejashtme.gov.al/en/press-office/press-releases/statement-of-the-ministry-of-foreign-affairs-on-the-latest-developments-in-ukraine |date=7 лютага 2018 }}&lt;/ref&gt;, [[Балгарыя|Балгарыі]]&lt;ref&gt;[http://www.mfa.bg/en/events/6/1/1322/index.html Заявление МИД Болгарии]&lt;/ref&gt;, [[Грэцыя|Грэцыі]]&lt;ref&gt;[http://www.mfa.gr/en/current-affairs/top-story/deputy-prime-minister-and-foreign-minister-venizelos-statement-following-his-meeting-with-the-acting-president-and-the-foreign-minister-of-ukraine-kiev-march-2014.html Заявление МИД Греции после встречи с и. о. президента и министра иностранных дел Украины]&lt;/ref&gt;, [[Грузія|Грузіі]]&lt;ref&gt;[http://mfa.gov.ge/index.php?lang_id=ENG&amp;sec_id=30&amp;info_id=17275 Информация о телефонном разговоре между министром иностранных дел Грузии и и. о. министра иностранных дел Украины]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://newsgeorgia.ru/politics/20140307/216421121.html |title=Парламент Грузии принял резолюцию в поддержку Украины |publisher=Новости-Грузия |date=7 марта 2014 |access-date=2014-03-13}}&lt;/ref&gt;, [[Ірландыя|Ірландыі]]&lt;ref&gt;[https://www.dfa.ie/news-and-media/press-releases/press-release-archive/2014/march/tanaiste-ukraine-russia/ Ирландский министр осуждает действия России на Украине]&lt;/ref&gt;, [[Іспанія|Іспаніі]]&lt;ref&gt;[http://www.exteriores.gob.es/Portal/en/SalaDePrensa/OfficialStatements/Paginas/2014_COMUNICADOS/20140301_COMU060.aspx Официальное заявление МИД Испании о ситуации на Украине] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140309182821/http://www.exteriores.gob.es/Portal/en/SalaDePrensa/OfficialStatements/Paginas/2014_COMUNICADOS/20140301_COMU060.aspx |date=9 сакавіка 2014 }}&lt;/ref&gt;, [[Італія|Італіі]]&lt;ref&gt;[http://www.esteri.it/MAE/EN/Sala_Stampa/ArchivioNotizie/Approfondimenti/2014/03/20140303_ucrmogbruxdial.htm?LANG=EN Сайт МИД Италии о внеочередном саммите в Брюсселе «''Ukraine: Mogherini at Foreign Affairs Council''»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140308074308/http://www.esteri.it/MAE/EN/Sala_Stampa/ArchivioNotizie/Approfondimenti/2014/03/20140303_ucrmogbruxdial.htm?LANG=EN |date=8 сакавіка 2014 }}&lt;/ref&gt;, [[Румынія|Румыніі]]&lt;ref&gt;[http://www.unian.net/politics/892866-rumyiniya-zayavila-o-printsipialnoy-podderjke-territorialnoy-tselostnosti-ukrainyi.html Румыния заявила о принципиальной поддержке территориальной целостности Украины]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://comments.ua/politics/455526-ruminiya-zayavila-podderzhke.html Румыния заявила о поддержке территориальной целостности Украины] — Comments.UA, 04/03/2014&lt;/ref&gt;, [[Фінляндыя|Фінляндыі]]&lt;ref&gt;{{YLE-N|7116163|Туомиоя вызывает «''на ковёр''» посла России|2|3|2014|3|3|2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://formin.finland.fi/public/default.aspx?contentId=299902&amp;nodeId=23&amp;contentlan=2&amp;culture=en-US Заявление госсекретаря Стенлунд на 25-й сессии Совета ООН по правам человека] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141109213901/http://formin.finland.fi/public/default.aspx?contentId=299902&amp;nodeId=23&amp;contentlan=2&amp;culture=en-US |date=9 лістапада 2014 }}&lt;/ref&gt;, [[Чарнагорыя|Чарнагорыі]]&lt;ref&gt;[http://www.mvpei.gov.me/en/news/136213/Deputy-Prime-Minister-Luksic-talks-to-Ambassador-Sljusarenko-voices-Government-of-Montenegro-support-for-Council-of-the-European.html Заявление МИД Черногории после встречи с послом Украины] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160223003338/http://www.mvpei.gov.me/en/news/136213/Deputy-Prime-Minister-Luksic-talks-to-Ambassador-Sljusarenko-voices-Government-of-Montenegro-support-for-Council-of-the-European.html |date=23 лютага 2016 }}&lt;/ref&gt;, [[Швецыя|Швецыі]]&lt;ref&gt;[http://www.unian.net/politics/891567-rossiyu-obvinili-v-namerenii-sozdat-v-kryimu-marionetochnoe-prorossiyskoe-polugosudarstvo.html Россию обвинили в намерении создать в Крыму марионеточное пророссийское полугосударство]&lt;/ref&gt;, [[Канада|Канады]]&lt;ref&gt;[http://www.pm.gc.ca/eng/news/2014/03/03/statement-prime-minister-canada-situation-ukraine Заявление премьер-министра Канады о ситуации на Украине] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924080819/http://www.pm.gc.ca/eng/news/2014/03/03/statement-prime-minister-canada-situation-ukraine |date=24 верасня 2015 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kp.ru/online/news/1674671 |author=Маша Горелова |title=Канада отзывает из Москвы своего посла |publisher= KP.RU |access-date=2014-03-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.pm.gc.ca/eng/news/2014/03/06/statement-prime-minister-canada-situation-ukraine Заявление премьер-министра Канады о ситуации на Украине] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924080835/http://www.pm.gc.ca/eng/news/2014/03/06/statement-prime-minister-canada-situation-ukraine |date=24 верасня 2015 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1021454 Канада приостанавливает военное сотрудничество с Россией из-за событий на Украине. ИТАР-ТАСС, 05.03.14]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1021526 Премьер Канады: «''Группа семи''» обсуждает возможность проведения встречи в ближайшие недели. ИТАР-ТАСС, 05.03.14]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.pm.gc.ca/eng/news/2014/03/07/statement-prime-minister-canada-situation-ukraine Заявление премьер-министра Канады о ситуации на Украине] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924080848/http://www.pm.gc.ca/eng/news/2014/03/07/statement-prime-minister-canada-situation-ukraine |date=24 верасня 2015 }}&lt;/ref&gt;, [[Аўстралія|Аўстраліі]]&lt;ref&gt;[http://www.russia.embassy.gov.au/mscwrussian/Ukraine_Julie_Bishop_2March14_RUS.html Официальное заявление Министра иностранных дел Австралии Е. П. Джули Бишоп о ситуации на Украине]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.russia.embassy.gov.au/mscwrussian/Ukraine_Gary_Quinlan_Statement_3March2014_ENG.html Официальное заявление Е. П. Гэри Куинлана, Посла и Постоянного представителя Австралии при ООН о ситуации на Украине]&lt;/ref&gt;, [[Новая Зеландыя|Новай Зеландыі]]&lt;ref&gt;[http://www.beehive.govt.nz/release/russian-ambassador-called-over-ukraine Посол в Россию вызван из-за Украины]&lt;/ref&gt;.

Рэзка негатыўную рэакцыю на дзеянні Расіі прадэманстравалі краіны Цэнтральнай Еўропы і Прыбалтыкі — [[Чэхія|Чэхіі]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.mzv.cz/jnp/en/issues_and_press/x2014_03_01_ukraine_minister_zaoraleks_statement_on_the_russian_stance.html |title=Заявление министра иностранных дел Заоралека |access-date=3 сакавіка 2014 |archive-date=7 сакавіка 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140307143727/http://www.mzv.cz/jnp/en/issues_and_press/x2014_03_01_ukraine_minister_zaoraleks_statement_on_the_russian_stance.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.mzv.cz/kiev/uk/x2005_11_03/x2014_03_02.html Министр иностранных дел Чешской Республики выразил протест послу Российской Федерации против действий по Украине]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.radio.cz/ru/rubrika/radiogazeta/otmeny-viz-ne-budet Отмены виз не будет]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.mzv.cz/kiev/uk/x2005_11_03/x2014_03_02.html Міністр закордонних справ висловив протест послу Російської Федерації проти дій щодо України]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20140330112043/http://www.mzv.cz/jnp/en/issues_and_press/x2014_03_19_foreign_ministry_s_statement_on_russia_s.html Foreign Ministry’s statement on Russia’s decision on annexation of Crimea] — Ministry of Foreign Affairs of the Czech Republic, 19.03.2014&lt;/ref&gt;, [[Польшча|Польшчы]]&lt;ref&gt;[http://moskwa.msz.gov.pl/ru/news/news_from_poland/tytul_strony Заявление МИД о ситуации на Украине]&lt;/ref&gt;, [[Латвія|Латвіі]]&lt;ref&gt;[http://titania.saeima.lv/LIVS11/saeimalivs_lmp.nsf/0/9D539725E5059EBAC2257C9300557359?OpenDocument Заявление президента Латвии, спикера Сейма, премьер-министра и министра иностранных дел о вмешательстве России в дела Украины]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://titania.saeima.lv/LIVS11/saeimalivs_lmp.nsf/0/9D539725E5059EBAC2257C9300557359?OpenDocument Заявление сейма Латвии о российской агрессии в Украине]&lt;/ref&gt;, [[Літва|Літвы]]&lt;ref&gt;[http://news.liga.net/news/politics/992974-rossiya_ugrozhaet_bezopasnosti_evropy_prezidenty_litvy_i_polshi.htm Россия угрожает безопасности Европы — президенты Литвы и Польши]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.urm.lt/default/ru/news/zaaablenie-mid-litbjy-po-pobodu-situatsii-na-ukraine Заявление МИД Литвы по поводу ситуации на Украине] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160222165728/http://www.urm.lt/default/ru/news/zaaablenie-mid-litbjy-po-pobodu-situatsii-na-ukraine |date=22 лютага 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://lenta.ru/news/2014/03/02/ambassador/ |title=Литва отозвала посла из России |date=2014.03.02 |publisher=Lenta.ru |access-date=2014-03-02}}&lt;/ref&gt;, [[Эстонія|Эстоніі]]&lt;ref&gt;[http://www.vm.ee/?q=ru/node/19324 Совет по государственной обороне поддержал самые жёсткие меры Европейского Союза и НАТО в ответ на военные действия России на Украине]&lt;/ref&gt;. [[Вышаградская група]] назвала дзеянні Расіі ваеннай інтэрвенцыяй і заклікала Еўрапейскі саюз і НАТА дапамагчы Украіне&lt;ref&gt;[http://www.visegradgroup.eu/statement-of-the-prime Statement of the Prime Ministers of the Visegrad Group Countries on Ukraine, 4 March 2014] {{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

Прадстаўнік {{нп3|Міністэрства замежных спраў Кітайскай Народнай Рэспублікі|Міністэрства замежных спраў|ru|Министерство иностранных дел Китайской Народной Республики}} [[Кітайская Народная Рэспубліка|КНР]] Цынь Ган выказаў заклапочанасць сітуацыяй, якая склалася ва Украіне, а таксама асудзіў гвалтоўныя акты, якія мелі месца. Ён заявіў, што Кітай здаўна прытрымліваецца прынцыпу неўмяшання ва ўнутраныя справы, паважае незалежнасць, суверэнітэт і тэрытарыяльную цэласнасць Украіны&lt;ref&gt;[http://ru.china-embassy.org/rus/fyrth/t1133559.htm Представитель МИД КНР Цинь Ган ответил на вопрос журналиста относительно ситуации в Украине]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://russian.news.cn/china/2014-03/02/c_133154240.htm Китай глубоко озабочен ситуацией, сложившейся в Украине — МИД КНР] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150128134222/http://russian.news.cn/china/2014-03/02/c_133154240.htm |date=28 студзеня 2015 }}&lt;/ref&gt;. 7 сакавіка афіцыйнае кітайскае інфармацыйнае агенцтва «''{{нп3|Сіньхуа||ru|Синьхуа}}''» ў сваім каментарыі адзначыла, што «''на прыкладзе Украіны людзі іншых краін свету ў чарговы раз убачылі, як адна вялікая краіна раскалолася на часткі з-за грубых і эгаістычных паводзін Захаду''». У каментары сцвярджалася, што ва ўкраінскім пытанні Расія «''абараняе свае легітымныя інтарэсы''», а «''Украіна знаходзіцца на парозе хаосу і развалу, справакаванага Захадам''». Заходнія краіны, адзначае агенцтва, «''недаацанілі гатоўнасць Расіі абараняць свае асноўныя інтарэсы ва Украіне, а расійскія лідары яшчэ раз пацвердзілі свой аўтарытэт і праніклівасць пры падрыхтоўцы і правядзенні эфектыўных контрзахадаў''»&lt;ref&gt;[http://russian.news.cn/cis/2014-03/07/c_133169235.htm Комментарий: Поражение Запада в Украине] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160201191639/http://russian.news.cn/cis/2014-03/07/c_133169235.htm |date=1 лютага 2016 }}&lt;/ref&gt;. Як гаворыцца ў заяве МЗС КНР, 10 сакавіка старшыня КНР [[Сі Цзіньпін]] у тэлефоннай размове з прэзідэнтам ЗША Баракам Абамам заявіў, што Кітай выступае за вырашэнне сітуацыі, якая склалася ва Украіне, «''палітычнымі і дыпламатычнымі сродкамі''». «''Кітайскі бок ва ўкраінскім пытанні прытрымліваецца аб’ектыўнай і справядлівай пазіцыі. Сітуацыя ва Украіне надзвычай складаная, у цяперашніх умовах усім бакам неабходна захоўваць халаднакроўнасць і стрыманасць, пазбягаць крокаў, якія могуць прывесці да росту напружанасці. Неабходна захоўваць курс на вырашэнне крызісу палітычнымі і дыпламатычнымі сродкамі''», — падкрэсліў Сі Цзіньпін&lt;ref&gt;[http://www.fmprc.gov.cn/mfa_eng/wjb_663304/zzjg_663340/bmdyzs_664814/gjlb_664818/3432_664920/3435_664926/t1136122.shtml Xi Jinping Holds Telephone Talk with U.S. President Barack Obama]&lt;/ref&gt;. Раней МЗС КНР заяўляў, што выступае супраць практыкі пагрозы санкцыямі ў міжнародных адносінах. 15 сакавіка, пасля галасавання ў Савеце Бяспекі па праекце рэзалюцыі, якая асуджае правядзенне рэферэндуму аб статусе Крыму, пастаянны прадстаўнік Кітая пры ААН Лю Цзеі заявіў, што «''замежнае ўмяшанне з’яўляецца важным фактарам, якія прыводзяць да жорсткіх сутыкненняў на вуліцах Украіны і крызісу ў краіне. Невыкананне дамоўленасці ад 21 лютага яшчэ больш пагоршыла беспарадкі ва Украіне, прывёўшы да сур’ёзных сацыяльна-эканамічных наступстваў для краіны''», асудзіў «''усё экстрэмісцкія і гвалтоўныя дзеянні''»&lt;ref&gt;[http://www.un.org/en/ga/search/view_doc.asp?symbol=S/PV.7138&amp;Lang=R Отчёт о 7138 заседании СБ ООН, 15.03.2015 (документ S/PV.7138)]&lt;/ref&gt; і агучыў кітайскі план урэгулявання праблемы. Кітай прапанаваў заснаваць міжнародную структуру для выпрацоўкі палітычнага вырашэння праблемы Крыму. Да стварэння падобнай групы ўсе ўдзельнікі канфлікту (уключаючы Расію) павінны былі б устрымацца ад аднабаковых дзеянняў&lt;ref&gt;[http://dw.de/p/1BQMo Китай предложил собственный план решения крымской проблемы]&lt;/ref&gt;.

На сайце МЗС Мексікі з’явіўся зварот: «''Мексіка настойліва заклікае ўсе бакі, якія ўдзельнічаюць у гэтым крызісе, унутры і за межамі Украіны, праяўляць стрыманасць у канфлікце; удзельнічаць у прамым дыялогу, каб аднавіць спакой і парадак, знайсці мірнае вырашэнне спрэчкі ў адпаведнасці з прынцыпамі і абавязацельствамі, выкладзенымі ў Статуце ААН''»&lt;ref&gt;[http://www.sre.gob.mx/en/index.php/archived-press-releases/2382-mexico-expresses-its-deep-concern-at-the-deteriorating-situation-in-ukraine Мексика выражает свою глубокую обеспокоенность в связи с ухудшением ситуации на Украине] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140308063606/http://www.sre.gob.mx/en/index.php/archived-press-releases/2382-mexico-expresses-its-deep-concern-at-the-deteriorating-situation-in-ukraine |date=8 сакавіка 2014 }}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

6 сакавіка {{нп3|Міністэрства замежных спраў Індыі||en|Ministry of External Affairs (India)}} заявіла, што [[Індыя]] ўважліва сочыць за падзеямі ва Украіне. «''Мы занепакоеныя эскалацыяй напружанасці… Індыя заклікае да дыпламатычных намаганняў з тым, каб існуючыя праблемы паміж Украінай і суседнімі краінамі вырашаліся шляхам канструктыўнага дыялогу''»&lt;ref&gt;[http://www.mea.gov.in/press-releases.htm?dtl/23041/Recent+developments+in+Ukraine Последние события на Украине] // сайт МИД Индии&lt;/ref&gt;. {{нп3|Міністэрства замежных спраў Пакістана|||Ministry of Foreign Affairs (Pakistan)}} заявіла, што [[Пакістан]] спадзяецца, што палітычны крызіс ва Украіне будзе вырашаны мірным шляхам&lt;ref&gt;[http://www.nation.com.pk/national/06-Mar-2014/pakistan-urges-peaceful-end-to-ukraine-crisis]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

Прэзідэнт [[Сірыя|Сірыі]] [[Башар Асад]] накіраваў Уладзіміру Пуціну тэлеграму, у якой пацвердзіў «''падтрымку Сірыяй рацыянальнага міралюбнага курсу прэзідэнта Пуціна на аднаўленне стабільнасці ў краінах свету і барацьбу з экстрэмізмам і тэрарызмам''»&lt;ref&gt;[http://www.regnum.ru/news/polit/1775418.html Башар Асад: Владимир Путин помогает народу Украины ликвидировать экстремизм]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.euronews.com/2014/03/06/bashar-al-assad-letter-of-support-to-putin Syria’s Assad expresses support for Putin on Ukraine]&lt;/ref&gt;.

Міністр замежных спраў [[Куба|Кубы]] Бруна Радрыгес у сваёй заяве падтрымаў РФ і асудзіў умяшанне ЗША і НАТА ва ўнутраныя справы Украіны. Куба, паводле слоў міністра, адхіляе «''крывадушнасць, падвойныя стандарты і адкрытыя агрэсіўныя дзеянні і заявы НАТА на гэты конт''»&lt;ref&gt;[http://www.cubaminrex.cu/en/issues-discussed-minister-foreign-affairs-cuba-bruno-rodriguez-parrilla-during-press-conference Issues discussed by the Minister of Foreign Affairs of Cuba, Bruno Rodríguez Parrilla, during press conference this Thursday, March 6th, 2014 at the Cuban Chancery] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140606120446/http://www.cubaminrex.cu/en/issues-discussed-minister-foreign-affairs-cuba-bruno-rodriguez-parrilla-during-press-conference |date=6 чэрвеня 2014 }}&lt;/ref&gt;.

[[Карэйская Народна-Дэмакратычная Рэспубліка|КНДР]] падтрымала дзеянні Расіі ў Крыме. Пасол КНДР у Маскве Кім Ён Джэ адзначыў, што ЗША і краіны Захаду з’яўляюцца завадатарамі ўсіх бед на планеце і параўнаў іх дзеянні ва Украіне з палітыкай ізаляцыі і задушэння КНДР і абвастрэннем сітуацыі на Карэйскім паўвостраве&lt;ref&gt;[http://www.interfax.ru/world/364793 Пхеньян: Ситуация на Украине говорит о попрании международного права Западом]&lt;/ref&gt;.

{{нп3|Міністэрства замежных спраў Казахстана||ru|Министерство иностранных дел Казахстана}} выказала глыбокую заклапочанасць у сувязі з развіццём сітуацыі ва Украіне: «''Казахстан заклікае ўсе залучаныя бакі адмовіцца ад сілавых варыянтаў урэгулявання сітуацыі і распачаць максімальныя палітычныя намаганні ў мэтах вырашэння гэтай праблемы перагаворным шляхам. Дадзенае рашэнне павінна грунтавацца на фундаментальных прынцыпах міжнароднага права''»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.kazembassy.ru/ru/mpolitika/6667-2014-03-03-14-14-16 |title=Заявление Министерства иностранных дел Республики Казахстан по ситуации в Украине |access-date=21 жніўня 2015 |archive-date=4 сакавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304102306/http://www.kazembassy.ru/ru/mpolitika/6667-2014-03-03-14-14-16 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

12 сакавіка [[прэзідэнт Беларусі]] [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]], паводле сцвярджэння «''[[Бі-бі-сі]]''», заявіў, што прызнанне цэласнасці Украіны застаецца прынцыповай пазіцыяй афіцыйнага Мінска, і выказаў гатоўнасць аказаць гуманітарную падтрымку суседняй краіне&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/ukrainian/rolling_news_russian/2014/03/140312_ru_n_lukashenko_ukraine.shtml Лукашенко: Минск поддерживает целостность Украины]&lt;/ref&gt;. Аднак на афіцыйным сайце прэзідэнта Беларусі тэма «''цэласнасці Украіны''» сфармуляваная некалькі інакш: «''Я ў жарт адказваю: […] даручыце нам гэтую краіну, і да канца года мы забяспечым там і стабільнасць, і адзінства народа, і цэласнасць дзяржавы''»&lt;ref&gt;[http://president.gov.by/ru/news_ru/view/aleksandr-lukashenko-provodit-zasedanie-soveta-bezopasnosti-respubliki-belarus-8247/ Александр Лукашенко провел заседание Совета Безопасности Республики Беларусь] // 12.03.2014&lt;/ref&gt;.

[[Непрызнаныя і часткова прызнаныя дзяржавы|Часткова прызнаная]] [[Рэспубліка Абхазія]] выказала падтрымку дзеянням Расіі ва Украіне. «''Рашэнні расійскага кіраўніцтва па забеспячэнні бяспекі грамадзян РФ і суайчыннікаў, якія пражываюць ва Украіне, будуць спрыяць палітычнай і сацыяльна-эканамічнай стабільнасці, міжнацыянальнай згодзе, захаванню правоў і свабод чалавека, як ва ўсёй Украіне, так і ў Аўтаномнай Рэспубліцы Крым''» — заявіў спікер {{нп3|Народны сход Рэспублікі Абхазія|парламента Абхазіі|ru|Народное собрание Республики Абхазия}} Валерый Бганба&lt;ref&gt;[http://www.parlamentra.org/rus/news/detail/detail.php?ELEMENT_ID=788 Народное Собрание — Парламент Абхазии поддерживает усилия Федерального Собрания и президента России по стабилизации общественно-политической ситуации на Украине] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924064346/http://www.parlamentra.org/rus/news/detail/detail.php?ELEMENT_ID=788 |date=24 верасня 2015 }}&lt;/ref&gt;. Прэзідэнт часткова прызнанай [[Паўднёвая Асеція|Паўднёвай Асеціі]] {{нп3|Леанід Харытонавіч Цібілаў|Леанід Цібілаў|ru|Тибилов, Леонид Харитонович}} падтрымаў рашэнне аб выкарыстанні расійскіх войскаў ва Украіне. «''Сітуацыю ва Украіне трэба вярнуць у палітычнае рэчышча і выключыць пагрозу жыццям расійскіх грамадзян''», — заявіў Цібілаў 3 сакавіка, у ходзе нарады з кіраўнікамі сілавых структур рэспублікі&lt;ref&gt;[http://www.regnum.ru/news/1773503.html Президент Южной Осетии поддерживает возможное использование российских войск на Украине]&lt;/ref&gt;.

13 сакавіка [[Еўрапейскі суд па правах чалавека]] пачаў разгляд заявы ўрада Украіны супраць Расіі адносна прыняцця рашэння аб недапушчальнасці прымянення сілы і ваеннага кантынгенту, якое можа прывесці да парушэння правоў грамадзян і стварэнню небяспекі для іх жыцця і здароўя на тэрыторыі Украіны, і прыняў забяспечваюць меры, фактычна забараніўшы Расіі выкарыстоўваць ваенны кантынгент на тэрыторыі Украіны&lt;ref&gt;[http://hudoc.echr.coe.int/sites/eng-press/pages/search.aspx?i=003-4700489-5705230 Решение об обеспечительных мерах в межгосударственном деле Украина против России] // [[Еўрапейскі суд па правах чалавека|ЕСПЧ]], 14.03.2014&lt;/ref&gt;.

9 красавіка 2014 года [[Парламенцкая асамблея Савета Еўропы]] (ПАСЕ) прыняла рэзалюцыю № 1988 (2014) з асуджэннем дзеянняў Расіі па анексіі Крыму: «''Асамблея рашуча асуджае расійскую ваенную агрэсію і анексію Крыма, што з’яўляецца відавочным парушэннем норм міжнароднага права, у тым ліку палажэнняў Статута ААН, Хельсінкскага акта АБСЕ і Статута і асноўных правілаў Савета Еўропы''». На думку аўтараў рэзалюцыі, аддзяленне Крыму ад Украіны было ініцыявана і справакавана расійскімі ўладамі пад прыкрыццём ваеннага ўмяшання&lt;ref name=&quot;PACE&quot;&gt;[http://assembly.coe.int/nw/xml/XRef/X2H-Xref-ViewPDF.asp?FileID=20873&amp;lang=en Recent developments in Ukraine: threats to the functioning of democratic institutions (Doc. 13482)]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.interfax.ru/world/370639 ПАСЕ осудила Россию за присоединение Крыма. Интерфакс, 09.04.2014]&lt;/ref&gt;.

Прызнаваць непарушнасць дзяржаўных межаў Украіны Расію абавязваў таксама Дагавор пра сяброўства, супрацоўніцтва і партнёрства паміж Украінай і Расіяй&lt;ref&gt;[https://news.tut.by/world/609227.html?utm_source=42.tut.by&amp;utm_medium=bottom_news&amp;utm_campaign=recirculation%20%E2%80%83 Россия получила официальную ноту от Киева о разрыве Договора о дружбе]{{Недаступная спасылка}} // [[Tut.by]] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

=== Ваенная рэакцыя ===

; НАТА, Еўрасаюз

''Рашэнні арганізацый''

{{Сцяг|НАТА}} [[НАТА]]:

* Пачала выведвальныя палёты самалётаў з радарнай сістэмай [[Авіяцыйны комплекс радыёвыяўлення і навядзення|AWACS]] над [[Польшча]]й і [[Румынія]]й&lt;ref&gt;[http://www.reuters.com/article/2014/03/10/us-ukraine-crisis-awacs-idUSBREA291F620140310 NATO to fly AWACS planes over Poland, Romania to monitor Ukraine crisis] // [[Reuters]], 11.03.2014&lt;/ref&gt;.
* Датэрмінова вярнула ў Еўропу камандуючага сіламі Арганізацыі Паўночнаатлантычнага блока ў Еўропе генерала {{нп3|Філіп Брыдлаў|Філіпа Брыдлава|ru|Бридлав, Филип}}&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/russian/rolling_news/2014/03/140330_rn_us_ukraine_general.shtml Американский командующий силами НАТО возвращен в Европу] — Русская служба Би-би-си, 30 марта 2014&lt;/ref&gt;.

''Дзеянні дзяржаў-членаў''

{{Сцягафікацыя|Балгарыя}} прыняла ўдзел у сумесных з саюзнікамі па НАТА вучэннях у [[Чорнае мора|Чорным моры]]&lt;ref name=&quot;podrflot&quot; /&gt;.&lt;br /&gt;
{{Сцягафікацыя|Вялікабрытанія}} накіравала выведвальны самалёт {{нп3|Boeing E-3 Sentry|Boeing E-3 Sentry|en|Boeing E-3 Sentry}} патруляваць мяжу Украіны з Польшчай і Румыніяй&lt;ref&gt;[http://ipress.ua/ru/news/ukraynskuyu_granytsu_budet_patrulyrovat_brytanskyy_razvedivatelniy_samolet_53461.html Украинскую границу будет патрулировать британский разведывательный самолёт] — iPress.ua, 11 03 2014&lt;/ref&gt;.&lt;br /&gt;
{{Сцягафікацыя|Данія}} перакінула 6 знішчальнікаў [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon|F-16s]] у [[Прыбалтыка|Прыбалтыку]]&lt;ref&gt;[http://rus.newsru.ua/world/27mar2014/daniaistreb.html Дания направляет в Прибалтику истребители] — NEWSru.ua&lt;/ref&gt;.&lt;br /&gt;
{{Сцягафікацыя|Польшча}} прыняла ўдзел у сумесных з саюзнікамі па НАТА вучэннях на сваёй тэрыторыі&lt;ref&gt;[http://www.newsru.com/world/11mar2014/wargames.html Совместные учения США, Болгарии, Румынии и Польши на Чёрном море отложены на сутки из-за непогоды] — NEWSru.com, 11 марта 2014 г.&lt;/ref&gt;.&lt;br /&gt;
{{Сцягафікацыя|Румынія}}:
* Узяла ўдзел у супольных з саюзнікамі па НАТА вучэннях у Чорным моры&lt;ref name=&quot;podrflot&quot; /&gt;.
* Надала самалётам НАТА права ажыццяўляць назіральныя палёты над сваёй паветранай прасторай&lt;ref&gt;[http://obozrevatel.com/politics/60815-fregat-vms-frantsii-vhodit-v-chernoe-more.htm Фрегат ВМС Франции входит в Чёрное море] — Обозреватель, 13 марта 2014&lt;/ref&gt;.
{{Сцягафікацыя|ЗША}}:
* Перакінулі 6 тактычных знішчальнікаў [[McDonnell Douglas F-15 Eagle|F-15 Eagle]], а таксама 2 самалёты-запраўшчыкі {{нп3|Boeing KC-135 Stratotanker|KC-135 Stratotanker|ru|Boeing KC-135 Stratotanker}} на ваенную базу [[Шаўляй]] на поўначы [[Літва|Літвы]]&lt;ref&gt;[http://izvestia.ru/news/567116 США перебросили в Литву шесть истребителей и самолёты-заправщики] — Известия, 6 марта 2014&lt;/ref&gt;.
* Для правядзення сумесных вучэнняў з [[Ваенна-марскія сілы Румыніі|ВМС Румыніі]] і {{нп3|Ваенна-марскія сілы Балгарыі|Балгарыі|ru|Военно-морские силы Болгарии}} ў акваторыю Чорнага мора прыбыў эскадранны мінаносец {{нп3|USS Truxtun (DDG-103)|USS «''Truxtun''»|en|USS Truxtun (DDG-103)}}&lt;ref name=&quot;podrflot&quot;&gt;[http://podrobnosti.ua/power/2014/03/07/963070.html США заводят в Чёрное море второй боевой корабль] — Подробности, 7 марта 2014&lt;/ref&gt;.
* У сакавіку 2014 года, «''каб падтрымаць саюзнікаў па НАТА''», ва ўсходнім [[Міжземнамор’е|Міжземнамор’і]] затрымалася авіяносная група на чале з авіяносцам USS «''George H.W. Bush''»&lt;ref&gt;[http://podrobnosti.ua/society/2014/03/20/965775.html Авианосец «''Джордж Буш''» покинул восточное Средиземноморье] — Подробности, 20 марта 2014&lt;/ref&gt;.
* Перакінулі ў Польшчу 12 знішчальнікаў [[F-16 Fighting Falcon|F-16]] і 300 ваеннаслужачых&lt;ref&gt;[http://www.dw.de/сша-перебрасывают-в-польшу-12-истребителей-и-300-солдат/a-17484858 США перебрасывают в Польшу 12 истребителей и 300 солдат] — Немецкая волна, 10 марта 2014&lt;/ref&gt;.
* Накіравалі ў акваторыю Чорнага мора эсмінец {{нп3|USS Donald Cook (DDG-75)|USS Donald Cook|ru|USS Donald Cook (DDG-75)}}&lt;ref name=&quot;Donald&quot;&gt;[http://ria.ru/defense_safety/20140411/1003474401.html Военные корабли США и Франции вошли в Чёрное море] — РИА Новости, 11.04.2014&lt;/ref&gt;. Пазней «''Дональд Кук''» пакінуў акваторыю Чорнага мора&lt;ref&gt;[http://www.navy.mil/submit/display.asp?story_id=80584 USS Donald Cook Departs Black Sea] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150815135259/http://www.navy.mil/submit/display.asp?story_id=80584 |date=15 жніўня 2015 }} {{Ref-en}}&lt;/ref&gt;.
{{Сцягафікацыя|Францыя}}:
* Накіравала ў акваторыю Чорнага мора выратавальнае судна {{нп3|Ваенна-марскія сілы Францыі|ВМС Францыі|ru|Военно-морские силы Франции}} «''Алізэ''» для правядзення сумесных вучэнняў з ВМС Румыніі і Балгарыі&lt;ref&gt;[http://www.interfax.ru/world/367682 Спасательное судно ВМС Франции «''Ализе''» зашло в Чёрное море] — Интерфакс, 27 марта 2014 года&lt;/ref&gt;.
* Накіравала ў акваторыю Чорнага мора карабель разведкі ВМС Францыі «''Dupuy de Lome''»&lt;ref name=&quot;Donald&quot; /&gt;.

; Саюзнікі Расіі

{{Сцягафікацыя|Беларусь}} прапанавала размясціць на сваёй тэрыторыі дадаткова ад 12 да 15 расійскіх ваенных самалётаў&lt;ref&gt;[http://ipress.ua/ru/news/lukashenko_prosyt_rossyyu_zashchytyt_belarus_ot_samoletov_nato_53823.html Лукашенко просит Россию защитить Беларусь от самолётов НАТО] — iPress.ua, 12 03 2014&lt;/ref&gt;. У адказ Расія перадыслакавала 6 расійскіх знішчальнікаў [[Су-27]] і 3 ваенна-транспартныя самалёты з авіяцыйна-тэхнічным персаналам {{нп3|Заходняя ваенная акруга, Расія|Заходняй ваеннай акругі|ru|Западный военный округ (Россия)}} ў [[Бабруйск]]&lt;ref&gt;[http://www.interfax.ru/world/364447 Российские истребители передислоцированы на белорусский аэродром «''Бобруйск''»] // Интерфакс, 13 марта 2014&lt;/ref&gt;, а таксама самалёт далёкага радыёлакацыйнага выяўлення [[А-50]] у [[Баранавічы]]&lt;ref&gt;[http://ria.ru/defense_safety/20140315/999629831.html Российский самолёт дальнего обнаружения передислоцирован в Белоруссию] // РИА Новости, 15.03.2014&lt;/ref&gt;.

;Дзеянні іншых дзяржаў

{{Сцягафікацыя|Малдова}} прывяла ў павышаную боегатоўнасць {{нп3|Узброеныя сілы Малдовы|узброеныя сілы|ru|Вооружённые силы Молдавии}}&lt;ref&gt;[http://www.mk.ru/politics/world/article/2014/04/09/1011285-pridnestrove-okruzhayut-moldavskie-voennyie-i-ukrainskie-tanki.html Приднестровье окружают молдавские военные и украинские танки] — Московский Комсомолец, 9 апреля 2014&lt;/ref&gt;.

== Інцыдэнты ==
* Гібель двух чалавек на мітынгу ў Сімферопалі 26 лютага ў цісканіне, справакаванай бойкай прыхільнікаў і праціўнікаў новых украінскіх улад&lt;ref name=&quot;meeting&quot; /&gt;. Падрабязнасці апісаны вышэй у тэксце.
* Забойства невядомымі Рэшата Аметава ў пачатку сакавіка&lt;ref name=&quot;reshat&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;reshat_simfpl&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;reshat_aksen&quot; /&gt;.
* Гібель актывіста самаабароны Крыму Руслана Казакова і прапаршчыка УС Украіны Сяргея Какурына, а таксама раненне яшчэ аднаго апалчэнца і аднаго ўкраінскага ваеннага 18 сакавіка ў Сімферопалі&lt;ref name=&quot;ridus&quot; /&gt;. Падрабязнасці апісаны вышэй у тэксце.
* Забойства маёра УС Украіны Станіслава Карачэўскага 6 красавіка расійскім ваеннаслужачым (паводле папярэдніх дадзеных — малодшым сяржантам Зайцавым Е. С.) у пгт Навафёдараўка&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/federal/2014/04/07/1253744.html Стали известны подробности убийства украинского майора в Крыму] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924131040/http://www.rosbalt.ru/federal/2014/04/07/1253744.html |date=24 верасня 2015 }} // rosbalt.ru&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://sockraina.com/news/5587 Военная прокуратура РФ расследует убийство украинского офицера в Крыму] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160222071136/http://sockraina.com/news/5587 |date=22 лютага 2016 }}&lt;/ref&gt;. Паводле папярэдніх дадзеных, канфлікт узнік на бытавой глебе або на глебе «''асабістай непрыязнасці''». Падрабязнасці таго, што адбылося, моцна адрозніваюцца ў залежнасці ад крыніц. Ваеннай пракуратурай РФ узбуджаная крымінальная справа&lt;ref&gt;[http://vesti.ua/krym/46224-ukrainskij-major-pogib-posle-stychki-na-kpp Украинский майор погиб после стычки на КПП]&lt;/ref&gt;.
* У маі стала вядома, што [[Мустафа Абдулджаміль Джамілеў|Мустафе Джамілеву]] забаранілі ўезд у Крым&lt;ref&gt;{{cite web|datepublished=3 мая 2014| url=http://www.bbc.co.uk/russian/international/2014/05/140503_crimea_dzhemilev_entry.shtml| title=Лидера крымских татар Джемилева не пустили в Россию| publisher=Би-би-си| access-date=2014-5-5}}&lt;/ref&gt;. Пратэсты з гэтай нагоды крымскіх татараў пракурор [[Наталля Уладзіміраўна Паклонская|Наталля Паклонская]] назвала «''незаконнымі публічнымі акцыямі экстрэмісцкага характару, звязанымі з масавымі беспарадкамі, перакрыццем аўтатрас, незаконным перасячэннем дзяржаўнай мяжы РФ''». У {{нп3|Следчы камітэт Расійскай Федэрацыі|Следчы камітэт Расіі|ru|Следственный комитет Российской Федерации}} і ў [[Федэральная служба бяспекі Расійскай Федэрацыі|ФСБ]] пракуратура Крыму накіравала прадстаўленні для распачынання крымінальных спраў&lt;ref&gt;{{cite web|datepublished=4 мая 2014|url=http://www.bbc.co.uk/russian/international/2014/05/140503_dzhemilev_investigation.shtml| title=Власти Крыма хотят открыть дело против крымских татар| publisher=Би-би-си| access-date=2014-5-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web| author=Александр Артемьев.| datepublished=5 мая 2014| url=http://top.rbc.ru/politics/05/05/2014/922078.shtml| title=Меджлис крымских татар готов уйти в подполье| publisher=РБК| access-date=2014-5-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web| datepublished=06.05.2014| url=http://news.eizvestia.com/news_politics/full/718-dzhemilev-soobshhil-o-massovyh-repressiyah-protiv-tatar-v-krymu| title=Джемилев сообщил о массовых репрессиях против татар в Крыму| publisher=Экономические Известия| access-date=2014-5-7| archive-url=https://web.archive.org/web/20151024232403/http://news.eizvestia.com/news_politics/full/718-dzhemilev-soobshhil-o-massovyh-repressiyah-protiv-tatar-v-krymu| archive-date=24 кастрычніка 2015| url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Прававая кваліфікацыя ==
Прававеды, якія выказваюцца супраць {{нп3|сецэсія|сецэсіі|ru|Сецессия}} Крыму, выкарыстоўваюць розныя аргументы. Так, Крысціян Марксен — доктар права Інстытута публічнага і міжнароднага права [[Таварыства Макса Планка|Інстытута Макса Планка]] адзначае, што аднабаковае абвяшчэнне незалежнасці не з’яўляецца само па сабе проціпраўным, як было пацверджана рашэннем [[Міжнародны суд ААН|Міжнароднага суда ААН]] па {{нп3|Абвяшчэнне незалежнасці Косава|справе Косава|ru|Провозглашение независимости Косова}}, аднак акалічнасць, пры якіх адбылося такое абвяшчэнне, у прыватнасці акупацыя тэрыторыі, могуць зрабіць абвяшчэнне незалежнасці проціпраўным&lt;ref&gt;http://www.ejiltalk.org/crimeas-declaration-of-independence/&lt;/ref&gt;. Прафесар права [[Оксфардскі ўніверсітэт|Оксфардскага ўніверсітэта]] Юр Відмар адзначае, што хоць аднабаковае абвяшчэнне незалежнасці Крыму не парушае міжнароднае права і не з’яўляецца проціпраўным, у жыхароў Крыма адсутнічала права на абвяшчэнне незалежнасці, і такім чынам, пытанне прызнання застаецца выключна палітычным. Гэтак жа ён паўтарае аргумент аб незаконным выкарыстанні сілы з боку Расійскай Федэрацыі, як падставе для неправамернасці абвяшчэння незалежнасці&lt;ref&gt;http://www.ejiltalk.org/crimeas-referendum-and-secession-why-it-resembles-northern-cyprus-more-than-kosovo/#more-10553&lt;/ref&gt;. Лаўры Малксоа, прафесар [[Тартускі ўніверсітэт|Тартускага ўніверсітэта]], лічыць, што хоць фармальна абвяшчэнне незалежнасці Крымам і не парушае міжнароднае права, яго прызнанне з боку Расійскай Федэрацыі ідзе насуперак з прыярытэтам тэрытарыяльнай цэласнасці і суверэннасці над правам на самавызначэнне або правам на незалежнасць, якое абвяшчалася Расійскай Федэрацый&lt;ref&gt;http://www.ejiltalk.org/crimea-and-the-lack-of-continuity-in-russian-approaches-to-international-law/&lt;/ref&gt;. Прафесар права Універсітэта Святога Томаса Роберт Дэлахунці, сцвярджае, што не толькі сецэсія Крыма, але і нават абвяшчэнне незалежнасці Косава было незаконным і павінна разглядацца як выключэнне ''[[sui generis]]'' і не павінна паўтарыцца&lt;ref&gt;Delahunty R. The Crimean Crisis. University of St Thomas of Law and Public Policy journal.2014.№ 6&lt;/ref&gt;.

Расійскія прававеды ў масе сваёй прытрымліваюцца канцэпцыі правамернасці незалежнасці Крыму. Так Сазонава&lt;ref&gt;Сазонова К. Л. Международное право и украинский конфликт: что было, что будет, чем сердце успокоится. // Международное право. — 2014. — № 1. DOI: 10.7256/2306-9899.2014.1.11666&lt;/ref&gt;, Талстых&lt;ref&gt;Толстых В. Л. Воссоединение Крыма с Россией: правовые квалификации // Евразийский юридический журнал. 2014,№ 5. С. 40-46;&lt;/ref&gt; і Талкачоў&lt;ref&gt;Толкачев К. Б. «''Крымский вопрос''» и современное право: к дискуссии о легитимности референдума // Евразийский юридический журнал. 2014, № 5. С. 90-92&lt;/ref&gt; звязваюць правамернасць рэферэндуму з «''антыканстытуцыйным пераваротам''» у Кіеве ў лютым 2014 года, які на іх думку прывёў да страты Украінай суверэнітэту над часткай тэрыторый. Падобны пункт гледжання, у частцы перавароту займаюць Варонін, Кулябякін і Нікалаеў&lt;ref&gt;Воронин Е. Р., Кулебякин В. Н., Николаев А. В. Государственный переворот в Киеве в феврале 2014 г.: международно-правовые оценки и последствия // Московский журнал международного права. 2015 № 1, сс.11-28;&lt;/ref&gt;. У той жа час, Саўрыга адзначае, што хоць само па сабе абвяшчэнне незалежнасці не супярэчыць міжнароднаму праву, незалежна ад таго звязана яно з правам на самавызначэнне або не, яно патрабуе, што б абвяшчэнне незалежнасці адбылося без уплыву звонку, які дазволіў б казаць аб тым, што орган новай дзяржавы, які абвясціў незалежнасць, дзейнічаў пад кантролем трэцяй дзяржавы. Гэтак жа Саўрыга адзначае абсурднасць заяў пра страту суверэнітэту над часткай тэрыторыі або фарміраванні новай дзяржавы ў выніку перавароту, так як міжнароднае права прытрымліваецца дактрыны {{нп3|кантынуітэт|кантынуітэта|en|Succession of states}}&lt;ref&gt;Саврыга К. П. Украинский кризис и международное право: конфликт на востоке Украины и сецессия Крыма // Право и политика.2015.№ 7. С.954-967&lt;/ref&gt;.

== Заўвагі ==
{{notelist}}

== Крыніцы ==
&lt;div class=&quot;references&quot; style=&quot;height: 250px; overflow: auto; padding: 3px&quot; &gt;
{{Крыніцы}}
&lt;/div&gt;

== Спасылкі ==
* [http://tass.ru/intervyu-prezidenta-rossii-krym-put-na-rodinu Интервью президента России «Крым. Путь на Родину». 15 марта 2015 года]
* [http://crimea.gov.ru/ Сайт Государственного Совета Республики Крым]
* [http://www.c-inform.info/ Сайт информационного агентства «Крыминформ»]
* [http://www.kremlin.ru/news/20366 Стенограмма пресс-конференции Владимира Путина о ситуации на Украине 4 марта 2014 года.]
* [http://trueinform.ru/modules.php?name=News&amp;file=article&amp;sid=25260 Стенограмма пресс-конференции Виктора Януковича 28 февраля 2014 года]
* [http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1081560 Полный текст обращения президента Украины Виктора Януковича к украинскому народу, 28 марта 2014 года]
* [http://www.kremlin.ru/news/20603 Обращение Президента России перед депутатами Государственной Думы, членами Совета Федерации, руководителями регионов и представителями гражданского общества. 18 марта 2014 года]
* [http://www.consilium.europa.eu/uedocs/cms_data/docs/pressdata/en/ec/141372.pdf Совместное коммюнике глав правительств Совета Европы по вопросу Украины от 6 марта 2014 года]
* {{cite web|url=http://www.kremlin.ru/news/20605|title=Договор между Российской Федерацией и Республикой Крым о принятии в Российскую Федерацию Республики Крым и образовании в составе Российской Федерации новых субъектов|date=18 марта 2014 года|publisher=Администрация Президента РФ|access-date=2014-03-18}}
* [http://www.youtube.com/watch?v=kIwUOScYoiw Обращение Сергея Аксёнова к народу Украины], 22 марта 2014 (видео)
* [http://rbcdaily.ru/society/562949990853762 «Крымская весна» в России: шаги к воссоединению] // РБК daily, 16.03.2014
* [http://rbcdaily.ru/economy/562949990857622 Крым обойдется России в 3 млрд долларов в год] // РБК daily, 17.03.2014
* [http://rbcdaily.ru/politics/562949990884602 Крым станет российским за 200 дней] // РБК daily, 19.03.2014
* [http://rbcdaily.ru/economy/562949990884605 Россия может лишиться собственности на Украине на 4 млрд долларов] // РБК daily, 19.03.2014
* [http://www.novayagazeta.ru/inquests/63246.html «Вежливые люди» в Крыму: как это было] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150508193808/http://www.novayagazeta.ru/inquests/63246.html |date=8 мая 2015 }} // Новая газета
* [http://www.forbes.ru/sobytiya-photogallery/obshchestvo/251676-soldaty-budushchego-chem-vooruzheny-vezhlivye-lyudi-v-krymu/photo/1 А. Леонов. Солдаты будущего: чем вооружены «вежливые люди» в Крыму] // Forbes.ru, 07.03.2014

{{Вонкавыя спасылкі}}
{{Расійска-ўкраінская вайна гарызантальны}}
[[Катэгорыя:Анексія Крыма Расіяй| ]]
[[Катэгорыя:Ірэдэнтызм]]</text>
      <sha1>i7odhoy5xds2g2bqvs4oybpoyupu1ey</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Роберт дэ Нола</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194740</id>
    <revision>
      <id>5171150</id>
      <parentid>5089888</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T09:40:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <comment>вікіфікацыя, афармленне</comment>
      <origin>5171150</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2514" sha1="5177an4ukilt6t1iwgr93t7lhk1amss" xml:space="preserve">{{Асоба}}

'''Роберт дэ Нола''', таксама вядомы пад псеўданімам '''Местрэ Роберта''',&lt;ref name=&quot;Andrews2012&quot;&gt;{{cite book|last=Andrews|first=Colman |title=Country Cooking of Italy|url=http://books.google.com/books?id=yTqyEdU7fEcC&amp;pg=PT190|accessdate=16 March 2014|date=14 December 2012|publisher=Chronicle Books|isbn=978-1-4521-2392-9|page=190}}&lt;/ref&gt; — каталонскі кухар, які з'яўляецца аўтарам першай друкаванай [[Кулінарная кніга|кнігі рэцэптаў]] на [[Каталанская мова|каталонскай мове]], ''Кнігі кухара'' ({{Lang-ca|Llibre del Coch}}). Ён служыў у якасці кухара каралю [[Неапалітанскае каралеўства|Неапаля]] [[Фердынынду І]].&lt;ref name=&quot;Page2004&quot;&gt;{{cite book|last=Page|first=Jutta-Annette |title=Beyond Venice: Glass in Venetian Style, 1500-1750|url=http://books.google.com/books?id=K4yIWBD05qEC&amp;pg=PA88|accessdate=16 March 2014|year=2004|publisher=Hudson Hills|isbn=978-0-87290-157-5|page=88}}&lt;/ref&gt;

== Llibre del Coch ==

Нола апублікаваў ''Llibre del Coch'' пад псеўданімам Местрэ Роберта ў [[Барселона|Барселоне]] ў [[1520]] годзе. Гэта была першая апублікаваная кулінарная кніга на каталонскай мове. Яе таксама пераклалі на [[Кастыльская мова|кастыльскую]] і [[Іспанская мова|іспанскую]] і першае такое выданне было апублікаванае ў [[Таледа]] ў [[1525]] годзе. Некаторыя часткі кнігі заснаваныя на ''Llibre de Sent Soví'', знакамітай сярэднявечнай кулінарнай кнізе. Яна змяшчае рэцэпты і кулінарныя традыцыі [[XIV стагоддзе|XIV стагоддзя]].&lt;ref name=&quot;Davidson1981&quot;&gt;{{cite book|last=Davidson|first=Alan |title=National &amp; Regional Styles of Cookery: Proceedings : Oxford Symposium 1981|url=http://books.google.com/books?id=zcNdB_sl2JkC&amp;pg=PA177|accessdate=16 March 2014|date=1 January 1981|publisher=Oxford Symposium|isbn=978-0-907325-07-9|page=177}}&lt;/ref&gt;

{{зноскі}}{{Вонкавыя спасылкі}}
[[Катэгорыя:Каталонія]]
[[Катэгорыя:Кухары]]</text>
      <sha1>5177an4ukilt6t1iwgr93t7lhk1amss</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5171153</id>
      <parentid>5171150</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T09:42:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <comment>паправіў даныя ў шаблоне</comment>
      <origin>5171153</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2616" sha1="7grxby661gtz44kr4afx4lygfswpopu" xml:space="preserve">{{Асоба
| род дзейнасці = [[Кухар (прафесія)|Кухар]], [[пісьменнік]]
}}

'''Роберт дэ Нола''', таксама вядомы пад псеўданімам '''Местрэ Роберта''',&lt;ref name=&quot;Andrews2012&quot;&gt;{{cite book|last=Andrews|first=Colman |title=Country Cooking of Italy|url=http://books.google.com/books?id=yTqyEdU7fEcC&amp;pg=PT190|accessdate=16 March 2014|date=14 December 2012|publisher=Chronicle Books|isbn=978-1-4521-2392-9|page=190}}&lt;/ref&gt; — каталонскі кухар, які з'яўляецца аўтарам першай друкаванай [[Кулінарная кніга|кнігі рэцэптаў]] на [[Каталанская мова|каталонскай мове]], ''Кнігі кухара'' ({{Lang-ca|Llibre del Coch}}). Ён служыў у якасці кухара каралю [[Неапалітанскае каралеўства|Неапаля]] [[Фердынынду І]].&lt;ref name=&quot;Page2004&quot;&gt;{{cite book|last=Page|first=Jutta-Annette |title=Beyond Venice: Glass in Venetian Style, 1500-1750|url=http://books.google.com/books?id=K4yIWBD05qEC&amp;pg=PA88|accessdate=16 March 2014|year=2004|publisher=Hudson Hills|isbn=978-0-87290-157-5|page=88}}&lt;/ref&gt;

== Llibre del Coch ==

Нола апублікаваў ''Llibre del Coch'' пад псеўданімам Местрэ Роберта ў [[Барселона|Барселоне]] ў [[1520]] годзе. Гэта была першая апублікаваная кулінарная кніга на каталонскай мове. Яе таксама пераклалі на [[Кастыльская мова|кастыльскую]] і [[Іспанская мова|іспанскую]] і першае такое выданне было апублікаванае ў [[Таледа]] ў [[1525]] годзе. Некаторыя часткі кнігі заснаваныя на ''Llibre de Sent Soví'', знакамітай сярэднявечнай кулінарнай кнізе. Яна змяшчае рэцэпты і кулінарныя традыцыі [[XIV стагоддзе|XIV стагоддзя]].&lt;ref name=&quot;Davidson1981&quot;&gt;{{cite book|last=Davidson|first=Alan |title=National &amp; Regional Styles of Cookery: Proceedings : Oxford Symposium 1981|url=http://books.google.com/books?id=zcNdB_sl2JkC&amp;pg=PA177|accessdate=16 March 2014|date=1 January 1981|publisher=Oxford Symposium|isbn=978-0-907325-07-9|page=177}}&lt;/ref&gt;

{{зноскі}}{{Вонкавыя спасылкі}}
[[Катэгорыя:Каталонія]]
[[Катэгорыя:Кухары]]</text>
      <sha1>7grxby661gtz44kr4afx4lygfswpopu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Укерэвэ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>199324</id>
    <revision>
      <id>5170919</id>
      <parentid>4652395</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T18:44:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5170919</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7347" sha1="nqpzuygb9808yuaagwzp09nzcskdhaa" xml:space="preserve">{{Востраў
 |Назва             = Укерэвэ
 |Нацыянальная назва = sw/Ukerewe 
 |Карта                = Ukerewemapbe.png
 |Краіна                    = Танзанія
  |Рэгіён           = 
  |Раён = 
  |UTC                      = 
 |Акваторыя                 = Возера Вікторыя
 |lat_dir = S|lat_deg = 2|lat_min = 3|lat_sec = 
  |lon_dir = E|lon_deg =  33|lon_min = 1|lon_sec = 
 |region              = 
 |CoordScale          =  
 |Плошча              = 530
 |Плошча заліваў      = 
 |Вышыня               =  
 |Насельніцтва            = 146536
 |Год                 =  2012
 |Выява          = Ukerewe Felder.jpg
 |Памер выявы   = 300 
 |Подпіс выявы  = Пейзаж
 |Катэгорыя на Вікісховішчы = Ukerewe
}}

'''Укерэ́вэ''' ({{lang-sw|Ukerewe}}) — [[востраў]] на поўдні [[Вікторыя (возера)|возера Вікторыя]]. Уваходзіць у склад [[Танзанія|Танзаніі]]. Прыкладная плошча - 530 км². Насельніцтва (2012 г.) - 146 536 чал.&lt;ref&gt;[http://www.evi.com/q/population_of_ukerewe_island_2012 evi.com]&lt;/ref&gt;

== Геаграфія ==
Востраў Укерэвэ — самы вялікі па памерах [[возера|азёрны]] [[востраў|востраў]] не толькі [[Танзанія|Танзаніі]], але і ўсёй [[Афрыка|Афрыкі]]. Месціцца ў паўднёвай частцы [[Вікторыя (возера)|возера Вікторыя]] за 45,8 км на паўночны ўсход ад [[Мванза|горада Мванза]], у 850 км на паўночны захад ад [[Дар-эс-Салам]]а, у 530 км на паўночны захад ад [[Дадома|Дадомы]], сталіцы Танзаніі. На ўсходзе аддзелены вузкім [[праліў|пралівам]] ад [[кантынент]]альнай часткі Танзаніі. 

Востраў узнік у выніку затаплення возерам Вікторыя нізкіх прыбярэжных частак [[суша|сушы]]. Берагі нізкія, часткова зарослыя [[трыснёг|трыснягом]]. Паверхня вострава амаль плоская. Толькі ў цэнтральнай частцы вылучаюцца невысокія пагоркі і [[скала|скальныя]] фарміраванні. Пераважаюць штучныя насаджэнні дрэў. Значная частка вострава апрацавана ў выніку вядзення [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадаркі]].

== Культура і сацыяльныя зносіны ==
Назва Укерэвэ паходзіць ад племені ''керэвэ'' ({{lang-sw|Wakerewe}}), якое насяляе востраў і прыбярэжныя раёны [[Вікторыя (возера)|возера Вікторыя]]. На тэрыторыі вострава можна ўбачыць каменныя постаці, што ў мінулым ладзіліся керэвэ для ўратавання правадыроў племені ад [[хвароба|хваробы]]. У [[1895]] г. на востраў упершыню прыбылі [[Германія|нямецкія]] [[каталіцызм|каталіцкія]] місіянеры для распаўсюджвання [[хрысціянства]]. Яны, а таксама ахрышчаныя імі вернікі (усяго 27 чалавек) былі забіты па загаду правадыра Луконгэ. 

Адміністрацыйны цэнтр і адзіны [[горад]] — Нансі́а (каля 6 тысяч жыхароў). Большасць астравіцян — сельскія жыхары. Займаюцца [[земляробства]]м і [[рыбалоўства]]м. Дабрабыт астравіцян у значнай ступені залежыць ад ураджаяў [[бавоўна|бавоўны]]. Мясцовыя ўлады імкнуцца развіваць [[турызм]]. 

Укерэвэ мае сталую паромную сувязь з [[Мванза]]й і суседнім [[Востраў Укара|востравам Укара]]. На усход ад Нансіа працуе [[аэрапорт]]. 

Сярод жыхароў Укерэвэ вялікі працэнт тых, хто церпіць на [[альбінізм]]. Гэта тлумачыцца тым, што керэвэ не маюць традыцыйных забабонаў у адносінах да альбіносаў, таму на востраў перасяляюцца альбіносы з розных кутоў Танзаніі, дзе яны падвяргаюцца забойствам і ганенням.

== Славутыя мясціны ==
* [[Палац]] правадыра Укерэвэ ў вёсцы Букінда на поўначы вострава. Быў пабудаваны ў [[1922]] - [[1928]] гг. [[Італія|італьянскім]] інжынерам. У палацы зберагаюцца традыцыйныя сігнальныя [[барабан]]ы.
* Магільні правадыроў Укерэвэ ў вёсцы Кітарэ.
* [[Пляж]] Іронда.
* Пляж і [[Хвоя|хваёвы]] [[лес]] Руб'я. 
* [[скала|Скальны]] масіў каля вёскі Халвега — найвышэйшы пункт вострава. Тут знаходзіцца [[пячора]], якую ў мінулым керэвэ выкарыстоўвалі як прыбежышча падчас ваенных канфліктаў, а таксама для захоўвання лішкаў правізіі.
* [[Касцёл]] Кагунгулі, пабудаваны ў пачатку [[20 стагоддзе|XX]] ст.
* Хамуэбэ, месца пасялення першых [[Германія|нямецкіх]] місіянераў, якія распаўсюдзілі ў [[1895]] г. [[хрысціянства]]. У [[1995]] г. прадстаўнікі [[Рымска-Каталіцкая Царква|Рымска-Каталіцкага Касцёла]] ўсталявалі на гатым месцы памятны крыж.

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
* [http://www.worldislandinfo.com/LAKEV1.htm Largest Lake Islands of the World]
* [http://mwanza-guide.com/Ukerewe.htm Ukerewe Island]
* [http://utaliiukerewe.wordpress.com Tourism in Ukerewe, Tanzania]
* [http://www.southern-africas-children.org.uk/ukerewe-albino.html Ukerewe African Albino Society]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140304083415/http://www.southern-africas-children.org.uk/ukerewe-albino.html |date=4 сакавіка 2014 }}
* [http://www.freerepublic.com/focus/f-news/2146214/posts Welcome to Albino Island]
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Астравы Танзаніі]]
[[Катэгорыя:Вікторыя (возера)|Укерэвэ]]</text>
      <sha1>nqpzuygb9808yuaagwzp09nzcskdhaa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уладзімір Іванавіч Хільмановіч</title>
    <ns>0</ns>
    <id>199517</id>
    <revision>
      <id>5170995</id>
      <parentid>5048000</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T21:03:40Z</timestamp>
      <contributor deleted="deleted" />
      <comment deleted="deleted" />
      <origin>5170995</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10939" sha1="qgsih9rkifow835ftplilgds8mbvvay" xml:space="preserve">{{навуковец}}
'''Уладзімір Хільмановіч''' (нар. {{ДН|6|4|1967}}; [[Каменка (аграгарадок, Шчучынскі раён)|Каменка]], [[Шчучынскі раён]], [[Гродзенская вобласць]]) — беларускі [[гісторык]], [[журналіст]], праваабаронца.

== Біяграфія ==
Нарадзіўся 6 красавіка 1967 гожда ў в. [[Каменка (аграгарадок, Шчучынскі раён)|Каменка]] [[Шчучынскі раён|Шчучынскага раёна]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. У 1984 годзе на выдатна скончыў [[Ракавічы (Шчучынскі раён)|Ракавіцкую]] сярэднюю школу. У 1984—1991 гадах вучыўся на гістарычным факультэце [[Гродзенскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Янкі Купалы|Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Янкі Купалы]]. Паводле адукацыі — гісторык, выкладчык сацыяльна-палітычных дысцыплін. З чэрвеня 1985 года да чэрвеня 1987 года служыў у савецкай арміі.

У 1991—1998 гадах працаваў настаўнікам у СШ № 20 [[Гродна]], навуковым супрацоўнікам [[Беларускі дзяржаўны музей гісторыі рэлігіі|Беларускага дзяржаўнага музея гісторыі рэлігіі]] і метадыстам Гісторыка-мемарыяльнага цэнтра аддзелу культуры Гродзенскага гарвыканкама. У 1998 г. скончыў [[Аспірантура|аспірантуру]] пры кафедры тэорыі і гісторыі беларускай культуры Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта (спецыялізацыя — канфесійная гісторыя). У 1997—1998 гг. працаваў на Гродзенскім абласным тэлебачанні.

Аўтар і распрацоўшчык, кіраўнік шэрагу адукацыйных праектаў, сурэдактар серыі брашур для настаўнікаў «Праз адукацыю — да грамадзянскай супольнасці» (выйшла 10 кніг, [[Шчэцін]], 2001—2006), адзін з аўтараў і рэдактараў кнігі «Białoruskie wędrówki», аўтар шматлікіх аналітычных публікацый. Актыўны дзеяч грамадска-палітычнага руху з 1987 года. Адзін з заснавальнікаў першай у Заходняй Беларусі моладзевай грамадскай арганізацыі «Заходне-Беларускае згуртаванне моладзі» (1989). Стаяў ля вытокаў стварэння Гродзенскай асацыяцыі маладых вучоных «Віт» (1995), [[Цэнтр Трэці сектар|Гродзенскага рэгіянальнага цэнтра інфармацыйнай падтрымкі грамадскіх ініцыятыў «Трэці сектар»]] (1996), адзін з ініцыятараў стварэння Беларускага краязнаўчага таварыства імя Тодара Нарбута і іншае.

У 2000—2003 гадах — намеснік старшыні Гродзенскай гарадской арганізацыі БАЖ. Член ГА [[Беларуская асацыяцыя журналістаў]], [[Міжнародная асацыяцыі журналістаў|Міжнароднай асацыяцыі журналістаў]] і [[Асацыяцыя спартыўнай прэсы Рэспублікі Беларусь|Асацыяцыі спартыўнай прэсы Рэспублікі Беларусь]]. Друкаваўся ў газетах «[[Літаратура і мастацтва]]», «[[Гродзенская праўда]]», «Футбол Беларуси», «[[Прессбол]]», «[[Пагоня (1992)|Пагоня]]» (цягам 9 гадоў), «[[Наша ніва (1991)|Наша Ніва]]», «Биржа информации» і іншых. Быў сувыдаўцом інфармацыйна-аналітычнага бюлетэня «Свой Лад» (2002—2004). З 2004 года стала друкуецца ў беластоцкай газеце «[[Ніва (газета)|Ніва]]» і на інтэрнэт-сайтах. Аўтар Беларускага календара-даведніка ([[Вільня]], 2007)&lt;ref&gt;{{спасылка| аўтар =[[Сяргей Астраўцоў]]| год =22 кастрычніка 2007| url =https://www.svaboda.org/a/763505.html| загаловак =Беларускі каляндар на кожны дзень| назва праекту =Грамадства| выдавец =[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]| дата =1 студзеня 2013}}&lt;/ref&gt;.

З чэрвеня 2008 года вядзе перадачы «Беларускае золата», «Імёны Гародні» і «Краязнаўчыя кропкі» на [[Беларускае Радыё Рацыя|радыё «Рацыя»]] ([[Беласток]])&lt;ref&gt;[https://kamunikat.org/Chilmanovicz_Uladzimir.html Хільмановіч Уладзімір] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230130085939/https://kamunikat.org/Chilmanovicz_Uladzimir.html |date=30 студзеня 2023 }} профіль на [[Kamunikat.org]]&lt;/ref&gt;.

Выдаў футбольны даведнік, дзе апісаныя ўсе галы і пенальці чэмпіянатаў свету (1930—2010) і Еўропы (1960—2012)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://budzma.org/news/uladzimir-xilmanovich-dlya-myane-futbolnaya-statystyka-yak-paeziya.html|title=Уладзімір Хільмановіч: “Для мяне футбольная статыстыка — як паэзія”|work=[[Будзьма беларусамі!]]}}&lt;/ref&gt;.

Уладзімір Хільмановіч — адзін з пераможцаў конкурсу БАЖ «Абяры жыццё»&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://spring96.org/be/news/74136|title=Уладзімір Хільмановіч — адзін з пераможцаў конкурсу БАЖ «Абяры жыццё»|work=[[Праваабарончы цэнтр «Вясна»]]}}&lt;/ref&gt;.

З чэрвеня 2015 г. член [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза беларускіх пісьменнікаў]]&lt;ref&gt;[https://khanasv.blogspot.com/2015/06/blog-post_25.html Зрілість Хільмановіча]&lt;/ref&gt;.

Суаўтар «Календара Слонімшчыны»(2018)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.gs.by/2018/09/13/u-slonime-prezentavali-kalyandar-slonimshchyny/|title=У Слоніме прэзентавалі «Каляндар Слонімшчыны»|work=[[Газета Слонімская]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230130233233/https://www.gs.by/2018/09/13/u-slonime-prezentavali-kalyandar-slonimshchyny/|archivedate=30 студзеня 2023|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

З 2002 года — сябра праваабарончага цэнтру «[[Праваабарончы цэнтр «Вясна»|Вясна]]».

19 жніўня 2024 года Хільмановічу завочна прысудзілі пяць гадоў калоніі ўзмоцненага рэжыму і вялізны штраф па экстрэмісцкіх артыкулах&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://novychas.online/hramadstva/hroniki-represij-21-zniunja-czatyroh-berascejcau|title=Хронікі рэпрэсій, 21 жніўня. Чатырох берасцейцаў пазбавілі волі за ўдзел у пратэстах у 2020 годзе|work=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]}}&lt;/ref&gt;.

== Бібліяграфія ==
* {{Кніга|загаловак =Палітычная сцэна Беларусі: гарадзенскія грамадскія рухі і супольнасці|спасылка =http://pdf.kamunikat.org/17392-1.pdf|адказны =Пшэмыслаў Фенрых|месца =[[Шчэцін]]|выдавецтва =[[Фонд імя Льва Сапегі]]|год =2002|старонак =68|серыя =Праз адукацыю – да грамадзянскай супольнасці|isbn =83-88044-26-5|archive-url =https://web.archive.org/web/20160305022659/http://pdf.kamunikat.org/17392-1.pdf|archive-date =5 сакавіка 2016}}
* {{Кніга|загаловак =Беларускі каляндар-даведнік на кожны дзень|спасылка =http://pdf.kamunikat.org/6183-1.pdf|месца =Вільня|выдавецтва =Гудас|год =2007|старонак =184|isbn =998-6952-02-2|тыраж =300|archive-url =https://web.archive.org/web/20140819134557/http://pdf.kamunikat.org/6183-1.pdf|archive-date =19 жніўня 2014}}
* Беларускае золата. — Беласток: СЕОРВ, 2014. — 248 с. — ISBN 978-83-930408-7-2

{{Зноскі}}

== Спасылкі ==
* [https://www.racyja.com/author/uladimir-hilmanovic/ Блог Уладзіміра Хільмановіча] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230130092942/https://www.racyja.com/author/uladimir-hilmanovic/ |date=30 студзеня 2023 }} на [[Беларускае Радыё Рацыя|Радыё «Рацыя»]]
* [https://baj.media/be/merkavanne-uladzimira-hilmanovicha/ Як пісаць ці не пісаць пра палітвязняў і сітуацыю ў Беларусі. Меркаванне Уладзіміра Хільмановіча]
* [https://racyja.com/by/kultura/uladzimir-chilmanovic-mne-bylo-vazna-kab-davednik-meu-ahulnabelaruski-charaktar/ Уладзімір Хільмановіч: Мне было важна, каб даведнік меў агульнабеларускі характар]

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Хільмановіч Уладзімір Іванавіч}}
[[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Журналісты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Праваабаронцы Беларусі]]
[[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя рэжымам Лукашэнкі]]
[[Катэгорыя:Праваабарончы цэнтр «Вясна»]]</text>
      <sha1>qgsih9rkifow835ftplilgds8mbvvay</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Узброеныя сілы Беларускай Народнай Рэспублікі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200241</id>
    <revision>
      <id>5170948</id>
      <parentid>5081859</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T20:43:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дададзена [[Катэгорыя:Узброеныя сілы Беларускай Народнай Рэспублікі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5170948</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23628" sha1="ciylz5hjwbkklhjvj1svv01oj1qa6bo" xml:space="preserve">{{перапісаць|ёсць элементы арыгінальнага даследавання}}
{{Ваеннае падраздзяленне
|назва               = Узброеныя сілы Беларускай Народнай Рэспублікі
|арыгінальная назва  = 
|выява               = [[File:Sluck Flag 1920.jpg|300px]]
|подпіс выявы        = 
|гады                = [[сакавік]] [[1918]] — [[сакавік]] [[1921]]
|краіна              = [[БНР]]
|краіны =
|падпарадкаванне =
|у складзе =
* [[Узброеныя сілы Літвы]]
* [[Узброеныя сілы Польшчы]] (лета 1919 — сакавік 1921)
|тып = [[сухапутныя войскі]] ([[пяхота]] і [[кавалерыя]])
|уключае ў сябе =
|роля =
|ролі =
|памер = каля 11 000 чал.&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(без уліку партызан і балахоўцаў)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;каля 54 000 чал.&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(агульная колькасць)&lt;/small&gt;
|камандная структура =
|размяшчэнне =
* [[БНР]]
* [[Літва]]
* [[Польшча]]
* [[Украіна]]&lt;ref&gt;{{Кніга|ref=Антонов-Овсеенко|год=1933|аўтар=Антонов-Овсеенко В. А.|загаловак=Записки о гражданской войне: в 4 т.|том=4|месца=М.-Л.|выдавецтва=Госвоениздат|старонак=343|тыраж=5000}}&lt;/ref&gt;
* [[Латвія]]&lt;ref name=&quot;inbelkult&quot;&gt;{{Кніга|загаловак = Балахоўцы: Сведчанні, дакументы, даследаванні|адказны = пераклад, прадмова, каментары А. Вашкевіча, А. Чарнякевіча, Ю. Юркевіча|выданне = 2|месца = Смаленск|выдавецтва = Інбелкульт|год = 2014|старонак = 470|isbn = 978-5-9904531-9-7|тыраж = 750|ref=Балахоўцы: Сведчанні, дакументы, даследаванні}}&lt;/ref&gt;
* [[Эстонія]]&lt;ref name=&quot;inbelkult&quot;/&gt;
|мянушка =
|мянушкі =
|заступнік =
|заступнікі =
|дэвіз =
|колеры =
|марш =
|талісман =
|узбраенне =
|войны =
* [[Грамадзянская вайна ў Расіі]]
* [[Польска-савецкая вайна]]
|бітвы =
* [[Варшаўская бітва (1920)]]
* [[Бітва за Кобрын (1920)]]
* [[Бітва на Нёмане]]
|знакі ўзнагароды =
|дзейны камандзір =
|вядомыя камандзіры =
}}

'''Узброеныя сілы Беларускай Народнай Рэспублікі''' — узброеныя фарміраванні, ствараныя ўрадам БНР або датычнымі яго структурамі.

== Гісторыя ==
[[Файл:Diplomatic mission of BNR.jpg|злева|thumb|Шыльда ваенна-дыпламатычнай місіі БНР у Латвіі і Эстоніі.]]
20 кастрычніка Рада БНР звярнулася да канцлера [[Германская імперыя|Германскай імперыі]], з яшчэ адной просьбай прызнання незалежнасці Беларусі і дазволу на стварэнне беларускага войска&lt;ref name=&quot;Oleg Latyszonek 1923&quot;&gt;Oleg Latyszonek: Bialoruskie formacje wojskowe 1917—1923. Bialystok: Bialoruskie Towarzystwo Historyczne, 1995,ISBN 83-903068-5-9&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;Алег Латышонак. «Жаўнеры БНР». 2009 г.&lt;/ref&gt;.[[Файл:Kanstancin Jezawitau.jpg|thumb|160px|Канстанцін Езавітаў]]
Беларускія афіцэры, выкарысталі назбіраную сялянамі зброю і пачалі стварэнне беларускіх войск без дазволу нямецкіх улад. Немцы адказалі арыштам стваральнікаў гэтых атрадаў, у тым ліку [[Канстанцін Барысавіч Езавітаў|Канстанціна Езавітава]], і пасадзілі іх у турму. Ад расстрэлу іх уратавала [[лістападаўская рэвалюцыя]] ў Германіі&lt;ref name=&quot;Oleg Latyszonek 1923&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;.
[[Файл:Kondratovich kiprian antonovitch.jpg|thumb|злева|160px|Кіпрыян Кандратовіч]]
9 лістапада беларускі ўрад выдаў яшчэ адну пастанову пра фарміраванне войска. 11 лістапада генералу [[Кіпрыян Антонавіч Кандратовіч|Кіпрыяну Кандратовічу]], афіцэру Канстанціну Езавітаву было даручана стварэнне штабу [[1-ы беларускі полк|1-га беларускага палка]]. Генерал Кандратовіч, як сябар Рады БНР, прапанаваў праект арганізацыі 20-тысячнага войска і паведаміў, што віленскія банкіры і грамадзяне ў падтрымку гэтай ідэі гатовы выдаткаваць значныя фінансавыя сродкі. Адзінай перашкодай, паводле Кандратовіча, была неабходнасць згоды немцаў і пастаўка праз іх зброі&lt;ref name=&quot;Oleg Latyszonek 1923&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;.

[[Антон Луцкевіч]] пратэставаў супраць прапановы генерала Кандратовіча, бо не верыў у «падтрымку мас» і быў перакананы ў адмове немцаў. Тым не менш, ён стварыў дэлегацыю з [[Раман Аляксандравіч Скірмунт|Раманам Скірмунтам]], [[К. Савіч]]ам і іншымі, і адправіў яе да германскіх улад. Аднак як у Салдацкім Савеце 10-й арміі, так і ў генерала Э. Фалькенгайна дэлегацыя атрымала адказ. Генерал Фалькенгайн адказаў проста: «Калі ў полі зору нямецкіх войск з’явяцца якіясьці ўзброеныя сілы, то мы звернем супраць іх свае кулямёты.»&lt;ref name=&quot;Oleg Latyszonek 1923&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;.

Падчас сустрэчы генерал Кандратовіча з польскім камандуючым генералам Уладзіславам Вейткам, было вырашана, што кожная народнасць будзе мець уласныя аддзелы самааховы на прынцыпах аўтаноміі, і толькі ў выпадку агульнай пагрозы будзе падпарадкоўвацца агульнаму кіраўніцтву. Аднак да ўтварэння агульнага фронту супраць бальшавікоў не дайшло&lt;ref name=&quot;Oleg Latyszonek 1923&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;.

Дзейнасць Рады БНР у гэтым кірунку занепакоіла нават бальшавікоў. На бок Рады перайшлі беларускія эсэры, якіх бальшавікі атруцілі сваімі прапановамі аб кампрамісе (тыя эсэры ўдзельнічалі ў перамовах Луцкевіча з Леніным)&lt;ref name=&quot;Oleg Latyszonek 1923&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;.

Аднак неспакой бальшавікоў не быў апраўданы. БНР не хапіла ні часу, ні арганізацыйных талентаў, каб у кароткі час стварыць баяздольныя войскі. Акрамя таго, ва ўрадзе БНР (Савеце Народных Міністраў) панавалі капітулянцкія настроі і ўвогуле неразуменне ва імя чаго ствараецца беларуская армія. Вярбоўка ішла павольна, а ў дабавак у гэтай арміі панавалі прабальшавісцкія погляды&lt;ref name=&quot;Oleg Latyszonek 1923&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;.

[[Файл:Сцяпан Некрашэвіч.jpg|thumb|160px|[[Сцяпан Некрашэвіч]]]]
Лідары БНР паспрабавалі ўсталяваць кантакты з [[палякі|палякамі]] для сумеснага стварэння баяздольных часцей, але спроба не мела поспеху — палякі не былі зацікаўлены ў стварэнні беларускай дзяржавы, пагатоў «вялікай Беларусі», якая прэтэндавала на [[Вільня|Вільню]] і [[Беласток]], аспрэчваныя Польшчай. Наступнай спробай быў зварот да адміністрацыі англійска-французскіх саюзнікаў на [[Поўдзень Расіі|Поўдні Расіі]]. [[13 студзеня]] [[1919]] года старшыня Беларускага нацыянальнага цэнтра [[Сцяпан Некрашэвіч]] і прадстаўнік Урада БНР [[Павел Вент]] звярнуліся да камандуючага саюзнымі войскамі генерала [[Анры Бертло]] з просьбай пра стварэнне беларускага падраздзялення, што было дазволена і Павел Вент пачаў яго фарміраванне (гл. [[1-я беларуская брыгада]]).

== Перыяд польскай акупацыі (1919—1920) ==
[[Файл:Alieś Harun.jpg|злева|120px|thumb|[[Алесь Гарун]]]]
Улетку 1919 года вялікая частка Беларусі была занята польскімі войскамі, з прычыны чаго было вырашана вярнуцца да арганізацыі беларускага войска. Беларускія палітычныя дзеячы пачалі перамовы з польскімі ўладамі на прадмет фарміравання войска. Па гэтай нагодзе ў [[Вільня|Вільні]] была створана [[Беларуская ваенная камісія]] (БВК), старшыня якой [[Павел Паўлавіч Аляксюк|Павел Аляксюк]] [[9 чэрвеня]] заявіў: «Мы павінны стварыць сваё войска, якое побач з польскімі і іншымі войскамі вызваліць Беларусь ад бальшавізму». Тым не менш, палякі не спяшаліся з арганізацыяю беларускіх часцей: толькі [[22 кастрычніка]] [[Юзаф Пілсудскі|Юзафам Пілсудскім]] быў выдадзены дэкрэт, які дазваляе сфарміраваць 2 беларускіх батальёны і зацвердзіў БВК у складзе Паўла Аляксюка, [[Алесь Гарун|А. Прушынскага]] (Алеся Гаруна), [[Гасан Канапацкі|Г. Канапацкага]], [[Францішак Кушаль|Ф. Кушаля]] і У. Мурашкі. Палкоўнік Канапацкі, акрамя таго, быў прызначаны галоўнакамандуючым войскам.

Штаб войска размяшчаўся ў [[Слонім]]е. Тутака ж былі арганізаваны афіцэрскія курсы. Абмундзіраванне і рыштунак для беларускіх часцей палякам далося атрымаць з [[Францыя|Францыі]], дзе захоўваліся запасы ваеннай маёмасці, пакінутага амерыканскім войскам. Ва ўсіх буйных беларускіх гарадах, падкантрольных палякам: [[Мінск]]у, [[Слуцк]]у, [[Бабруйск]]у, [[Гродна|Гародні]], [[Баранавічы|Баранавічах]], [[Пінск]]у, [[Ліда|Лідзе]], [[Брэст]], [[Беласток]]у — была абвешчана мабілізацыя, адкрываліся пункты для вербавання і запісу добраахвотнікаў. Але не прайшло і месяца, як польскае камандаванне пераканалася ў бескарыснасці ідэі стварэння беларускага войска: беларусы, а асабліва сяляне, усімі сіламі пярэчылі мабілізацыі, і ў войска атрымалася прыцягнуць толькі 485 чалавек.

== «Зялёнае войска» ==
У 1920 годзе чарговая спроба стварэння войска была прадпрынята Беларускай партыяй [[Эсэры|эсэраў]]. «Цяпер падышоў час, калі Беларуская рэспубліка не можа больш існаваць без беларускага войска, якое толькі адно можа зразумець правільныя справы перадавога беларускага народа і несці ўнутраную і вонкавую ахову Беларускай рэспублікі», — пісала эсэраўская газета «Змаганне». У адрозненне ад членаў рады і палякаў, эсэры распачалі крокі па стварэнні «зялёнага» войска на тэрыторыі савецкай Беларусі, менавіта якім мела быць стаць ядром беларускага войска. Арганізацыяю такіх «зялёных» атрадаў займаўся П. Злоцкі, праз якога беларускія эсэры кантактавалі з Расійскім палітычным камітэтам [[Барыс Савінкаў|Б. Савінкава]] ў [[Варшава|Варшаве]], пазней рэарганізаваным у «Народны саюз абароны Радзімы і Волі», які меў некалькі філіялаў у Беларусі. Але і на гэты раз стварыць нацыянальнае беларускае войска не атрымалася — у канцы 1920 гадоў Зялёнае войска налічвала не больш за 3 тысяч чалавек. Дэ-факта гэтыя сілы, як і сілы, фарміраваныя пры паляках годам раней, ужо не кантраляваліся ўладамі БНР, як і сама тэрыторыя Беларусі, аднак працэс іх фарміравання фармальна адбываўся пад іх кантролем

== Слуцкае паўстанне ==
{{Асноўны артыкул|Слуцкае паўстанне}}
[[Файл:Sciag 1 Sluckaha palka.jpg|злева|thumb|Сцяг 1-га Слуцкага палка ў Вільне. 1921]]
Чацвёртая рэінкарнацыя беларускага войска прыйшлася на кастрычнік 1920 года. З [[15 кастрычніка|15]] па [[16 кастрычніка]] ў [[Слуцк]]у, занятым польскімі войскамі, беларусы склікалі з’езд прадстаўнікоў валасцей і мястэчак. На ім была абрана Слуцкая рада, якая ўзначальваецца эсэрам В. Пракулевічам, і абвешчана [[Слуцкае паўстанне|Слуцкая рэспубліка]]. [[17 лістапада]] рада абвясціла ўсеагульную мабілізацыю з мэтай стварэння войска&lt;ref name=&quot;int&quot;&gt;[http://racyja.com/news/materyyaly/elections/8956.html Інтэрв’ю з доктарам гістарычных навук, прафесарам З. Шыбекай і кандыдатам гістарычных навук А. Ціхаміравым] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081210180013/http://racyja.com/news/materyyaly/elections/8956.html |date=10 снежня 2008 }}&lt;/ref&gt;. Узбраенне і фінансавыя сродкі забяспечваліся палякамі. Аднак атрымалася сфарміраваць толькі 1-ю Слуцкую стралковую брыгаду ў складзе двух палкоў — Слуцкіх мушкецёраў і Грозаўскага, якая налічвала каля 4 тысяч чалавек. Падчас наступу бальшавікоў з [[28 лістапада]] па [[31 снежня]] 1920 года брыгада са зменным поспехам аказвала ім супраціўленне, але ў выніку была вымушана адступіць на польскую тэрыторыю. Выключэннем стаў толькі Беластоцкі батальён пад камандаваннем Н. Дзямідава, пакінуты ў нейтральнай зоне для працягу барацьбы ад імя БНР. [[29 лістапада]] батальён з малымі стратамі (4 забітых і 10 параненых) прымусіў уцякаць 40-ы стралковы полк чырвонай арміі і ўзяў курс на Слуцк з мэтай злучэння са стралковай брыгадай, якая да таго часу ўжо спыніла барацьбу, накіроўваючыся ў Польшчу. Пазнаўшы пра гэта, Дзямідаў працягваў апераваць на Мозыршчыне аж да студзеня 1921 года, пакуль таксама не быў вымушаны бегчы на польскую тэрыторыю. Асобны Беластоцкі батальён Н. Дзямідава лічыцца апошняй беларускай ваеннай часцю, якая пакінула Беларусь пад націскам бальшавікоў&lt;ref&gt;[http://www.nn.by/index.php?c=ar&amp;i=23694 Алег Дзярновіч. «Ці змагаўся хтосьці за Беларусь?»]&lt;/ref&gt;. Нягледзячы на тое, што рада БНР не мела да Слуцкага паўстання ніякага стаўлення, сучасныя беларускія гісторыкі лічаць яго эпізодам гісторыі БНР&lt;ref&gt;[http://www.svaboda.org/content/Article/755904.html Інтэрв’ю з доктарам гістарычных навук, прафесарам А. Грыцкевічам]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;lat&quot;&gt;[http://www.racyja.com/news/materyyaly/zdarenni/8966.html Інтэрв’ю з доктарам гістарычных навук, прафесарам А. Латышонкам]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;.

== Форма і знакі адрознення ==
З прычыны недахопу абмундзіравання, а таксама яго шматстатнасць, у войск БНР не было ўласнай адрознай формы.

=== Слуцкая стралковая брыгада ===
Формай чыноў 1-й Слуцкай стралковай брыгады быў гарнітур з самаробнага сукна (куртка тыпу фрэнча і штаны-галіфэ), выраблены саматужным спосабам, і заячая шапка-вушанка. Афіцэры насілі старую форму ўзору [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], польскі строй мадэлі 1919 года (Антон Борык). Наплечнікі ў афіцэраў з зорачкамі без пасак. Колькаць зорак як у войску Аўстра-Вугоршчыны, Брытаніі і Польшчы (3 зорачкі ў капітана). На галаўных уборах магла ўжывацца нацыянальная эмблема «[[Пагоня]]».

=== Асобны атрад БНР у Балтыі ===
Ужываўся мадыфікаваны строй былой Расійскай імператарскай арміі з беларускімі знакамі адрознення мадэлі 1919 года. На шынэлях пятліцы з паскамі і зорачкамі. На кіцелях трохкутныя пятліцы з зорачкамі.

=== Супрацоўнікі місій ===
Ужываўся строй літоўска-беларускага войска з беларускімі знакамі адрознення мадэлі 1919 года (Езавітаў): у капітана на пятліцах чатыры зорачкі, цэшка бела-чырвона-белы трохвугольнік. Амерыканскі строй: на каўняры ў капітана вянкі, на наплечніках тры зоркі (Ермачэнка).

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* Гражданская война в России, 1917—1922. Национальные армии / А. И. Дерябин. — М. : АСТ, 2000. — 45, [1] с. ; 27 см. — ISBN 5-17-003979-4
* Алег Латышонак. «Жаўнеры БНР». 2009 г.
* Чупрынаў, А. Г. [http://mirknig.com/knigi/military_history/1181427461-krah-antisovetskogo-banditizma-v-belorussii-v-1918-1925-godah.html Крах антысавецкага бандытызму ў Беларусі ў 1918—1925 гадах] / А. Г. Чупрынаў. — Мінск : Беларусь, 1981. — 173 з.
* [http://pawet.net/library/history/bel_history/_bnr/00198/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F_%D0%B2%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%8F_%D1%84%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D1%8C%D0%BD%D1%96_%D0%BD%D0%B0_%D0%B1._%D1%80%D1%83%D0%BC%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%BC_%D1%84%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%86%D0%B5.html  С. К. Беларускія вайсковыя фармаваньні на б. румынскім фронце // Крывіч № 2. 1923. С. 41-44. ] // на [[pawet.net]]

{{Вайсковая гісторыя Беларусі ў 1914 - 1939 гг.}}
[[Катэгорыя:Беларуская Народная Рэспубліка]]
[[Катэгорыя:Узброеныя сілы ў Першай сусветнай вайне паводле краін]]
[[Катэгорыя:Ваенная гісторыя Беларусі]]
[[Катэгорыя:Узброеныя сілы Беларускай Народнай Рэспублікі]]</text>
      <sha1>ciylz5hjwbkklhjvj1svv01oj1qa6bo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уладзімір Мікітавіч Галка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201422</id>
    <revision>
      <id>5171081</id>
      <parentid>5028351</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T02:43:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5171081</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3477" sha1="pn25nnk2ujfg0g3ys88oo8crkms2e02" xml:space="preserve">{{Картка:Асоба}}
'''Уладзімір Мікітавіч Галка''' ({{ДН|13|10|1923}}, в. [[Чамярысы]], [[Брагінскі раён]] — {{ДС|18|6|2009}}) — [[Герой Сацыялістычнай Працы]] (1971)&lt;ref name=&quot;БС&quot;&gt;{{кніга
|аўтар          = 
|частка         = Галка Владимир Никитович
|загаловак      = Биографический справочник
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = 
|выданне        = 
|месца          = Мн.
|выдавецтва     = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки
|год            = 1982
|том            = 5
|старонкі       = 135
|старонак       = 737
|серыя          = 
|isbn           = 
|тыраж          = 
}}&lt;/ref&gt;.

Удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]].

З 1952 года буравы майстар Рэчыцкай нафтаразведачнай экспедыцыі глыбокага бурэння. Званне Героя Сацыялістычнай Працы прысвоена за поспехі ў разведцы радовішчаў карысных выкапняў&lt;ref name=&quot;БС&quot;/&gt;.

Ганаровы грамадзянін Мазырскага раёна (2008).

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
* [https://person.goub.by/?p=598 Галка Владимир Никитович // Знаменитые люди Гомельщины] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241214193027/https://person.goub.by/?p=598 |date=14 снежня 2024 }}
* [https://inform.mozyrlib.by/index.php/18-lichnost-v-istorii/198-galko-vladimir-nikitovich Галко Владимир Никитович // Краеведческий портал «Мозырь — город, в котором я живу!»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241214202016/https://inform.mozyrlib.by/index.php/18-lichnost-v-istorii/198-galko-vladimir-nikitovich |date=14 снежня 2024 }}
* [https://www.bragin.by/2021/07/pracaj-adzinyya-uladzimir-galka-atryma%D1%9E-zvanne-geroya-za-pospexi-%D1%9E-razvedcy-mescaradzhennya%D1%9E-karysnyx-vykapnya%D1%9E/ Працай адзіныя: імёны на Алеі Славы. Уладзімір Галка атрымаў званне Героя за поспехі ў разведцы месцараджэнняў карысных выкапняў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241214194246/https://www.bragin.by/2021/07/pracaj-adzinyya-uladzimir-galka-atryma%D1%9E-zvanne-geroya-za-pospexi-%D1%9E-razvedcy-mescaradzhennya%D1%9E-karysnyx-vykapnya%D1%9E/ |date=14 снежня 2024 }} // Сайт газеты «[[Маяк Палесся]]»
* [http://museum.by/en/node/71172 100 год са дня нараджэння Уладзіміра Галкі // Museums of Belarus] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241214225907/http://museum.by/en/node/71172 |date=14 снежня 2024 }}
{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Галка Уладзімір Мікітавіч}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Брагінскім раёне]]
[[Катэгорыя:Танкісты Вялікай Айчыннай вайны]]</text>
      <sha1>pn25nnk2ujfg0g3ys88oo8crkms2e02</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уго Льярыс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>203326</id>
    <revision>
      <id>5170876</id>
      <parentid>4769406</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T16:15:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5170876</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12089" sha1="ls6p7gdmlvl3xip3tdroks2p6w321pu" xml:space="preserve">{{Футбаліст
|імя                         = Уго Льярыс
|поўнае імя                  = 
|выява                       = 
|шырыня                      = 
|апісанне выявы              = 
|дата нараджэння             = 
|месца нараджэння            = 
|грамадзянства               = {{Сцягафікацыя|Францыя}}
|рост                        = 
|вага                        = 
|пазіцыя                     = [[Брамнік (футбол)|брамнік]]
|цяперашні клуб              = {{Сцяг|ЗША}} [[ФК Лос-Анджэлес|Лос-Анджэлес]]
| нумар                      = 
|маладзёжныя клубы           = {{футбольная кар’ера
 |2002—2005|{{Сцяг|Францыя||20px}} [[ФК Ніца|Ніца]]}}
|клубы                       = {{футбольная кар’ера
 |2005—2008|{{Сцяг|Францыя||20px}} [[ФК Ніца|Ніца]]|72 (-66)
 |2008—2012|{{Сцяг|Францыя||20px}} [[ФК Алімпік Ліён|Ліён]]|146 (-150)
 |2012—2023|{{Сцяг|Англія||20px}} [[ФК Тотэнхэм Хотспур|Тотэнхэм Хотспур]]|361 (-398)
 |2024—|{{Сцяг|ЗША||20px}} [[ФК Лос-Анджэлес|Лос-Анджэлес]]|1 (-1) }}
|нацыянальная зборная        = {{футбольная кар’ера
 |2004|{{Сцяг|Францыя||20px}} [[Зборная Францыі па футболе U-18|Францыя (да 18)]]|3 (-?)
 |2004—2005|{{Сцяг|Францыя||20px}} [[Зборная Францыі па футболе U-19|Францыя (да 19)]]|14 (-?)
 |2006|{{Сцяг|Францыя||20px}} [[Зборная Францыі па футболе U-20|Францыя (да 20)]]|4 (-4)
 |2006—2008|{{Сцяг|Францыя||20px}} [[Зборная Францыі па футболе U-21|Францыя (да 21)]]|5 (-3)
 |2008—2022|{{Сцяг|Францыя||20px}} [[Зборная Францыі па футболе|Францыя]]|145 (-120) }}
|медалі                      = 
 {{турнір|[[Чэмпіянат свету па футболе|Чэмпіянаты свету]]}}
  {{медаль|Золата|[[Чэмпіянат свету па футболе 2018|Расія 2018]]}}
  {{медаль|Срэбра|[[Чэмпіянат свету па футболе 2022|Катар 2022]]}}
 {{турнір|[[Чэмпіянат Еўропы па футболе|Чэмпіянаты Еўропы]]}}
  {{медаль|Срэбра|[[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2016|Францыя 2016]]}}
|абнаўленне даных пра клуб   = 26 лютага 2024
|абнаўленне даных пра зборную = 26 лютага 2024
}}
'''Уго Льярыс''' ({{lang-fr|Hugo Lloris}}; нар. {{ДН|26|12|1986}}, {{МН|Ніца|ў Ніцы|}}, [[Францыя]]) — французскі футбаліст, брамнік амерыканскага клуба «[[ФК Лос-Анджэлес|Лос-Анджэлес]]» і былы ігрок [[зборная Францыі па футболе|нацыянальнай зборнай Францыі]]. [[Чэмпіянат свету па футболе 2018|Чэмпіён свету 2018 года]]. Льярыс мае маланкавыя рэфлексы і слушнае прыняцце рашэнняў, а таксама выдатна гуляе на выхадзе ў адзін на адзін. Тройчы абіраўся найлепшым брамнікам года ў [[Ліга 1|французскім першынстве]].

== Клубная кар’ера ==

=== Пачатак кар’еры ===
Льярыс нарадзіўся 26 снежня 1986 года ў міжземнаморскім горадзе [[Ніца]] ў арыстакратычнай сям’і. яго маці працавала адвакатам, а яго бацька быў банкірам у [[Монтэ-Карла]]&lt;ref&gt;[http://www.philippebilger.com/blog/2010/04/hugo-lloris-un-dernier-rempart.html «Hugo Lloris: un dernier rempart»]. Philippe Bilger.&lt;/ref&gt;. У 2008 годзе, калі Уго гуляў у «[[ФК Ніца|Ніцы]]», яго маці памерла.

=== «Ніца» ===
Пасля поспеху ў камандзе клуба ва ўзросце да 18 гадоў, Льярыс быў пераведзены ў дубль клуба ў французскую аматарскую лігу ў [[Ліга 1 у сезоне 2004/2005 гадоў|сезоне 2004/05]]. Льярыс патрапіў у першы склад каманды напярэдадні [[Ліга 1 у сезоне 2005/2006|сезону 2005/06]], атрымаўшы кашулю з 1 нумарам. Льярыс дэбютаваў 25 кастрычніка 2005 года за клуб, ва ўзросце да 18 гадоў, адстаяўшы браму на нуль у матчы на [[Кубак Французскай лігі]], а яго каманда перамагла з лікама 2:0 «[[ФК Шатару|Шатару]]»&lt;ref&gt;[http://new.lfp.fr/coupeLigue/feuille_match/50478 «Nice v. Châteauroux Match Report»] {{Архівавана|url=https://archive.today/20120711075823/http://new.lfp.fr/coupeLigue/feuille_match/50478 |date=11 ліпеня 2012 }}. Ligue de Football Professionnel.&lt;/ref&gt;.

=== «Ліён» ===
Пасля аднаго з выбітных сезонаў Уго, паўсталі спекуляцыі на конт яго далейшай кар’еры. Маладым галкіперам цікавіліся французскі клуб «[[ФК Алімпік Ліён|Ліён]]», які жадаў знайсці змену свайму сыходзячаму брамніку [[Грэгары Купэ]], «[[ФК Мілан|Мілан]]», які жадаў замяніць ім бразільца [[Дыда|Дыду]], і «[[ФК Тотэнхэм Хотспур|Тотэнхэм Хотспур]]», які жадаў замяніць Льярысам [[Пол Уільям Робінсан|Пола Робінсана]]&lt;ref&gt;[http://www.soccernews.com/lyon-deny-coupet-rumours/2325/ «Lyon deny Coupet rumours»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120512222311/http://www.soccernews.com/lyon-deny-coupet-rumours/2325/ |date=12 мая 2012 }}. Soccer News.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.eyefootball.com/news/5681/Hugo-Lloris-to-AC-Milan/ «Hugo Lloris to AC Milan»]. Eye Football.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.skysports.com/story/0,19528,11095_3622045,00.html «Lloris open to Spurs talk»]. Sky Sports.&lt;/ref&gt;. У канчатковым ліку Уго перайшоў у склад «Ліёна», але асабістыя дамоўленасці з «Міланам» былі вельмі блізкія да пераходу француза ў італьянскі клуб. Віцэ-прэзідэнт «Мілана» [[Адрыяна Галіяні]] заявіў, што пагадненне было дасягнута, але дамову была анулявана з-за адмовы [[Крысціян Аб’яці|Крысціяна Аб’яці]] пераходзіць у «[[ФК Палерма|Палерма]]»&lt;ref&gt;[http://www.fantasysp.com/player/scr/Adriano_/884150 «AC Milan chief Galliani: We had deal for Lyon keeper Lloris»]. Fantasy SP.&lt;/ref&gt;.

Кошт трансферу першапачаткова не называўся, але пазней было выяўлена, што паслугі Уго былі ацэнены ў € 8,5 млн&lt;ref&gt;[http://www.skysports.com/story/0,19528,12967_3645154,00.html «Lloris fills Lyon void»]. Sky Sports.&lt;/ref&gt;.

=== «Тотэнхэм Хотспур» ===
Льярыс падпісаў кантракт з клубам «[[ФК Тотэнхэм Хотспур|Тотэнхэм Хотспур]]» 31 жніўня 2012 года. Дэбютаваў за шпораў у матчы [[Ліга Еўропы УЕФА|Лігі Еўропы]] супраць італьянскага «[[ФК Лацыа|Лацыа]]» 20 верасня 2012 года, матч скончыўся ўнічыю 0:0&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/sport/0/football/19582546 «Tottenham v Lazio»]. BBC Sport.&lt;/ref&gt;.

У сезоне 2023/24 страціў месца ў складзе, перадаў капітанства [[Сон Хын Мін]]у, працягваў трэніравацца з камандай, але не заяўляўся на матчы.

=== «Лос-Анджэлес» ===
У снежні 2023 года падпісаў кантракт з амерыканскім клубам «[[ФК Лос-Анджэлес|Лос-Анджэлес]]» да канца сезона 2024 з магчымасцю падаўжэння.

== Міжнародная кар’ера ==
Льярыс атрымаў свой першы заклік да нацыянальнай [[Зборная Францыі па футболе|зборнай Францыі]] 6 лютага 2008 года да матча супраць [[Зборная Іспаніі па футболе|зборнай Іспаніі]], тым не менш на сустрэчы ён не быў залічаны нават у склад запасных. Праз паўгода 19 лістапада таго ж года ён згуляў свой першы матч на зборную ў гульні супраць [[зборная Уругвая па футболе|зборнай Уругвая]], якая скончылася з лікам 0:0.

== Дасягненні ==
'''Францыя''':
* [[Чэмпіянат свету па футболе|Чэмпіён свету]]: [[Чэмпіянат свету па футболе 2018|2018]]
* Сярэбраны прызёр [[Чэмпіянат свету па футболе|чэмпіянату свету]]: [[Чэмпіянат свету па футболе 2022|2022]]
* Сярэбраны прызёр [[Чэмпіянат Еўропы па футболе|чэмпіянату Еўропы]]: [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2016|2016]]
* Пераможца [[Ліга нацый УЕФА|Лігі нацый УЕФА]]: 2021

== Крыніцы ==
{{reflist}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:Hugo Lloris}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{Навігацыйны блок2
|стыль_загалоўка = {{колеры зборнай/Францыя|1}}
|state           = collapsed
|загаловак       = Склады зборнай Францыі
|Склад зборнай Францыі па футболе на чэмпіянаце свету 2010
|Склад зборнай Францыі па футболе на чэмпіянаце Еўропы 2012
|Склад зборнай Францыі па футболе на чэмпіянаце свету 2014
|Склад зборнай Францыі па футболе на чэмпіянаце Еўропы 2016
|Склад зборнай Францыі па футболе на чэмпіянаце свету 2018
|Склад зборнай Францыі па футболе на чэмпіянаце Еўропы 2020
|Склад зборнай Францыі па футболе на чэмпіянаце свету 2022
}}

{{DEFAULTSORT:Льярыс Уго}}
[[Катэгорыя:Футбольныя варатары]]
[[Катэгорыя:Футбалісты Францыі]]
[[Катэгорыя:Ігракі зборнай Францыі па футболе]]
[[Катэгорыя:Ігракі ФК Ніца]]
[[Катэгорыя:Ігракі ФК Алімпік Ліён]]
[[Катэгорыя:Ігракі ФК Тотэнхэм Хотспур]]
[[Катэгорыя:Ігракі ФК Лос-Анджэлес]]
[[Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе]]</text>
      <sha1>ls6p7gdmlvl3xip3tdroks2p6w321pu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Культура Варна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>206427</id>
    <revision>
      <id>5171168</id>
      <parentid>5054723</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T10:19:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <comment>Згодна з абмеркаваннем</comment>
      <origin>5171168</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3096" sha1="7byoeydmgcoq80awjzscz93mroohblz" xml:space="preserve">{{значэнні|Варна (значэнні)}}
'''Культура Варна''' — археалагічная культура позняга [[энеаліт]]у на поўначы [[Балгарыя|Балгарыі]]. Умоўна датуецца перыядам 4400-4100 гг. да н.э. метадам каліброўкі, што адпавядае сучаснай культурай [[Культура Каранова|Каранова VI]] на поўдні.

Тыповымі для гэтай культуры з’яўляюцца паліхромная кераміка і багатыя магільнікі, самымі вядомымі з іх з’яўляюцца [[Варненскі некропаль]], ад якога паходзіць назва культуры, і комплекс [[Дуранкулак]], дзе знаходзяцца буйнейшыя дагістарычныя могілкі на паўднёвым усходзе Еўропы (1200 пахаванняў), разам з прылеглым неалітычным паселішчам таго ж часу, а таксама шэрагам дрэнна вывучаных паселішчаў эпохі [[халкаліт]]а.

Сярод пахавальных дарункаў — бранзалеты з ракавін [[Spondylus]], [[сердалік]]авыя пацеркі, залатыя пацеркі, а таксама рэзныя прылады з белага балканскага крэмня.

Да культуры Варна належыць заключны перыяд існавання (4500-4200 гг. да н.э.) аднаго з першых гарадскіх паселішчаў у Еўропе — раскопваемага з 2005 г. гарадзішча [[Правадзія-Салніцата]]. Гэтае паселішча было буйным цэнтрам вытворства [[павараная соль|кухоннай солі]]; у ім былі знойдзены рэшткі 2-павярховых дамоў, культавых пабудоў і магутных сцен, якія выкарыстоўваліся для абароны запасаў солі ад замахаў ворагаў.

Культура Варна нечакана знікла каля 4100 г. да н.э. Балгарскі археолаг [[Хенрыета Тодорова]] звязвае гэта з рэзкай зменай клімату.

== Літаратура ==
* ''Henrieta Todorova,'' The aneolitic period in Bulgaria in the fifth millenium B.C. Oxford: British Archaelogical Reports, 1978. BAR supplementary series 49.
* ''Henrieta Todorova,'' Kupferzeitlishe Siedlungen in nordostbilgarien. München: Bek 1982. Materialen zur allgemeinen und vergleichenden Archäologe 13

[[Катэгорыя:Балканскі неаліт]]
[[Катэгорыя:Археалагічныя культуры Еўропы]]
[[Катэгорыя:Археалогія ў Балгарыі]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Варны]]</text>
      <sha1>7byoeydmgcoq80awjzscz93mroohblz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уладзімір Раманавіч Яўсеенка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>207217</id>
    <revision>
      <id>5171088</id>
      <parentid>5128212</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T04:02:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5171088</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5195" sha1="3rr6a1xjm621dyqh25rgnirouh0umk7" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Яўсеенка}}
{{Ваенны дзеяч
 |поўнае імя       = Уладзімір Раманавіч Яўсеенка
 |арыгінал імя     = 
 |дата нараджэння  = 22.01.1922
 |месца нараджэння = вёска Рынкоўка, {{МН|Чэрыкаўскі раён|ў Чэрыкаўскім раёне}} [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]
 |дата смерці      = 31.10.1978
 |месца смерці     = {{МС|Томск}}
 |партрэт          = 
 |подпіс           = 
 |мянушка          = 
 |псеўданім        = 
 |прыналежнасць    = {{Сцягафікацыя|СССР}}
 |гады службы      = [[1941]]—[[1945]]
 |званне           = гвардыі [[старшы сяржант]]
 |род войскаў      = 
 |камандаваў       = 
 |частка           = 
 |бітвы            = [[Вялікая Айчынная вайна]]
 |узнагароды       = {{{!}} style=&quot;background:transparent&quot;
{{!}} {{Медаль Залатая Зорка}} 
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background:transparent&quot;
{{!}} {{Ордэн Леніна}}
{{!}}-
{{!}} медалі
{{!}}}
 |Commons        = 
 |Rodovid        =
 |сувязі         = 
 |у адстаўцы     = 
 |роспіс         = 
}}
'''Уладзімір Раманавіч Яўсе́енка''' ({{ДН|22|1|1922}}, вёска Рынкоўка, [[Чэрыкаўскі раён]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] — {{ДС|31|10|1978}}, {{МС|Томск}}) — удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. [[Герой Савецкага Саюза]] (1945).

== Біяграфія ==
Нарадзіўся ў сялянскай сям'і. У 1928 г. разам з бацькамі пераехаў у [[Кемераўская вобласць|Кемераўскую вобласць]]. Жыў у сяле Новабалахонка Кемераўскага раёна. Скончыў сярэднюю школу № 19.

У 1941 г. прызваны ў [[Чырвоная Армія|Чырвоную Армію]]. Вучыўся ў Іркуцкім авіятэхнічным вучылішчы, якое паспяхова скончыў у 1942 г. Падчас Вялікай Айчыннай вайны лютага 1943 г. на фронце. Удзельнік вызвалення [[Украіна|Украіны]], [[Малдова|Малдовы]], [[Венгрыя|Венгрыі]]. Механік-вадзіцель [[танк]]а, гвардыі [[старшы сяржант]] У. Яўсеенка вызначыўся ў жніўні 1944 г. пры вызваленні [[Румынія|Румыніі]] і фарсіраванні ракі Серэт. Экіпаж танка ў баях за гарады Бырлад, Фокшані, Бузэў знішчыў 5 самаходных установак, 5 [[Гармата|гармат]] і больш 400 гітлераўцаў, захапіў 8 [[мінамёт]]аў, 400 [[Вінтоўка|вінтовак]] і 10 ручных [[кулямёт]]аў. Першым прарваўся да моста цераз раку Серэт, знішчыў 3 артылерыйскія батарэі і трымаў мост да падыходу падмацавання.

24 сакавіка 1945 г. У. Р. Яўсеенка прысвоена званне Героя Савецкага Саюза. У 1944 годзе вучыўся ў Кіеўскім танкава-тэхнічным вучылішчы.

Пасля вайны да жыў і працаваў намеснікам начальніка трэста «Сібэлектрамантаж» у [[Томск]]у. У 1961 г. скончыў Томскі ўніверсітэт.

Памёр 31 кастрычніка 1978 г.

== Узнагароды ==
* [[Медаль «Залатая Зорка»]]
* [[Ордэн Леніна]]
* Медалі

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|18-1|Яўсеенка Уладзімір Раманавіч||318}}
* {{кніга|загаловак=Навечно в сердце народном: Справочник|адказны=Главный ред. И. П. Шамякин|выданне=3-е изд., испр. и доп|месца=Мн.|выдавецтва=БелСЭ|год=1984|старонак=607|тыраж=65&amp;nbsp;000}}{{ref-ru}}

== Спасылкі ==
* {{Warheroes|id=5085}}
* [http://www.tspu.edu.ru/vypuskniki/5591-evseenko-vladimir-romanovich-geroj-sovetskogo-soyuza.html Сайт Томскага дзяржаўнага педагагічнага ўніверсітэта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170621175913/http://www.tspu.edu.ru/vypuskniki/5591-evseenko-vladimir-romanovich-geroj-sovetskogo-soyuza.html |date=21 чэрвеня 2017 }}{{ref-ru}}
{{DEFAULTSORT:Яўсеенка}}
[[Катэгорыя:Танкісты Вялікай Айчыннай вайны]]</text>
      <sha1>3rr6a1xjm621dyqh25rgnirouh0umk7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Міхал Рудольфавіч Грушвіцкі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>213764</id>
    <revision>
      <id>5170994</id>
      <parentid>4834524</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T20:59:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>EugeneZelenko</username>
        <id>767</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+ Выява магілы</comment>
      <origin>5170994</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5829" sha1="3pr72js3hb3pon2gux21e744qnd097c" xml:space="preserve">{{музыкант}}
'''Міхал Рудольфавіч Грушвіцкі''' ({{ДН|12|12|1828|30|11}}, [[Мінск]], [[Мінскі павет]] — {{ДС|18|3|1904|5}}, [[Ракаў]]) — беларускі і польскі [[кампазітар]].

Нарадзіўся ў сям’і старшыні Мінскага межавога суда. У 1848 годзе скончыў [[Віленскі дваранскі інстытут|Шляхецкі інстытут]] у [[Вільня|Вільні]], атрымаў па­тэнт на чын [[Калежскі рэгістратар|ка­леж­ска­га рэ­гіс­тра­та­ра]], які дазва­ляў паступіць на грамадзянскую служ­бу. Вучыўся ў [[Санкт-Пецярбургскі ўніверсітэт|Санкт-Пецярбургскім універсітэце]], які праз хваробу быў вымушаны пакінуць. У лютым 1850 года паступіў на працу ў канцылярыю Віленскага грамадзянскага губернатара. Кар’ера М. Грушвіцкага завяршылася хутка: у 1852 го­дзе ён ужо пісар Мінскага сумленнаснага су­да. Але і там яго чынавецкая дзейнасць не задалася. Амаль сем ме­ся­цаў ён адсутнічаў на служ­бе, бы­ла за­ве­дзе­на кры­мі­на­ль­ная спра­ва, у хо­дзе якой высветлілася, што ў гэ­ты час ён знаходзіўся ў маёнтку бацькоў. 

У 1853 го­дзе Міхал Груш­віц­кі ажа­ніў­ся са Ста­ніс­ла­вай Ельс­кай (1828—1860). Яе бра­ты — [[Міхал Ксаверы Зыгмунт Ельскі|Мі­хал Кса­ве­ры]] (скры­пач, кам­па­зітар) і [[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Аляк­сандр]] (гіс­то­рык, фа­льк­ла­рыст, этног­раф і актыў­ны прапагандыст на­род­най цвя­ро­зас­ці). У шлю­бе з Ельс­кай нара­дзі­лі­ся сы­ны Ка­раль Бернард (1854—1916, па­ха­ва­ны по­бач з ба­ць­кам у Ра­каве) і Эдмунд Кле­менс (1856) і доч­кі Ма­рыя і Ванда.

У 1862 годзе аўдавелы Міхал ажа­ніў­ся другі раз з Ле­ака­дзіяй Ра­тын­скай (1838—1909). У шлю­бе з Ра­тын­скай на­ра­дзі­ла­ся двое дзе­так — [[Багдан Міхалавіч Грушвіцкі|Баг­дан-Габ­ры­эль (1870—пасля 1919)]] і Сі­да­лія (1876). 

[[Файл:Belarus-Rakaw-Catholic cemetery-Grave of Michał Hruszwicki-1.jpg|міні|Магіла]]

Амаль да са­май смер­ці Мі­хал Груш­віц­кі жыў у [[Выганічы (Валожынскі раён)|Выганічах]], цяпер у [[Валожынскі раён|Валожынскім раёне]], вёў раз­ам з жонкай сціп­лае вясковае жыц­цё. Пахаваны на [[Касцёл Святой Ганны (Ракаў)#Могілкі|каталіцкіх могілках]] у Ракаве.

== Творчасць ==

Напісаў [[кантата|кантаты]] паводле паэмы [[А. Міцкевіч]]а «[[Дзяды (паэма)|Дзяды]]» і твораў [[У. Сыракомля|У. Сыракомлі]]. Выступаў з аўтарскімі канцэртамі ў [[Мінск]]у. 

== Літаратура ==
* {{артыкул|аўтар= І. М. Шумская.|загаловак=Музычная падчына Міхала Грушвіцкага ў кантэксце беларуска-польскага рамантызму|спасылка= |мова= |аўтар выдання= |выданне=Весці БДПУ. Серыя 2, Гісторыя. Філасофія. Паліталогія. Сацыялогія. Эканоміка. Культуралогія|тып= |
месца= |выдавецтва= |год=2012. — № 4|том=|старонкі=100—103|isbn= |issn= |doi=|bibcode= |arxiv= |pmid=}}
* Гербоўнік беларускай шляхты / Нацыянальны цэнтр па архівах і справаводству Рэспублікі Беларусь, Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі, Беларускі навукова-даследчы інстытут дакументазнаўства і архіўнай справы. — Т. 4 : Г / [Дз. Ч. Матвейчык (кіраўнік) і інш.]. — Мінск : Беларусь, 2016. — 959 с.
== Спасылкі ==
* [http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&amp;id=18642&amp;mode=print ''Зміцер Юркевіч.'' Мі­хал Груш­віц­кі, кампазітар з-пад Ракава] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221019105735/http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&amp;id=18642&amp;mode=print |date=19 кастрычніка 2022 }}
* {{radzima|3196}}

{{Wikidata/Ancestors}}
{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Грушвіцкі Міхаіл Рудольфавіч}}
[[Катэгорыя:Кампазітары Беларусі]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Валожынскім раёне]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў Валожынскім раёне]]
[[Катэгорыя:Грушвіцкія|Міхал Рудольфавіч]]</text>
      <sha1>3pr72js3hb3pon2gux21e744qnd097c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рапапорт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>217481</id>
    <revision>
      <id>5170944</id>
      <parentid>5035503</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T20:39:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ілля Касакоў</username>
        <id>21245</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5170944</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2185" sha1="ee9kdi9t0ulzqa8vtwqcw4ya0p92ilo" xml:space="preserve">'''Рапапорт''' — прозвішча яўрэйскага паходжання.

== Вядомыя носьбіты ==
* [[Абрам Мікалаевіч Рапапорт]] (1899—1969) — беларускі і расійскі ўрач, педагог
* [[Арн Рапапорт]] (1895—1694) — паэт з Беларусі, муж [[Малка Лі|М. Лі]]
* [[Довід Рапапорт]] (1905—1983) — пісьменнік
* [[Егошуа Рапапорт]] (1895—1971) — журналіст з Беластока
* [[Іцхак Рапапорт]] — аўстралійскі рабін
* [[Лейзер Рапапорт]] (1864—1919) — пісьменнік
* Меер Рапапорт — мексіканскі краязнаўца
* [[Павел Аляксандравіч Рапапорт]] (1913—1988) — расійскі [[археолаг]], гісторык архітэктуры, [[доктар гістарычных навук]].
* [[Рафаіл Рапапорт]] (нар. у 1899) — паэт
* [[Рыгор Рапапорт (журналіст)|Рыгор Рапапорт]] (1909—1966) — беларускі і расійскі журналіст, літаратуразнаўца.
* [[Рыгор Якаўлевіч Рапапорт]] (1890—1938) — беларускі і расійскі дзяржаўны дзеяч.
* Сэрл Сягал-Рапапорт (XIX ст.) — жонка рабіна, аўтар малітваў
* [[Сямён Ісакавіч Рапапорт]] (1858—1920) — журналіст, публіцыст.
* [[С. Ан-скі|Саламон Рапапорт]] (С. Ан-скі, 1863—1920) — пісьменнік, этнограф, удзельнік рэвалюцыйнага руху. З Беларусі
* [[Хаім Рапапорт]] — пісьменнік
* [[Шабса Рапапорт]] (1898—1951) — настаўнік
* [[Шлойма Рапапорт]] (1913—1980) — паэт, з Беларусі
* [[Шабса Рапапорт]] (1862 ?-1928) — выдавец

{{спіс цёзак2|Яўрэйскія}}

{{неадназначнасць}}</text>
      <sha1>ee9kdi9t0ulzqa8vtwqcw4ya0p92ilo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аляксандр Ружанцоў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>225702</id>
    <revision>
      <id>5170972</id>
      <parentid>5090280</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T20:55:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дададзена [[Катэгорыя:Ваенныя Беларускай Народнай Рэспублікі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5170972</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38222" sha1="236zyjnrztgpillmgl1jvp5rk0rd5od" xml:space="preserve">{{няма крыніц}}
{{Асоба
| партрэт = Alaksandar Ružancoŭ. Аляксандар Ружанцоў 2.jpg
}}
'''Аляксандр Ружанцоў''' ('''Ружанцаў'''; {{ДН|12|8|1893}}, [[Вязьма]], [[Смаленская губерня]], [[Расійская імперыя]] — {{ДС|23|7|1966}}, [[Дэнвіл (Ілінойс)|Дэнвіл]], [[Ілінойс|штат Ілінойс]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]) — беларускі вайсковы дзеяч, [[пісьменнік]], бібліёграф.

== Біяграфія ==

=== Ранні перыяд ===
Са шляхецкай сям’і [[Смаленская шляхта|смаленскага паходжання]]. У 1911 годзе скончыў гарадскую гімназію Вязьмы. Паступіў на гістарычна-філалагічны факультэт [[Маскоўскі ўніверсітэт|Маскоўскага ўніверсітэта]], вучыўся на працягу 6 семестраў 1911—1914 гадах. У студэнцкія гады пачаў цікавіцца бібліяграфіяй, якая пазней стала яго прафесіяй і захапленнем.

=== Першая Сусветная вайна ===
Пасля пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] Ружанцоў прызваны ў войска. У 1914 годзе скончыў Аляксееўскую ваенную школу. На расійска-нямецкім фронце быў паранены. У 1918 годзе мабілізаваны ў [[РСЧА]], дзе яму даручалі полк. У 1919 годзе перайшоў на [[Літоўская Рэспубліка (1918—1940)|літоўскі бок]] і ўзначаліў [[Беларускі асобны батальён]]. Аляксандр Ружанцоў трапляе ў [[Вільнюс|Вільню]] пад канец 1918 года разам з бальшавіцкімі войскамі ў рангу намесніка камандзіра 7-га пяхотнага палка Літоўскай дывізіі. 4 лютага 1919 года, пасля ўрачыстага мітынгу на Лукішскім пляцы 7-ы пяхотны полк выступіў з горада і па маршруце Вільня — [[Ляндварова|Лендварова]] — [[Новыя Трокі]] — [[Высокі Двор]] — [[Стаклішкі]] — [[Езна]] мусіў дайсці да [[Коўна]], дзе спадзяваўся атрымаць падмацаванне з боку спартакаўцаў Ковенскага гарнізона і малазямельных сялян [[Сувалкія|Сувалкіі]]. Паводле планаў камандавання Чырвонай Арміі Коўна мусіла быць узятае 15 лютага 1919 года. Полк, складзены з беларускіх сялян, расійскіх казакоў і літоўскіх камуністаў, прасоўваўся на захад. Непадалёк ад мястэчка Езна завязаліся жорсткія баі з рэгулярнымі часткамі літоўскага войска, у выніку якіх бальшавікі панеслі вялікія страты.
[[Файл:Alaksandar Ružancoŭ.png|міні|злева|Аляксандр Ружанцоў]]
Пасля [[Бітва пад Езнай|бітвы]] пад [[Езна]] (мястэчка за 50 км на поўдзень ад Коўна), якая адбылася 9-13 лютага, Аляксандр Ружанцоў перайшоў на бок Літоўскай Рэспублікі.

Аляксандр Ружанцоў ад вясны 1919 года выконваў абавязкі афіцэра і разам з беларускай асобнай ротай удзельнічаў у баях супраць палякаў. Загадам па арміі ад 11 сакавіка 1919 года было дазволена ад 27 лютага пачаць фармаваць пры «беларускім стале рэгістрацыі» ў Коўне роты ахвотнікаў.

=== Браслаў пад уладай Літвы (1920) ===
[[Файл:Flag of Biełaruski Asoby Bataljon u skladzie vojska Letuvy.svg|міні|справа|Сцяг [[Беларускі асобны батальён у складзе арміі Літвы|Беларускага асобнага батальёна ў складзе Арміі Літвы]]]]
[[Файл:Lithuania territory 1939-1940.svg|міні|злева|Беларускія землі (карычневы, аранжавы, светла-аранжавы, цёмна-сіні колер) перададзеныя Літве Расіяй ([[РСФСР]]) паводле дагавора ад 12 ліпеня 1920 года.]]
У 1919—1921 гадах Аляксандр Ружанцоў служыў у рэгулярнай літоўскай арміі і быў камандзірам [[Беларускі асобны батальён|Беларускага асобнага батальёна]]. У 1919 годзе ўзнагароджаны [[Ордэн Віціс|ордэнам Віціса]]. У гэты час пачынаецца яго выдавецкая дзейнасць. Быў рэдактарам выданняў беларускага батальёна. Спачатку «Браславской стенной газеты», якая была рэгулярнай насценгазетай мястэчка [[Браслаў]], дзе ў пачатку 1919—1920 года несла службу беларускае фарміраванне.

Факт, што літоўскія войскі на працягу значнага часу кантралявала Браслаў, амаль не згадваецца ў беларускай гісторыяграфіі. У «Літоўскай энцыклапедыі» ёсць некалькі радкоў, прысвечаных літоўскаму перыяду Браслава:

''«Пасля таго як 19.03.1920 г. прайшла конніца Гая, якая пераследавала польскія часці, Браслаў занялі беларускія часці. Была заснавана беларуская вайсковая камендатура, высілкамі афіцэраў абуджана ў народзе беларуская нацыянальная свядомасць, арганізавана некалькі беларускіх спектакляў і вечарын. Дзейнасць скончылася пасля 07.10.»''

=== «Варта Бацькаўшчыны» ===
Першым беларускім перыядычным выданнем у літоўскай арміі быў двухтыднёвік «[[Варта Бацькаўшчыны]]», першыя 15 нумароў выйшлі ў студзені—чэрвені 1920 года. У 1920 годзе пры ўдзеле Ружанцова выдадзена яшчэ 7 брашур, у асноўным вайсковых дапаможнікаў. Выданні Беларускага асобнага батальёна заўважыла і афіцыйная літоўская вайсковая прэса.

=== Увязненне ===
У лістападзе 1920 года Ружанцоў арыштаваны паводле пастановы армейскага суда. З загаду па Беларускім асобным батальёне ад 20.11.1920 года: ''«З’яўляючыся камандзірам беларускай роты, выдаваў асабіста газету „Варта Бацькаўшчыеы“ і „Стенная Белорусская газета“, вёў агітацыю супраць Камандуючага Літоўскім войскам, і наогул супраць Літоўскай Рэспублікі. Не прымаў мераў супраць жаўнераў у даверанай яму часці, ведаючы, што жаўнеры перапраўляюць за мяжу літаратуру і прадукты. Дазваляў прыязджаць у Браслаў бальшавіцкім камісарам і прывозіць бальшавіцкую літаратуру»''.

=== Дзейнасць пасля вызвалення ===
Пасля 7-тыднёвага зняволення Ружанцоў працягваў працаваць над выданнямі Беларускага батальёна. На старонках перыядычных выдынняў Ружанцоў падпісваецца псеўданімам Алесь Смаленец. У літоўскіх архівах захаваліся сведчанні, што Аляксандр Ружанцоў рупіўся лёсам аднапалчан. У большасці выпадкаў гэта рэкамендацыі і лісты да калег з просьбаю дапамагчы з працаўладакаваннем дэмабілізаваных жаўнераў-беларусаў і літоўцаў.

=== Стасункі з урадам БНР ===
Стаўленне Ружанцова да дзейнасці [[Урад БНР|ўрада]] [[БНР]] у выгнанні не было адназначна станоўчым (напісаў байку «Дыплёматы»). У 1923 годзе Аляксандр Ружанцоў у рэцэнзіі на кніжку перакладаў твораў Ганса Хрысціяна Андэрсэна таксама выразіў адмоўнае стаўленне да ўрада БНР.

=== Другая Сусветная вайна ===
Пасля кастрычніка 1939 года Аляксандр Ружанцоў разам з сям’ёю пераехаў у Вільню. Пасля таго як у 1940 года Літва была акупаваная Савецкім Саюзам, літоўскае войска было перафармавана ў 29-ы тэрытарыяльны корпус. Адбыліся і адпаведныя арганізацыйныя змены ў штабе войска, у выніку якіх Аляксандр Ружанцоў быў звольнены ў запас. У гэты час арганізоўвацца [[Цэнтральная бібліятэка Акадэміі навук Літоўскай ССР]], куды Ружанцова прынялі на працу і прызначылі загадчыкам бібліяграфічнага аддзела. У часы Другой сусветнай вайны, падчас нямецкай акупацыі, Ружанцоў быў звольнены са сваёй пасады. Аляксандр Ружанцоў зарабляў на жыццё пажарным інспектарам. У вольны час збіраў і сістэматызаваў бібліяграфічны матэрыял для часопіса «[[Bibliografijos Žinios]]», друкаваў на старонках літоўскіх выданняў зацемкі з жыцця віленскіх беларусаў, а таксама займаўся сваімі прыватнымі праектамі. Напрыклад, на правах рукапісу выдаваў бібліятэчку «Успамінаў беларускіх афіцэраў Літоўскага войска». У аддзеле рукапісаў [[Літоўская нацыянальная бібліятэка|Літоўскай нацыянальнай бібліятэкі]] захоўваецца першы сшытак гэтай серыі, датаваны 1944 года: «Успаміны з жыцця 1 Беларускага поўка ў Горадні (Gardinas) палкоўніка Літоўскага войска Лаўрэнцьева». Гэтыя мемуары былі апублікаваны ў 1923 года ў часопісе «Musų Žinynas». 30 мая 1943 года маёр Ружанцоў прачытаў рэферат «Беларускія вайсковыя аддзелы ў XVIII—XIX ст.». Згодна з заметкай, апублікаванай у «Беларускім Голасе» ад 30 верасня 1943 года, Аляксандр Ружанцоў на паседжаннях Беларускага навуковага таварыства прачытаў наступныя паведамленні: «Беларускія вайсковыя аддзелы Літоўскага войска», «Вайсковыя часопісы ў беларускіх вайсковых аддзелах», «Беларуская справа ва ўспамінах беларусаў і чужынцаў». «Беларускі Голас» не паведаміў, ці адбыліся запланаваныя чытанні. Як вынікае з ліставання Аляксандра Ружанцова, чытанні дакладаў праходзілі да сярэдзіны лютага 1944 года: ''«[[Беларускае навуковае таварыства (1942)|Беларускае Навуковае Таварыства]] працуе добра, кожную нядзелю чытаюцца даклады, цікава чытаў праф. [[Адам Станкевіч|Ад. Станкевіч]] пра [[літуанізм]]ы ў беларускай мове».'' У невялічкай рэцэнзіі на мемуары былога камандзіра Беларускага асобнага батальёна палкоўніка А. Успенскага, што друкавала летам 1943 года літоўская газета «[[Ateitis]]», Ружанцоў пералічыў усіх арыштаваных колішніх саслужыўцаў. Ва успамінах Стасіса Раштыкіса падаецца кар’ера Ружанцова ў час Другой сусветнай вайны: ''«У часы нямецкай акупацыі ён служыў у нямецкай пажарнай ахвове (Major der Fruerschutzpolicei, Ostland, Litauen). У 1945 г. ён быў пераведзены ў [[Берлін]], у штаб [[Беларуская краёвая абарона|Беларускай краёвай абароны]], і 10 студзеня быў павышаны да звання [[падпалкоўнік]] (Oberstleutnant). Пра гэта ён мне сам пісаў».''

=== Пасляваенны перыяд у Германіі ===
Пасля заканчэння вайны сям’я Ружанцовых жыла ў [[Лагеры для перамешчаных асоб пасля Другой сусветнай вайны|лагеры для перамешчаных асоб]] (displaced persons, DP) у баварскім мястэчку [[Мемінген]] у амерыканскай зоне акупацыі. У гэтым лагеры Аляксандр Ружанцоў заняў пасаду начальніка супрацьпажарнай бяспекі, якая давала сродкі на працяг бібліяграфічнай працы. Ён здолеў пачаць ажыцяўляць праект, рэалізацыя якога ў часы існавання Літоўскай Рэспублікі з-за браку фінансавання не магла адбыцца. Ён арганізаваў «Літоўскую бібліяграфічную службу», арганізацыю, у задачы якой уваходзілі збор, апрацоўка і распаўсюджванне інфармацыі пра літоўскую выдавецкую дзейнасць у замежжы. Ён пачаў выдаваць бібліяграфічны часопіс «[[Knygų Lentyna]]» («Кніжная Паліца»).

=== Амерыканскі перыяд ===
У Злучаныя Штаты Амерыкі Ружанцоў пераехаў у 1949 годзе. Апошнія гады свайго жыцця правёў у мястэчку Дэнвіл (штат Ілінойс). Ён працаваў падсобным рабочым у супермаркеце. Працягваў выдаваць часопіс «Knygų Lentyna» і рупіцца справамі Літоўскай бібліяграфічнай службы, якую ўзначальваў. Удзельнічаў у падрыхтоўцы да выдання бостанскай Літоўскай Энцыклапедыі, якая рыхтавалася сіламі літоўскай эміграцыі. У працы рэдакцыі ён удзельнічаў як кансультант. Аляксандр Ружанцоў працягваў быць «культурным пасярэднікам» паміж беларускім і літоўскім народамі. У палітычнай дзейнасці (як літоўскай, так і беларускай) не прымаў удзелу.

Апрача «Knygų Lentyna» («кніжная паліца»), Ружанцоў склаў аналітычныя пазакальнікі да шэрагу літоўскіх эміграцыйных перыядычных выданняў, апрацаваў шэраг зборнікаў тэматычнай бібліяграфіі («Maironiana», «Lituanica Canadiana», 1949—1959; «Lituanica Australiana», 1950—1959). Як бібліёграф ён супрацоўнічаў з беларускімі выдавецтвамі. Ім быў падрыхтаваны аналітычны паказнік беларускіх выданняў мюнхенскага Інстытута вывучэння СССР. Ён апублікаваў паказнікі да часопіса «Веда», рэдагаванага Янкам Станкевічам, а таксама да выданняў Беларускага інстытута навукі і мастацтва («Запісы», «Конадні»).

У 1958 г. пасля 10 гадоў працы падсобным рабочым у адным з супермаркетаў Аляксандр Ружанцоў у чарговы раз выйшаў на пенсію і працягнуў займацца бібліяграфіяй.
Бібліяграфія літоўскай эміграцыі зрабілася для Аляксандра Ружанцова ці не асноўным клопатам. Але Ружанцоў не перастаў цікавіцца беларускімі справамі і ўдзельнічаць у іх. Гэта датычыцца рэдагавання беларускіх артыкулаў першых тамоў выдання «Lietuvių enciklopedija». Ружанцоў на свае сродкі рыхтаваў і рассылаў інфармацыйны бюлетэнь «Iš gudų (baltarusių) kultūrinio gyvenymo. Trumpos žinutės laisvojo pasaulio lietuvių spaudai» («З культурнага жыцця беларусаў. Кароткія паведамленні для літоўскага друку ў Вольным Свеце»).

Пасля вайны Ружанцоў пачаў перакладаць на [[Літоўская мова|літоўскую мову]] творы беларускіх пісьменнікаў. Ім была перакладзена адна з легендаў Вацлава Ластоўскага «Бяздоннае багацце» і «Францішак Скарына» Юркі Віцьбіча. У неперыядычным выданні «Iš gudų kultūrinio gyvenimo» (1963, № 3), аўтарам (а таксама і выдаўцом) якога быў Ружанцоў, апублікаваны пераклад верша Янкі Купалы «А хто там ідзе…». Вядомы нумар бюлетэня, прысвечаны сорак пятым угодкам абвяшчэння БНР.

Памёр Аляксандр Ружанцоў 23 ліпеня 1966 года ў бальніцы [[Дэнвіл (Ілінойс)|Дэнвіла]] ([[Ілінойс]]). Пахаваны ў Дэнвіле&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://bellit.info/nekropal/ramanau-stankjevich.html|title=Раманаў — Станкевіч – Белліт|date=2023-07-14|access-date=2024-06-14}}&lt;/ref&gt;.

== Дзейнасць ==

=== Публіцыстычная дзейнасць ===

З 1920 г. Аляксандр Ружанцоў пачаў актыўна публікавацца на старонках ковенскага перыядычнага друку, як у расійскім («[[Вольная Литва]]»), так і ў літоўскім, у афіцыйным выданні літоўскай арміі тыднёвіку «[[Karys]]» («Вайсковы»). На старонках гэтага выдання на працягу 1921—1923 г. ён актыўна выступаў з артыкуламі па беларускай праблематыцы, рэцэнзіямі на выданні Міністэрства беларускіх спраў. Публіцыстычная дзейнасць на старонках тыднёвіка «Karys» значна дапаўняе карціну паўсядзённага жыцця беларусаў у Коўне.

У 1920-я г. Ружанцоў спрабаваў супрацоўнічаць з віленскімі выдаўцамі, у першую чаргу з Максімам Гарэцкім. На старонках «Беларускіх ведамасцяў» (1921—1922) упершыню можна было пазнаёміцца з паэтычнай творчасцю Ружанцова. Шэраг перакладных матэрыялаў з літоўскага друку (найперш з тыднёвіка «Karys») быў зроблены Аляксандрам Ружанцовым. Пасля таго як Максім Гарэцкі ў 1923 г. выехаў у БССР, кантакты Ружанцова з Вільняй, хутчэй за ўсё, абарваліся. Аляксандр Ружанцоў падтрымліваў кантакты з латгальскімі беларусамі. У сваёй рэцэнзіі на зборнік вершаў гуртка маладых беларускіх паэтаў у Латвіі «Першы крок» ён згадвае пра сустрэчу з Канстанцінам Езавітавым. Езавітаў актыўна супрацоўнічаў з шэрагам літоўскіх выданняў і публікаваўся толькі на старонках тых перыёдыкаў, аўтарам ці супрацоўнікам якіх быў Ружанцоў. 3 артыкуламі на гістарычную тэматыку А. Ружанцоў выступаў у выдаванай Язэпам Варонкам на рускай мове газеце «[[Вольная Литва]]» (1921—1922). Як ваенны гісторык Ружанцоў актыўна ўдзельнічаў у выданні спецыялізаванага перыёдыка «Musų Žininas» (1921—1939). Ён апублікаваў цэлы шэраг прац па ваеннай гісторыі Літвы і Беларусі, а таксама рэгулярна рэцэнзаваў новыя кнігі, што выходзілі як у Коўне, так і ў Мінску.
У Літве Аляксандр Ружанцоў асацыюецца з бібліятэчнай і бібліяграфічнай дзейнасцю.

Першай яго працай на кнігазнаўчую тэматыку была бібліяграфія беларускіх кніг, выдадзеных у Літве ў 1919—1922 г. Апублікавалі яе ў часопісе «Knygos» у 1924 г. (пасля таго, як Аляксандр Ружанцоў замацаваў за сабою званне «бацькі літоўскай бібліяграфіі», падрыхтаваўшы і выдаўшы першы спецыялізаваны бібліяграфічны даведнік на літоўскай мове «Lietuvos Karo bibliografija» («Літоўская вайсковая бібліяграфія»), які атрымаў станоўчыя водгукі ў друку).

=== Бібліятэчная дзейнасць ===
У гісторыю бібліятэкарскай справы А. Ружанцоў увайшоў як арганізатар і кіраўнік першай спецыялізаванай бібліятэкі ў Літве. У 1921 г. ён узначаліў Цэнтральную вайсковую бібліятэку ў Коўне. Быў наладжаны абмен кнігамі і часопісамі з вайсковымі бібліятэкамі Еўропы. Яго высілкамі фонд бібліятэкі вырас да 40 000 тамоў спецыяльнай вайсковай літаратуры. Яго асноўная праца была падрыхтоўка даведачнага апарату. Цэнтральная вайсковая бібліятэка лічылася найлепшай у Коўне, мела адзін з найбагацейшых кнігазбораў і па колькасці чытачоў саступала толькі бібліятэцы Ковенскага ўніверсітэта. У 1928 г. фондамі гэтай установы карысталася 314 чытачоў, а ў загадчыка бібліятэкі быў адзін падначалены. На пасадзе загадчыка Ружанцоў працаваў да 1940 г., спалучаючы сваю працу з пасадай брандмайстра. Ад 1923 г. можна пабачыць яго сярод супрацоўнікаў часопіса «Gaisrininkas» («Пажарнік»), які рэдагаваў вядомы беларускі дзеяч Дамінік Сямашка. Ён выкладаў курс прыкладной бібліяграфіі на бібліяграфічных курсах пры Ковенскім універсітэце. У Літоўскім нацыянальным вайсковым музеі (Karo Muziejus) ён дапамог арганізаваць аддзел беларускіх вайсковых частак і працаваў у гэтым аддзеле. У Коўне Аляксандр Ружанцоў актыўна далучыўся да адраджэння кніжных знакаў (экслібрысаў). Ружанцоў быў азартны калекцыянер, уладальнік вялікага збору экслібрысаў вайсковых бібліятэк Еўропы, ён не толькі стаў ініцыятарам стварэння экслібрысаў для бібліятэкі Галоўнага штаба Літоўскай арміі, якія пазней увайшлі ў залаты фонд кніжнага знака Літвы, але і апублікаваў у перыядычным друку шэраг нарысаў па гісторыі кніжнага знака ў Літве.

Таксама ўдзельнічаў у працы грамадкай арганізацыі — таварыства «XXVII аматараў кнігі», якая сваёй мэтай ставіла «культываваць мастацкую кнігу і выхоўваць любоў да яе ў Літве». Назва гэтай арганізацыі звязана з колькасцю яе сяброў-заснавальнікаў — 27. Ружанцоў не ўваходзіў у склад 27 бібліяфілаў, ён актыўна публікаваўся на старонках неперыядычнага альманаха гэтага таварыства.

Ад 1928 г. пачаў рэдагаваць выдаваны Вацлавасам Біржышкам часопіс «Bibliografijos žinios» («Бібліяграфічныя весткі») і гэтую працу працягваў да 1943 г. За 15 гадоў ён склаў і апрацаваў бібліяграфію 13 300 назваў кніг і іншых выданняў. Ён лічыўся адным з вядучых экспертаў у галіне бібліяграфічных апісанняў і класіфікацыі ў Літве. Ружанцоў быў укладальнікам бібліяграфічных паказальнікаў зместу для многіх перыядычных выданняў, якія выходзілі ў Коўне.

=== Супрацоўніцтва з літоўскімі газетамі ===
Адначасова А. Ружанцоў як аўтар супрацоўнічаў з перыядычнымі выданнямі «Karo Archivas», «Kardas», «Policija», «Savivaldybė», «Skautų Aidas», «Trimitas», «Lietuva», «Lietuvos Žinios».

=== Працы па гісторыі Коўна ===
У творчай спадчыне Аляксандра Ружанцова міжваеннага перыяду заўважнае месца займаюць працы па гісторыі Коўна XIX ст. Вывучэнне гэтай тэмы пачалося ў 1927 г., пасля таго як ковенскі бурмістр Ё. Вілейшыс дазволіў даследчыкам карыстацца фондамі гарадскога архіва і змяшчаць у друку гістарычныя матэрыялы. Ружанцоў апублікаваў больш за 30 артыкулаў у перыядычным друку і 2 кнігі («Коўна у паўстаннях 1831 і 1863—1864 гадоў» і «Пажары ў Коўна 1812 г.»), прысвечаныя гісторыі Коўна. Падрабязней бібліяграфію Ружанцова на тэму гісторыі Коўна XIX ст. раскрывае Рута Павілёнітэ ў працы «Коўна XIX ст. у працах Аляксандра Ружанцова». Даследуючы архівы Ковенскай мэрыі, Ружанцоў не выкарыстоўваў адмысловых метадаў. Частка яго артыкулаў — гэта публікацыя гістарычных крыніц на мове арыгіналу. Ружанцоў не ставіў сабе за мэту выканаць грунтоўную манаграфію пра жыццё Коўна XIX ст. Аб’ектамі яго архіўных пошукаў былі наступныя тэмы: «Коўнаўчасы вайны 1812 г.», «Антырасійскія паўстанні 1831 і 1863—1864 г.», «Гісторыя пажарнай справы» і жыццё ковенскай яўрэйскай грамады.

== Прозвішча Ружанцова ==
Характэрныя для пасляваенных літоўскіх біяграфій сцвярджэнні, што Ружанцоў «змяніў сваё прозвішча, каб яно набыло больш „беларускае“ гучанне — Ружанец», не адпавядаюць рэальнасці. Ва ўсіх літоўскіх афіцыйных дакументах 1920-1930-х гадах ён фігуруе як Ružancovas, што адпавядала тагачаснай практыцы літоўскіх уладаў дадаваць да нелітоўскіх імёнаў і прозвішчаў канчаткі -ас / -іс / -ус, каб носьбітам літоўскай мовы было лягчэй змяняць іх па склонах. Гэта не сведчыць пра нейкае татальнае жаданне ціхім прымусам літуанізаваць насельніцтва, бо ў 20-я г. XX ст. у Літве існавала і адваротная практыка пры перакладзе на славянскія адкідаць канчаткі назоўнага склону адзіночнага ліку мужчынскага роду ў літоўскіх імёнах уласных. Напрыклад, прозвішча дзеяча літоўскага адраджэння Basanavičius станавілася Басановіч.
[[Файл:Soldiers from the Battalion of the Belarusians within the Lithuanian Armed Forces, Kaunas, 1921.jpg|міні|злева|Афіцэры і падафіцэры беларускага асобнага батальёна (Коўна, 1921).]]
Інфармацыю пра прозвішча Ружанцова можна прачытаць у мемуарах Стасіса Раштыкіса «Падзеі і людзі»: «Былы загадчык вайсковай бібліятэкі маёр Аляксандр Ружанцоў ужо ў эміграцыі змяніў сваё прозвішча на Ружанец». У прыватным ліставанні маёр літоўскага войска ў подпісе даволі часта выкарыстоўваў апрача свайго прозвішча прыдомак Ружанец, што магло збіць з толку яго біёграфаў.
Тэму гіпатэтычнай замены прозвішча закрывае дакумент з назвай «Звесткі пра грамадзян, атрымаўшых грамадзянства Літвы ад 25 мая 1928 г. да 23 верасня 1931 г.», які захоўваецца ў Цэнтральным дзяржаўным архіве Літвы. У гэтым дакуменце зафіксавана, што маёр літоўскага войска, бібліятэкар Аляксандр Ружанцоў (Aleksandras Ružancovas) 1893 года нараджэння, беларус па нацыянальнасці, прыняў разам з жонкай Наталляй і дачкой Верай 28 мая 1929 года літоўскае грамадзянства.

== Памяць ==
Аляксандр Ружанцоў — адзін з удзельнікаў беларуска-літоўскага міжкультурнага дыялогу ў першай палове XX ст., быў персонай нон-грата на старонках кніг выдадзеных у [[БССР]] кніг.

У 1971 годзе ў Малой Літоўскай Энцыклапедыі з’явіўся артыкул (сціслая біяграфія з бібліяграфічнай даведкай), прысвечаны Аляксандру Ружанцову. У 1980 годзе, у перыёдыку Віленскага ўніверсітэта «Knygotyra», які спецыялізуецца на праблемах бібліяграфіі і кнігазнаўства, быў апублікаваны артыкул Ляваса Уладзіміроваса (1912—1999) «Шляхамі і ілжэшляхамі жыцця і бібліяграфіі», у якім можна пазнаёміцца з біяграфіяй і асноўнымі працамі Аляксандра Ружанцова. Ружанцоў быў аўтарам часопіса «Крывіч».

Вяртанне Аляксандра Ружанцова ў беларускі кантэкст адбылося ў 1989 годзе дзякуючы публікацыі [[Алесь Бяляцкі|Алеся Бяляцкага]] ў зборніку «Тутэйшыя». Пазней Бяляцкім падрыхтаваны да публікацыі вершы, а таксама праца Ружанцова &quot;Беларускія войскі ў Літве 1918—1920″.

Біяграфічны нарыс, напісаны [[Вітаўт Тумаш|Вітаўтам Тумашам]], прысвечаны 60-годдзю Аляксандра Ружанцова, апублікаваны ў «Запісах» Беларускага інстытута навукі і мастацтва.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
* http://www.arche.by/by/page/science/10171 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121119172523/http://arche.by/by/page/science/10171 |date=19 лістапада 2012 }}
* http://siberia-miniatures.ru/forum/showthread.php?fid=12&amp;tid=98 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130401024011/http://siberia-miniatures.ru/forum/showthread.php?fid=12&amp;tid=98 |date=1 красавіка 2013 }}
* http://www.smalensk.org/?p=608 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160307002952/http://www.smalensk.org/?p=608 |date=7 сакавіка 2016 }}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Ружанцоў Аляксандр}}
[[Катэгорыя:Члены Беларускай краёвай абароны]]
[[Катэгорыя:Ваенныя Беларускай Народнай Рэспублікі]]</text>
      <sha1>236zyjnrztgpillmgl1jvp5rk0rd5od</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>УАЗ-452</title>
    <ns>0</ns>
    <id>228325</id>
    <revision>
      <id>5170841</id>
      <parentid>4792426</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T14:33:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5170841</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16504" sha1="ajblxlm72llcv8dw6u369sfa8i8upuf" xml:space="preserve">{{Аўтамабіль
| назва            = УАЗ-452 (УАЗ-3741)
| фота             = UAZ-3741-01 Lahti.JPG
| вытворца         = [[Ульянаўскі аўтамабільны завод|УАЗ]]
| гады вытворчасці = УАЗ-452 : 1965–1985 &lt;br /&gt; УАЗ-3741 : 1985–ц.ч.
| папярэднік       = [[УАЗ-450]]
| пераемнік        = 
| заводы           = {{сцягафікацыя|СССР}} {{сцягафікацыя|Расія}}
| платформа        = 
| клас             = 
| сегмент          = 
| тып кузава       = {{Тып кузава|фургон|3|2}}
| колавая формула  = 4×4
| рухавік          = ЗМЗ-402, ЗМЗ-4091, УМЗ-4213
| кпп              = 4-х хуткасная ручная
| колавая база     = 2550 мм &lt;br/&gt; 2300 мм (УАЗ-3741)
| даўжыня          = 4474 мм &lt;br/&gt; 4440 мм (УАЗ-3741)
| шырыня           = 2100 мм 
| вышыня           = 2355 мм &lt;br/&gt; 2101 мм (УАЗ-3741)
| маса             = 1845 кг &lt;br/&gt; 1805 кг (УАЗ-3741)
| аб'ём бака       = 56 л
| дызайнер         = 
| вікісховішча     = UAZ-452
}}
'''УАЗ-452''' — сямейства паўнапрывадных грузапасажырскіх аўтамабіляў, якія серыйна вырабляюцца на [[Ульянаўскі аўтамабільны завод|Ульянаўскім аўтамабільным заводзе]] з [[1965]] года. З’яўляецца глыбокай мадэрнізацыяй [[УАЗ-450]]. У [[1985]] годзе была праведзена мадэрнізацыя мадэлі ў выніку чаго яно атрымала новыя індэксы, базавы фургон атрымаў пазначэнне «'''УАЗ-3741'''».

Нягледзячы на архаічнасць канструкцыі выпускаецца дагэтуль. У цяперашні час для пазначэння сямейства вытворца выкарыстоўвае абрэвіятуру '''СГР''' (''{{lang-ru|старый грузовой ряд}}'').

== Гісторыя ==
У [[1965]] адбылася мадэрнізацыя аўтамабіля «УАЗ-450». У першую чаргу, новая мадэль атрымала [[Рухавік унутранага згарання|рухавік]] ГАЗ-21 і 4-ступеньчатую каробку перадач. Змянілася афармленне пярэдняй панэлі. Гэтая мадэль атрымала індэкс «УАЗ-452». Грузападымальнасць была павялічана да 1000 кг.

У [[1966]] аўтамабіль «УАЗ-452Д» быў узнагароджаны залатым медалём на Маскоўскай міжнароднай выставе сельгастэхнікі. 18 лютага 1974 года з канвеера сышоў мільённы УАЗ. У лістападзе 1977 года мадэль «УАЗ-452» атрымала Знак Якасці.

У другой палове 1970-х аўтамабілі атрымалі новую святлатэхніку: спераду паставілі новыя паказальнікі паваротаў ПФ-130, а ззаду — ліхтары ФП-132. Новая святлатэхніка запатрабавала змяненняў штампаў пярэдняй кузаўной панэлі, задніх вуглавых панэляў і штампаў падлогі. З-за ўстаноўкі фары задняга ходу і ліхтара асвятлення нумарнога знака змянілася і вонкавая панэль левай паловы задніх дзвярэй. Таксама з’явіліся новыя люстэркі.

У [[1985]] годзе была ажыццяўлена мадэрнізацыя мадэльнага шэрагу, разам з чым змяніліся індэксы мадыфікацый.

== Мадыфікацыі ==
* '''УАЗ-452, УАЗ-3741''' — суцэльнаметалічны фургон.
* '''УАЗ-452Д, УАЗ-3303, УАЗ-33036''' — бартавы грузавік з двухмеснай кабінай.
* '''УАЗ-452К''' — эксперыментальны 16-мясцовы трохвосевы аўтобус колавай формулы 6×4 (1973 г).
* '''УАЗ-452П''' — седлавы цягач.

=== УАЗ-452, УАЗ-3741 ===
[[Файл:UAZ-452 (37122505865).jpg|thumb|left|УАЗ-452]]
'''УАЗ-452, УАЗ-3741''' — суцэльнаметалічны фургон.

* '''УАЗ-374106''' — экспартная мадыфікацыя для краін з умераным кліматам.
* '''УАЗ-374107''' — экспартная мадыфікацыя для краін з трапічным кліматам.
* '''УАЗ-37411''' — мадыфікацыя з экранаваным электраабсталяваннем (замена мадыфікацыі ''452Э'').
* '''УАЗ-374116''' — экспартная мадыфікацыя з экранаваным электраабсталяваннем для краін з умераным кліматам.
* '''УАЗ-374117''' — экспартная мадыфікацыя з экранаваным электраабсталяваннем з трапічным кліматам.

=== УАЗ-452А, УАЗ-3962 ===
[[Файл:UAZ-3962.jpg|thumb|УАЗ-3962]]
'''УАЗ-452А''' — санітарны аўтамабіль. Меў два варыянты абсталявання салона — цывільны і ваенны. Цывільная версія мела адны насілкі і тры месцы для лекараў, ваенная дазваляла размясціць насілкі для чатырох пацыентаў (параненых). У ваеннай версіі ўсе вокны можна было завесіць шчыльнымі брызентавымі фіранкамі, якія скручваліся ў рулоны.

УАЗ-452А серыйна выпускалася з [[1966]] па [[1985]] год, за гэты час Ульянаўскі аўтазавод пабудаваў крыху больш за 166 000 санітарных УАЗ-452А. Да таго ж — 1849 экспартных '''УАЗ-452АЭ''', 1245 машын трапічнай мадыфікацыі '''УАЗ-452АТ''' і 393 паўночныя машыны '''УАЗ-452АС'''&lt;ref name=&quot;mpark-2018-01-28&quot;&gt;[https://mpark.pro/experience/310-uaz-450a-452a-3962-ussr-period-history.html К 60-летию семейства УАЗ-450. «Таблетка» вечной молодости. Часть 1. История медицинских «Буханок» в стандартном кузове. Советский период] // mpark.pro {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

У [[1985]] годзе санітарная мадыфікацыя атрымала пазначэнне '''УАЗ-3962'''. У першы год вытворчасці УАЗ-3962 выпускалі паралельна з УАЗ-452А. У той год было выраблена 4035 асобнікаў УАЗ-452А і 7496 асобнікаў УАЗ-3962.

=== УАЗ-452В, УАЗ-2206 ===
[[Файл:UAZ-22069.jpg|thumb|УАЗ-22069, прататып з палепшаным аздабленнем]]
'''УАЗ-452В''' — 10-мясцовы мікрааўтобус.

Пасля мадэрнізацыі [[1985]] года атрымаў індэкс '''2206'''. Некаторы час выпускаліся аўтамабілі пераходнай версіі ''УАЗ-2206-01''.

Існавалі ўзоры з палепшаным аздабленнем і версіі з рознай планіроўкай салона. Камплектацыі: ''«03»'' — 6 месцаў, ''«04»'' — 6 месцаў і столік, ''«013»'' — люкс.

* '''УАЗ-22069''' — з рухавікамі ''УМЗ-4218'' і ''ЗМЗ-4104.10'' (2,89 л; 84 к.с./61,8 кВт і 85 к.с./62,5 кВт адпаведна).
{{clear}}

=== УАЗ-3909 ===
[[Файл:УАЗ 452 газоспасателей КотласГазСервис, Коряжма.JPG|thumb|УАЗ-3909]]
'''УАЗ-3909''' — грузапасажырскі аўтамабіль. Кузаў — з пасажырскім салонам у пярэдняй частцы і, аддзеленым перагародкай, закрытым грузавым адсекам, з доступам да яго праз заднія дзверы.

=== УАЗ-33036 ===
[[Файл:UAZ-3303.jpg|thumb|left|УАЗ-33036]]
'''УАЗ-33036''' ''(1996—ц.ч.)'' — бартавы грузавік з двухмеснай кабінай з павялічанай колавай базай. У параўнанні з ''УАЗ-3303'' мае падоўжаную на 250 мм колавую базу. Павялічыўся і памер бартавой платформы — 2680×1870 мм, вышыню бартоў панізілі да 400 мм, а пагрузачную вышыню — на 10 см (960 мм). Бартавая платформа — металічная. Грузападымальнасць — 1,3 т.

Абсталёўваўся маторамі ЗМЗ-4021.10 магутнасцю 90 к.с. ('''УАЗ-330362-03'''), ЗМЗ-4104.10 магутнасцю 96 к.с. ('''УАЗ-330362'''), ЗМЗ-40911.10 магутнасцю 112 к.с. ('''УАЗ-330365''').

=== УАЗ-39094 ===
[[Файл:УАЗ 39094.JPG|thumb|left|УАЗ-39094]]
'''УАЗ-39094''' ''(1999—ц.ч.)'' — мадыфікацыя бартавога ''УАЗ-3303'' з пяцімеснай кабінай і металічнай бартавой платформай.

=== УАЗ-39095 ===
[[Файл:UAZ-39095.jpg|thumb|УАЗ-39095]]
'''УАЗ-39095''' — бартавы грузавік з павялічанай палутарнай кабінай са спальным месцам і з павялічанай колавай базай. Дзякуючы 340-міліметровай устаўцы паміж дзвярыма і задняй сценкай за сядзеннямі размясцілі адкідную паліцу 1780×510 мм. Пад паліцай па баках маторнага адсека — дзве багажныя нішы аб’ёмам каля 120 л кожная.

Колавая база — 2530 мм, грузападымальнасць — 1 т.

== Апісанне канструкцыі ==
Кузаў аўтамабіля — суцэльнаметалічны, паўнясучы, вагоннага тыпу.

[[Рухавік унутранага згарання|Рухавік]] «ЗМЗ-402» — карбюратарны, радны, 4-х цыліндровы з вадкасным ахалоджваннем і працоўным аб’ёмам 2,4 л. Рухавікі «ЗМЗ-4091» і «УМЗ-4213» радныя, 4-цыліндравыя з вадкасным ахалоджваннем і працоўным аб’ёмам 2,7 л і 2,89 л адпаведна. Ёмістасць паліўнага бака складае 56 л.

[[Каробка перадач]] — чатырохступеньчатая з механічным прывадам выключэння счаплення. Раздатачная каробка — двухступеньчатая, з муфтай уключэння пярэдняга моста. Кіраванне каробкай перадач і раздатачнай каробкай ажыццяўлялася праз сістэму цяг з прамежкавымі рычагамі. Круцільны момант ад каробкі перадач да раздатачнай каробкі перадаецца праз прамежкавы карданны вал. Счапленне — аднадыскавае, прывад выключэння — гідраўлічны.

Пярэдні мост падключаецца прымусова і жорстка, без дыферэнцыяла. Каб падключыць пярэдні мост, неабходна перавесці ў адпаведнае становішча рычаг раздатачнай каробкі і ўвесці паўвосі ў зачапленне са ступіцамі. Для гэтага спецыяльным шасцісценнікам вялікага дыяметра закручваюць гайкі ступіц на пярэднім мосце.

Падвеска — залежная, рысорная з рычажна-поршневымі амартызатарамі. Рулявы механізм — глабаідальны чарвяк і двухгрэбневы ролік.

Рабочыя тармазы — двухконтурныя барабанныя, з гідраўлічным прывадам. На машынах выпуску да 1980 года ўстанаўлівалі ўзмацняльнікі тармазоў гідравакуумнага тыпу, а пасля — вакуумнага. Стаяначны тормаз — трансмісійны, размешчаны на раздатачнай каробцы і прыводзіцца ў дзеянне рычагом пры дапамозе гнуткага троса.

З сакавіка [[2011]] года былі дададзеныя: сістэма ABS, гідраўзмацняльнік руля, рамяні бяспекі. Таксама пачалі усталёўвацца эрганамічныя сядзенні ад [[ВАЗ-2110]].

=== Тэхнічныя дадзеныя ===
* '''Рухавікі''': ЗМЗ-402 (2,4 л, карбюратарны), ЗМЗ-4091 (2,7 л, інжэктарны), УМЗ-4213 (2,8 л, інжэктарны)
* '''Каробка перадач''': чатырохступеньчатая;
* '''Памеры''': даўжыня — 4474 мм, шырыня — 2100 мм, вышыня — 2355 мм, колавая база — 2550 мм;
* '''Вага''': 1845 кг.

== Зноскі ==
{{reflist}}

== Літаратура ==
* {{cite magazine |title = УАЗ-3741 |journal=Автолегенды СССР |issue = 197 |year=2016|issn=2071-095X|publisher=«DeAgostini» |lang = ru }}
* {{cite magazine |title = УАЗ-33036 |journal=Автолегенды СССР |issue = 215 |year=2017|issn=2071-095X|publisher=«DeAgostini» |lang = ru }}
* {{артыкул
 |спасылка   = https://www.zr.ru/archive/zr/2002/01/vieziem-tonnu-1
 |загаловак  = От головастика — к лягушке?
 |выданне    = За рулём
 |тып        = часопіс
 |год        = 2002
 |нумар      = 01
 |старонкі   = 34-35
 |мова       = ru
}}

== Спасылкі ==
* [https://www.uaz.ru/cars/classic Сямейства СГР на афіцыйным сайце вытворцы] // uaz.ru {{ref-ru}}
* [http://www.uazbuka.ru/history.htm#452 Модели и модификации автомобилей УАЗ] // www.uazbuka.ru {{ref-ru}}
* [http://prouaz.com/uaz-452/ УАЗ 452] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140202103544/http://prouaz.com/uaz-452/ |date=2 лютага 2014 }} // prouaz.com {{ref-ru}}
* [http://denisovets.ru/uaz/uazpages/uaz452.html Автомодельное бюро: УАЗ-452] // denisovets.ru {{ref-ru}}
* [https://mpark.pro/experience/310-uaz-450a-452a-3962-ussr-period-history.html К 60-летию семейства УАЗ-450. «Таблетка» вечной молодости. Часть 1. История медицинских «Буханок» в стандартном кузове. Советский период] // mpark.pro {{ref-ru}}
* [https://www.autocentre.ua/kommercheskie/obzor-kommercheskie/uaz-pokupaem-bukhanku-310505.html УАЗ: Покупаем «буханку»] // autocentre.ua {{ref-ru}}

== Гл. таксама ==
{{Commons|Category:}}

{{Аўтамабілі УАЗ}}

[[Катэгорыя:Аўтамабілі УАЗ|452]]
[[Катэгорыя:Аўтамабілі паводле алфавіта]]</text>
      <sha1>ajblxlm72llcv8dw6u369sfa8i8upuf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Украінскі хіп-хоп</title>
    <ns>0</ns>
    <id>230040</id>
    <revision>
      <id>5170927</id>
      <parentid>4310906</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T19:30:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5170927</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10213" sha1="n6m2osevelk8igy9z6ugubud69a42on" xml:space="preserve">'''Украінскі [[хіп-хоп]]''', таксама вядомы як '''укра-хоп''' або '''укр-хоп''' — частка [[Украінская музыка|украінскай музычнай культуры]]. Хіп-хоп ва Украіне з’явіўся ў 2-й палове 1990-х гадоў. Пачынальнікі — [[Вхід у змінному взутті|В. У. З. В.]]

Некаторыя ўкраінскія групы, як напрыклад [[МІСТо 44]], [[На Відміну Від]], [[Вова зі Львова]], [[ТНМК]] і іншыя аддаюць перавагу [[Украінская мова|украінскай мове]], насуперак некаторым украінскім выканаўцам (пераважна з [[Усходняя Украіна|усходніх рэгіёнаў]]), якія спяваюць частку трэкаў [[Руская мова|рускай мовай]].

Меладычнасць украінскай мовы і ўкраінскія тэматычныя біты (часам з ужываннем [[Украінскія народныя інструменты|украінскіх традыцыйных інструментаў]]) ствараюць добра ўспрымальны на слых трэк. Да такіх мілагучных хіп-хоп моў можна аднесці таксама [[Французская мова|французскую]], [[Італьянская мова|італьянскую]] і [[Іспанская мова|іспанскую]].

Цяперашнім часам большая частка ўкраінскай рэп-сцэны знаходзіцца ў [[андэграўнд]]зе («у падполлі»).

== Гісторыя ==
[[Хіп-хоп]] культура ва [[Украіна|Украіну]] прыйшла з [[ЗША]]. Уласны ўкраінскі хіп-хоп зведвае сваю трэцюю хвалю.

=== Першая хваля ===

Першая хваля пайшла ад [[Вхід у змінному взутті|В. У. З.В]] (Вхід у змінному взутті). Менавіта яны папулярызавалі [[хіп-хоп]] кірунак і прынеслі музыку ў масы. Аднак першая хваля аказалася хуткацечнай — мала хто з выканаўцаў дагэтуль працуе ў гэтай плыні. Ды і саміх імён было небагата. Найвядомейшыя — [[Потап]] і UGO. Аднак уклад выканаўцаў тых часоў нельга адмаўляць ці забываць — яны прынеслі хіп-хоп ва Украіну.

=== Другая хваля ===
[[Файл:Sashko Polozhynskyi.jpg|thumb|220px|Лідар гурта [[Тартак, гурт|Тартак]] [[Сашко Положинський]].]]
Другая хваля пачалася пад канец 1990-х — на пачатку 2000-х гадоў і ахапіла ўжо большую геаграфію. На дадатак да [[ТНМК]], фестываль [[Червона Рута]] адкрыў такія імёны як Тартак, Основний Показник і шмат іншых. Пазней пра сябе на хіп-хоп карце Украіны заяўляюць [[Харкаў]] (ХарківРапаСіті), [[Кіеў]] (КиївГеттоСіті), [[Львоў]], [[Луцк]], [[Данецк]] і іншыя месцы. З’яўляюцца новыя каманды, адбываюцца фестывалі, культура развіваецца ў слушным кірунку. Працягласцю другая хваля даўжэйшая. Яна характарызуецца трыма этапамі — уздымам, пікам і затуханнем. Падчас уздыму адзначаны не толькі колькасны, але і якасны складнік росту, то бок разам з павелічэннем колькасці калектываў, выканаўцаў і прыхільнікаў, расце іх узровень. Варта адзначыць, што тым часам ва Украіне сапраўды развівалася [[Хіп-хоп|хіп-хоп культура]] агулам, а не асобныя яе элементы. На піку другой хвалі Украіна выходзіць на міжнародную хіп-хоп арэну дзякуючы бі-боям (Soul B, Ruffneck Attack) райтэрам і эмсі (Інваліди Кунг-Фу, Шнель Шпрехен, У.еР.Асквад, СLС та ін.), адбываецца абмен досведам, шмат фестываляў, прычым не асобных, а такіх, што ўключалі ўсе элементы культуры. Спад другой хвалі характарызуецца некалькімі тэндэнцыямі, што паўплывалі на наступнае развіццё хіп-хопу ва Украіне, а таксама на фармаванне трэцяй хвалі, якая ўласна зараз і адбываецца.

=== Трэцяя хваля ===
Трэцяя хваля пачалася адносна нядаўна. Аднак пэўную дату вызначыць цяжка, хоць шмат людзей схіляюцца да даты выхаду альбому [[Гострослови]] ад луцкага гурта [[Lezo Terezy|Лязо]]. Некаторыя прыхільнікі называюць яго адным з найбольш паспяховых у гісторыі ўкраінскай індустрыі рэпу. У перыяд трэцяй хвалі паспелі з’явіцца вядомыя гурты і выканаўцы, напрыклад Німий ды [[ALCO Brothers]].

Сама трэцяя хваля — пачатак перакваліфікацыі ўкраінскага рэпу менавіта на сваю сцэну. Калі да гэтага шмат выканаўцаў арыентаваліся на расійскую сцэну, то зараз праз палітычную сітуацыю багата рэпераў аддаюць перавагу выступам у межах краіны.

== Спаборніцтвы і рэп-батлы ==
Змаганні сярод рэпераў пачалі праводзіцца яшчэ з часоў першай хвалі. Свайго піку набылі ў часы другой хвалі (гэта тлумачыцца тым, што для многіх украінскі рэп быў чымсьці новым, адметным ад таго ж амерыканскага або расійскага). Адзін з буйнейшых арганізатараў [[рэп]]-батлаў ва Украіне — партал ПідБіт. Праект пачынаўся як рэп-батлы на адлегласці (у рэжыме анлайн). За ўвесь час правядзення такіх запісаў было запісана больш за 1&amp;nbsp;200 трэкаў. Пазней, калі праектам пачало цікавіцца ўсё болей людзей, пачалася арганізацыя розных змаганняў для рэпераў са ўсёй Украіны. Батлы праходзяць звычайна ў Львове або Кіеве.

Ёсць некалькі меншых арганізатараў батлаў — [[Заходняя Украіна|заходнеўкраінскі]] WURB «UrbanLife» і львоўскія Banderstadt Battle (VERSUS).

== Студыі гуказапісу ==
Прафесійных студый для запісу рэпу ва Украіне надзвычай мала. У большасці выпадкаў гэта ўласная студыя («на даму»). Запіс рэпу робяць некалькі студый: Santander Records (Львоў), Tanto Sound records (Львоў), Magic Music records (Львоў), VAGON Records (Львоў), Rec Me studio (Кіеў).

== Украінскія рэп-выканаўцы ==
{{main|Спіс украінамоўных рэпераў}}
Цяперашнім часам сітуацыя з украінскім рэпам склалася даволі няпростая. Ніводная радыёстанцыя не транслюе ўкраінскіх выканаўцаў рэпу, і толькі дзякуючы падтрымцы фанаў большасць гуртоў застаецца ў індустрыі. Не зважаючы на гэта за часы 1-3 хваль была створана даволі вялікая колькасць гуртоў. Для выканаўцаў рэпу ён, пераважна, не асноўная крыніца даходаў. Аснова ўкраінскага рэпу — [[Заходняя Украіна|захад краіны]].

== Гл. таксама ==
* [[Рэп]]

== Спасылкі ==
* [http://hip-hopz.com/ Hip-hopz.com] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150801125647/http://hip-hopz.com/ |date=1 жніўня 2015 }}
* [http://pidbit.com/ ПідБіт]
* [http://rap.ua/ Rap.ua]
* [http://hiphop.in.ua/news/1-sng/173-dec-mad-cypha-a-tha-foundation-.html HIPHOP.in.UA] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305041231/http://hiphop.in.ua/news/1-sng/173-dec-mad-cypha-a-tha-foundation-.html |date=5 сакавіка 2016 }}
* [http://kampot.org.ua/muzik/pisni_patriota/969-ukrayinskiy-rep.html Український реп — він існує?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150122121220/http://kampot.org.ua/muzik/pisni_patriota/969-ukrayinskiy-rep.html |date=22 студзеня 2015 }}

{{Хіп-хоп}}
{{ВС}}

[[Катэгорыя:Хіп-хоп]]
[[Катэгорыя:Музыка Украіны]]</text>
      <sha1>n6m2osevelk8igy9z6ugubud69a42on</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уладзімір Уладзіміравіч Мацкевіч</title>
    <ns>0</ns>
    <id>230732</id>
    <revision>
      <id>5171099</id>
      <parentid>5166804</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T06:06:49Z</timestamp>
      <contributor deleted="deleted" />
      <comment deleted="deleted" />
      <origin>5171099</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="131207" sha1="1a97orgla8t9e8isairsn0rtk4nzuh4" xml:space="preserve">{{Іншыя ПІБ|Мацкевіч|Уладзімір}}
{{Філосаф
 |імя              = Уладзімір Уладзіміравіч Мацкевіч
 |арыгінал імя     = 
 |партрэт          = Matskevich Uladzimir.jpg
 |памер            = 
 |подпіс           = 
 |імя пры нараджэнні = 
 |псеўданімы       = 
 |дата нараджэння  = 
 |месца нараджэння = 
 |дата смерці      = 
 |месца смерці     = 
 |грамадзянства    = {{USSR}}→ {{BLR}}
 |падданства       = 
 |мова             = 
 |школа            = {{нп3|Маскоўскі метадалагічны гурток|Маскоўскі метадалагічны гурток|ru|Московский методологический кружок}}
 |кірунак          = 
 |перыяд           = 
 |інтарэсы         = {{нп3|Маскоўскі метадалагічны гурток|СМД-метадалогія|ru|Московский методологический кружок}}, [[філасофія]], [[культурная палітыка (праграма)|культурная палітыка]], [[гуманітарныя тэхналогіі]]
 |ідэі             = [[«Думаць Беларусь» (тэзіс)]], [[«Мы адзін народ!» (тэзіс)]]
 |папярэднікі      = 
 |паслядоўнікі     = 
 |прэміі           = 
 |узнагароды       = 
 |роспіс           = 
 |lib              = 
 |сайт             = [http://methodology.by Methodology.by]
 |вікікрыніцы      = 
 |вікіцытатнік     =
}}
{{Вікіцытатнік|Уладзімір Мацкевіч (палітолаг)}}
'''Уладзі́мір Уладзі́міравіч Мацке́віч''' ({{ДН|14|5|1956}} года, {{МН|Чарамхова|у Чарамхове|}}, [[Іркуцкая вобласць|Іркуцкая вобл.]], [[РСФСР]]), беларускі [[філосаф]] і {{нп3|Маскоўскі метадалагічны гурток|метадолаг|ru|Московский методологический кружок}}&lt;ref&gt;Об авторах // Вопросы методологии. — Ежеквартальный журнал по системо-мыследеятельностной методологии. — 1996. — № 1-2. — {{ISSN|0869-3919}}.&lt;/ref&gt;, грамадска-палітычны дзеяч&lt;ref name=&quot;Имена ЕБ&quot;&gt;Имена [Электронный ресурс] // EuroBelarus.Info. — Новостной портал Службы информации «ЕвроБеларуси». — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: http://eurobelarus.info/names/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150505071410/http://eurobelarus.info/names/ |date=5 мая 2015 }}, свободный. — Загл. с экрана.&lt;/ref&gt;, тэлевядучы&lt;ref name=&quot;Белсат&quot;&gt;Уладзімір Мацкевіч [Электронны рэсурс] // Belsat TV. — Вэб-сайт тэлеканала. — Дата доступу: 17.05.2015. — Рэжым доступу: http://belsat.eu/be/about/people/vladimir-mackevich/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150430013015/http://belsat.eu/be/about/people/vladimir-mackevich/ |date=30 красавіка 2015 }}, вольны. — Загал. з экрана.&lt;/ref&gt;. Заснавальнік і кіраўнік [[Агенцтва гуманітарных тэхналогій]] (Мінск)&lt;ref&gt;Владимир Мацкевич [Электронный ресурс] // Methodology.by. — Веб-сайт АГТ-ЦСИ. — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: http://methodology.by/?p=598 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220223104625/http://methodology.by/?p=598 |date=23 лютага 2022 }}, свободный. — Загл. с экрана.&lt;/ref&gt;. Першы кіраўнік Рады [[ЕўраБеларусь|Міжнароднага кансорцыума «ЕўраБеларусь»]] (2011—2016)&lt;ref name=&quot;Имена ЕБ&quot; /&gt;. Заснавальнік праграмы стварэння сучаснага ўніверсітэта ў Беларусі «[[Лятучы ўніверсітэт]]»&lt;ref name=&quot;Про ЛУ&quot;&gt;Пра нас [Электронны рэсурс] // Лятучы ўніверсітэт. — Вэб-сайт Лятучага ўніверсітэта. — Дата доступу: 12.05.2015. — Рэжым доступу: http://fly-uni.org/pra-nas {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220223113631/http://fly-uni.org/pra-nas/ |date=23 лютага 2022 }}, вольны. — Загал. з экрана.&lt;/ref&gt;.

== Сям’я, некаторыя факты біяграфіі ==
Продкі — праваслаўныя сяляне, якія жылі ў в. [[Машталеры (Гродзенскі раён)|Машталеры]] ([[Гродзенскі раён]])&lt;ref name=&quot;Telegraf.by&quot;&gt;''Гацак М.'' Персона. Владимир Мацкевич: страна на военном положении [Электронный ресурс] // Telegraf.by. — Веб-сайт Агентства новостей «Телеграф». — 17.11.2011. — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: http://telegraf.by/2011/11/persona-vladimir-mackevich-strana-na-voennom-polojenii {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220219010433/https://telegraf.by/2011/11/persona-vladimir-mackevich-strana-na-voennom-polojenii |date=19 лютага 2022 }}, свободный. — Загл. с экрана.&lt;/ref&gt;.

Абодва дзеда (Касьян Мацкевіч — па бацьку, Карп Лазавік — па маці) з [[Другая сусветная вайна|пачаткам ваеннай агрэсіі супраць Польшчы ў верасні 1939 года]] былі мабілізаваныя ў [[Узброеныя сілы Польшчы|Войска Польскае]], трапілі ў савецкі палон. Потым пры фарміраванні [[Армія Андэрса|Арміі Андэрса]] ўступілі ў яе, ваявалі ў Егіпце, Італіі і Францыі (Касьян Мацкевіч за ўдзел у {{нп3|Бітва пад Монтэ-Касіна|бітве пад Монтэ-Касіна|be-x-old|Бітва пад Монтэ-Касына}} быў узнагароджаны брытанскім ваенным ордэнам). У 1948 годзе абодва вярнуліся ў Беларусь (Касьян Мацкевіч — з Францыі, Карп Лазавік — з Вялікабрытаніі) і праз некалькі гадоў разам з сем’ямі былі дэпартаваныя ў [[Сібір]]. Бацька і маці У. У. Мацкевіча пазнаёміліся ў ссылцы, якую адбывалі ў г. [[Чарамхова]] ([[Іркуцкая вобласць|Іркуцкая вобл.]]), там жа пабраліся шлюбам і абзавяліся дзецьмі&lt;ref name=&quot;Telegraf.by&quot; /&gt;&lt;ref&gt;''Нехамкин С.'' ГУЛАГ под Парижем [Электронный ресурс] // Известия. — Веб-сайт газеты. — 23.09.2003. — Дата доступа: 15.05.2015. — Режим доступа: http://izvestia.ru/news/281655, свободный. — Загл. с экрана.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Сага об учителях&quot;&gt;Вместо предисловия. Сага об учителях (2001 г.) // ''Мацкевич В. В.'' Не думайте о рыжем и слепом утконосе: сб. статей / ''В. В. Мацкевич''. — Мн., 2011. — С. 7-13 [Электронный ресурс] // EuroBelarus.Info. — Новостной портал Службы информации «ЕвроБеларуси». — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: http://eurobelarus.info/files/22/86/Utkonos.pdf {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150518104428/http://eurobelarus.info/files/22/86/Utkonos.pdf |date=18 мая 2015 }}, свободный. — Загл. с экрана.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Томкович&quot;&gt;Уладзімір Мацкевіч // ''Тамковiч А. Л.'' Арытмiя, альбо Код супрацiву. — Смаленск, 2012. — С. 121—126 [Электронны рэсурс] // EuroBelarus.Info. — Навінавы партал Службы інфармацыі «ЕўраБеларусі». — Дата доступу: 16.05.2015. — Рэжым доступу: http://eurobelarus.info/files/22/86/Arytmia_albo_kod_supratsivu___A.Tamkovich.pdf {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150518104955/http://eurobelarus.info/files/22/86/Arytmia_albo_kod_supratsivu___A.Tamkovich.pdf |date=18 мая 2015 }}, вольны. — Загал. з экрана.&lt;/ref&gt;.

Уся сям’я вярнулася ў Беларусь у кастрычніку 1966 года і пасялілася ў [[Гродна|Гродне]]&lt;ref name=&quot;Telegraf.by&quot; /&gt;.

У 1973 годзе У. У. Мацкевіч скончыў сярэднюю школу і, не паступіўшы з першай спробы ў [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Ленінградскі дзяржаўны ўніверсітэт]] (ЛДУ), да прызыву ў войска працаваў фрэзероўшчыкам на [[Белкард, ААТ|Гродзенскім заводзе карданных валаў]]&lt;ref name=&quot;Telegraf.by&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Томкович&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;worvik&quot;&gt;Мацкевич В. В. // Спецпроекты: Кто есть кто [Электронный ресурс] // BelarusToday. — Веб-сайт газеты. — 27.11.2003. — Дата доступа: 15.05.2015. — Режим доступа: http://belarustoday.info/?pid=648, свободный. — Загл. с экрана.&lt;/ref&gt;.

У 1974—1976 гадах праходзіў тэрміновую ваенную службу ў [[Савецкая армія|Савецкай арміі]], служыў у г. [[Хуст|Хусце]] ([[Закарпацкая вобласць|Закарпацкая вобл.]], Украіна)&lt;ref name=&quot;Telegraf.by&quot; /&gt;.

У 1976—1982 гадах, а таксама ў 1983—1987 гадах вучыўся, працаваў і жыў у [[Санкт-Пецярбург|Ленінградзе]], у 1982—1983 гадах — у [[Вільнюс]]е, у 1987—1992 гадах — у [[Ліепая|Ліепаі]] і [[Рыга|Рызе]], у 1992—1994 гадах — у [[Масква|Маскве]]. У красавіку 1994 года канчаткова вярнуўся ў Беларусь, пасяліўся ў [[Мінск]]у і праз год атрымаў грамадзянства Рэспублікі Беларусь&lt;ref name=&quot;Telegraf.by&quot; /&gt;.

Па веравызнанні — [[Кальвінізм|кальвініст]]&lt;ref name=&quot;О четверояком корне&quot;&gt;О четверояком корне культурной политики (2008 г.) // ''Мацкевич В. В.'' Не думайте о рыжем и слепом утконосе: сб. статей / ''В. В. Мацкевич''. — Мн., 2011. — С. 135—147 [Электронный ресурс] // Новостной портал Службы информации «ЕвроБеларуси». — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: http://eurobelarus.info/files/22/86/Utkonos.pdf {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150518104428/http://eurobelarus.info/files/22/86/Utkonos.pdf |date=18 мая 2015 }}, свободный. — Загл. с экрана.&lt;/ref&gt;.

Жанаты, мае сына і дзвюх дачок&lt;ref name=&quot;worvik&quot; /&gt;.

== Вучоба ==
Дэмабілізаваўшыся з войска, паступіў на падрыхтоўчае аддзяленне [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Ленінградскага дзяржаўнага ўніверсітэта]] (ЛДУ) і ў 1977 годзе стаў студэнтам факультэта псіхалогіі ЛДУ, пасля заканчэння вучобы абараніў дыплом па спецыяльнасці «Інжынерная псіхалогія»&lt;ref name=&quot;Томкович&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;worvik&quot; /&gt;.

У гады студэнцтва наведваў лекцыі {{нп3|Леў Маркавіч Векер|Л. М. Векера|ru|Веккер, Лев Маркович}}, [[Леў Мікалаевіч Гумілёў|Л. М. Гумілёва]], [[Юрый Міхайлавіч Лотман|Ю. М. Лотмана]], [[Сяргей Сяргеевіч Аверынцаў|С. С. Аверынцава]], [[Манфрэд Форверг|М. Форверга]], {{нп3|Карл Роджэрс|К. Роджэрса|en|Carl Rogers}} ды інш., у межах студэнцкага абмену ездзіў у [[Лейпцыгскі ўніверсітэт]]&lt;ref name=&quot;Сага об учителях&quot; /&gt;&lt;ref&gt;КГБ в маленькой суверенной стране (из беседы с человеком со стороны) [Электронный ресурс] // Warwick Logoinkvisitor. — Блог Владимира Мацкевича в «Живом журнале». — 28.01.2008. — Дата доступа: 18.05.2015. — Режим доступа: http://worvik.livejournal.com/45902.html?thread=271438#t271438, свободный. — Загл. с экрана.&lt;/ref&gt;.

У 1982 годзе пасля заканчэння ЛДУ па размеркаванні быў накіраваны ў Вільнюс&lt;ref name=&quot;Telegraf.by&quot; /&gt;, дзе дзякуючы {{нп3|Аўшра Аўгусцінавічутэ|Аўшры Аўгусцінавічутэ|lt|Aušra Augustinavičiūtė}} пазнаёміўся з урачом-псіхіятрам і псіхатэрапеўтам {{нп3|Аляксандр Яфімавіч Аляксейчык|А. Я. Аляксейчыкам|lt|Aleksandras Alekseičikas Kirinovas}}&lt;ref&gt;'''Аляксейчык Аляксандр Яфімавіч''' — урач-псіхіятр, псіхатэрапеўт, загадчык псіхатэрапеўтычным аддзяленнем Цэнтра псіхалагічнага здароўя (Вільнюс, Літва), стваральнік унікальнай методыкі групавой тэрапіі — «інтэнсіўнае тэрапеўтычнае жыццё» (ІТЖ).&lt;/ref&gt;, семінары якога наведваў на працягу 8 гадоў, пачынаючы з 1985 года. Называе А. Я. Аляксейчыка ў ліку сваіх настаўнікаў&lt;ref name=&quot;Сага об учителях&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;О четверояком корне&quot; /&gt;.

== Удзел у метадалагічным руху ==
[[Файл:GP VV.jpg|thumb|{{нп3|Георгій Пятровіч Шчадравіцкі|Г.П. Шчадравіцкі|ru|Щедровицкий, Георгий Петрович}} і У. У. Мацкевіч.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;АДГ-63: «Змест і метады ВНУ-падрыхтоўкі і павышэння кваліфікацыі інжынераў-энергетыкаў» (Обнінскі інстытут атамнай энергетыкі, чэрвень 1988 года).]]
З’яўляецца вучнем філосафа і метадолага {{нп3|Георгій Пятровіч Шчадравіцкі|Г. П. Шчадравіцкага|ru|Щедровицкий, Георгий Петрович}}&lt;ref name=&quot;Сага об учителях&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;О четверояком корне&quot; /&gt;&lt;ref&gt;''Рублевская Л.'' «Думать Беларусь». Дискуссия в конференц-зале «СБ» [Электронный ресурс] // «СБ. Беларусь сегодня». — Веб-сайт газеты Администрации президента Республики Беларусь. — 25.01.2005. — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: http://www.sb.by/obshchestvo/article/dumat-belarus.html, свободный. — Загл. с экрана.&lt;/ref&gt;, належыць да «генерацыі 1980-х гадоў» удзельнікаў {{нп3|Маскоўскі метадалагічны гурток|Маскоўскага метадалагічнага гуртка|ru|Московский методологический кружок}} (ММГ)&lt;ref name=&quot;Доклад на съезде&quot;&gt;Доклад В. В. Мацкевича // Стенограмма V Методологического съезда (Москва, 17-18 января 1993 г.) [Электронный ресурс] // Некоммерческий научный Фонд «Институт развития им. Г. П. Щедровицкого». — Веб-сайт Фонда ГП. — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: http://www.fondgp.ru/lib/congress/conventions/4/5-j_sezd_metodologov_1993.doc {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150623235025/http://www.fondgp.ru/lib/congress/conventions/4/5-j_sezd_metodologov_1993.doc |date=23 чэрвеня 2015 }}, свободный. — Загл. с экрана.&lt;/ref&gt;, называецца ў ліку лідараў метадалагічнага руху&lt;ref name=&quot;Строжев&quot;&gt;Строжев Марк Федорович [Электронный ресурс] // Некоммерческий научный Фонд «Институт развития им. Г. П. Щедровицкого». — Веб-сайт Фонда ГП. — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: http://www.fondgp.ru/mmk/personalia/1980/106 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150623234439/http://www.fondgp.ru/mmk/personalia/1980/106 |date=23 чэрвеня 2015 }}, свободный. — Загл. с экрана.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Мазур Сергей Александрович [Электронный ресурс] // Некоммерческий научный Фонд «Институт развития им. Г. П. Щедровицкого». — Веб-сайт Фонда ГП. — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: http://www.fondgp.ru/gp/personalia/1990/18 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150623233151/http://www.fondgp.ru/gp/personalia/1990/18 |date=23 чэрвеня 2015 }}, свободный. — Загл. с экрана.&lt;/ref&gt;.

=== Знаёмства з СМД-метадалогіяй і ўваходжанне ў ММГ ===
Пазнаёміўся з {{нп3|Маскоўскі метадалагічны гурток|СМД-падыходам|ru|Московский методологический кружок}} і яго распрацоўшчыкамі яшчэ ў гады студэнцтва&lt;ref name=&quot;Сага об учителях&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Доклад на съезде&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Хорошо быть молодым&quot;&gt;Хорошо быть молодым! СМД-подход в культурной политике, или Культурная политика в метаподходе (2001 г.) // ''Мацкевич В. В.'' Не думайте о рыжем и слепом утконосе: сб. статей / ''В. В. Мацкевич''. — Мн., 2011. — С. 102—113 [Электронный ресурс] // Новостной портал Службы информации «ЕвроБеларуси». — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: http://eurobelarus.info/files/22/86/Utkonos.pdf {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150518104428/http://eurobelarus.info/files/22/86/Utkonos.pdf |date=18 мая 2015 }}, свободный. — Загл. с экрана; ''Мацкевич В. В.'' СМД-подход в культурной политике или культурная политика в метаподходе [Электронный ресурс] // «Кентавр». — Сетевой методологический журнал. — 13.08.2007. — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: http://www.circleplus.ru/content/communicarium/people/memoirs/3 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220223104624/http://www.circleplus.ru/content/communicarium/people/memoirs/3 |date=23 лютага 2022 }}, свободный. — Загл. с экрана.&lt;/ref&gt;

У 1978 годзе на адной з студэнцкіх канферэнцый адбылося знаёмства з {{нп3|Пётр Георгіевіч Шчадравіцкі|П. Г. Шчадравіцкім|ru|Щедровицкий, Пётр Георгиевич (младший)}}, ад якога атрымаў запрашэнне прыняць удзел у зімовай студэнцкай школе Маскоўскага дзяржаўнага педагагічнага інстытута, у межах гэтай школы завязаў знаёмства з {{нп3|Юрый Вячаслававіч Грамыка|Ю. В. Грамыкам|ru|Громыко, Юрий Вячеславович}} &lt;ref name=&quot;Хорошо быть молодым&quot; /&gt;.

Быў запрошаны на чацвярговы семінар «Камісіі па мысленню» ў НДІ агульнай і педагагічнай псіхалогіі АПН СССР, які праходзіў у снежні 1978 года. На гэтым семінары пазнаёміўся ўласна з {{нп3|Георгій Пятровіч Шчадравіцкі|Г.П. Шчадравіцкім|ru|Щедровицкий, Георгий Петрович}} і шэрагам іншых сталых удзельнікаў ММГ&lt;ref name=&quot;Хорошо быть молодым&quot; /&gt;. Пасля гэтага пачаў наведваць метадалагічныя семінары ў Маскве, чытаць кнігі і стэнаграмы семінараў&lt;ref name=&quot;Сага об учителях&quot; /&gt;, падражаючы маскоўскаму метадалагічнаму семінару, разам з аднакурснікамі арганізаваў семінар на псіхфаку [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|ЛДУ]]&lt;ref name=&quot;ЖЖ-ЛИИЖТ&quot;&gt;…лучше там, где никто не бывал [Электронный ресурс] // Warwick Logoinkvisitor. — Блог Владимира Мацкевича в «Живом журнале». — 26.11.2013. — Дата доступа: 16.05.2015. — Режим доступа: http://worvik.livejournal.com/358001.html, свободный. — Загл. с экрана.&lt;/ref&gt;

Студэнцкі дыплом пісаў на тэму, у якой разгортваў ідэі, узятыя з кнігі В. Я. Дуброўскага і Л. П. Шчадравіцкага «Проблемы системного инженерно-психологического проектирования» (М., 1971)&lt;ref name=&quot;Доклад на съезде&quot; /&gt;.

=== Перыяд «навучэнства ў ГП» ===
Сталым удзельнікам ММГ становіцца, пачынаючы з 1988 года, ужо ў «гульнявы перыяд» развіцця метадалагічнага руху&lt;ref name=&quot;worvik&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Доклад на съезде&quot; /&gt;. Гэтаму ў тым ліку паспрыяў змест лекцый пра метад {{нп3|Гульнёвая супольнасць|арганізацыйна-дзейнасных гульняў|ru|Игровое сообщество}} (АДГ) і {{нп3|Гульнёвая супольнасць|гульнятэхнічную практыку|ru|Игровое сообщество}}, якія пачуў у [[Ліепайскі ўніверсітэт|Ліепайскім педагагічным інстытуце]] восенню 1987 года&lt;ref name=&quot;Строжев&quot; /&gt;.

У 1988 годзе ўзяў удзел у АДГ-60 «Эксперыменты і эксперыментаванне ў падрыхтоўцы і павышэнні кваліфікацыі кадраў» ([[Калінінград]], кір. Г. П. Шчадравіцкі)&lt;ref name=&quot;Гита&quot;&gt;Выпускники ШКП: Гита Паспарнэ [Электронный ресурс] // Школа культурной политики. — Веб-сайт ШКП. — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: http://www.shkp.ru/people/graduate/13 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924101347/http://www.shkp.ru/people/graduate/13 |date=24 верасня 2015 }}, свободный. — Загл. с экрана.&lt;/ref&gt;, пасля якой атрымаў запрашэнне ад {{нп3|Георгій Пятровіч Шчадравіцкі|Г. П. Шчадравіцкага|ru|Щедровицкий, Георгий Петрович}} ўдзельнічаць у наступных АД-гульнях у складзе каманды гульнятэхнікаў. У чарговай АДГ удзельнічаў як памочнік {{нп3|Пётр Георгіевіч Шчадравіцкі|П. Г. Шчадравіцкага|ru|Щедровицкий, Пётр Георгиевич (младший)}}, пасля гэтага стаў пастаянным удзельнікам мерапрыемстваў, якія ладзіліся бацькам і сынам Шчадравіцкімі&lt;ref name=&quot;Хорошо быть молодым&quot; /&gt;.

З’яўляючыся выкладчыкам Ліепайскага педінстытута, увёў у прастору СМД-метадалогіі ўдзельнікаў дзеючага інстытуцкага семінара&lt;ref name=&quot;Строжев&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Гита&quot; /&gt;, у межах семінара аформілася праектная група, якая занялася распрацоўкай праектаў у сферы адукацыі, прыняла ўдзел у рэарганізацыі службы быту г. [[Ліепая]], распрацавала праект па развіцці гэтага горада&lt;ref name=&quot;Гита&quot; /&gt;.

=== Удзел у дзейнасці ШКП ===
Браў удзел (на канцэптуальным узроўні) у стварэнні [http://www.shkp.ru/ Школы культурнай палітыкі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150524231933/http://www.shkp.ru/ |date=24 мая 2015 }} (ШКП, Масква)&lt;ref name=&quot;Хорошо быть молодым&quot; /&gt;, быў удзельнікам АДГ па тэме [[Перабудова|перабудовы]] і развіцця савецкага кінематографа (кір. П. Г. Шчадравіцкі, 1988), па выніках якой у 1989 годзе ў П. Г. Шчадравіцкага атрымалася стварыць пры Союзе кінематаграфістаў СССР падраздзяленне, атрымаўшае назву «Школа культурнай палітыкі і менеджэраў культуры»&lt;ref name=&quot;Хорошо быть молодым&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Куликов&quot;&gt;''Куликов Д.'' Что я могу сказать о проекте «ШКП 1989—1995» [Электронный ресурс] // «Кентавр». — Сетевой методологический журнал. — 27.12.2003. — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: http://circleplus.ru/archive/n/30/9 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150524234359/http://circleplus.ru/archive/n/30/9 |date=24 мая 2015 }}, свободный. — Загл. с экрана.&lt;/ref&gt;. У. У. Мацкевіч браў удзел у дзейнасці ШКП у якасці эксперта-кансультанта&lt;ref&gt;''Щедровицкий П. Г.'' …Я не хочу быть потерянным поколением… // «Кентавр». — 1994. — № 2 [Электронный ресурс] // Школа культурной политики. — Веб-сайт ШКП. — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: http://www.shkp.ru/lib/publications/29 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150524234334/http://www.shkp.ru/lib/publications/29 |date=24 мая 2015 }}, свободный. — Загл. с экрана.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Мацнев&quot;&gt;Выпускники ШКП: Димитрий Мацнев [Электронный ресурс] // Школа культурной политики. — Веб-сайт ШКП. — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: http://www.shkp.ru/people/graduate/8 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150524234454/http://www.shkp.ru/people/graduate/8 |date=24 мая 2015 }}, свободный. — Загл. с экрана.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Рыбалкина Наталия Викторовна [Электронный ресурс] // Некоммерческий научный Фонд «Институт развития им. Г. П. Щедровицкого». — Веб-сайт Фонда ГП. — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: http://www.fondgp.ru/gp/personalia/1990/22 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150525013523/http://www.fondgp.ru/gp/personalia/1990/22 |date=25 мая 2015 }}, свободный. — Загл. с экрана.&lt;/ref&gt;.

З 1989 года працаваў у лабараторыі метадалогіі ўпраўлення Заходняга філіяла УНДІ эканомікі рыбнай гаспадаркі (УНДІЭРГ), браў удзел у правядзенні стратэгічных мерапрыемстваў (АДГ і ўпраўленчыя сесіі)&lt;ref name=&quot;Строжев&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Ярнов Борис Михайлович [Электронный ресурс] // Некоммерческий научный Фонд «Институт развития им. Г. П. Щедровицкого». — Веб-сайт Фонда ГП. — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: http://www.fondgp.ru/gp/personalia/1980/127 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150518093043/http://www.fondgp.ru/gp/personalia/1980/127 |date=18 мая 2015 }}, свободный. — Загл. с экрана.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Злотников Игорь Волдемарович [Электронный ресурс] // Некоммерческий научный Фонд «Институт развития им. Г. П. Щедровицкого». — Веб-сайт Фонда ГП. — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: http://www.fondgp.ru/gp/personalia/1980/39 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150423172015/http://www.fondgp.ru/gp/personalia/1980/39 |date=23 красавіка 2015 }}, свободный. — Загл. с экрана.&lt;/ref&gt;.

У 1990 годзе заснаваў Рыжскае аддзяленне Школы культурнай палітыкі&lt;ref name=&quot;Хорошо быть молодым&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Куликов&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Мацнев&quot; /&gt; з мэтай рэалізацыі ідэі стварэння Калегіума ў сферы адукацыі Латвіі&lt;ref name=&quot;Гита&quot; /&gt;. Арганізаваў і правёў 9 АД-гульняў (у тым ліку некалькі для Міністэрства адукацыі [[Латвійская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Латвійскай ССР]])&lt;ref name=&quot;Гита&quot; /&gt;. Некаторыя тэмы, якія распрацоўваліся і абмяркоўваліся ў межах Рыжскага аддзялення ШКП, знайшлі сваё адлюстраванне ў кнізе [http://distance.fly-uni.org/pluginfile.php/1708/mod_resource/content/1/%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5%20%D1%8D%D1%82%D1%8E%D0%B4%D1%8B%20%D0%BE%D0%B1%20%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B8.doc «Полемические этюды об образовании»]{{Недаступная спасылка}} (Ліепая, 1993; Мінск, 2008, ISBN 978-985-6783-44-2)&lt;ref name=&quot;Гита&quot; /&gt;.

=== Праграма культурнай палітыкі для Беларусі: абвяшчэнне і рэалізацыя ===
[[Файл:Kulturnaya politika N 0.jpg|thumb|Вокладка часопіса «Культурная палітыка», № 0, 1994.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Часопіс быў заснаваны: [http://methodology.by/ Агенцтвам гуманітарных тэхналогій], [[Незалежны інстытут сацыяльна-эканамічных і палітычных даследаванняў|НІСЭПД]], Фінансава-інвестыцыйнай кампаніяй «ФІКО», [[Аляксандр Альгертавіч Дабравольскі|А. А. Дабравольскім]], М. К. Пліскам.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Галоўны рэдактар — У. У. Мацкевіч.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Рэг. нумар: 960 ад 07.09.1994.]]
{{Загатоўка раздзела}}

== Навуковая і педагагічная дзейнасць, дзейнасць у сферы рэформы адукацыі ==

=== 1982—1987 гады ===
З 1982 года — член Таварыства псіхолагаў СССР&lt;ref name=&quot;worvik&quot; /&gt;

У 1982 годзе, пасля заканчэння [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|ЛДУ]], па размеркаванні быў накіраваны на Вільнюскі радыётэхнічны завод, працаваў у бюро тэхнічнай эстэтыкі, але ж праз 8 месяцаў вымушаны быў звольніцца, бо з-за адмовы ў прадастаўленні доступу да сакрэтнай дакументацыі далей не меў магчымасці працаваць па спецыяльнасці на заводзе, які адносіўся да прадпрыемстваў ваеннага прызначэння&lt;ref name=&quot;Telegraf.by&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Томкович&quot; /&gt;.

Вярнуўся ў Ленінград, пасля 7 месяцаў беспрацоўя, быў прыняты на працу ў [[Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт шляхоў зносін|Ленінградскі інстытут інжынераў чыгуначнага транспарту]] (ЛІІЧТ) на новаўтвораную кафедру прыкладной псіхалогіі, сацыялогіі і педагогікі, якую арганізаваў і ўзначаліў {{нп3|Віктар Міхайлавіч Алахвердаў|В.М. Алахвердаў|ru|Аллахвердов, Виктор Михайлович}}&lt;ref name=&quot;ЖЖ-ЛИИЖТ&quot; /&gt;. Гэтая кафедра з’яўлялася першай гуманітарнай кафедрай у тэхнічных ВНУ СССР &lt;ref&gt;Кафедра «Прикладная психология» [Электронный ресурс] // Петербургский государственный университет путей сообщения императора Александра I. — Веб-сайт ПГУПС. — Дата доступа: 16.05.2015. — Режим доступа: http://www.pgups.ru/nash_univer/facult/economic/fps/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150518093856/http://www.pgups.ru/nash_univer/facult/economic/fps/ |date=18 мая 2015 }}, свободный. — Загл. с экрана.&lt;/ref&gt;, была ўтворана на базе бюро (лабараторыі) канкрэтных сацыяльных даследаванняў ЛІІЧТ, з якім У. У. Мацкевіч супрацоўнічаў яшчэ ў студэнцкія гады&lt;ref name=&quot;Томкович&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;worvik&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ЖЖ-ЛИИЖТ&quot; /&gt;.

У ЛІІЧТ рыхтаваў дыспетчарскі персанал для метрапалітэна, пасля — працаваў старшым навуковым супрацоўнікам, загадчыкам бюро (лабараторыяй) канкрэтных сацыяльных даследаванняў, загадчыкам кафедры прыкладной псіхалогіі, сацыялогіі і педагогікі&lt;ref name=&quot;Telegraf.by&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;worvik&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ЖЖ-ЛИИЖТ&quot; /&gt;.

За час працы ў ЛІІЧТ падрыхтаваў кандыдацкую дысертацыю, але да яе абароне дапушчаны не быў па прычыне нежадання ўступаць у [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|КПСС]]&lt;ref name=&quot;Томкович&quot; /&gt;.

=== 1987—1993 гады ===
У 1987 годзе разам з першай жонкай, латышкай па нацыянальнасці, па запрашэнні Міністэрства адукацыі [[Латвійская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Латвійскай ССР]] перайшоў на працу ў [[Ліепайскі ўніверсітэт|Ліепайскі педагагічны інстытут]], прапрацаваў у ім да 1989 года&lt;ref name=&quot;Telegraf.by&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;worvik&quot; /&gt;.

На момант пачатку [[Перабудова|перабудовы]] ўжо шчыльна займаўся праблемамі адукацыі і пытаннямі яе рэфармавання, падрыхтаваў новую дысертацыю па гэтай тэматыцы, аднак яе таксама не ўдалося абараніць&lt;ref name=&quot;Telegraf.by&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Томкович&quot; /&gt;.

У 1988 годзе ў межах наватарскага руху ў адукацыі арганізаваў у Ліепайскім педінстытуце філасофска-метадалагічны семінар, які вельмі хутка ператварыўся ў праектную групу, якая працавала над праектамі ў сферы адукацыі і канкрэтна над рэарганізацыяй Ліепайскага педінстытута&lt;ref name=&quot;Telegraf.by&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Гита&quot; /&gt;. Таксама браў удзел у дзейнасці семінара па праблемах адукацыі ў Рызе&lt;ref&gt;Зельцерман Бронислав Александрович [Электронный ресурс] // Некоммерческий научный Фонд «Институт развития им. Г. П. Щедровицкого». — Веб-сайт Фонда ГП. — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: http://www.fondgp.ru/gp/personalia/1980/38 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150518093045/http://www.fondgp.ru/gp/personalia/1980/38 |date=18 мая 2015 }}, свободный. — Загл. с экрана.&lt;/ref&gt;. У сваёй дзейнасці актыўна супрацоўнічаў з Міністэрствам адукацыі ЛатССР&lt;ref name=&quot;Гита&quot; /&gt;.

Пасля здабыцця Латвіяй незалежнасці аказваў дапамогу ў правядзенні рэформ міністру адукацыі першага ўрада [[Латвія|Латвійскай Рэспублікі]] [[Андрыс Піебалгс|Андрысу Піебалгсу]]&lt;ref name=&quot;Telegraf.by&quot; /&gt;.

У пач. 1990-х гадоў супрацоўнічаў у пытаннях рэформы адукацыі з першым міністрам адукацыі [[Расія|Расійскай Федэрацыі]] {{нп3|Эдуард Дзмітрыевіч Дняпроў|Э. Д. Дняпровым|ru|Днепров, Эдуард Дмитриевич}}&lt;ref name=&quot;Telegraf.by&quot; /&gt;.

=== 1993—2004 гады ===
Пачынаючы з 1993 года, уключыўся ў працу па распрацоўцы праграмы рэформы адукацыі ў Беларусі, на пачатковым этапе шчыльна супрацоўнічаў з Міністэрствам адукацыі Рэспублікі Беларусь&lt;ref name=&quot;Telegraf.by&quot; /&gt;.

У траўні 1993 года атрымаў запрашэнне прачытаць у Мінску лекцыі па тэме стандартызацыі і тэхналагізацыі адукацыі, пасля — пачаў праводзіць пастаянна дзеючы семінар для аспірантаў у Інстытуце павышэння кваліфікацыі (з 1997 года — Акадэмія паслядыпломнай адукацыі, Мінск)&lt;ref name=&quot;Telegraf.by&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Водолажская&quot;&gt;''Водолажская Т.'' Что необходимо знать и понимать для освоения программы культурной политики? [Электронный ресурс] // Methodology.by. — Веб-сайт АГТ-ЦСИ. — 09.04.2011. — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: http://methodology.by/?p=2079 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220223104627/http://methodology.by/?p=2079 |date=23 лютага 2022 }}, свободный. — Загл. с экрана.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Крупник&quot;&gt;''Мацкевич С. А.'' История и актуалии гражданского образования в Беларуси [Электронный ресурс] // EuroBelarus.Info. — Новостной портал Службы информации «ЕвроБеларуси». — 20.09.2007. — Дата доступа: 23.05.2015. — Режим доступа: http://eurobelarus.info/news/archive/2007/09/20/istoriya-i-aktualii-grazhdanskogo-obrazovaniya-v-belarusi.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150523224419/http://eurobelarus.info/news/archive/2007/09/20/istoriya-i-aktualii-grazhdanskogo-obrazovaniya-v-belarusi.html |date=23 мая 2015 }}, свободный. — Загл. с экрана.&lt;/ref&gt;. У межах гэтага семінара было прачытана некалькі курсаў лекцый, а таксама падрыхтаваны і праведзены шэраг мерапрыемстваў і работ, накіраваных на асэнсаванне і рэфармаванне сістэмы адукацыі ў Беларусі:

* У чэрвені 1993 года для Міністэрства адукацыі была складзена службовая запіска па праблеме распрацоўкі стандартаў адукацыі&lt;ref name=&quot;Водолажская&quot; /&gt;;
* У снежні 1993 года ў Мінску была праведзена міжнародная канферэнцыя «Адукацыя і павышэнне кваліфікацыі работнікаў адукацыі: метадалагічныя, упраўленчыя і псіхолага-педагагічныя аспекты»&lt;ref name=&quot;Telegraf.by&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Водолажская&quot; /&gt;;
* У кастрычніку 1994 года па замове міністра адукацыі [[Васіль Іванавіч Стражаў|В. І. Стражава]] была праведзена ўпраўленчая сесія-семінар (у фармаце АД-гульні) «Развіццё сістэмы школьнай адукацыі: стан і перспектывы» з удзелам кіруючага складу Міністэрства адукацыі, кіраўнікоў усіх дзяржаўных навукова-даследчых інстытутаў адукацыі (Рэспубліканскага інстытута прафесійнай адукацыі, Інстытута павышэння кваліфікацыі, Рэспубліканскага інстытута вышэйшай школы, Нацыянальнага інстытута адукацыі), прадстаўнікоў мясцовых органаў улады (абласных, раённых і гарадскіх аддзелаў народнай адукацыі), дырэктараў дзяржаўных і прыватных школ, рэктараў ВНУ, прадстаўнікоў акадэмічнай супольнасці, шэрагу грамадскіх аб’яднанняў і фондаў, СМІ. Па выніках сесіі-семінара была падрыхтавана брашура «О реформе образования в Беларуси образца 1994 года» (т.зв. «Зялёны сшытак»; Мн., 1994), дзе былі прадстаўлены асноўныя вынікі-ацэнкі аб’ёму работ, неабходных для правядзення рэформы адукацыі, пазначаныя асноўныя праблемныя кропкі, намечаны чарнавы план работ&lt;ref name=&quot;Telegraf.by&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Водолажская&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ФБ-образование&quot;&gt;''Мацкевич В.'', ''Крупник С.'', ''Жбанков М.'' Обзор проектов, идей и концепций реформирования образования в Беларуси // Беларусь. Сценарий реформ / Фонд им. Стефана Батория. — Варшава, 2003. — С. 263—275 [Электронный ресурс] // Kamunikat.org. — Беларуская інтэрнэт-бібліятэка. — Дата доступа: 21.05.2015. — Режим доступа: http://pdf.kamunikat.org/1777-1.pdf {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150522113246/http://pdf.kamunikat.org/1777-1.pdf |date=22 мая 2015 }}, свободный. — Загл. с экрана.&lt;/ref&gt;. Аднак гэтыя рэкамендацыі беларускім Міністэрствам адукацыі прынятыя не былі&lt;ref name=&quot;Telegraf.by&quot; /&gt;.

Па выніках дзейнасці метадалагічнага семінара ў рамках {{нп3|Маскоўскі метадалагічны гурток|СМД-падыходу|ru|Московский методологический кружок}} была абаронена кандыдацкая дысертацыя на тэму «Праектаванне дзейнасных сістэм адукацыі: метадолага-педагагічныя аспекты» (С. А. Крупнік, 1997), а таксама падрыхтаваныя да абароны доктарскія дысертацыі па тэмах: «Мадэляванне дзейнасці спецыяліста-прафесіянала» (А. Д. Лашук) і «Тэорыя і практыка падрыхтоўкі менеджэраў адукацыі» (С. А. Мацкевіч), акрамя гэтага на акадэмічным узроўні былі сфармаваныя і ўкаранёныя ў навучальны працэс новыя для Беларусі навуковыя прадметы: «Дзейнасная педагогіка», «Праектаванне і праграмаванне ў адукацыі», «Тэорыя сістэм і дзейнасці»&lt;ref name=&quot;Крупник&quot; /&gt;.

У 1996 годзе па замове Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь у складзе экспертнай групы падрыхтаваў альтэрнатыўны афіцыйнаму «Оргпраект рэформы адукацыі ў Беларусі» (Оргпроект реформы образования Республики Беларусь. — Мн., 1995. — УДК 37.014.3(476)(083.9))&lt;ref name=&quot;Telegraf.by&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;worvik&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Водолажская&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ФБ-образование&quot; /&gt;. Складзены праект таксама не быў прыняты да рэалізацыі&lt;ref name=&quot;Telegraf.by&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Водолажская&quot; /&gt;, а кафедра ў Інстытуце павышэння кваліфікацыі, якая складала аснову для рэалізацыі падрыхтаванага праекта рэформ, стала падвяргацца ціску з боку Міністэрства адукацыі&lt;ref name=&quot;Водолажская&quot; /&gt;.

Працягнуў распрацоўку праекта рэформы адукацыі самастойна ў межах «Праграмы абнаўлення гуманітарнай адукацыі» {{нп3|Інстытут «Адкрытае грамадства»|Фонда Сораса|ru|Институт «Открытое общество»}} ў Беларусі, у выніку чаго ў 1997 годзе з’явілася «Канцэпцыя абнаўлення гуманітарнай адукацыі» (з кон. 1996 года рамкі гэтай канцэпцыі былі пашыраныя, і яна стала разглядацца як канцэпцыя рэформы нацыянальнай адукацыі цалкам)&lt;ref name=&quot;Telegraf.by&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;worvik&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Водолажская&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ФБ-образование&quot; /&gt;. Праца над канцэпцыяй уключала ў сябе: канцэптуальна-тэарэтычную і метадалагічную распрацоўку; стварэнне Асацыяцыі інавацыйных школ; выданне бюлетэня абнаўлення гуманітарнай адукацыі (выдаваўся да 1999 года). Асноўныя ідэі канцэпцыі прасоўваліся праз удзел У. У. Мацкевіча ў працы парламенцкай камісіі (рабочай групы) над Законам «Аб адукацыі» (да разгону [[Вярхоўны Савет Беларусі|Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь]] 13-га склікання ўвосень 1996 года)&lt;ref name=&quot;Водолажская&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ФБ-образование&quot; /&gt;..

У 1997 годзе, пасля выгнання Фонда Сораса з Беларусі, стварыў Асацыяцыю абнаўлення гуманітарнай адукацыі, якая працягнула працу над канцэпцыяй, выданне бюлетэня абнаўлення гуманітарнай адукацыі, а таксама праводзіла семінары, лекцыі і канферэнцыі з інавацыйнымі школамі, якія ўваходзілі ў Асацыяцыю інавацыйных школ. У 2000 годзе Асацыяцыя спыніць сваю дзейнасцьь&lt;ref name=&quot;Водолажская&quot; /&gt;.

У 1997—2001 гадах узначальваў лабараторыю (аддзел) метадалогіі Рэспубліканскага інстытута прафесійнай адукацыі (РІПА)&lt;ref name=&quot;worvik&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Водолажская&quot; /&gt;.

У 1998 годзе пад кіраўніцтвам У. У. Мацкевіча быў распрацаваны і запушчаны курс падрыхтоўкі менеджэраў адукацыі з мэтай падрыхтоўкі кадраў для рэформы адукацыі: спачатку — у РІПА (адбылося 2 выпускі), а затым — у Акадэміі паслядыпломнай адукацыі (Мінск) і Інстытуце павышэння кваліфікацыі (Гродна) (курс праводзіўся да 2005 года)&lt;ref name=&quot;Telegraf.by&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Водолажская&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ФБ-образование&quot; /&gt;.

У 1999 годзе па замове Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь кіраваў падрыхтоўкай альтэрнатыўнага краінавага дакладу для [[ЮНЕСКА]] аб стане спраў у сферы адукацыі «Праблемы функцыянальнай граматнасці ў Беларусі» (Функциональная грамотность в системе образования Беларуси. — Мн., 2003. — ISBN 985-6643-57-0), які быў прадстаўлены на штогадовай канферэнцыі ЮНЕСКА ў Варшаве ў 2000 годзе&lt;ref name=&quot;worvik&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Водолажская&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ФБ-образование&quot; /&gt;. Распрацоўка тэмы «Функцыянальная граматнасць» таксама ажыццяўлялася ў рамках рэалізацыі «Оргпроекта рэформы адукацыі ў Беларусі»: з 1997 года — у лабараторыі метадалогіі прафесійнай адукацыі РІПА, затым — у аддзеле аналітычнай і прававой работы Міністэрства адукацыі і аддзеле сацыялогіі АПА (там, дзе працавалі эксперты і стажоры [[Агенцтва гуманітарных тэхналогій]])&lt;ref name=&quot;ФБ-образование&quot; /&gt;.

=== Пасля 2004 года ===
З 2004 года з прычыны дзейнасці апазіцыйнай да [[Рэжым Лукашэнкі|палітычнага рэжыму]] [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]] фактычна Мацкевіч знаходзіцца пад {{нп3|Забарона на прафесію|забаронай на прафесію|en|Berufsverbot}} — пазбаўлены магчымасці выкладаць у беларускіх ВНУ і працаваць у дзяржаўных установах і арганізацыях&lt;ref name=&quot;Telegraf.by&quot; /&gt;.

У 2006—2008 гадах ажыццяўляў канцэптуальную працу ў сферы грамадзянскай адукацыі, вынікам якой стала з’яўленне [http://methodology.by/?p=1053 «Канцэпцыі грамадзянскай адукацыі ў Беларусі»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160426190041/http://methodology.by/?p=1053 |date=26 красавіка 2016 }} і афармленне яе ў навучальны курс&lt;ref name=&quot;Водолажская&quot; /&gt;.

З 2009 года разгарнуў дзейнасць па стварэнні ў Беларусі сучаснага ўніверсітэта, у межах якой былі запушчаны:
* серыя семінараў па канцэптуалізацыі ідэі ўніверсітэта (вынікам стала выданне зборніка [http://eurobelarus.info/files/22/86/Universitet_Diskussiya.pdf «Университет: дискуссия об основаниях»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220130102855/http://eurobelarus.info/files/22/86/Universitet_Diskussiya.pdf |date=30 студзеня 2022 }} (Мінск, 2011, ISBN 978-985-6991-64-9));
* праграма «[[Лятучы ўніверсітэт]]»&lt;ref name=&quot;Про ЛУ&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Водолажская&quot; /&gt;.

Уваходзіць у склад Калегіума Лятучага ўніверсітэта&lt;ref&gt;Калегіум [Электронны рэсурс] // Лятучы ўніверсітэт. — Вэб-сайт Лятучага ўніверсітэта. — Дата доступу: 12.05.2015. — Рэжым доступу: http://fly-uni.org/collegium {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150816161002/http://fly-uni.org/collegium |date=16 жніўня 2015 }}, вольны. — Загал. з экрана.&lt;/ref&gt;.

У межах Лятучага ўніверсітэта чытае аўтарскія курсы: «Уводзіны ў сістэмны падыход» (2011—2014)&lt;ref&gt;Введение в теорию систем (февраль-апрель, 2011) [Электронны рэсурс] // Лятучы ўніверсітэт. — Канал Летучего университета в YouTube. — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: https://www.youtube.com/playlist?list=PLBAnu4YEjPOJwz-wTw_ggCSx_10J8yVzS, свободный. — Загл. с экрана.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Введение в системный подход (октябрь-ноябрь, 2011) [Электронны рэсурс] // Лятучы ўніверсітэт. — Канал Летучего университета в YouTube. — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: https://www.youtube.com/playlist?list=PL14F68ACFACC52AD5, свободный. — Загл. с экрана.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Введение в системный подход (2012—2013) [Электронны рэсурс] // Лятучы ўніверсітэт. — Канал Летучего университета в YouTube. — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: https://www.youtube.com/playlist?list=PLBAnu4YEjPOIns_T0j6jRWk9WdsLfv64T, свободный. — Загл. с экрана.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Введение в системный подход (2013—2014) [Электронны рэсурс] // Лятучы ўніверсітэт. — Канал Летучего университета в YouTube. — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: https://www.youtube.com/playlist?list=PLBAnu4YEjPOK9KWhA1r_pi5wu4HS0r5JT, свободный. — Загл. с экрана.&lt;/ref&gt;, «Педагогіка як практычная філасофія» (2012)&lt;ref&gt;Педагогика как практическая философия (апрель-июнь, 2012) [Электронны рэсурс] // Лятучы ўніверсітэт. — Канал Летучего университета в YouTube. — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: https://www.youtube.com/playlist?list=PL223B2D75FF662207, свободный. — Загл. с экрана.&lt;/ref&gt;, «Асабістая адукацыйная і кар’ерная траекторыя» (2013—2014)&lt;ref&gt;Личная образовательная и карьерная траектория (2013—2014) [Электронны рэсурс] // Лятучы ўніверсітэт. — Канал Летучего университета в YouTube. — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: https://www.youtube.com/playlist?list=PLBAnu4YEjPOLGIFkcDScHMr_TpiUm_d_F, свободный. — Загл. с экрана.&lt;/ref&gt; і інш., вядзе семінар па дыдактыцы курса «Уводзіны ў сістэмны падыход» (2014—2015)&lt;ref&gt;Уладзімір Мацкевіч [Электронны рэсурс] // Лятучы ўніверсітэт. — Вэб-сайт Лятучага ўніверсітэта. — Дата доступу: 12.05.2015. — Рэжым доступу: http://fly-uni.org/content/uladzimir-mackevich {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150624012955/http://fly-uni.org/content/uladzimir-mackevich |date=24 чэрвеня 2015 }}, вольны. — Загал. з экрана.&lt;/ref&gt;.

Таксама чытае лекцыі ў [[Беларускі Калегіюм|Беларускім калегіуме]]&lt;ref&gt;Філасофія/літаратура [Электронны рэсурс] // Беларускі калегіюм. — Вэб-сайт Беларускага калегіюма. — Дата доступу: 12.05.2015. — Рэжым доступу: http://belcollegium.org/departments/philosophy/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160122181646/http://belcollegium.org/departments/philosophy/ |date=22 студзеня 2016 }}, вольны. — Загал. з экрана.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Think belarus.jpg|thumb|Тацяна Вадалажская і Уладзімір Мацкевіч думаюць Беларусь.]]

== Кансалтынгавая дзейнасць ==
{{Загатоўка раздзела}}
З кон. 1980-х гадоў займаецца арганізацыйным і бізнес-{{нп3|Кансалтынг|кансалтынгам|ru|Консалтинг}}.

У 1988—1994 гадах працаваў у [[Рыга|Рызе]], [[Масква|Маскве]], [[Краснаярск]]у, [[Находка|Находцы]], [[Цвер]]ы, [[Калінінград]]зе ды інш. рэгіёнах былога [[СССР]], у пач. 1990-х гадоў дзейнасць галоўным чынам была звязана з удзелам у развіцці {{нп3|Свабодная эканамічная зона|свабодных эканамічных зон|ru|Особая экономическая зона}}, у 1993—1994 гадах працаваў з адміністрацыямі [[Краснаярскі край|Краснаярскага краю]] і [[Калінінградская вобласць|Калінінградскай вобл.]] Пасля пераезду ў Мінск кансультаваў шэраг мясцовых бізнес-праектаў&lt;ref name=&quot;Telegraf.by&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;worvik&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Плиско&quot; /&gt;.

У 1995 годзе ўдзельнічаў у кансультацыях адносна аб’яднання [[Аб’яднаная дэмакратычная партыя Беларусі|Аб’яднанай дэмакратычнай партыі]], [[Грамадзянская партыя|Грамадзянскай партыі]], [[Сацыял-дэмакратычная партыя Народнай Згоды|Партыі народнай згоды]], [[Беларуская аграрная партыя|Аграрнай партыі]] і [[Беларуская партыя «Зялёныя»|Беларускай партыі «Зялёны свет»]] і стварэнні на іх базе [[Аб’яднаная грамадзянская партыя|Аб’яднанай грамадзянскай партыі]] (АГП)&lt;ref name=&quot;Telegraf.by&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Томкович&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;worvik&quot; /&gt;. У тым жа годзе кансультаваў і ўдзельнічаў у падрыхтоўцы Форума маладзёжных арганізацый, ініцыяванага Радай маладзёжных арганізацый&lt;ref name=&quot;Водолажская&quot; /&gt;.

У 1998—1999 гадах супрацоўнічаў з незалежнымі прафсаюзамі: быў кансультантам [[Беларускі кангрэс дэмакратычных прафсаюзаў|Беларускага кангрэса дэмакратычных прафсаюзаў]] (БКДП), удзельнічаў у стварэнні газеты «Рабочы», распрацаваў «Канцэпцыю дзейнасці свабодных прафсаюзаў» (1998)&lt;ref name=&quot;worvik&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Водолажская&quot; /&gt;.

У 2000—2003 гадах быў кансультантам сумеснага прадпрыемства «Альпіна-Кансалт», прымаў удзел у яго стварэнні&lt;ref name=&quot;worvik&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Водолажская&quot; /&gt;. У 2001 годзе ажыццяўляў вывад з сітуацыі банкруцтва і санацыі прыватнай гімназіі «Альтасфера»&lt;ref name=&quot;Водолажская&quot; /&gt;.

З’яўляецца ініцыятарам створанай у 2011 годзе [http://orgconsulting.by/ Біржы арганізацыйнага развіцця] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150524215143/http://orgconsulting.by/ |date=24 мая 2015 }} [[Некамерцыйная арганізацыя|НКА]] ў якасці аднаго з кірункаў рэалізацыі [[Культурная палітыка (праграма)|праграмы культурнай палітыкі]]&lt;ref&gt;''Столярова О.'' Истории успеха: Владимир Мацкевич: «Я иду своей дорогой через препятствия, конфликты, теряя друзей. Кто хочет — может идти со мной!» [Электронный ресурс] // ORGCONSULTING.BY. — Веб-сайт Биржи организационного развития. — 28.02.2014. — Дата доступа: 20.05.2015. — Режим доступа: http://orgconsulting.by/news/id/2953/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150524214434/http://orgconsulting.by/news/id/2953/ |date=24 мая 2015 }}, свободный. — Загл. с экрана.&lt;/ref&gt;.

== Грамадска-палітычная дзейнасць ==
У старэйшых класах школы захапляўся [[Хіпі|рухам хіпі]], быў удзельнікам «[[Дэманстрацыя хіпі ў Гродна|дэманстрацыі хіпі]]» ў [[Гродна|Гародне]] ў жніўні 1971 года&lt;ref name=&quot;Томкович&quot; /&gt;&lt;ref&gt;У жніўні 1971 года гродзенскія ўдзельнікі [[Хіпі|руху хіпі]] і прыехаўшыя іх падтрымаць хіпі з [[Вільнюс]]а, [[Талін]]а, [[Санкт-Пецярбург|Ленінграда]] і [[Масты|Мастоў]] учынілі дэманстрацыю ў цэнтры [[Гродна]], пратэстуючы супраць пераследу з боку савецкіх і партыйных уладаў (гл. больш падрабязнасцей па [http://www.belgazeta.by/ru/2003_08_11/arhiv_bg/6184/ спасылцы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140726172403/http://www.belgazeta.by/ru/2003_08_11/arhiv_bg/6184/ |date=26 ліпеня 2014 }}).&lt;/ref&gt;.

=== Гады перабудовы і аднаўлення Латвіяй незалежнасці ===
У гады [[Перабудова|перабудовы]] прымаў актыўны ўдзел у дэмакратычных пераўтварэннях у [[Ліепая|Ліепае]], падтрымаў вяртанне [[Латвія]]й незалежнасці, працаваў у цесным кантакце з [[Народны фронт Латвіі|Народным фронтам Латвіі]] і рускамоўным {{нп3|Руская партыя (Латвія)|Цэнтрам дэмакратычных ініцыятыў|ru|Русская партия (Латвия)}}, аказваў прафесійную дапамогу першаму ўраду Латвійскай Рэспублікі ў адбудоўванні дзяржаўных інстытутаў, запуску рэформы сістэмы адукацыі (супрацоўнічаў з міністрам адукацыі [[Андрыс Піебалгс|Андрысам Піебалгсам]], у 1991—1992 гадах быў дарадцай у Дэпартаменце па нацыянальных пытаннях латвійскага ўрада)&lt;ref name=&quot;Telegraf.by&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Томкович&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;worvik&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Плиско&quot;&gt;''Плиско М.'' «Только коллективное сотрудничество может привести к успеху». Интервью главного редактора журнала «Адкрытае грамадства» Михаила Плиско с методологом и гуманитарным технологом Владимиром Мацкевичем // «Адкрытае грамадства». Iнфамацыйна-аналiтычны бюлетэнь. — 2001. — № 1(10) [Электронный ресурс] // worvik.com. — Персональный сайт Владимира Мацкевича. — Дата доступа: 19.05.2015. — Режим доступа: http://worvik.narod.ru/gumani.html, свободный. — Загл. с экрана.&lt;/ref&gt;.

=== Удзел у кампаніі па выбарах першага прэзідэнта Рэспублікі Беларусь у 1994 годзе ===
Уключэнне ў грамадска-палітычнае жыццё Беларусі ў пер. пал. 1990-х гадоў, па словах У. У. Мацкевіча, было звязана з жаданнем запусціць працэс рэформы адукацыі ў Рэспубліцы Беларусь, выкарыстоўваючы для гэтага сітуацыю [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (1994)|першых прэзідэнцкіх выбараў у краіне]]:

{{цытата|Мы пазнаёміліся з усім складам міністэрства, і я вымушаны быў прыйсці да высновы, што той склад быў не здольны да рэфармавання. Яны нічога не маглі зрабіць: не так арганізавана міністэрства, і людзі, якія займалі там высокія пасады, былі не здольныя да рэфармавання. Як казалі ў папярэдні перыяд, яны не перастроіліся. А прыбраць іх са сваіх пастоў было немагчыма, такая была сістэма адбору кадраў.
Тады, у снежні 1993 года, напярэдадні прэзідэнцкіх выбараў, я прапанаваў аказаць пасільную дапамогу кандыдату, які, з нашага пункту гледжання, мог бы перамагчы і стаць першым прэзідэнтам Беларусі, які б павёў яе па шляху нармальнага развіцця. Аказаўшы гэтую дапамогу, мы разлічвалі дамагацца таго, каб і міністр адукацыі быў бы рэфарматарам, каб міністэрства адукацыі змагло праводзіць рэформы. То бок я ішоў на гэта дзеля рэформы адукацыі&lt;ref name=&quot;Telegraf.by&quot; /&gt;.}}

Атрымаўшы адмову ад лідара [[Беларускі народны фронт «Адраджэньне»|БНФ]] [[Зянон Станіслававіч Пазняк|З. С. Пазняка]], звярнуўся ў лютым 1994 года з той жа самай прапановай да экс-спікера [[Вярхоўны Савет Беларусі|Вярхоўнага Савета Беларусі]] [[Станіслаў Станіслававіч Шушкевіч|С. С. Шушкевіча]], які даў згоду на ўключэнне У. У. Мацкевіча ў свой перадвыбарчы штаб для забеспячэння {{нп3|Паліттэхнолаг|паліттэхналагічнай|ru|Политтехнолог}} падтрымкі. Аднак ужо ў траўні 1994 года з-за ўзніклых рознагалоссяў па іміджавых і змястоўных пытаннях перадвыбарчай кампаніі супрацоўніцтва было спынена&lt;ref name=&quot;Telegraf.by&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Томкович&quot; /&gt;.

=== Удзел у парламенцкіх выбарах 1995 года ===
Працягнуў супрацоўніцтва з [[Аб’яднаная дэмакратычная партыя Беларусі|Аб’яднанай дэмакратычнай партыяй]] (АДПБ), якую ачольваў [[Аляксандр Альгертавіч Дабравольскі|А. А. Дабравольскі]], праводзіў для членаў партыі навучанне і семінары, атрымаў прапанову ад кіраўніцтва АДПБ балатавацца ў дэпутаты на [[Парламенцкія выбары ў Беларусі (1995)|парламенцкіх выбарах 1995 года]]. Па словах У. У. Мацкевіча, ён скарыстаўся гэтай прапановай дзеля даследавання дзеяннем палітычнага поля Беларусі:

{{цытата|Я не збіраўся абавязкова стаць дэпутатам. Мне трэба было на ўласным досведзе даследаваць выбарчую сістэму, пагутарыць з выбаршчыкамі. Я адмыслова папрасіў тады партыйнае кіраўніцтва, каб мяне выставілі ў якой-небудзь вельмі складанай акрузе з вельмі вядомым чалавекам. Я хацеў, каб маімі супернікамі былі вядомыя людзі кшталту Шушкевіча ці Пазняка, час якіх, як я лічыў, на той момант ужо прайшло. Я хацеў паказаць, што патрэбныя новыя лідары, патрэбныя новыя праграмы і трэба перамагаць гэтых людзей з іх састарэлымі падыходамі&lt;ref name=&quot;Telegraf.by&quot; /&gt;.}}

Балатаваўся па Ангарскай выбарчай акрузе г. Мінска, па адной акрузе з [[Зянон Станіслававіч Пазняк|З. С. Пазняком]], абраны не быў, аднак досвед удзелу ў выбарах быў абагульнены і прадстаўлены на старонках кнігі «Беларусская демократия: вопреки очевидности» (Мн., 1996. — УДК 321.7(476)+342.83(476)+323(476); СПб., 2006. — ISBN 5-94716-032-3 ([http://eurobelarus.info/files/File/Vopreki%20ochevidnosti_1.pdf ч. 1], [http://eurobelarus.info/files/File/Vopreki%20ochevidnosti_2.pdf ч. 2], [http://eurobelarus.info/files/File/Vopreki%20ochevidnosti_3.pdf ч. 3], [http://eurobelarus.info/files/File/Vopreki%20ochevidnosti_4.pdf ч. 4])) — адной з першых у Беларусі кніг, прысвечаных апісанню актуальнай палітычнай сітуацыі, зыходзячы з аналізу эмпірычнага матэрыялу&lt;ref name=&quot;Telegraf.by&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Водолажская&quot; /&gt;.

=== Удзел у стварэнні і дзейнасці АГП ===
У 1995 годзе ў якасці {{нп3|Паліттэхнолаг|паліттэхналага|ru|Политтехнолог}} прымаў удзел у стварэнні [[Аб’яднаная грамадзянская партыя|Аб’яднанай грамадзянскай партыі]] (АГП)&lt;ref name=&quot;БелГазета&quot;&gt;''Иващенко М.'' Визави: Я — легенда! [Электронный ресурс] // «БелГазета». — Информационно-аналитический ежедневник. — 02.12.2012. — Дата доступа: 21.05.2015. — Режим доступа: http://www.belgazeta.by/ru/2012_11_26/right/25353/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150623232128/http://www.belgazeta.by/ru/2012_11_26/right/25353/ |date=23 чэрвеня 2015 }}, свободный. — Загл. с экрана.&lt;/ref&gt;: у чэрвені пад выглядам журналісцкага інтэрв’ю сустракаўся з кіраўніком [[Нацыянальны Банк Рэспублікі Беларусь|Нацбанка Беларусі]] [[Станіслаў Антонавіч Багданкевіч|С. А. Багданкевічам]], чыя кандыдатура разглядалася ў якасці лідара новай партыі&lt;ref name=&quot;Telegraf.by&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Томкович&quot; /&gt;; пачынаючы з ліпеня, кансультаваў працэс аб’яднання [[Аб’яднаная дэмакратычная партыя Беларусі|Аб’яднанай дэмакратычнай партыі]] (АДПБ), [[Грамадзянская партыя|Грамадзянскай партыі]] і [[Сацыял-дэмакратычная партыя Народнай Згоды|Партыі народнай згоды]]&lt;ref name=&quot;Telegraf.by&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Водолажская&quot; /&gt;; быў абраны ў склад Нацыянальнага камітэта АГП на Устаноўчым з’ездзе партыі&lt;ref name=&quot;Telegraf.by&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Томкович&quot; /&gt;. Займаўся арганізацыяй прэс-цэнтра АГП, з’яўляўся яго кіраўніком у перыяд [[Парламенцкія выбары ў Беларусі (1995)|кампаніі па давыбарах у Вярхоўны Савет 13-га склікання]] (кастрычнік-снежань 1995 года)&lt;ref name=&quot;Telegraf.by&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Томкович&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Водолажская&quot; /&gt;. Па словах У. У. Мацкевіча, быў зняты з пасады за змест прэс-рэліза, які не спадабаўся кіраўніцтву партыі:

{{цытата|У 1995 годзе Багданкевіч звольніў мяне з прэс-сакратароў АГП за тое, што я назваў дэпутатаў АГП «апазіцыяй у Вярхоўным Савеце». Ён сказаў, што гэта будзе канструктыўная апазіцыя &lt;...&gt;, якая будзе супрацоўнічаць з прэзідэнтам у тым, што ёсць добрага&lt;ref name=&quot;ВызМолча&quot;&gt;Вызывающее молчание / ''В. Мацкевич''. — М., 2007. — С. 38.&lt;/ref&gt;.}}

Ходам стварэння АГП прапаноўваў свае версіі партыйнай праграмы&lt;ref name=&quot;Telegraf.by&quot; /&gt;, а таксама ў якасці партыйнай дактрыны [http://worvik.narod.ru/beldemo/EPILOG.htm «Дактрыну беларускага кансерватызму»], сфармуляваную ў працэсе рэфлексіі досведу свайго ўдзелу ў [[Парламенцкія выбары ў Беларусі (1995)|парламенцкіх выбарах у траўні 1995 года]]&lt;ref&gt;Эпилог // Вопреки очевидности: Сборник / ''В. В. Мацкевич''. — СПб., 2006. — С. 169—175 [Электронный ресурс] // EuroBelarus.Info. — Новостной портал Службы информации «ЕвроБеларуси». — Дата доступа: 22.05.2015. — Режим доступа: http://eurobelarus.info/files/File/Vopreki%20ochevidnosti_3.pdf, свободный. — Загл. с экрана.&lt;/ref&gt;, аднак гэтыя прапановы не знайшлі падтрымкі ў партыйным асяродку&lt;ref name=&quot;Водолажская&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Водолажская-2&quot;&gt;''Водолажская Т.'' Введение в культурную политику. Семинар 5. На чем стоим? [Электронный ресурс] // Methodology.by. — Веб-сайт АГТ-ЦСИ. — 09.02.2011. — Дата доступа: 21.05.2015. — Режим доступа: http://methodology.by/?p=1785 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200926170620/http://methodology.by/?p=1785 |date=26 верасня 2020 }}, свободный. — Загл. с экрана.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Третий путь&quot;&gt;В. Мацкевич: Вера и гражданская позиция [Электронный ресурс] // «Третий путь». — Либеральная дискуссионная площадка. — 02.08.2006. — Дата доступа: 21.05.2015. — Режим доступа: http://3dway.org/publications/persona/v-matskevich-vera-i-grazhdanskaya-pozitsiya {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150522085614/http://3dway.org/publications/persona/v-matskevich-vera-i-grazhdanskaya-pozitsiya |date=22 мая 2015 }}, свободный. — Загл. с экрана.&lt;/ref&gt;.

У 1997—1998 гадах уваходзіў у склад Палітсавета АГП&lt;ref name=&quot;worvik&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;БелГазета&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;БелаПАН-1998&quot;&gt;''Третьяков В.'' Член Политсовета ОГП В. Мацкевич заявил, что не собирается вступать в гражданство Союза Беларуси и России // БелаПАН. — 28.10.1998 [Электронный ресурс] // ByMedia.Net. — Информационно-образовательный портал. — Дата доступа: 21.05.2015. — Режим доступа: http://news.bymedia.net/news.article.php?articleID=342773 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304074918/http://news.bymedia.net/news.article.php?articleID=342773 |date=4 сакавіка 2016 }}, свободный. — Загл. с экрана.&lt;/ref&gt;. У сакавіку 1997 года на III з’ездзе АГП выстаўляў сваю кандыдатуру ў лідары партыі ў якасці альтэрнатывы [[Станіслаў Антонавіч Багданкевіч|С. А. Багданкевічу]], набраў 10 % галасоў&lt;ref name=&quot;Telegraf.by&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Имя&quot;&gt;''Халип И.'' Тренер начинает подготовку к чемпионату // «Имя». — 28.03.1997. — № 93 [Электронный ресурс] // worvik.com. — Персональный сайт Владимира Мацкевича. — Дата доступа: 21.05.2015. — Режим доступа: http://worvik.narod.ru/thinkbel/trener.htm, свободный. — Загл. с экрана.&lt;/ref&gt;. Гэты свой учынак У. У. Мацкевіч патлумачыў жаданнем [[Рэферэндум у Беларусі (1996)|у сітуацыі вострага палітычнага крызісу ў краіне]] паўплываць на змяненне стратэгіі і тактыкі партыі, а таксама ўнутрыпартыйных адносін&lt;ref name=&quot;Telegraf.by&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Имя&quot; /&gt;:

{{цытата|Калі ў снежні [1996 года] я падаў запіску Багданкевічу і яшчэ некалькім кіраўнікам з нагоды таго, што чакае апазіцыю да вясны [1997 года], ніхто не звярнуў на гэта ўвагі. Таму я прынёс на з’езд усе свае артыкулы і раздаў іх удзельнікам. Яны схавалі іх у партфелі і ўткнуліся ў зусім пустыя рэзалюцыі. Але пасля таго, як быў разыграны мой дывертысмент, усе дасталі гэтыя копіі артыкулаў і пачалі чытаць. Гэта і было маёй галоўнай задачай — дамагчыся таго, каб людзі ўспрымалі ўсур’ёз тое, што я ім кажу&lt;ref name=&quot;Имя&quot; /&gt;.}}

Не дабіўшыся жаданага выніку, у кон. 1998 года пакінуў склад Палітсавета АГП і спыніў далейшае супрацоўніцтва з партыяй&lt;ref name=&quot;Telegraf.by&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;БелГазета&quot; /&gt;.

=== Удзел у стварэнні «Хартыі’97» ===
У 1997 годзе ўдзельнічаў у стварэнні грамадзянскай ініцыятывы «[[Хартыя'97|Хартыя’97]]» у якасці аўтара задумы і суарганізатара на першых этапах дзейнасці, уваходзіў у склад аргкамітэта&lt;ref name=&quot;Telegraf.by&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Томкович&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;worvik&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Водолажская&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Плиско&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Хартии’97&quot;&gt;10 лет Хартии’97 [Электронный ресурс] // «Хартии’97». — Белорусский информационный портал. — 10.11.2007. — Дата доступа: 22.05.2015. — Режим доступа: http://charter97.eu/ru/news/2007/11/10/1445, свободный. — Загл. с экрана.&lt;/ref&gt;, аднак афіцыйна з яе не выходзіў&lt;ref&gt;''Цыганкоў В.'' У. Мацкевіч: «У АГП дэфіцыт лідараў і ідэяў» [Электронны рэсурс] // Радыё «Свабода». — Вэб-сайт беларускай рэдакцыі радыёстанцыі. — 21.04.2008. — Дата доступу: 25.05.2015. — Рэжым доступу: http://www.svaboda.org/content/article/1107582.html, вольны. — Загал. з экрана.&lt;/ref&gt;.

З’яўляецца аўтарам тэксту дэкларацыі [http://charter97.eu/be/news/2007/11/10/1445 «Хартыя’97»], якая атрымала сваю назву па аналогіі з [[Чэхаславакія|чэхаславацкай]] «[[Хартыя 77|Хартыяй 77]]» і дала імя новай ініцыятыве&lt;ref name=&quot;Томкович&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;worvik&quot; /&gt;. У тэкст былі закладзеныя асноўныя дактрынальныя палажэнні [[Культурная палітыка (праграма)|праграмы культурнай палітыкі]]&lt;ref name=&quot;Водолажская-2&quot; /&gt;. «Хартыя’97» была абнародавана 10 лістапада 1997 года ў вядучых незалежных газетах Беларусі: «Имя», «[[Белорусская деловая газета|БДГ]]», «[[Народная Воля (1995)|Народная воля]]», «[[Свабода (1990)|Свабода]]», «Свободные новости» і інш. Першымі пад тэкстам дакумента паставілі подпісы 100 вядомых беларускіх палітыкаў, грамадскіх і культурных дзеячаў, журналістаў, пазней пад ім падпісалася яшчэ больш 100.000 грамадзян Рэспублікі Беларусь&lt;ref name=&quot;Томкович&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Хартии’97&quot; /&gt;.

Праз тры месяцы выйшаў з аргкамітэта «Хартыі’97», бо развіццё гэтай грамадзянскай ініцыятывы пайшло па шляху стварэння структуры, кшталту партыйнай, а не па шляху фарміравання шырокага [[Грамадскі рух|грамадска-палітычнага руху]], як тое прапаноўвалася У. У. Мацкевічам ад самага пачатку&lt;ref name=&quot;Водолажская&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Плиско&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Водолажская-2&quot; /&gt;.

=== Удзел у «дыялогу грамадска-палітычных сіл» у 1999—2000 годзе ===
У 1999—2000 годзе прымаў удзел у якасці эксперта ў дыялогу грамадска-палітычных сіл Беларусі, які праводзіўся пры садзейнічанні Кансультацыйна-назіральнай групы (КНГ) [[АБСЕ]], працаваў у складзе экспертнай групы № 4 «Стратэгія развіцця грамадзянскай супольнасці»&lt;ref name=&quot;Водолажская&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Гл.: Вызывающее молчание / ''В. Мацкевич''. — М., 2007 [Электронный ресурс] // Новостной портал Службы информации «ЕвроБеларуси». — Дата доступа: 23.05.2015. — Режим доступа: http://eurobelarus.info/files/22/86/vyz_molch.pdf, свободный. — Загл. с экрана.&lt;/ref&gt;. Па выніках удзелу напісаў вострапалемічную кнігу «Вопиющее молчание» (у 2007 годзе кніга была выдадзена пад назвай [http://eurobelarus.info/files/22/86/vyz_molch.pdf «Вызывающее молчание»])&lt;ref name=&quot;Водолажская&quot; /&gt;.

=== Удзел у стварэнні хрысціянскай палітычнай партыі ===
Пачынаючы з 2003 года, удзельнічаў у ініцыятыве [[Павел Канстанцінавіч Севярынец|П. К. Севярынца]] па стварэнню ў Беларусі [[Хрысціянская дэмакратыя|хрысціянска-дэмакратычнай]] партыі — «[[Беларуская хрысціянская дэмакратыя (2005)|Беларускай хрысціянскай дэмакратыі]]» (БХД); выйшаў са складу аргкамітэта ў 2005 годзе па прычыне таго, што не было дасягнута згоды з астатнімі ўдзельнікамі аб прынцыпе далейшага развіцця ініцыятывы (аргструктура або рух)&lt;ref name=&quot;Telegraf.by&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Водолажская&quot; /&gt;&lt;ref&gt;''Грицанов А.'' Еще один «второй фронт» [Электронный ресурс] // «Наше мнение». — Сайт экспертного сообщества Беларуси. — 16.10.2006. — Дата доступа: 23.05.2015. — Режим доступа: http://nmnby.eu/news/analytics/669.html, свободный. — Загл. с экрана.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;INV&quot;&gt;Владимир Мацкевич ответил на все вопросы веб-конференции [Электронный ресурс] // INVICTORY.COM. — Мегапортал христианских ресурсов. — 28.04.2008. — Дата доступа: 26.05.2015. — Режим доступа: http://www.invictory.com/news/story-15640.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150526235218/http://www.invictory.com/news/story-15640.html |date=26 мая 2015 }}, свободный. — Загл. с экрана;&lt;/ref&gt;, тым не менш, прапанаваная У. У. Мацкевічам у якасці ідэалагічнай асновы БХД [http://worvik.narod.ru/beldemo/EPILOG.htm «Дактрына беларускага кансерватызму»] была часткова прынятая, асноўныя яе палажэнні ўключаныя ў праграмны дакумент партыі&lt;ref&gt;[http://bchd.info/program.html Праект праграмы БЕЛАРУСКАЙ ХРЫСЬЦІЯНСКАЙ ДЭМАКРАТЫІ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150526002132/http://bchd.info/program.html |date=26 мая 2015 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Водолажская&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Водолажская-2&quot; /&gt;.

У 2005—2007 гадах у межах [http://methodology.by/?page_id=16 «Рушэньня»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150212031710/http://methodology.by/?page_id=16 |date=12 лютага 2015 }} выступаў з ініцыятывай стварэння хрысціянскай палітычнай партыі з працоўнай назвай «Партыя Закона» на базе пратэстанцкіх цэркваў Беларусі, аднак дзейнасць па стварэнню партыі была спынена, у якасці асноўнай прычыны называлася немагчымасць у актуальных беларускіх палітычных умовах займацца партыйнай дзейнасцю&lt;ref name=&quot;Третий путь&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;INV&quot; /&gt;&lt;ref&gt;''Кулік В.'' У Беларусі ствараецца хрысьціянская партыя [Электронны рэсурс] // Радыё «Свабода». — Вэб-сайт беларускай рэдакцыі радыёстанцыі. — 28.11.2005. — Дата доступу: 23.05.2015. — Рэжым доступу: http://www.svaboda.org/content/article/802944.html, вольны. — Загал. з экрана.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Горевой М.'' Более 100 человек голодают в Минске в поддержку церкви «Новая жизнь» [Электронный ресурс] // Naviny.by. — Интернет-газета БелаПАН. — 09.10.2006. — Дата доступа: 23.05.2015. — Режим доступа: http://naviny.by/rubrics/society/2006/10/09/ic_articles_116_148277/, свободный. — Загл. с экрана;&lt;/ref&gt;.

=== Перыяд «Рушэньня» ===
{{У планах}}

=== Удзел у акцыі «Пост-галадоўка» ===
{{У планах}}

=== Удзел у стварэнні і дзейнасці «ЕўраБеларусі» ===
{{У планах}}

=== Удзел у стварэнні і дзейнасці Беларускай нацыянальнай платформы Форума грамадзянскай супольнасці Усходняга партнёрства ===
{{У планах}}

== Праца на тэлебачанні ==
У 1994—1997 гадах быў распрацоўшчыкам, аўтарам і вядучым трох цыклавых перадач на [[Нацыянальная дзяржаўная тэлерадыёкампанія Рэспублікі Беларусь|Беларускім тэлебачанні]] (БТ)&lt;ref name=&quot;worvik&quot; /&gt;:
* у пач. 1994 года тэлекампанія «ФІТ» сумесна з [http://methodology.by/ Агенцтвам гуманітарных тэхналогій] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150515020335/http://methodology.by/ |date=15 мая 2015 }} прыступілі да вытворчасці інфармацыйна-аналітычнай перадачы «Праспект», першы выпуск якой выйшаў на наступны дзень пасля першага тура прэзідэнцкіх выбараў і быў прысвечаны яго аналізу; вядучым перадачы быў [[Павел Рыгоравіч Шарамет|Павел Шарамет]]&lt;ref name=&quot;Telegraf.by&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Водолажская&quot;/&gt;;
* пачынаючы з 1995 года, на БТ выходзілі: перадача аб асноўных паняццях рынкавай эканомікі «Гэта мы не праходзілі», а таксама перадачы «Студыя 600» і «Сталіца»&lt;ref name=&quot;Водолажская&quot; /&gt;.

У 1995 годзе атрымаў прапанову стаць вядучым новай інфармацыйна-аналітычнай перадачы «Рэзананс» на БТ, аднак супраць яго кандыдатуры выступілі ў Адміністрацыі прэзідэнта Рэспублікі Беларусь&lt;ref name=&quot;Томкович&quot; /&gt;.

З’яўляўся першым кіраўніком і вядучым ток-шоу {{нп3|Выбор (АНТ)|«Выбар»|ru|Выбор (ток-шоу)}} на тэлеканале [[Агульнанацыянальнае тэлебачанне|АНТ]] (кан. 2002 года — сакавік 2003 года)&lt;ref&gt;''Шадрина А.'' Ваш «Выбор» [Электронный ресурс] // «СБ. Беларусь сегодня». — Веб-сайт газеты Администрации президента Республики Беларусь. — 08.02.2003. — Дата доступа: 19.05.2015. — Режим доступа: http://tv.sb.by/v-poiskakh-utrachennogo/article/vash-vybor-2.html, свободный. — Загл. с экрана.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Технология выбора [Электронный ресурс] // «Спецназ». — Веб-сайт журнала. — 05.04.2003. — Дата доступа: 14.05.2015. — Режим доступа: http://www.specnaz.sb.by/v-poiskakh-utrachennogo/article/tekhnologiya-vybora.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924104354/http://www.specnaz.sb.by/v-poiskakh-utrachennogo/article/tekhnologiya-vybora.html |date=24 верасня 2015 }}, свободный. — Загл. с экрана.&lt;/ref&gt;, паспеў падрыхтаваць 8 выпускаў ток-шоу, быў звольнены напярэдадні памятнага красавіцкага семiнара кiраўнiкоў рэспублiканскiх i мясцовых дзяржаўных органаў па пытаннях удасканалення iдэалагiчнай работы&lt;ref&gt;''Соусь Г.'' Чаму ў ток-шоў «Выбар» зьмяніўся вядучы? [Электронны рэсурс] // Радыё «Свабода». — Вэб-сайт беларускай рэдакцыі радыёстанцыі. — 08.04.2003. — Дата доступу: 22.05.2015. — Рэжым доступу: http://www.svaboda.org/content/article/24847952.html, вольны. — Загал. з экрана.&lt;/ref&gt;.

З 2012 года — вядучы праграмы «Размова дня» тэлеканала «[[БелСат|Белсат]]»&lt;ref name=&quot;Белсат&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Размова [Электронны рэсурс] // Belsat TV. — Вэб-сайт тэлеканала. — Дата доступу: 17.05.2015. — Рэжым доступу: http://belsat.eu/be/programs/razmova-dnia/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150430022001/http://belsat.eu/be/programs/razmova-dnia/ |date=30 красавіка 2015 }}, вольны. — Загал. з экрана.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;Студыя «Белсат» — новая якасць каналу [Электронны рэсурс] // Belsat TV. — Вэб-сайт тэлеканала. — 03.09.2012. — Дата доступу: 14.05.2015. — Рэжым доступу: http://belsat.eu/be/articles/9808/, вольны. — Загал. з экрана.&lt;/ref&gt;.

== Палітычны пераслед ==
===2016===
9 сакавіка 2016 года Мацкевіч атрымаў позву ў [[Суд Цэнтральнага раёна (Мінск)|суд Цэнтральнага раёна Мінска]] з прадпісаннем з’явіцца ў якасці асобы, у дачыненні да якой вядзецца адміністрацыйны працэс за ўдзел у адбыўшымся 15 лютага таго ж года ў цэнтры Мінска несанкцыянаваным мітынгу індывідуальных прадпрымальнікаў&lt;ref&gt;''Дашчынскі А.'' Уладзімір Мацкевіч атрымаў позву ў суд за ўдзел у акцыі, на якой ён ня быў [Электронны рэсурс] // Радыё «Свабода». — Вэб-сайт беларускай рэдакцыі радыёстанцыі RFE/RL. — 09.03.2016. — Дата доступу: 05.04.2016. — Рэжым доступу: http://www.svaboda.org/content/uladzimier-mackievic-atrymau-pozvu-u-sud-za-udziel-u-akcyi-na-jakoj-jon-nia-byu/27600969.html, вольны. — Загал. з экрана.&lt;/ref&gt;.

15 сакавіка 2016 года ходам судовага разбіральніцтва тры супрацоўнікі міліцыі, якія выступалі ў якасці сведкаў, упэўнена апазналі ва У. У. Мацкевічу чалавека, які прымаў удзел у мітынгу, што таксама, па іх словах, нібыта пацвярджаецца матэрыяламі ажыццяўляўшайся фотаздымкі, на падставе якіх і быў складзены пратакол аб адміністрацыйным правапарушэнні. У сваю чаргу, У. У. Мацкевічам суду былі прадстаўлены доказы таго, што 15 лютага 2016 года ён не толькі не прысутнічаў на мітынгу, але і наогул знаходзіўся за межамі краіны: адзнакі ў пашпарце аб перасячэнні мяжы і авіябілеты, згодна з якімі ён паляцеў з Мінска ў Варшаву 14 лютага і вярнуўся назад 16 лютага. У выніку суд прыняў рашэнне вярнуць пратакол аб адміністрацыйным правапарушэнні ў [[Цэнтральнае РУУС (Мінск)|Цэнтральнае РУУС Мінска]] на дапрацоўку&lt;ref&gt;''Лукашук З.'' Міліцыянер на судзе: Мацкевіча не ведаю, але на акцыі яго пазнаў! [Электронны рэсурс] // «Еўрапейскае радыё для Беларусі». — Вэб-сайт радыёстанцыі. — 15.03.2016. — Дата доступу: 05.04.2016. — Рэжым доступу: http://euroradio.fm/milicyyaner-na-sudze-mackevicha-ne-vedayu-ale-na-akcyi-yago-paznau, вольны. — Загал. з экрана.&lt;/ref&gt;.

Адразу пасля суда Мацкевіч заявіў пра намер прыцягнуць міліцыянераў, якія сведчылі супраць яго, да адказнасці за ілжэсведчанне, у тым ліку каб звярнуць увагу на падобную практыку пераследу грамадзян, незадаволеных дзеючым у Беларусі [[Рэжым Лукашэнкі|палітычным рэжымам]]&lt;ref&gt;''Юрич А.'' Владимир Мацкевич: Тотальная ложь стала судебной практикой, которая несет угрозу каждому гражданину [Электронный ресурс] // EuroBelarus.Info. — Веб-сайт Службы информации «ЕвроБеларуси». — 16.03.2016. — Дата доступа: 05.04.2016. — Режим доступа: http://eurobelarus.info/news/society/2016/03/16/vladimir-matskevich-total-naya-lozh-stala-sudebnoy-praktikoy.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220223113915/https://eurobelarus.info/news/society/2016/03/16/vladimir-matskevich-total-naya-lozh-stala-sudebnoy-praktikoy.html |date=23 лютага 2022 }}, свободный. — Загл. с экрана.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Лукашук З.'' Справу Мацкевіча адправілі ў РУУС на дапрацоўку [Электронны рэсурс] // «Еўрапейскае радыё для Беларусі». — Вэб-сайт радыёстанцыі. — 15.03.2016. — Дата доступу: 05.04.2016. — Рэжым доступу: http://euroradio.fm/spravu-mackevicha-adpravili-u-ruus-na-dapracouku, вольны. — Загал. з экрана.&lt;/ref&gt;.

30 сакавіка 2016 года У. У. Мацкевіч падаў заяву ў пракуратуру з просьбай даць прававую ацэнку сітуацыі&lt;ref&gt;Философ Мацкевич подал заявление в прокуратуру после суда за акцию, на которой его не было [Электронный ресурс] // TUT.BY. — Интернет-портал. — 31.03.2016. — Дата доступа: 05.04.2016. — Режим доступа: http://news.tut.by/politics/490687.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160403030623/http://news.tut.by/politics/490687.html |date=3 красавіка 2016 }}, свободный. — Загл. с экрана.&lt;/ref&gt;.

5 красавіка 2016 года міністр унутраных спраў [[Ігар Анатолевіч Шуневіч|І. А. Шуневіч]], адказваючы на пытанні журналістаў, акрэдытаваных у [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Беларусі|Палаце прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]], прызнаў памылку, дапушчаную супрацоўнікамі міліцыі ў дачыненні да У. У. Мацкевіча: {{цытата|«Адназначна магу заявіць, што супрацоўнікі міліцыі дапусцілі памылку ў ідэнтыфікацыі асобы чалавека. Падставай для памылкі стала яго досыць сур'ёзнае візуальнае падабенства з удзельнікам гэтага мерапрыемства. Гэта я сам асабіста правяраў»&lt;ref&gt;''Лукашук З.'' Шуневич — о деле Мацкевича: Сотрудники милиции допустили ошибку [Электронный ресурс] // «Европейское радио для Беларуси». — Веб-сайт радиостанции. — 05.04.2016. — Дата доступа: 05.04.2016. — Режим доступа: http://euroradio.fm/ru/shunevich-o-dele-mackevicha-sotrudniki-milicii-dopustili-oshibku, свободный. — Загл. с экрана.&lt;/ref&gt;.}}

===2021–2025===
4 жніўня 2021 года пасля ператрусу арыштаваны [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|КДБ Беларусі]] па падазрэнні ў арганізацыі [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў]]&lt;ref&gt;{{Cite web|language=ru|url=https://www.dw.com/ru/v-chem-podozrevajut-filosofa-mackevicha-vlasti-belarusi/a-58833178|title=Философ в неволе. Кто такой Владимир Мацкевич и в чем его подозревают?|first=Арина|last=Ползик|date=2021-08-12|publisher=[[Deutsche Welle]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210812112135/https://www.dw.com/ru/v-chem-podozrevajut-filosofa-mackevicha-vlasti-belarusi/a-58833178|archive-date=2021-08-12|access-date=2021-08-12}}&lt;/ref&gt;. 6 жніўня сумеснай заявай васьмі арганізацый, сярод якіх [[Праваабарончы цэнтр «Вясна»]], [[Беларуская асацыяцыя журналістаў]], [[Беларускі Хельсінкскі камітэт|Беларускі Хельсінскі камітэт]], быў прызнаны [[Палітычныя зняволеныя|палітычным зняволеным]]&lt;ref&gt;{{Cite web|language=ru|url=https://www.dw.com/ru/pravozashhitniki-belarusi-priznali-filosofa-mackevicha-politzakljuchennym/a-58788513|title=Правозащитники Беларуси признали философа Мацкевича политзаключенным|archive-url=https://web.archive.org/web/20210808064317/https://www.dw.com/ru/pravozashhitniki-belarusi-priznali-filosofa-mackevicha-politzakljuchennym/a-58788513|archive-date=2021-08-08|website=[[Deutsche Welle]]|first=Павел|last=Мыльников|date=2021-08-06|access-date=2021-08-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|language=be|url=http://spring96.org/be/news/104589|title=Заява аб прызнанні Таццяны Вадалажскай і Уладзіміра Мацкевіча палітзняволенымі|date=2021-08-06|publisher=[[Праваабарончы цэнтр «Вясна»]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210809075551/https://spring96.org/be/news/104589|archive-date=2021-08-09|access-date=2021-08-12}}&lt;/ref&gt;, а група «[[Хрысціянская візія]]» [[Каардынацыйная рада (Беларусь)|Каардынацыйнай рады]] звярнулася да беларускай і сусветнай хрысціянскай супольнасці з заклікам выступіць у ягоную падтрымку&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Заявление группы Координационного совета «Христианское видение» по поводу уголовного преследования христианско-реформатского интеллектуала Владимира Мацкевича|url=https://belarus2020.churchby.info/zayavlenиe-gruppy-koordиnaczиonnogo-soveta-hrиstиanskoe-vиdenиe-po-povodu-ugolovnogo-presledovanиya-hrиstиansko-reformatskogo-иntelle/|author=Група &quot;Хрысціянская візія&quot;|date=2021-10-10|lang=ru|work=Царква і палітычны крызіс у Беларусі}}&lt;/ref&gt;.

23 чэрвеня 2022 года [[Мінскі абласны суд]] прыгаварыў Уладзіміра Мацкевіча да 5 гадоў узмоцненага рэжыму па трох артыкулах Крымінальнага кодэксу: ч. 1 арт. 342 (актыўны ўдзел у групавых дзеяннях, якія груба парушаюць грамадскі парадак) за «Марш Народнага Ультыматуму» 25 кастрычніка 2020 года, ч. 1 арт. 361-1 (стварэнне экстрэмісцкага фармавання) за платформу «Сход», а таксама ч. 1 арт. 368 (абраза Лукашэнкі) за відэазапіс на [[YouTube]]-канале&lt;ref&gt;[https://www.dw.com/ru/v-belarusi-filosofa-mackevicha-prigovorili-k-5-godam-usilennogo-rezhima/a-62237626 В Беларуси философа Мацкевича приговорили к 5 годам колонии]&lt;/ref&gt;. 11 верасня 2025 года быў вызвалены з турмы пасля сустрэчы [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнка]] з прадстаўніком [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]] [[Джон Коўл|Джонам Коўлам]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/376739|title=Вызвалілі філосафа Уладзіміра Мацкевіча|website=Наша Ніва|date=2025-09-11|access-date=2025-09-11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/376738|title=Вызваленыя 52 палітвязні. Мікола Статкевіч на свабодзе!|website=Наша Ніва|date=2025-09-11|access-date=2025-09-11}}&lt;/ref&gt;.

== Публіцыстычная дзейнасць. Бібліяграфія ==
{{Загатоўка раздзела}}

Быў ініцыятарам і ўдзельнікам «Менскага філязофскага кола» — творчага аб’яднання мінскіх гуманітарыяў, якое дзейнічала ў др. пал. 1990-х — пач. 2000-х гадоў і ставіла перад сабой задачу падрыхтоўкі і выдання корпуса гуманітарна-філасофскіх слоўнікаў, хрэстаматый i вучэбных дапаможнікаў&lt;ref name=&quot;worvik&quot; /&gt;&lt;ref&gt;''Грыцанаў А.'', ''Абушэнка У.'', ''Мацкевіч У.'' Менскае філязофскае кола // Фрагмэнты. — 1999. — № 3-4 [Электронны рэсурс] Беларуская палічка. — Беларуская электронная бібліятэка. — Дата доступу: 19.05.2015. — Рэжым доступу: http://knihi.com/storage/frahmenty/frahmenty7.htm, вольны. — Загал. з экрана.&lt;/ref&gt;.

Удзельнічаў у працы над складаннем выданняў: [http://www.philosophi-terms.ru/ «Новейший философский словарь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150520072656/http://www.philosophi-terms.ru/ |date=20 мая 2015 }} (Мн., 1999. — ISBN 985-6235-17-0) и «Всемирная энциклопедия: Философия» (Мн., 2001. — ISBN 5-17-007278-3) &lt;ref name=&quot;Хорошо быть молодым&quot; /&gt;. З’яўляецца аўтарам артыкулаў: [http://www.philosophi-terms.ru/word/%D0%90%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 «Антропотехника»]{{Недаступная спасылка}}, [http://methodology.by/?p=682 «Деятельность»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220129100846/http://methodology.by/?p=682 |date=29 студзеня 2022 }}, [http://www.philosophi-terms.ru/word/%D0%98%D0%B4%D0%B5%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D1%85%20%D1%82%D0%B8%D0%BF%D0%BE%D0%B2%20%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B4 «Идеальных типов метод»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304224443/http://www.philosophi-terms.ru/word/%D0%98%D0%B4%D0%B5%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D1%85%20%D1%82%D0%B8%D0%BF%D0%BE%D0%B2%20%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B4 |date=4 сакавіка 2016 }}, [http://www.philosophi-terms.ru/word/%D0%9C%D1%8B%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%8F%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C «Мыследеятельность»]{{Недаступная спасылка}}, [http://www.philosophi-terms.ru/word/%D0%9C%D1%8B%D1%88%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5 «Мышление»]{{Недаступная спасылка}}, [http://voluntary.ru/dictionary/568/word/obrazovanie «Образование»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150523154651/http://voluntary.ru/dictionary/568/word/obrazovanie |date=23 мая 2015 }}, [http://voluntary.ru/dictionary/568/word/pedagogika «Педагогика»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150523154643/http://voluntary.ru/dictionary/568/word/pedagogika |date=23 мая 2015 }}, [http://www.philosophi-terms.ru/word/%D0%9F%D0%BE%D0%B4%D1%85%D0%BE%D0%B4 «Подход»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120417203800/http://www.philosophi-terms.ru/word/%D0%9F%D0%BE%D0%B4%D1%85%D0%BE%D0%B4 |date=17 красавіка 2012 }}, [http://www.philosophi-terms.ru/word/%D0%9F%D1%80%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 «Практика»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120418194021/http://www.philosophi-terms.ru/word/%D0%9F%D1%80%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 |date=18 красавіка 2012 }}, [http://www.philosophi-terms.ru/word/%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F «Проблематизация»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120418101600/http://www.philosophi-terms.ru/word/%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F |date=18 красавіка 2012 }}, [http://www.philosophi-terms.ru/word/%D0%A1%D0%BC%D0%B4-%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F «СМД-методология»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150521032812/http://www.philosophi-terms.ru/word/%D0%A1%D0%BC%D0%B4-%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F |date=21 мая 2015 }}, [http://voluntary.ru/dictionary/568/word/shema «Схема»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150523154645/http://voluntary.ru/dictionary/568/word/shema |date=23 мая 2015 }}, [http://voluntary.ru/dictionary/568/word/tehnika «Техника»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150523154647/http://voluntary.ru/dictionary/568/word/tehnika |date=23 мая 2015 }}, [http://voluntary.ru/dictionary/568/word/funkcionalnaja-gramotnost «Функциональная грамотность»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150523154649/http://voluntary.ru/dictionary/568/word/funkcionalnaja-gramotnost |date=23 мая 2015 }}, [http://www.philosophi-terms.ru/word/%D0%A9%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9 «Щедровицкий Г. П.»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120305060150/http://www.philosophi-terms.ru/word/%D0%A9%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9 |date=5 сакавіка 2012 }}.

Пачынаючы з 2003 года, вёў працу над складаннем энцыклапедычнага слоўніка «СМД-методология Московского методологического кружка. 1954—2004 годы», які аднак не быў выдадзены. Планавалася, што кніга пабачыць свет у чацвёртым квартале 2004 года&lt;ref&gt;''Реут Д. В.'' Пятьдесят лет спустя [Электронный ресурс] // Некоммерческий научный Фонд «Институт развития им. Г. П. Щедровицкого». — Веб-сайт Фонда ГП. — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: http://www.fondgp.ru/lib/chteniya/x/pub/0, свободный. — Загл. с экрана.&lt;/ref&gt;.

Рыхтуецца да выдання аўтарскі цыкл лекцый [http://methodology.by/?p=4335 «Уводзіны ў філасофію»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220223104627/http://methodology.by/?p=4335 |date=23 лютага 2022 }}, які быў прачытаны У. У. Мацкевічам у рамках Мінскага метадалагічнага семінара ў 2008—2009 годзе&lt;ref name=&quot;ВВ-ВВФ&quot;&gt;Владимир Мацкевич. Введение в философию: Лекция 1 [Электроннй ресурс] // EuroBelarus.Info. — Новостной портал Службы информации «ЕвроБеларуси». — Дата доступа: 19.05.2015. — Режим доступа: http://eurobelarus.info/news/society/2013/12/29/vladimir-matskevich-vvedenie-v-filosofiyu-lektsiya-1.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220223104743/https://eurobelarus.info/news/society/2013/12/29/vladimir-matskevich-vvedenie-v-filosofiyu-lektsiya-1.html |date=23 лютага 2022 }}, свободный. — Загл. с экрана.&lt;/ref&gt;.

З’яўляецца аўтарам вялікай колькасці публіцыстычных артыкулаў і каля 50 навуковых прац па пытаннях палітыкі, культуры і трансфармацыі адукацыі&lt;ref name=&quot;worvik&quot; /&gt;. Найбольш важныя з іх:

* [http://eurobelarus.info/files/22/86/BdP.pdf Беларусь для пачаткоўцаў: ад разумення да дзеяння: зборнік нарысаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220223104637/http://eurobelarus.info/files/22/86/BdP.pdf |date=23 лютага 2022 }} / ''Ул. Мацкевіч'', ''Т. Вадалажская'', ''А. Ягораў''; пераклад на беларускую мову. — Мн., 2012. — (Серыя «Беларусь для пачаткоўцаў»). — ISBN 978-985-562-048-9.
* [http://eurobelarus.info/files/22/86/DE_SOVIETIZATION_ru.pdf Десоветизация в контексте трансформации беларусского общества: Сборник статей] / Под ред. ''В. Мацкевича''. — Вильнюс, 2012. — УДК 316.42:303.425.2(476)(062).
* [http://eurobelarus.info/files/22/86/Matskevich_Dialog_ru.pdf Общественный диалог в Беларуси: от народовластия к гражданскому участию] / ''В. Мацкевич''. — Мн., 2012. — (Серия «Беларусь для начинающих»). — ISBN 978-985-562-018-2.
* [http://en.eurobelarus.info/files/File/maket_new_eng.pdf Public dialog in Belarus: from grass-roots democracy to civic participation] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211201224105/https://en.eurobelarus.info/files/File/maket_new_eng.pdf |date=1 снежня 2021 }} / ''Uladzimir Matskevich''. — Minsk, 2012. — (Belarus for beginners). — ISBN 978-985-562-019-9.
* [http://eurobelarus.info/files/22/86/Utkonos.pdf Не думайте о рыжем и слепом утконосе: Сборник статей] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150518104428/http://eurobelarus.info/files/22/86/Utkonos.pdf |date=18 мая 2015 }} ([http://eurobelarus.info/files/File/Utkonos-intro.pdf начало книги]) / ''В. Мацкевич''; Редколлегия: ''Т. Водолажская'' (гл. редактор) и др. — Мн., 2011. — (Серия «Культурная политика»). — ISBN 978-985-6991-31-1.
* [http://eurobelarus.info/files/22/86/Universitet_Diskussiya.pdf Университет: дискуссия об основаниях: Сборник статей] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220130102855/http://eurobelarus.info/files/22/86/Universitet_Diskussiya.pdf |date=30 студзеня 2022 }} / ''В. Мацкевич'', ''П. Барковский''; Под ред. ''Т. Водолажской''. — Мн., 2011. — (Серия «Universitas Ludens»). — ISBN 978-985-6991-64-9.
* [http://eurobelarus.info/old/images/stories/library/Book_Life_Quality_eng.pdf The quality and way of life in Belarus: evolution and possibilities of transformation] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220223104742/http://eurobelarus.info/old/images/stories/library/Book_Life_Quality_eng.pdf |date=23 лютага 2022 }} / ''Tatiana Vadalazhskaya'', ''Uladzimir Matskevich''. — 2011. — (Belarus for beginners).
* [http://eurobelarus.info/files/22/86/Book_Life_Quality_rus.pdf Качество и образ жизни в Беларуси: эволюция и возможности трансформации] / ''Т. Водолажская'', ''В. Мацкевич''. — Мн., 2010. — (Серия «Беларусь для начинающих»). — УДК 304.3:303.425.2(476)(091)&quot;19/20&quot;.
* [http://eurobelarus.info/files/22/86/History_and_culture.pdf Переоценка ценностей в культуре и истории Беларуси] / ''В. Мацкевич''. — Мн., 2010. — (Серия «Беларусь для начинающих»). — ISBN 978-985-6991-03-8.
* [http://eurobelarus.info/old/images/stories/library/Book_Citizenship_eng.pdf The infancy of a civil nation in Belarus. From allegiance to citizenship] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220223104724/http://eurobelarus.info/old/images/stories/library/Book_Citizenship_eng.pdf |date=23 лютага 2022 }} / ''Uladzimir Matskevich'', ''Tatiana Vadalazhskaya'', ''Andrei Yahorau''. — Vilnius, 2009. — (Belarus for beginners).
* [http://eurobelarus.info/files/22/86/Book_Citizenship_rus.pdf Становление нации в Беларуси: от подданства к гражданству: заметки к концепции гражданского образования в Беларуси] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220223104703/http://eurobelarus.info/files/22/86/Book_Citizenship_rus.pdf |date=23 лютага 2022 }} / ''В. Мацкевич'', ''А. Егоров'', ''Т. Водолажская''. — Мн., 2008. — (Серия «Беларусь для начинающих»). — УДК 342.71.01(476)+37.017.4(476).
* [http://eurobelarus.info/old/images/stories/library/Book_Community_eng.pdf Communities building and development] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220223104709/http://eurobelarus.info/old/images/stories/library/Book_Community_eng.pdf |date=23 лютага 2022 }} / ''Tatiana Vadalazhskaya'', ''Uladzimir Matskevich''. — 2008. — (Belarus for beginners).
* [http://eurobelarus.info/files/22/86/Book_Community.pdf Становление и развитие сообществ] / ''Т. Водолажская'', ''В. Мацкевич''. — Мн., 2007. — (Серия «Беларусь для начинающих»). — УДК 316.3(476).
* Функциональная грамотность в системе образования Беларуси / ''С. А. Крупник'', ''В. В. Мацкевич''. — Мн., 2003. — ISBN 985-6643-57-0.
* Вопиющее молчание / ''В. Мацкевич''. — Мн., 2000 (Першае друкаванае выданне: [http://eurobelarus.info/files/22/86/vyz_molch.pdf Вызывающее молчание] / ''В. Мацкевич''. — М., 2007. — (Серия «Культурная политика»). — ISBN 978-5-903360-10-9).
* ''Мацкевич В.'' [http://www.circleplus.ru/content/reflexum/6 Москва должна быть разрушена] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220223104624/http://www.circleplus.ru/content/reflexum/6 |date=23 лютага 2022 }}. — 1998.
* Беларусская демократия: вопреки очевидности / ''В. Мацкевич''. — Мн., 1996. — УДК 321.7(476)+342.83(476)+323(476) (Перавыданне: Вопреки очевидности: Сборник ([http://eurobelarus.info/files/File/Vopreki%20ochevidnosti_1.pdf ч. 1], [http://eurobelarus.info/files/File/Vopreki%20ochevidnosti_2.pdf ч. 2], [http://eurobelarus.info/files/File/Vopreki%20ochevidnosti_3.pdf ч. 3], [http://eurobelarus.info/files/File/Vopreki%20ochevidnosti_4.pdf ч. 4]) / ''В. Мацкевич''. — СПб., 2006. — (Серия «Культурная политика»). — ISBN 5-94716-032-3).
* Оргпроект реформы образования Республики Беларусь / ''В. В. Мацкевич'', ''Б. В. Пальчевский'', ''Л. С. Фридман'', ''С. А. Крупник'', ''Г. Н. Петровский''. — Мн., 1996. — УДК 37.014.3(476)(083.9).
* [http://distance.fly-uni.org/pluginfile.php/1708/mod_resource/content/1/%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5%20%D1%8D%D1%82%D1%8E%D0%B4%D1%8B%20%D0%BE%D0%B1%20%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B8.doc Полемические этюды об образовании]{{Недаступная спасылка}} / ''В. Мацкевич''. — Лиепая, 1993 (Переиздание: Об образовании: полемические этюды / ''В. Мацкевич''. — Мн., 2008. — ISBN 978-985-6783-44-2).
* ''Мацкевич В.'' [http://worvik.narod.ru/thinkbel/poc-1993.htm Чего не хватает, чтобы ответить на вопрос: «Как нам обустроить Россию?»] // Бизнес и политика. — 1995. — № 1(2).
* О реформе образования в Беларуси образца 1994 года (Зеленая тетрадь). — Мн., 1994.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
* [https://prisoners.spring96.org/be/person/uladzimir-mackevicz Старонка Уладзіміра Мацкевіча на сайце Праваабарончага цэнтра «Вясна»]

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Мацкевіч Уладзімір Уладзіміравіч}}
[[Катэгорыя:Філосафы Беларусі]]
[[Катэгорыя:Палітвязні Беларусі]]
[[Катэгорыя:Асобы, прызнаныя палітычнымі зняволенымі праваабарончым цэнтрам «Вясна»]]</text>
      <sha1>1a97orgla8t9e8isairsn0rtk4nzuh4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жыў-быў пёс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>231732</id>
    <revision>
      <id>5171152</id>
      <parentid>5160178</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T09:41:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>выдалена [[Катэгорыя:Фільмы 1982 года]]; дададзена [[Катэгорыя:Мультфільмы 1982 года]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5171152</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11708" sha1="mn5x3l8n24zpmei9yd7uw5vx6d5n7l0" xml:space="preserve">{{Мультфільм
| Назва    = Жыў-быў пёс
| Арыгінал    = Жил-был пёс
| Выява = 
| Тып         = маляваны
| Рэжысёр    = 
| Аніматары   = 
| Кампазітар  = 
| Аператар    = 
| Гукааператар   = Барыс Фільчыкаў
| Ролі = [[Георгій Буркоў]] (Пёс),&lt;br /&gt; [[Армен Барысавіч Джыгарханян|Армэн Джыгарханян]] (Воўк)
| imdb_id         =
| anim_id         = 3121
| Час       = 10 хв. 36 с. 
| Студыя      = [[Саюзмультфільм]]
| Краіна      = 
| Год         = [[1982]]
}}
'''«Жыў-быў пёс»''' — [[Мультыплікацыя|мультыплікацыйны фільм]] рэжысёра Эдуарда Назарава, створаны па матывах украінскай [[Казка|народнай казкі]] «Сірко».

== Сюжэт ==
Падзеі адбываюцца на ўкраінскім хутары. Стары вартаўнічы Сабака становіцца нікому не патрэбен, і гаспадары вырашаюць прагнаць яго са двара. Апошняй кропляй стала тое, што падчас кражы ў доме Сабака спаў і не падняў трывогу. На дапамогу Сабаку, які збег у лес пасля таго, як яго прагналі, ужо гатоваму звесці рахункі з жыццём, прыходзіць яго былы непрыяцель Воўк. Воўк дапамагае Сабаку прадэманстраваць былым гаспадарам сваю патрэбнасць: ён інсцэніруе кражу гаспадарскага немаўляці, а Сабака робіць выгляд, што перамагае Ваўка і ратуе малечу. У якасці ўзнагароды Сабаку з пашанаю вяртаюць на хутар, дзе ён пасля таго займае стан пачэснага жыхара.

Адчуваючы сябе вінаватым перад Ваўком, Сабака знаходзіць спосаб адплаціць таварышу за паслугу. Узімку гаспадары Сабакі ладзяць вяселле дачкі. Ён дапамагае Ваўку прабрацца ў хату і корміць яго скрадзенай з гаспадарчага стала ежай, поіць гарэлкай. Разамлелы ад багатага пачастунку Воўк хоча пець. Акурат у гэты час госці заводзяць украінскую песню, і Воўк пачынае гучна падвываць, чым выдае сябе. Людзі, якія сабраліся ў хаце, здагадаліся, што пад сталом нейкім чынам апынуўся Воўк, і збіраюцца расправіцца з ім, але Сабака «праганяе» Ваўка з хаты, і такім чынам Воўк ратуецца. Воўк дзякуе Сабаку за пачастунак, і сябры развітваюцца, пасля чаго, раздабрэлы Воўк зносіць па дарозе частку гаспадарчага плятня. Павольна падае густы снег, а Сабака яшчэ доўга стаіць каля паламанага плятня і ўзіраецца ўдалячынь…

== Стваральнікі ==
* [[Рэжысёр]] і [[сцэнарыст]]: [[Эдуард Назараў]]
* [[Мастак-пастаноўшчык|Мастакі-пастаноўшчыкі]]: Эдуард Назараў, Ала Горава
* Мастакі-мультыплікатары: Анатоль Абарэнаў, Эльвіра Маслава, Наталля Багамолава, Сяргей Дзежкін, Уладзімір Зарубін, Марына Васканьянц
* [[Кінааператар|Аператар]]: Міхаіл Друян
* [[Гукааператар]]: Барыс Фільчыкаў
* Дырэктар: Нінэль Ліпніцкая
* Рэдактары: Раіса Фрычынская, Алена Міхайлава

== Узнагароды ==
* 1983 — V МКФ казачных фільмаў — Odense, [[Данія|Denmark]] — I месца
* 1983 — Адмысловы прыз журы — Annecy, [[Францыя|France]]
* 1983 — МКФ маладых рэжысёраў у Турэ (Францыя) — I Прыз

== Гісторыя стварэння ==
[[Эдуард Назараў]] расказвае:
{{Цытата|Спачатку сцэнарый для майго новага фільма напісаў прафесіянал Сярожа Іваноў. Мне не спадабалася. Не хацелася здымаць пра піянераў і космас. І я ўзяўся за «тэлеграфную» казку — усяго пятнаццаць радкоў - пра тое, як сустрэліся ў лесе стары воўк і стары сабака: «Ты мне дапаможаш, а я дапамагу табе». У галаве тады круцілася адзіная фраза — «Щас спою!» ([[Беларуская мова|па-беларуску]]: «Зараз спяю!»)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://kp.ua/daily/091007/11762/ |title=Гутарка з Эдуардам Назаравым |access-date=27 мая 2015 |archive-date=25 кастрычніка 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131025133632/http://kp.ua/daily/091007/11762/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.}}

Стваральнікі мультфільма расказваюць пра асаблівасць стварэння персанажа Ваўка. Спачатку ў мультфільме ён быў намаляваны інакш. Але падчас агучвання ролі гэтага героя [[Армен Барысавіч Джыгарханян|Армэнам Джыгарханянам]] аказалася, што нарысаваны персанаж не падыходзіў пад голас акцёра, пасля чаго Ваўка перамалявалі.

== Музыка ==
У мультфільме гучаць украінскія народныя песні «Ой там на горі» і «Та косив батько, косив я» ў выкананні гурта «[[Дрэва (фальклорны гурт сяла Крачкоўка)|Дрэва]]» з сяла Крачкоўка [[Палтаўская вобласць|Палтаўскай вобласці]].&lt;ref&gt;[http://leshy9.narod.ru/jbpes.html Музыка з мультфільма «Жыў-быў пёс»]&lt;/ref&gt;

== Цікавыя факты ==
* Воўка спачатку павінен быў агучыць [[Міхаіл Аляксандравіч Ульянаў|Міхаіл Уллянаў]], аднак з-за пастаяннай занятасці на [[Кіназдымка|кіназдымках]], запрасіць яго ў «Жыў-быў пёс» не атрымалася.
* Гук воза, які ад’язджае ў пачатку мультфільма быў пазычаны Назаравым з кінастужкі «[[Чапаеў (фільм)|Чапаеў]]».
* Назараў пісаў [[сцэнарый]] мультфільма цэлы год.
* У 2012 годзе мультфільм быў цалкам пераагучаны [[Украінская мова|ўкраінскаю моваю]] (першапачаткова тэкст быў па-руску, песні — па-ўкраінску)&lt;ref&gt;[http://www.youtube.com/watch?v=sCiMkipAv0w Жив-був пес (мультфільм українською мовою) ]&lt;/ref&gt;. Словы перакладу напісаў Любамір Наканечны, тэкст чытае Сяргей Рэшэтнік, Воўка агучыў Тарас Жытынські, Пса Сірка — Міраслаў Лытвак.

== Помнікі ==
* Бронзавы помнік Воўку вагой каля 200 кг быў пастаўлены ў [[Томск]]у ў 2005 годзе. Аўтары — ліцейшчык Максім Пятроў і кансультант-мастак Лявонцій Вусаў. Воўк можа прамаўляць восем фраз («Щас спою!» ([[Беларуская мова|па-беларуску]]: «Зараз спяю!»), «Бог в помощь!» ([[Беларуская мова|па-беларуску]]: «Памагай Божа!»), «Ну ты заходи, если что!» ([[Беларуская мова|па-беларуску]]: «Ну ты заходзь, калі што!») ды інш.).
* Стальная скульптура Ваўка вагою ў дзве тоны паводле эскіза мастака Міхаіла Івашкі была ўстаноўленая ў [[Ангарск]]у, [[Іркуцкая вобласць]] у [[2007]] годзе. Калі пагладзіць Ваўка па жываце, ён кажа «Щас спою!» ([[Беларуская мова|па-беларуску]]: «Зараз спяю!») ды іншыя вядомыя фразы.&lt;ref&gt;http://www.amic.ru/news/?news_id=72154&amp;dd=13&amp;mm=7&amp;yy=2007&lt;/ref&gt;.
* У [[2013]] годзе ў цэнтры [[Кіеў|Кіева]] ўстанавілі драўляную скульптурную кампазіцыю Ваўка з Сабакам, якія сядзяць пад сталом. Аўтар — вінніцкі скульптар [[Уладзімір Заяц]]{{Крыніца?}}.
* Восенню [[2013]] г. у Пятроўску{{Факт?}} [[Кіева-Святошынскі раён|Кіева-Святошынскага раёна]] ўстанавілі скульптурную кампазіцыю, якая складаецца з Ваўка, які сядзіць на пастаменце, і Сабакі, які стаіць побач. Кампазіцыя дапоўнена стылізаваным плятнём{{Крыніца?}}.
* 13 снежня [[2014]] г. Казахстанскім манетным дваром была выпушчана цыркуляцыйная манета з серыі «Казкі народа Казахстана» — Сірко. на адваротным баку (рэверсе) манет выбітыя персанажы ўкраінскай народнай казкі «Сірко», надпіс «СIРКО» [[Украінская мова|па-ўкраінску]], чысло «2014», якое азначае год чаканкі і таварны знак Казахстанскага манетнага двара&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.nationalbank.kz/?docid=49&amp;cat_id=77&amp;switch=russian |title=Архіўная копія |access-date=27 мая 2015 |archive-date=4 сакавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304191012/http://www.nationalbank.kz/?docid=49&amp;cat_id=77&amp;switch=russian |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

{{Зноскі}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Мультфільмы СССР]]
[[Катэгорыя:Мультфільмы студыі «Союзмультфильм»]]
[[Катэгорыя:Кароткаметражныя мультфільмы]]
[[Катэгорыя:Мультфільмы 1982 года]]</text>
      <sha1>mn5x3l8n24zpmei9yd7uw5vx6d5n7l0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Удзела</title>
    <ns>0</ns>
    <id>235949</id>
    <revision>
      <id>5170884</id>
      <parentid>5156610</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T16:35:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5170884</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4459" sha1="4y0kpcuka6ol6x533yvn6h0tqykktl0" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|статус                = аграгарадок
|беларуская назва      = Удзела
|выява                 = Удзела. Касцёл са званіцай.jpg
|подпіс                = Касцёл Беззаганага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі
|вобласць              = Віцебская
|раён                  = Глыбоцкі
|сельсавет             = Удзелаўскі
}}

'''У́дзела'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Ву́дзела'''&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Udziela}}, {{lang-ru|Удело}}) — [[аграгарадок]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d910v0035427&amp;q_id=6124965|title=Решение Глубокского районного Совета депутатов от 26 марта 2009 года № 112 «О преобразовании сельских населенных пунктов в агрогородки»|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; у [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Удзелаўскі сельсавет|Удзелаўскага сельсавета]].

== Гісторыя ==
У 1643 годзе мсціслаўскі ваявода [[Юзаф Корсак (ваявода мсціслаўскі)|Юзаф Корсак]] заснаваў ва Удзеле драўляны касцёл і кляштар для манахаў-[[францысканцы|францысканцаў]]. Мясцовая парафія Беззаганага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі афіцыйна заснавана ў  1727 годзе. На месцы ранейшага драўлянага будынку ў 1766—1791 гады ўзведзены новы мураваны касцёл у стылі позняга барока. У 1809 годзе пасля моцнага пажару храм часткова перабудавалі, дадаўшы рысы класіцызму. У 1832 годзе пасля вызваленчага паўстання расійскія ўлады скасавалі кляштар, але касцёл працягваў дзейнічаць як парафіяльны. У 1948 годзе савецкія ўлады зачынілі касцёл і ператварылі яго ў сховішча. У 1989 годзе храм вярнулі вернікам, а праз некаторы час сюды зноў вярнуліся манахі-францысканцы.

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Культура ==
У касцёле Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі праходзіць фэст дударскіх рэгіёнаў [[Дударскі рэй]]. Канцэрты адбываюцца ў межах нядзельнай службы&lt;ref&gt;http://catholicnews.by/bogasluzhe-nne-u-udzelau-skim-kastsyole-supravadzhalasya-gukami-dudy/&lt;/ref&gt;.

== Славутасці ==
[[Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар францысканцаў (Удзела)|Касцёл Беззаганага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] і кляштар францысканцаў (XVIII ст.). Парафія мае бібліятэку, катэхетычную залу. Пры касцёле ёсць цікавая батлейка, пабудаваная на ўзор непакалянаўскай, ёсць магчымасць наведаць касцёльныя сутарэнні

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
* [http://www.radzima.org/be/miesca/udzela.html Удзела] на [[Radzima.org]]
* [http://globustut.by/udelo/index.htm Здымкі на Globustut.by]

{{Удзелаўскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Удзелаўскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Глыбоцкага раёна]]
[[Катэгорыя:Удзела| ]]</text>
      <sha1>4y0kpcuka6ol6x533yvn6h0tqykktl0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жары (Докшыцкі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>236182</id>
    <revision>
      <id>5171121</id>
      <parentid>5100433</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T07:39:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Için warum</username>
        <id>153459</id>
      </contributor>
      <origin>5171121</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8415" sha1="i3p80smkrgzwmprz5ovfee56qsjz5dk" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Жары
|арыгінальная назва    = 
|падначаленне          = 
|краіна                = 
|герб                  = 
|сцяг                  = 
|шырыня герба          = 
|шырыня сцяга          = 
|выява                 = 
|подпіс                = 
 |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 49|lat_sec = 36
 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 44|lon_sec = 29
 |CoordAddon           = 
 |CoordScale           = 
|памер карты краіны    = 
|памер карты рэгіёна   = 
|памер карты раёна     = 
|вобласць              = Віцебская
|раён                  = Докшыцкі
|сельсавет             = Крыпульскі
|карта краіны          = 
|карта рэгіёна         = 
|карта раёна           = 
|унутранае дзяленне    = 
|від главы             = 
|глава                 = 
|першае згадванне      = 
|ранейшыя імёны        = 
|статус з              = 
|плошча                = 
|від вышыні            = 
|вышыня цэнтра НП      = 
|афіцыйная мова        = 
|афіцыйная мова-ref    = 
|насельніцтва          = 
|год перапісу          = 
|шчыльнасць            = 
|нацыянальны склад     = 
|канфесійны склад      = 
|часавы пояс           = 
|DST                   = 
|тэлефонны код         = 
|паштовы індэкс        = 
|паштовыя індэксы      = 
|аўтамабільны код      = 
|від ідэнтыфікатара    = 
|лічбавы ідэнтыфікатар = 
|катэгорыя ў Commons   = 
|сайт                  = 
|мова сайта            = 
|мова сайта 2          = 
|мова сайта 3          = 
|мова сайта 4          = 
|мова сайта 5          = 
|add1n                 = 
|add1                  = 
|add2n                 = 
|add2                  = 
|add3n                 = 
|add3                  = 
|OpenStreetMap         = 243018903
}}
{{значэнні|Спасылка=Жары}}
'''Жары́'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Жа́ры'''&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Žary}}, {{lang-ru|Жары}}) — [[вёска]] ў [[Докшыцкі раён|Докшыцкім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Крыпульскі сельсавет|Крыпульскага сельсавета]].

== Назва ==
На думку [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіча]], назва вёскі Жары ўтворана ад тэрміна ''жар'', які абазначае месца першапачатковай расчысткі лясоў для земляробства шляхам выпальвання. Тапаграфічны аналіз месцаў, дзе ёсць назвы Жары, пацвярджае іхнюю сувязь з гарамі, ляснымі расчысткамі. Іншае значэнне тэрміна ''жар'' — «хуткае цячэнне вады»&lt;ref&gt;В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 120.&lt;/ref&gt;.

На думку Э. Мурзаева, назвы паселішчаў Жары, Жаркі ўтвораны ад славянскага народнага тэрміна ''жары, жаркі'', які сустракаецца ў Беларусі, заходніх раёнах Расіі, Польшчы, Чэхаславакіі і адпавядае тэрміну ''гар'' — участак леса, які выгараў (адзін з тэрмінаў пасечна-агнявога земляробства). Нярэдка гары забалочваюцца, ператвараюцца ў непрыдатныя землі, таму другаснае значэнне — «балота»&lt;ref&gt;Э. М. Мурзаев. Словарь народных географических терминов. Москва, 1984. С. 140-141.&lt;/ref&gt;.

На думку [[Аляксандр Фёдаравіч Рогалеў|А. Рогалева]], у мікратапоніме Жары адлюстраваны даўні факт выпальвання леса для ўстройвання поля, на якім сеялі збожжавыя культуры. Слова звязанае з пасечна-агнявым земляробствпм і звычайнае ў славянскай народнай геаграфічнай тэрміналогіі&lt;ref&gt;А. Ф. Рогалев. Топонимия Беларуси: Гомельская область. Лоевский район. Гомель, 2015. С. 131.&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==
У 1921—1939 гадах вёска i фальварак у складзе гміны Параф’янава [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]].

Да 29 снежня 1961 года вёска ўваходзіла ў склад [[Янкоўскі сельсавет|Янкоўскага сельсавета]]&lt;ref&gt;Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 29 снежня 1961 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1962, № 12 (971).&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
* 1921 год — 49 жыхароў, 13 двароў&lt;ref name=&quot;skorowidz2&quot;&gt;Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 33.&lt;/ref&gt;.
* 1931 год — 63 жыхары, 14 двароў&lt;ref&gt;Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 22&lt;/ref&gt;.

== Іншае ==
З іншага боку, на [[Павілле|Павіллі]] фіксаваліся прозвішчы Жар ([[Вішнева (Смаргонскі раён)|Вішнева]]), Жароўскі ([[Жодзішкі]]). Было ашмянскае Жарэйка.&lt;ref&gt;https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3QS7-L9CT-SW68?i=713&amp;cat=2322277 https://eais.archyvai.lt/repo-ext-api/share/?manifest=https://eais.archyvai.lt/repo-ext-api/view/267108190/315687383/en/iiif/manifest&amp;lang=lt&amp;page=57 https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9Q-T9C6-X?i=693&amp;cat=1465141&lt;/ref&gt; На думку [[Мікалай Васілевіч Бірыла|М. Бірылы]], прозвішчы ''Жараў, Жарыч, Жарко, Жарык, Жарскі'' і да т. п. утвораны ад асновы ''жар''&lt;ref&gt;М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. 2. Прозвішчы, утвораныя ад апелятыўный лексікі. Мінск, 1969. С. 145.&lt;/ref&gt;.

Ёсць літоўскія ''Žarys, Žareika'', латышскае ''Žars''&lt;ref&gt;https://pavardes.lki.lt/?pv=cd465ce9126ffec22422e70caa116da4 https://uzvardi.lv/surname/754895&lt;/ref&gt;. Было літоўскае двухасноўнае прозвішча Жарвід ([[Дуброўнікі]])&lt;ref&gt;https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS93-VQ53-L?i=684&amp;cat=742528&amp;lang=en&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Крыпульскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Крыпульскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Докшыцкага раёна]]</text>
      <sha1>i3p80smkrgzwmprz5ovfee56qsjz5dk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чарнігаўскі раён</title>
    <ns>0</ns>
    <id>240370</id>
    <revision>
      <id>5171000</id>
      <parentid>4996652</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T21:22:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Naikii2015</username>
        <id>134520</id>
      </contributor>
      <comment>ілюстрацыя</comment>
      <origin>5171000</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5388" sha1="80l2qm81l4du3zcc9o74080r10g270v" xml:space="preserve">{{Адміністрацыйная адзінка
|Беларуская назва                 = Чарнігаўскі раён
 |Арыгінальная назва               = {{lang-uk|Чернігівський район}}
 |Герб                             = CoA of Chernihiv raion.svg
 |Сцяг                             = Flag of Chernihiv raion.svg
 |Апісанне герба                   = Герб Чарнігаўскага раёна
 |Апісанне сцяга                   = Сцяг Чарнігаўскага раёна
 |Краіна                           = [[Украіна]]
  |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |region     = 
  |type       = 
  |узровень   = 
  |CoordScale = 
 |Гімн                             = 
 |Статус                           = Раён
 |Уваходзіць у                     = [[Чарнігаўская вобласць]]
 |Уключае                          =3 гарадскіх грамады&lt;br /&gt;11 пасялковых грамад&lt;br /&gt;6 вясковых грамад
 |Сталіца                          = [[Чарнігаў]]
 |Буйны горад                      = 
 |Буйныя гарады                    = 
 |Утварэнне                        = [[1923]]
 |Скасаванне                       = 
 |Глава                            = 
  |Назва главы                     = 
 |Глава2                           = 
  |Назва главы2                    = 
 |Глава3                           = 
  |Назва главы3                    = 
 |ВУП                              = 
  |Год ВУП                         = 
  |Месца па ВУП                    = 
  |ВУП на душу насельніцтва           = 
  |Месца па ВУП на душу насельніцтва  = 
 |Мова                             = [[украінская]]
 |Мовы                             = 
 |Насельніцтва                     = 460 900
  |Год перапісу                    = 2020
  |Працэнт ад насельніцтва         = 
  |Месца па насельніцтве           = 
  |Шчыльнасць                      = 20,8
  |Месца па шчыльнасці             = 
  |Нацыянальны склад               = 
  |Канфесійны склад                = 
 |Плошча                           = 2547
  |Працэнт ад плошчы               = 
  |Месца па плошчы                 = 
 |Максімальная вышыня              = 
 |Сярэдняя вышыня                  = 
 |Мінімальная вышыня               = 
 |Карта                            = Chernigovskiy rayon 2020.svg
 |Памер карты                      = 
 |Карта адміністрацыйнай адзінкі   = 
  |Памер карты аа                  = 
 |Часавы пояс                      = {{EET}}
 |Абрэвіятура                      = 
 |ISO                              = 
 |Лічбавы ідэнтыфікатар            = 7425500000
  |Від ідэнтыфікатара              = [[КААТЛУ]]
 |Лічбавы ідэнтыфікатар2           = 
  |Від ідэнтыфікатара2             = 
 |FIPS                             = 
 |Тэлефонны код                    = +380-462
 |Паштовыя індэксы                 = 15501—15584
 |Інтэрнэт-дамен                   = 
 |Код аўтамабільных нумароў        = 
 |Сайт                             = 
 |Катэгорыя ў Commons              = 
 |Заўвагі                          = 
}}
'''Чарнігаўскі раён'''&lt;ref name=&quot;ТКП&quot;&gt;{{ТКП-Украіна}}&lt;/ref&gt; ({{lang-uk|Чернігівський район}}) — адміністрацыйная адзінка ў складзе [[Чарнігаўская вобласць|Чарнігаўскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. Адміністрацыйны цэнтр — [[Чарнігаў]]&lt;ref name=&quot;ТКП&quot;/&gt; ({{lang-uk|Чернігів}}).

== Гісторыя ==
Утвораны ў [[1923]] годзе. Насельніцтва раёна на {{дата|01|02|2015|1}} года складае 52213 чалавек, плошча — 2547&amp;nbsp;км².

Да [[17 ліпеня]] [[2020]] года тэрыторыя раёна складалася з  4 пасялковых і 42 сельскіх саветаў. На тэрыторыі раёна размяшчаліся 4 пасёлкі гарадскога тыпу, 3 пасёлкі сельскага тыпу і 117 вёскак
== Адміністрацыйны падзел ==
Тэрыторыя раёна складаецца з 3 гарадскіх, 11 пасялковых і 6 вясковых грамад.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Чарнігаўскі раён}}
{{Чарнігаўская вобласць}}
{{Заліўка раёнаў Украіны}}

[[Катэгорыя:Раёны Чарнігаўскай вобласці]]
[[Катэгорыя:Чарнігаўскі раён| ]]</text>
      <sha1>80l2qm81l4du3zcc9o74080r10g270v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уланаўшчына (Маладзечанскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>281001</id>
    <revision>
      <id>5171144</id>
      <parentid>4839542</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T09:22:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5171144</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6359" sha1="7uxgw7zcw6gen54nqk3rm9hcmj29vze" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Уланаўшчына}}
{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Уланаўшчына
|вобласць              = Мінская
|раён                  = Маладзечанскі
|сельсавет2            = Красненскі
}}

'''Ула́наўшчына'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Ulanaŭščyna}}, {{lang-ru|Улановщина}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Красненскі сельсавет (Маладзечанскі раён)|Красненскага сельсавета]]. Знаходзіцца за 12 км на паўднёвы ўсход ад горада [[Маладзечна]], за 66 км ад Мінска.

== Гісторыя ==
З канца XVIII стагоддзя вёска вядома як прыватнае ўладанне. Знаходзілася ў [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскім павеце]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Належала памешчыкам Базарэвічу і Яблонскаму. У другой палове XIX стагоддзя вёска ў складзе маёнтка Воўкаўшчына, у Краснасельскай воласці Вілейскага павета [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. У 1861 годзе 34 рэвізскія сялянскія душы, уласнасць памешчыка Юркевіча. У 1870 годзе цэнтр Уланаўшчынскай сельскай грамады, у склад якой уваходзілі 20 населеных пунктаў. У пачатку XX стагоддзя 241 дзесяціна зямлі.

Савецкая ўлада абвешчана ў лістападзе 1917 года. З лютага да снежня 1918 года вёска акупіравана войскамі Германіі. 25 сакавіка 1918 года тэрыторыя абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. З снежня 1918 года адноўлена савецкая ўлада, з 1 студзеня 1919 года тэрыторыя ў складзе [[ССРБ|БССР]], з 27 лютага 1919 года — у [[ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] з ліпеня 1919 года да ліпеня 1920 года і з кастрычніка 1920 года занята польскімі войскамі.

З 1921 года ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], належала да [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]], [[Вілейскі павет (1921—1940)|Вілейскага павета]], [[Краснае (гміна)|гміны Краснае]]&lt;ref&gt;Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 58.&lt;/ref&gt;.

З 1939 года ў [[БССР]], з 12 кастрычніка 1940 года цэнтр [[Уланаўшчынскі сельсавет|Уланаўшчынскага сельсавета]] [[Радашковіцкі раён|Радашковіцкага раёна]] [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]]. У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года акупіравана нацыстамі. З 20 верасня 1944 года ў [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай вобласці]]. У 1950 годзе створаны калгас «Новы шлях». З 16 ліпеня 1954 года ў Красненскім сельсавеце, з 20 студзеня 1960 года ў Маладзечанскім раёне Мінскай вобласці. Землі ў складзе калгаса «Прагрэс». У вёсцы размешчана школа.

== Насельніцтва ==
* 1800 год — 54 жыхары, 8 двароў.
* 1866 год — 95 жыхароў, 11 двароў&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/ |title=Архіўная копія |access-date=10 чэрвеня 2023 |archive-date=11 красавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160411053642/http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.
* 1897 год — 142 жыхары, 23 двары.
* 1921 год — 187 жыхары, 31 двор&lt;ref name=&quot;skorowidz2&quot;&gt;Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 84.&lt;/ref&gt;.
* 1931 год — 206 жыхароў, 34 двары&lt;ref&gt;Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 28&lt;/ref&gt;.
* 1969 год — 219 жыхароў, 57 двароў.
* 2001 год — 95 жыхароў, 47 гаспадарак.
* 2010 год — 52 жыхары, 29 гаспадарак.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{SgKP|XII|792|Ułanowszczyzna, wieś, powiat wilejski, gmina Krasnesioło}}
* {{Крыніцы/ГВБ|8-3}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Красненскі сельсавет (Маладзечанскі раён)}}

[[Катэгорыя:Красненскі сельсавет (Маладзечанскі раён)]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]]</text>
      <sha1>7uxgw7zcw6gen54nqk3rm9hcmj29vze</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уладанні Асманскай імперыі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>282581</id>
    <revision>
      <id>5170931</id>
      <parentid>5031551</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T19:57:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5170931</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12793" sha1="splsa17kjkmi7in7t3vzvdo5qnf1sh2" xml:space="preserve">[[Файл:Ottoman small animation.gif|thumb|640px|Тэрытарыяльная экспансія Асманскай імперыі]]

'''[[Асманская імперыя]]''', заснаваная ў другой палове [[XIII]] стагоддзя як невялікі [[бейлік]] ([[княства]]) у Паўночна-Заходняй [[Малая Азія|Малой Азіі]], прыступіла да тэрытарыяльнай экспансіі ўжо ў пачатку [[XIV]] стагоддзя, у сярэдзіне стагоддзя прыступіла да заваяванняў у [[Еўропа|Еўропе]], а ў [[XVI]] стагоддзі захапіла першыя гарады ў [[Афрыка|Афрыцы]]. Асманская імперыя бесперапынна пашыралася аж да [[1683]] года, калі яе армія пацярпела разгромнае [[Бітва пад Венай|паражэнне пад Венай]] і вымушана была адступіць. З канца [[XVII]] стагоддзя і да пачатку [[XX]] стагоддзя імперыя ўвесь час страчвала свае ўладанні ва ўсіх трох [[Часткі свету|частках свету]].

Ніжэй прыведзены спіс усіх тэрыторый, калі-небудзь якія ўваходзілі ў склад Асманскай імперыі.

== Еўропа ==
[[Выява:Ottoman empire at Europe.PNG|thumb|500px|Максімальнае пашырэнне межаў Асманскай імперыі ў Еўропе]]
Тэрытарыяльныя захопы ў Еўропе Асманская імперыя вяла з [[1354]] года і па канец XVII стагоддзя. Першым апорным пунктам Турцыі ў Еўропе стаў горад [[Галіпалі]]. Да сярэдзіны XV стагоддзя да імперыі былі далучаны Сербія, Балгарыя, Албанія, Крым і большая частка Грэцыі. У [[1453]] годзе быў заваяваны важны апорны пункт хрысціян на Усходзе, сталіца Візантыі, або ж Другі Рым — [[Канстанцінопаль]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.krugosvet.ru/articles/125/1012561/1012561a2.htm |title=Гісторыя Асманскай імперыі |access-date=8 кастрычніка 2015 |archive-date=3 красавіка 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080403103638/http://www.krugosvet.ru/articles/125/1012561/1012561a2.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. У [[XVI]] стагоддзі асманамі былі заваяваны шматлікія астравы ў Эгейскім моры, Венгрыя, Трансільванія, Харватыя і Боснія.

З канца XVII стагоддзя імперыя пачынае страчваць свае ўладанні ў Еўропе, і ўжо да [[1913]] яе ўладанні ў Еўропе абмяжоўваюцца [[Стамбул|Канстанцінопалем]] і [[Эдырнэ|Адрыянопалем]] з [[Фракія|наваколлямі]].

:* [[Албанія]] ([[1478]]—[[1912]])
:* [[Асманская Балгарыя]] ([[1393]]/[[1396]]—[[1908]])
:* [[Боснія і Герцагавіна]] ([[1463]]—[[1878]]/[[1908]])
:* [[Валахія]] — дзяржава-[[васал]], (1412—1456; 1462—1476; 1476—1594; 1601—1877)
:* [[Асманская Венгрыя]] ([[1541]]—[[1699]])
:* [[Герцагавіна]] ([[1481]]—[[1878]]/[[1908]])
:* [[Асманская Грэцыя]] ([[1460]]—[[1832]])
:* [[Дадэканес]] (1522—1912)
:* [[Крыт]] ([[1669]]—[[1898]]/[[1913]])
:* [[Крымскае ханства]] ([[1475]]—[[1774]]) — дзяржава-[[васал]]
:* [[Кікладскія астравы]] (1566—1830)
:* [[Македонія (зямля)|Македонія]] ([[1371]]/[[1395]]—[[1912]])
:* [[Малдаўскае княства]] — дзяржава-[[васал]], (1455—1473; 1503—1572; 1574—1600; 1601—1877)
:* [[Атранта]] (1480—1481)
:* [[Падолія]] (1672—1699)
:* [[востраў Родас|Родас]] ([[1522]]—[[1912]])
:* [[Сараніцкія астравы]] ([[1460]]—[[1830]])
:* [[Паўночныя Эгейскія астравы]] (1677—1912)
:* [[Сербія]] ([[1459]]—[[1804]]/[[1878]])
:* [[Славонія]] ([[1592]]—[[1699]])
:* [[Паўночныя Спарады|Спарады]] (1538—1830)
:* [[Княства Трансільванія]] — дзяржава-[[васал]], ([[1541]]—[[1699]])
:* [[Правінцыя Чарнагорыя, Асманская Імперыя|Чарнагорыя]] ([[1496]]/[[1499]]—[[1878]])
:* [[Эпір]] ([[1479]]—[[1912]])

І тэрыторыі размешчаныя на мяжы Еўропы і Азіі:
:* [[Абхазія]] (1578—1810)
:* [[Грузія]] (1516—1603, 1620—1683, 1727—1735)
:* [[Усходняя Арменія]] ([[1514]]—[[1618]])

== Азія ==
[[Выява:Ottoman empire 1481-1683.jpg|thumb|400px|Пашырэнне межаў Асманскай імперыі ў Еўропе, Азіі і Афрыцы]]
Сваю тэрытарыяльную экспансію ў Азіі Асманская імперыя пачала з захопу візантыйскіх уладанняў у [[Віфінія|Віфініі]] і падпарадкаванні цюркскіх княстваў у [[Малая Азія|Малой Азіі]] ў [[XIV стагоддзе|XIV]]-[[XV]] стст. і скончыла разгромам Сефевідскага Ірана ў [[XVII]] стагоддзі.

У XIX стагоддзі значныя тэрыторыі Асманскай імперыі на Каўказе захоплівае Расія, частка тэрыторый дастаецца Вялікабрытаніі&lt;ref&gt;[http://www.perfectum.ru/34/44/ Асманская імперыя] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304100911/http://www.perfectum.ru/34/44/ |date=4 сакавіка 2016 }}&lt;/ref&gt;.

У [[1914]]—[[1916]] вызваляюцца Асір, Хіджаз, Эль-Хаса.

У [[1918]] саюзнікі акупуюць турэцкія Сірыю, Палесціну, Ірак.

У [[1919]]—[[1923]] Турцыя адстойвае сваю незалежнасць ужо ў [[Анатолія|Анатоліі]].

:* [[Абадан]] ([[1514]]—[[1529]], [[1543]]—[[1623]], [[1639]]—[[1847]])
:* [[Адэн]] ([[1538]]—[[1839]])
:* [[Іарданія]] (1516—1918)
:* [[Ірак]] (раёны [[Багдад]]а, [[Басра|Басры]], [[Масул]]а) (1534—1917)
:* [[Емен]] (1517—1636, 1872—1918)
:* [[Катар]] (1871—1916)
:*[[востраў Кіпр|Кіпр]] ([[1570]]—[[1878]]/[[1914]])
:* [[Кілікія]] (з [[1515]] г.)
:* [[Кувейт]] (1534—1914)
:* [[Ліван]] (раёны [[Бейрут]]а, [[Акра|Акры]], [[Сідон]]а) (1516—1918)
:* [[Лурыстан]] (1587—1639)
:* [[Аман]] (1550—1551, 1581—1588, 1659—1741)
:* [[Палесціна]] (1516—1918)
:* [[Саудаўская Аравія]] (вобласць [[Асір]]) (1871—1914)
:* [[Саудаўская Аравія]] (вобласць [[Неджд]]) (1817—1902)
:* [[Саудаўская Аравія]] (вобласць [[Хіджаз]]) (1517—1916)
:* [[Саудаўская Аравія]] (раён [[Эль-Хаса|Эль-Хасы]]) (1871—1913)
:* [[Сірыя]] (раёны [[Дамаск]]а і [[Алепа]]) (1516—1918)
:* [[Хамадан]] (1721—1730, 1916—1918)

== Афрыка ==
Асманская імперыя ў Афрыцы вяла вялікія заваявальныя войны. Першай стала вайна з султанатам Мамлюкаў у [[1515]]-19. У выніку да імперыі адышоў Егіпет; у сярэдзіне XVI стагоддзя асманы сталі прасоўвацца на захад Афрыкі і ўжо да канца стагоддзя захапілі Лівію, Туніс і Алжыр. Апошнія дзве краіны сталі васаламі імперыі&lt;ref&gt;[http://hrono.ru/land/turki.html Храналогія Турцыі]&lt;/ref&gt;.

У XIX стагоддзі асманы страчваюць амаль усе свае ўладанні ў Афрыцы: у пачатку стагоддзя напаўнезалежным становіцца Егіпет; у [[1830]] французы захопліваюць Алжыр, у 1881 і 1882 у імперыі адымаюць Туніс і Егіпет&lt;ref&gt;[http://hrono.ru/land/1800turki.html Турцыя ў XIX стагоддзі]&lt;/ref&gt;.

У [[1911]]-1912, у выніку вайны з асманамі, Італія захоплівае апошнія ўладанні імперыі ў Афрыцы: Кірэнаіку, Трыпалітанію і Фецан&lt;ref&gt;[http://hrono.ru/land/1900turki.html Турцыя ў XX стагоддзі]&lt;/ref&gt;.
:* [[Алжыр]] (раён горада [[Алжыр]]) (1536—1830)
:* [[Алжыр]] (раён [[Канстанціна|Канстанціны]]) (1637—1830)
:* [[Алжыр]] (раён [[Аран]]а) (1708—1732, 1792—1831)
:* [[Асманскі Егіпет]] (1517—1798, 1801—1914)
:* [[Лівія]] (вобласць [[Кірэнаіка|Кірэнаікі]]) (1521—1911)
:* [[Лівія]] (вобласць [[Трыпалітанія|Трыпалітаніі]]) (1551—1912)
:* [[Лівія]] (вобласць [[Фецан]]) (1842—1912)
:* [[Судан]] (вобласць [[Нубія]]) (1553—1885)
:* [[Туніс]] (1534—1881)
:* [[Эрытрэя]] (вобласць [[Масаўа]]/[[Хабеш]]) (1557—1884)

== Карты ==
&lt;center&gt;
&lt;gallery&gt;
Выява:Eastern Mediterranean 1450-ru.svg|Асманская імперыя ў [[1450]] 
Выява:Ottoman Empire 16-17th century.jpg|Максімальнае пашырэнне Асманскай імперыі ў XVI-XVII стст.
Выява:Balkans Bd. 15 1890 (128663199).jpg|[[Балканскі паўвостраў]] у [[1890]]
Выява:Map-of-Ottoman-Empire-1900.png|Асманская імперыя ў [[1900]] 
Выява:Russian-Caucas-Front-1916.jpg|Максімальнае прасоўванне рускіх войскаў у [[Закаўказзе|Закаўказзі]], [[1916]]
&lt;/gallery&gt;
&lt;/center&gt;

== Гл. таксама ==
* [[Адміністрацыйны падзел Асманскай імперыі]]
* [[Насельніцтва Асманскай імперыі]]

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* Петросян Ю. А., Османская империя. М., 1990.
* Еремеев Д. Е., Мейер М. С. История Турции в средние века и новое время. М.: Изд-во МГУ, 1992.
* На перекрестке цивилизаций: Поль Лемерль, История Византии. Димитрис Кицикис, Османская империя. Весь Мир, 2006 г.
* Cleveland, William L. «The Ottoman and Safavid Empires: A New Imperial Synthesis» in A History of the Modern Middle East. Westview Press, 2004. pp37–56. ISBN 0-8133-4048-9. {{ref-en}}
* Creasy, Sir Edward Shepherd. History of the Ottoman Turks: From the beginning of their empire to the present time. R. Bentley and Son, 1877. {{ref-en}}

== Спасылкі ==
* [http://hrono.ru/land/turki.html Храналогія Турцыі і Асманскай імперыі ў XI—XIX стагоддзях]
* [http://hrono.ru/land/1900turki.html Храналогія Турцыі ў XX стагоддзі]
* [http://ottoman.turkbul.com Інфармацыя пра Асманскую імперыю] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100513184610/http://ottoman.turkbul.com/ |date=13 мая 2010 }}
* [http://hrono.ru/proekty/ostu/osman16.gif Асманская імперыя ў XVI—XVII стагоддзях (карта)]
* [http://www.worldstatesmen.org/Turkey.html Гісторыя Турцыі]
* [[commons:Atlas of Turkey|Атлас Турцыі на Вікісховішчы]]

[[Катэгорыя:Асманскія правінцыі|*]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Асманскай імперыі]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Еўропы]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Азіі]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Афрыкі]]</text>
      <sha1>splsa17kjkmi7in7t3vzvdo5qnf1sh2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уладзімір Мікалаевіч Рыжанкоў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>282753</id>
    <revision>
      <id>5171079</id>
      <parentid>4972605</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T02:22:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5171079</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7506" sha1="snvto37rpa3n0dmvnaysxxfg8ohgtml" xml:space="preserve">{{Цёзкі2|Рыжанкоў}}
{{ДД
| імя                = Уладзімір Мікалаевіч Рыжанкоў
| жанчына            = 
| выява              = 
| памер              = 
| подпіс             =

| тытул              = [[Міністэрства спорту і турызму Рэспублікі Беларусь|Міністр спорту і турызму Рэспублікі Беларусь]]
| сцяг               = Flag of Belarus.svg
| сцяг2              = Ministry of sport and tourism in Belarus.jpg
| перыядпачатак      = [[20 лістапада]] [[1995]]
| перыядканец        = [[12 снежня]] [[1996]]
| прэзідэнт          = [[Аляксандр Лукашэнка]]
| прэм'ер            = [[Міхаіл Чыгір]]
| папярэднік         = ''пасада ўтворана''
| пераемнік          = [[Уладзімір Іосіфавіч Макейчык|Уладзімір Макейчык]]

| тытул_2            = [[Дзяржаўны камітэт па фізічнай культуры і спорту пры Савеце міністраў БССР|Старшыня Дзяржаўнага камітэта па фізічнай культуры і спорту пры Савеце міністраў БССР]]
| сцяг_2             = Flag of the Byelorussian Soviet Socialist Republic.svg
| сцяг2_2            = 
| перыядпачатак_2    = [[1990]]
| перыядканец_2      = [[1995]]
| прэзідэнт_2        = 
| прэм'ер_2          = [[Вячаслаў Кебіч]]
| папярэднік_2       = [[Валянцін Пятровіч Сазановіч|Валянцін Сазановіч]]
| пераемнік_2        = ''пасада скасаваная''

| дата нараджэння    = 
| месца нараджэння   = 
| дата смерці        = 
| месца смерці       = 
| нацыянальнасць     = 
| назва_палітычнай_арганізацыі = 
| партыя             = 
| муж                = 
| жонка              = Браніслава Францаўна
| сужэнец            = 
| дзеці              = 
| бацька             = Мікалай Дзмітрыевіч 
| маці               = Зінаіда Міхайлаўна
| род                = 
| адукацыя           = 
| рэлігія            = 
| аўтограф           = 
| узнагароды         = 
|тытул_3=Прэзідэнт Нацыянальнага алімпійскага камітэта Беларусі|перыядпачатак_3=[[22 сакавіка]] [[1991]]|перыядканец_3=[[12 снежня]] [[1996]]|пераемнік_3=[[Аляксандр Лукашэнка]]|сцяг_3=|парадак_3=1}}

'''Уладзі́мір Мікала́евіч Рыжанкоў''' (нар. {{ДН|11|9|1945}}, {{МН|Баранавічы|ў Баранавічах|}} — {{ДС|12|12|1996}}, {{МС|Мінск|ў Мінску|}}) — беларускі дзяржаўны дзеяч, першы [[Міністэрства спорту і турызму Рэспублікі Беларусь|міністр спорту і турызму Рэспублікі Беларусь]] ([[1995]]—[[1996]]).

== Біяграфія ==
У [[1964]] годзе скончыў [[Гомельскі дарожна-будаўнічы тэхнікум]], у [[1972]] — [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт фізічнай культуры|Беларускі дзяржаўны інстытут фізічнай культуры]] і Мінскую вышэйшую партыйную школу.

Пачаў працаваць у 1964 дарожным майстрам, служыў у шэрагах Савецкай Арміі, з 1972 года пасля заканчэння вучобы ў Беларускім дзяржаўным інстытуце фізічнай культуры застаўся ў ім жа працаваць выкладчыкам, сакратаром камітэта камсамола, затым загадчыкам метадычным кабінетам Белсаўпрофу.

У [[1978]] годзе прызначаны намеснікам старшыні Цэнтральнага Савета сельскага добраахвотнага спартыўнага таварыства «Ураджай», а ў [[1979]] годзе — начальнікам упраўлення фізічнага выхавання Камітэта па фізічнай культуры і спорту пры Савеце Міністраў БССР.

З [[1982]] года на партыйнай рабоце: інструктар, загадчык сектара фізкультуры і спорту аддзела адміністрацыйных органаў ЦК КПБ.

У [[1990]] годзе прызначаецца Старшынёй [[Дзяржаўны камітэт па фізічнай культуры і спорту пры Савеце міністраў БССР|Дзяржаўнага Камітэта Рэспублікі Беларусь па фізічнай культуры і спорту]].

З [[22 сакавіка]] [[1991]] года быў абраны прэзідэнтам [[НАК РБ|Нацыянальнага алімпійскага камітэта Рэспублікі Беларусь]]&lt;ref&gt;[http://www.noc.by/about/milestones Нацыянальны алімпійскі камітэт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150626012952/http://www.noc.by/about/milestones |date=26 чэрвеня 2015 }}&lt;/ref&gt;.

У лістападзе [[1995]] года Указам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь прызначаны Міністрам спорту і турызму Рэспублікі Беларусь&lt;ref&gt;[http://laws.newsby.org/documents/ukazp/pos06/ukaz06842.htm Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 20 лістапада 1995 г. № 472 «Аб прызначэнні У. М. Рыжанкова Міністрам спорту і турызму Рэспублікі Беларусь»]&lt;/ref&gt;.

Раптоўна памёр [[12 снежня]] [[1996]] года, пахаваны на [[Усходнія могілкі|Усходніх могілках Мінска]].

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
* [http://dossier.bymedia.net/index.php?option=com_apressdb&amp;view=person&amp;id=633 Старонка на сайце Прэс Дасье]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160921125159/http://dossier.bymedia.net/index.php?option=com_apressdb&amp;view=person&amp;id=633 |date=21 верасня 2016 }}{{ref-ru}}

{{Міністры спорту і турызму Рэспублікі Беларусь}}
{{DEFAULTSORT:Рыжанкоў, Уладзімір}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Міністры спорту і турызму Рэспублікі Беларусь]]
[[Катэгорыя:Прэзідэнты Нацыянальнага алімпійскага камітэта Рэспублікі Беларусь]]
[[Катэгорыя:Старшыні Камітэта па фізічнай культуры і спорце пры Савеце міністраў БССР]]</text>
      <sha1>snvto37rpa3n0dmvnaysxxfg8ohgtml</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уладзімір Іванавіч Ганчарэнка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>282764</id>
    <revision>
      <id>5170934</id>
      <parentid>4462256</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T20:21:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5170934</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6813" sha1="76wvyopobue2jybwivn6ml9blwcgzdy" xml:space="preserve">{{Цёзкі2|Ганчарэнка}}
{{ДД
| імя                = Уладзімір Іванавіч Ганчарэнка
| жанчына            = 
| выява              = 
| шырыня партрэта    =  
| подпіс             =

| тытул              = [[Міністэрства сувязі і інфарматызацыі Рэспублікі Беларусь|Міністр сувязі і інфарматызацыі Рэспублікі Беларусь]]
| перыядпачатак      = [[17 жніўня]] [[2005]] года
| перыядканец        = [[5 мая]] [[2006]] года
| прэзідэнт          = [[Аляксандр Лукашэнка]]
| прэм'ер            = [[Сяргей Сідорскі]]
| папярэднік         = ''пасада ўтворана''
| пераемнік          = [[Мікалай Пятровіч Панцялей|Мікалай Панцялей]]

| дата нараджэння    = 12.2.1942
| месца нараджэння   = в. [[Садкі (Калінкавіцкі раён)|Садкі]], [[Калінкавіцкі раён]], [[Гомельская вобласць]]
| дата смерці        =
| месца смерці       =
| нацыянальнасць     =
| назва_палітычнай_арганізацыі = 
| партыя             =
| муж                =
| жонка              =
| сужэнец            =
| дзеці              =
| бацька             =
| маці               =
| род                =
| адукацыя           = [[Усесаюзны завочны электратэхнічны інстытут сувязі]] ([[1981]])
| рэлігія            =
| аўтограф           =
| узнагароды         =
}}
'''Уладзі́мір Іва́навіч Ганчарэ́нка''' (нар. {{ДН|12|2|1942}}, в. [[Садкі (Калінкавіцкі раён)|Садкі]] [[Калінкавіцкі раён|Калінкавіцкага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]) — [[Беларусь|беларускі]] дзяржаўны дзеяч, былы [[Міністэрства сувязі і інфарматызацыі Рэспублікі Беларусь|міністр сувязі і інфарматызацыі Рэспублікі Беларусь]] ([[2005]]-[[2006]]).

== Біяграфія ==
Скончыў [[Усесаюзны завочны электратэхнічны інстытут сувязі]] ([[1981]]). [[Заслужаны сувязіст Рэспублікі Беларусь]] ([[1997]]).

Працаваў тэлеграфістам, электраманцёрам і электрамеханікам Калінкавіцкага раённага вузла сувязі, інжынерам, намеснікам начальніка і начальнікам эксплуатацыйна-тэхнічнага вузла сувязі - ЭТВС - у [[Калінкавічы|Калінкавічах]], потым у [[Рэчыца|Рэчыцы]].

З [[1984]] па [[1994]] — узначальваў [[Магілёўская вобласць|Магілёўскае]] абласное вытворча-тэхнічнае ўпраўленне сувязі і інфарматыкі.

З [[14 кастрычніка]] 1994 — міністр сувязі і інфарматыкі Рэспублікі Беларусь&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://arc.pravoby.info/documentf/part3/aktf3071.htm |title=Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 14 кастрычніка 1994 г. №143 «Аб прызначэнні У.І.Ганчарэнкі Міністрам сувязі і інфарматыкі Рэспублікі Беларусь» |access-date=11 кастрычніка 2015 |archive-date=10 снежня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251210024632/http://arc.pravoby.info/documentf/part3/aktf3071.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

[[17 снежня]] [[1999]] года прызначаны кіраўніком спраў Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь&lt;ref&gt;[http://pravo.levonevsky.org/bazaby/org459/sbor5/text4541.htm Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 17 снежня 1999 г №741 «Аб прызначэнні У.І.Ганчарэнкі Кіраўніком спраў Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь»]&lt;/ref&gt;.

З [[22 лютага]] [[2001]] зноў міністр сувязі Рэспублікі Беларусь&lt;ref&gt;[http://pravo.newsby.org/belarus/ukaz3/uk553.htm Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 22 лютага 2001 года №91 «Аб прызначэнні У.І.Ганчарэнкі Міністрам сувязі Рэспублікі Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180307101100/http://pravo.newsby.org/belarus/ukaz3/uk553.htm |date=7 сакавіка 2018 }}&lt;/ref&gt;.

[[17 жніўня]] [[2005]] года пасля пераўтварэння Міністэрства сувязі ў Міністэрства сувязі і інфарматызацыі быў прызначаны Міністрам сувязі і інфарматызацыі.&lt;ref&gt;[http://laws.newsby.org/documents/ukazp/pos01/ukaz01913.htm Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 17 жніўня 2005 года №383 «Аб прызначэнні У.І.Ганчарэнкі Міністрам сувязі і інфарматызацыі Рэспублікі Беларусь»]&lt;/ref&gt; На пасадзе Міністра прапрацаваў да [[5 мая]] [[2006]] года.

{{Зноскі}}
== Спасылкі ==
* [http://who.bdg.by/obj.php?&amp;kod=108 Старонка на сайце Хто ёсць хто]{{Недаступная спасылка}}
* [http://www.mpt.gov.by/ru/new_page_6_3_15372/ Старонка на сайце Міністэрства сувязі і інфарматызацыі]{{Недаступная спасылка}}


{{Міністры сувязі і інфарматызацыі Беларусі}}
{{Кіраўнікі справамі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь}}

{{DEFAULTSORT:Ганчарэнка, Уладзімір}}
[[Катэгорыя:Міністры сувязі Рэспублікі Беларусь]]
[[Катэгорыя:Палітыкі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Кіраўнікі справамі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Калінкавіцкім раёне]]</text>
      <sha1>76wvyopobue2jybwivn6ml9blwcgzdy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Узногі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>286384</id>
    <revision>
      <id>5170913</id>
      <parentid>4872669</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T18:24:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5170913</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6755" sha1="83nf79m7qq67p1utas7gq3129as0scx" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|скасаваны             = так
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Узногі
|арыгінальная назва    = 
|падначаленне          = 
|краіна                = 
|герб                  = 
|сцяг                  = 
|шырыня герба          = 
|шырыня сцяга          = 
|выява                 = 
|подпіс                = 
 |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 06|lat_sec = 25
 |lon_dir = |lon_deg = 26|lon_min = 01|lon_sec = 07
 |CoordAddon           = 
 |CoordScale           = 
|памер карты краіны    = 
|памер карты рэгіёна   = 
|памер карты раёна     = 
|вобласць              = Брэсцкая
|раён                  = Баранавіцкі
|сельсавет             = Малахавецкі
|карта краіны          = 
|карта рэгіёна         = 
|карта раёна           = 
|унутранае дзяленне    = 
|від главы             = 
|глава                 = 
|першае згадванне      = 
|ранейшыя імёны        = 
|статус з              = 
|плошча                = 
|від вышыні            = 
|вышыня цэнтра НП      = 
|афіцыйная мова        = 
|афіцыйная мова-ref    = 
|насельніцтва          = 
|год перапісу          = 
|шчыльнасць            = 
|нацыянальны склад     = 
|канфесійны склад      = 
|часавы пояс           = 
|DST                   = 
|тэлефонны код         = 
|паштовы індэкс        = 
|паштовыя індэксы      = 
|аўтамабільны код      = 
|від ідэнтыфікатара    = 
|лічбавы ідэнтыфікатар = 
|катэгорыя ў Commons   = 
|сайт                  = 
|мова сайта            = 
|мова сайта 2          = 
|мова сайта 3          = 
|мова сайта 4          = 
|мова сайта 5          = 
|add1n                 = 
|add1                  = 
|add2n                 = 
|add2                  = 
|add3n                 = 
|add3                  = 
|OpenStreetMap         = 242992610
}}

'''Узно́гі'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Uznohi}}, {{lang-ru|Узноги}}) — былая [[вёска]] ў [[Баранавіцкі раён|Баранавіцкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіла ў склад [[Малахавецкі сельсавет|Малахавецкага сельсавета]]. Размешчана за 4 км на поўдзень ад [[Баранавічы|Баранавіч]]. Насельніцтва 1938 жыхароў, 788 гаспадарак ([[2005]]).

== Гісторыя ==
Паводле перапісу [[1897]] года ў [[Ястрамбельская воласць|Ястрамбельскай воласці]] [[Навагрудскі павет (Расійская імперыя)|Навагрудскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], дзейнічалі [[народнае вучылішча]] (адкрыта ў [[1888]]). Побач з вёскай размяшчаўся фальварак.

З [[1921]] года ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]], вёска [[Ястрамбельская гміна|Ястрамбельскай гміны]] [[Баранавіцкі павет|Баранавіцкага павета]] [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)|Навагрудскага ваяводства]].
 
З [[1939]] года ў складзе [[БССР]]. З [[15 студзеня]] [[1940]] года ў [[Навамышскі раён|Навамышскім раёне]] [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай]], з [[8 студзеня]] [[1954]] года [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай]] абласцей, з [[8 красавіка]] [[1957]] года ў [[Баранавіцкі раён|Баранавіцкім раёне]].

У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] з канца чэрвеня [[1941]] года да [[8 ліпеня]] [[1944]] года акупіраваны [[нямецка-фашысцкія захопнікі|нямецка-фашысцкімі захопнікамі]]. На франтах вайны загінуў адзін вясковец.

Скасавана ў 2012 годзе&lt;ref&gt;[http://www.pravoby.info/reg/22/810.htm Решение Барановичского районного Совета депутатов от 29.08.2012 N 124 &quot;Об упразднении сельских населенных пунктов Барановичского района&quot;]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;, увайшла ў склад горада [[Баранавічы]]&lt;ref&gt;[http://president.gov.by/ru/official_documents_ru/view/ukaz-306-ot-9-ijulja-2012-g-1485/ Указ № 306 от 9 июля 2012 г. О некоторых вопросах административно-территориального устройства г. Барановичи и Барановичского района]&lt;/ref&gt;.

== Інфраструктура ==
Працуе магазін.

== Насельніцтва ==
* '''[[XIX стагоддзе]]''':
** [[1897]] — 18 двароў, 145 жыхароў.
* '''[[XX стагоддзе]]''':
** [[1909]] — 30 двароў, 201 жыхар, у фальварку — 1 двор, З жыхары.
** [[1921]] — 8 дамоў, 66 жыхароў.
** [[1959]] — 365 жыхароў.
** [[1970]] — 481 жыхар.
** [[1998]] — 192 двары, 1427 жыхароў.
* '''[[XXI стагоддзе]]''':
** [[2005]] — 1938 жыхароў, 788 гаспадарак.

== Вядомыя асобы ==
* [[Аляксей Іванавіч Райко]] (нар. 1987) — беларускі чыгуначнік, дэпутат.

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/ГВБ|3-1}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Былыя населеныя пункты Баранавіцкага раёна]]
[[Катэгорыя:Геаграфія Баранавічаў]]</text>
      <sha1>83nf79m7qq67p1utas7gq3129as0scx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бяссцёкавае возера</title>
    <ns>0</ns>
    <id>291362</id>
    <revision>
      <id>5171161</id>
      <parentid>4837338</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T10:07:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <comment>Згодна з абмеркаваннем</comment>
      <origin>5171161</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1396" sha1="spyy0wvnsicwx7tlxcc7bx77qpblel7" xml:space="preserve">'''Бяссцёкавае во́зера'''{{sfn|БелЭн|1996}} — [[возера]], якое не мае паверхневага і падземнага сцёку.

Найчасцей трапляецца ў абласцях унутранага сцёку [[стэп]]авай і [[Паўпустыня|паўпустынных]] зон і ў абласцях развіцця [[Вечная мерзлата|шматгадовай мерзлаты]]. Расход вады ідзе праз выпарэнне, таму ў засушлівым клімаце ў бяссцёкавым возеры назапашваюцца мінеральныя солі. Прамысловая здабыча [[Кухонная соль|кухоннай солі]] вядзецца ў азёрах [[Эльтон]] і [[Баскунчак]], соды ў [[Даронінскае возера|Даронінскім возеры]] ([[Расія]]), [[мірабіліт]]у ў [[Вялікае Салёнае возера|Вялікім Салёным возеры]] ([[ЗША]]).

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|3|Бяссцёкавае во́зера||419}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Гідралогія]]
[[Катэгорыя:Азёры]]
[[Катэгорыя:Бяссцёкавыя азёры|*]]</text>
      <sha1>spyy0wvnsicwx7tlxcc7bx77qpblel7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Узброеныя Сілы СССР</title>
    <ns>0</ns>
    <id>293275</id>
    <revision>
      <id>5170897</id>
      <parentid>5023852</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T17:24:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5170897</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16130" sha1="7qf0sovgshlh43kxkdeejdm8fkm15ko" xml:space="preserve">{{Узброеныя сілы
| Назва = Узброеныя Сілы&lt;br /&gt;Саюза Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік&lt;br /&gt;УС СССР
| Выява = Red Army Star 1922.jpg
| Дата заснавання = 23 лютага [[1946]]
| Дата роспуску = [[25 снежня]] [[1993]]
| Тытул галоўнакамандуючага = [[Вярхоўны галоўнакамандуючы]]
| Галоўнакамандуючы = ''гл. [[Вярхоўны Галоўнакамандуючы Узброенымі Сіламі СССР|Вярхоўны Галоўнакамандуючы УС СССР]]''
| Міністр абароны = ''гл. [[Кіраўнікі ваеннага ведамства СССР]]''
| Тытул начальніка штаба = Начальнік Генеральнага штаба Узброеных Сіл СССР
| Прызыўны ўзрост = 18–27 гадоў
| Занятыя ў войску = 5 350 800 чалавек на 1989 год
| Месца = 1
| Разгорнутыя за мяжой = Куба, В’етнам, Манголія, ГДР, Венгрыя, Чэхаславакія, Польшча, Кампучыя
| Запас = 92 345 764  чалавек
| Бюджэт = 290 млрд $ на 1990 год (1-е месца)
| Працэнт ВУП = 12.9%
}}
'''Узброеныя Сілы Саюза Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік (УС СССР)''' — ваенная арганізацыя ([[Узброеныя сілы|Узброеныя Сілы]]) [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|Саюза Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік]], была прызначана для абароны [[савецкі народ|савецкага народа]], [[свабода|свабоды]] і [[незалежнасць|незалежнасці]] Савецкага Саюза.

У склад ''Узброеных Сіл Саюза'' ўваходзілі: цэнтральныя органы ваеннага кіравання, [[Савецкая Армія]] ([[Ракетныя войскі стратэгічнага прызначэння]], [[Сухапутныя войскі УС СССР|Сухапутныя войскі]], [[Ваенна-паветраныя сілы СССР|Ваенна-паветраныя сілы]], [[Войскі ППА СССР|Войскі проціпаветранай абароны]]), [[Ваенна-Марскі Флот СССР|Ваенна-марскі Флот]], [[Тыл узброеных сіл СССР|Тыл Узброеных Сіл]], а таксама [[Войскі]] [[Грамадзянская абарона|грамадзянскай абароны]], [[Унутраныя войскі МУС СССР]] і [[Памежныя войскі КДБ СССР]].

Савецкая Армія да лютага [[1946]] года называлася [[Рабоча-Сялянская Чырвоная Армія]] (Чырвоная Армія, РСЧА).

Да сярэдзіны 1980-х гадоў Узброеныя Сілы Саюза былі найбуйнейшымі ў свеце па колькасці (у [[1988]] годзе агульная колькасць склала 5 076 234 ваеннаслужачых), і валодалі самымі вялікімі ў свеце запасамі [[ядзерная зброя|ядзернай]] і [[хімічная зброя|хімічнай зброі]]. Апроч гэтага, УС СССР валодалі самымі буйнымі танкавымі групоўкамі на Зямлі — каля 60 тысяч [[танк]]аў і бранемашын.

За ўвесь час існавання, пачынаючы з 1946 года і да распаду СССР, Узброеныя сілы СССР былі аднымі з самых буйных і магутных у свеце.

Нягледзячы на распад СССР у 1991 годзе, Узброеныя сілы СССР праіснавалі аж да канца 1993 года — у відзе {{abbr|АУС СНД|Аб'яднаныя Узброеныя Сілы СНД|2}}.

[[Фарміраванне|Фарміраванні]] УС СССР некаторы час дыслакаваліся ў [[Аўстрыя|Аўстрыі]], [[Данія|Даніі]]&lt;ref&gt;[[Борнхальмскі дэсант]]&lt;/ref&gt;, [[Нарвегія|Нарвегіі]], [[Фінляндыя|Фінляндыі]], [[ГДР]] ([[ГСВГ]]), [[ПНР]] ([[ПнГВ]]), [[ЧССР]], [[ВНР]] ([[ЦГВ]]), [[НРБ]], [[Сацыялістычная Рэспубліка Румынія|СРР]] ([[ПдГВ]]), [[Куба|Кубе]], [[Сацыялістычная Рэспубліка В'етнам|СРВ]], [[Камбоджа|Камбоджы]], [[МНР]], [[Паўночная Карэя|Паўночнай Карэі]], [[Дэмакратычная Рэспубліка Афганістан|Дэмакратычнай Рэспубліцы Афганістан]], і ў некаторых іншых [[афрыка]]нскіх краінах.

== Гісторыя ==
Пасля заканчэння [[Грамадзянская вайна ў Расіі|Грамадзянскай вайны]] была праведзена [[дэмабілізацыя]] [[РСЧА]] і да канца [[1923]] года ў ёй засталося ўсяго каля паўмільёна чалавек.

У канцы [[1924]] года [[Рэўваенсавет]] прыняў 5-гадовы [[Планаванне|план]] [[ваеннае будаўніцтва|ваеннага будаўніцтва]], ухвалены III з’ездам Саветаў СССР праз паўгода. Было вырашана захаваць кадравае ядро [[армія|арміі]] і пры найменшых выдатках навучыць [[ваенная справа|ваеннай справе]] як мага больш людзей. У выніку за дзесяць гадоў 3/4 усіх [[дывізія|дывізій]] сталі тэрытарыяльнымі — навабранцы знаходзіліся ў іх на [[збор, ваенная справа|навучальных зборах]] па два — тры месяцы ў год на працягу пяці гадоў.

Але ў [[1934]]—[[1935]] гадах [[ваенная палітыка]] змянілася і 3/4 усіх дывізій сталі кадравымі. У [[Сухапутныя войскі|Сухапутных войсках]] у [[1939]] годзе ў параўнанні з [[1930]] годам колькасць [[артылерыя|артылерыі]] павялічылася ў 7 разоў, у тым ліку процітанкавай і танкавай — у 70 разоў. Развіваліся [[танкавыя войскі]] і [[ВПС]]. Колькасць [[танк]]аў з 1934 года па 1939 год вырасла ў 2,5 разы, у 1939 годзе ў параўнанні з 1930 годам агульная колькасць [[самалёт]]аў павялічылася ў 6,5 разы. Разгарнулася будаўніцтва надводных караблёў розных класаў, [[падводная лодка|падводных лодак]] а таксама [[самалёт марской авіяцыі|самалётаў марской авіяцыі]]. У [[1931]] годзе з’явіліся [[Паветрана-дэсантныя войскі Расіі|Паветрана-дэсантныя войскі]], якія да [[1946]] гады ўваходзілі ў склад ВПС.

22 верасня 1935 годзе былі ўведзены персанальныя [[воінскія званні]], а 7 мая [[1940]] годзе — [[генерал]]ьскія і [[адмірал]]ьскія званні. Камандны састаў [[Рэпрэсіі ў РСЧА 1937—1938|панёс вялікія страты ў 1937—1938 гадах у выніку «Вялікага тэрору]]».

1 верасня 1939 года быў прыняты Закон СССР «Аб ўсеагульным воінскім абавязку», паводле якога ўсе прыдатныя па стане здароўя мужчыны павінны былі служыць у арміі тры гады, на [[флот|флоце]] — пяць гадоў (па ранейшым законе [[1925]] года «[[лішэнцы]]» — пазбаўленыя выбарчых правоў «непрацоўныя элементы» — у арміі не служылі, а залічаліся ў [[тылавое апалчэнне]]) Да гэтага часу ''Узброеныя Сілы СССР'' цалкам былі кадравымі, а колькасць іх узрасла да 2 млн чалавек.

Замест [[асобная танкавая брыгада|асобных танкавых]] і бранявых брыгад, якія з 1939 года з’яўляліся асноўнымі злучэннямі бранетанкавых войскаў, пачалося фарміраванне [[Танкавая дывізія РСЧА|танкавых]] і механізаваных дывізій. У Паветрана-дэсантных войсках сталі фарміраваць паветрана-дэсантныя карпусы, а ў ВПС — пераходзіць з 1940 года на дывізіённую арганізацыю.

За тры гады Вялікай Айчыннай вайны ўдзельная вага [[камуніст]]аў ва ''Узброеных Сілах'' павялічыўся ўдвая і да канца [[1944]] года склала 23 працэнты ў арміі і 31,5 працэнты на [[флот|флоце]]. У канцы 1944 года ва ''Узброеных Сілах'' налічвалася 3 030 758 камуністаў, што складала 52,6 працэнты ўсёй колькасці [[ВКП(б)|партыі]]. На працягу года значна пашырылася сетка першасных партыйных арганізацый: калі на 1 студзеня 1944 года ў арміі і на флоце іх налічвалася 67 089, то на 1 студзеня [[1945]] года — ужо 78 640&lt;ref name=&quot;История Второй Мировой Войны. 1939-1945. Том 4&quot;&gt;История Второй Мировой Войны. 1939—1945. Том 4 — Москва: Воениздат, 1975 — с.536, ил.&lt;/ref&gt;

Да канца [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] ў 1945 годзе ''Узброеныя Сілы СССР'' налічвалі звыш 11 млн чалавек, пасля [[дэмабілізацыя|дэмабілізацыі]] — каля трох мільёнаў. Затым іх колькасць ізноў узрасла. Але падчас «[[Хрушчоўская адліга|хрушчоўскай адлігі]]» СССР пайшоў на скарачэнне колькасці сваіх ''Узброеных Сіл'': у [[1955]] годзе — на 640 тыс. чал., да чэрвеня [[1956]] года — на 1 200 тыс. чал.

У перыяд «[[Халодная вайна|халоднай вайны]]» з 1955 года ''Узброеныя Сілы СССР'' адыгрывалі вядучую ролю ў ваеннай [[Арганізацыя Варшаўскага дагавора|Арганізацыі Варшаўскага дагавора]] (АУС). Пачынаючы з 1950-х гадоў паскоранымі тэмпамі ва Узброеныя Сілы ўкаранялася [[ракета|ракетнае]] ўзбраенне, у [[1959]] годзе былі створаны [[Ракетныя войскі стратэгічнага прызначэння Расіі|Ракетныя войскі стратэгічнага прызначэння]]. Адначасова нарошчвалася колькасць [[танк]]аў. Па колькасці танкаў СССР выйшаў на першае месца ў свеце, да 1980-х гадоў у ''Савецкіх Узброеных Сілах'' танкаў было больш, чым ва ўсіх астатніх краін разам узятых. Быў створаны буйны акіянскі ваенна-марскі флот. Найважнейшым кірункам развіцця эканомікі краіны стала нарошчванне ваеннага патэнцыялу, [[гонка ўзбраенняў]]. На гэта ішла значная частка [[нацыянальны даход|нацыянальнага даходу]].

У перыяд пасля Вялікай Айчыннай вайны на [[Міністэрства абароны СССР]] сістэматычна ўскладалася задача забеспячэння грамадзянскіх міністэрстваў рабочай сілай шляхам фарміравання для іх [[будаўнічыя войскі|вайсковых злучэнняў, часцей, ваенна-будаўнічых атрадаў, якія выкарыстоўваліся ў якасці будаўнічых рабочых]]. Колькасць гэтых фарміраванняў з года ў год узрастала.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1002862 |title=Записка Г. К. Жукова и В. Д. Соколовского в ЦК КПСС о сокращении численности военно-строительных частей |access-date=20 лістапада 2015 |archive-date=12 красавіка 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110412132107/http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1002862 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

У [[1987]]—[[1991]] гадах падчас «[[Перабудова|перабудовы]]» праводзілася палітыка «абарончай дастатковасці» і ў снежні [[1988]] года было абвешчана пра аднабаковыя меры па скарачэнні ''Савецкіх Узброеных Сіл''. Іх агульная колькасць была скарочана на 500 тыс. чалавек (12 %). Савецкія ваенныя кантынгенты ў [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральнай Еўропе]] ў аднабаковым парадку былі паменшаны на 50 тысяч чалавек, шэсць танкавых дывізій (каля дзвюх тысяч танкаў) былі выведзены з [[ГДР]], [[Венгрыя|Венгрыі]], [[Чэхаславакія|Чэхаславакіі]] і расфарміраваны. У еўрапейскай частцы СССР колькасць танкаў была скарочана на 10 тыс., артылерыйскіх сістэм — на 8,5 тыс., баявых самалётаў — на 820. Было выведзена 75 % савецкіх войскаў з [[Манголія|Манголіі]], і колькасць войскаў на [[Далёкі Усход Расіі|Далёкім Усходзе]] (якія супрацьстаялі [[КНР]]) была паменшана на 120 тыс. чалавек.

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Віды войскаў УС СССР}}
{{Чырвоная Армія ў ВАВ}}

{{бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Узброеныя сілы СССР| ]]</text>
      <sha1>7qf0sovgshlh43kxkdeejdm8fkm15ko</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пікеляванне</title>
    <ns>0</ns>
    <id>302540</id>
    <revision>
      <id>5171166</id>
      <parentid>4685839</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T10:18:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <comment>Згодна з абмеркаваннем</comment>
      <origin>5171166</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1557" sha1="dd116ch9tvfh9rsn96q7g7u3rdqe6n1" xml:space="preserve">'''Пікеляванне''' (ад {{lang-en|pickle}} — расол, марынаваць, саліць) — вытворчы працэс апрацоўкі [[гарбарная прамысловасць|гарбарнай]] сыравіны растворам [[Хларыд натрыю|кухоннай солі]] і [[Кіслата|кіслаты]].

У якасці кіслот выкарыстоўваюцца [[серная кіслата]] і [[арганічныя кіслоты]] ([[Воцатная кіслата|воцатная]], [[Мурашыная кіслата|мурашыная]]). Падчас кіслотна-солевай апрацоўкі адбываецца дзяленне [[валокны|валокн]]аў [[дэрма|дэрм]]ы на драбнейшыя валокны за кошт працэсу дэструкцыі [[бялок|бялку]]. Пікеляванне надае скуры цягучасць, эластычнасць, паляпшае механааптычныя ўласцівасці.
Выкарыстоўваецца пры вырабе [[Дубленне|дубленых]] і [[Сырамятная скура|сырамятных]] скур.

== Літаратура ==
* ''Страхов И. П., Аронина Ю. Н., Гайдаров Л. П.'' Химия и технология кожи и меха. — М.: Легкая индустрия, 1970.
{{Гарбарства}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:гарбарная прамысловасць]]</text>
      <sha1>dd116ch9tvfh9rsn96q7g7u3rdqe6n1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Увядзенне ў храм Прасвятой Багародзіцы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>306282</id>
    <revision>
      <id>5170869</id>
      <parentid>4607934</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T16:03:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5170869</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28732" sha1="7jekb6auwlwpirx6mzf46qmzp24s63o" xml:space="preserve">[[Файл:Presentation titian.JPG|thumb|350px|[[Тыцыян]]. ''«Увядзенне ў храм Прасвятой Багародзіцы»'', [[1534]]—[[1538]]]]
'''Увядзенне ў храм Прасвятой Багародзіцы''' ({{lang-el|Εἴσοδος τῆς ῾Υπεραγίας Θεοτόκου ἐν τῷ Ναῷ}}, {{lang-la|Praesentatio S. Mariae in templo}}) — [[хрысціянства|хрысціянскае]] свята, заснаванае на позніх [[апокрыф]]ах&lt;ref&gt;[http://www.pravenc.ru/text/149979.html Православная Энциклопедия. Т. 7, С. 343—348 Введение во храм Пресвятой Богородицы]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://en.wikisource.org/wiki/Catholic_Encyclopedia_(1913)/Feast_of_the_Presentation_of_the_Blessed_Virgin_Mary Catholic Encyclopedia (1913)/Feast of the Presentation of the Blessed Virgin Mary]&lt;/ref&gt; аб тым, што бацькі [[Багародзіца|Божай Маці]] [[Святы Іаакім]] і [[Святая Ганна]], выконваючы зарок прысвяціць свайго дзіця [[Бог]]у, у трохгадовым узросце прывялі сваю дачку Марыю ў [[Другі храм|Іерусалімскі храм]], пры якім яна жыла да сваіх заручын з праведным [[Іосіф Абручнік|Іосіфам]].

У [[праваслаўе|праваслаўі]] належыць да ліку [[дванадзесятыя святы|дванадзесятых свят]]. [[Іерусалімская праваслаўная царква|Іерусалімская]], [[Руская праваслаўная царква|Руская]], [[Грузінская праваслаўная царква|Грузінская]], [[Сербская праваслаўная царква|Сербская]] праваслаўныя цэрквы, а таксама [[Украінская грэкакаталіцкая царква]] (у межах [[Украіна|Украіны]]), [[Стараверства|стараверы]] і некаторыя іншыя&lt;ref&gt;Гл. [[Старастыльныя цэрквы]]&lt;/ref&gt; святкуюць Увядзенне {{СС|4|снежня||21|лістапада}} па [[Юліянскі каляндар|юліянскім календары]] (у XX—XXI стагоддзях 21 лістапада па юліянскім календары адпавядае [[4 снежня]] па грыгарыянскім).

У [[Рымска-каталіцкая царква|Рымска-Каталіцкай царкве]] ў наш час гэты дзень мае статус (ранг) [[Літургічны год у рымскім абрадзе#Ступені святаў|памяці]] і адзначаецца [[21 лістапада]] па [[грыгарыянскі каляндар|грыгарыянскім календары]]; у [[Копцкая царква|Копцкай царкве]] — [[29 лістапада]].

== Апісанне падзеі ==
[[Файл:TempleStepsMay2009.JPG|thumb|200px|Старажытная лесвіца, па якой вернікі ўзыходзілі на [[Храмавая гара|Храмавую гару]] з поўдня. Яна вядзе да Трайной брамы [[Брама Хульды|брамы Хульды]], праз якую існаваў праход прама на плошчу перад [[Другі Храм|Храмам]]. Брама цяпер замуравана.]]
Пра падзеі, якія паслужылі асновай для свята, паведамляюць [[апокрыф]]ы: «[[Протаевангелле Якава]]» (другая палова II стагоддзя) і лацінскае «[[Евангелле псеўда-Матфея]]» (IX стагоддзе). Гэтыя крыніцы адрозніваюцца ў дэталях.

Ёсць таксама пазнейшае апавяданне аб Увядзенні, якое вельмі коратка пераказвае Протаевангелле Якава, у [[Міналогій Васілій II|Міналогіі Васілія II]] (канец X стагоддзя). Пачынаючы з IX стагоддзя з’яўляецца шэраг сачыненняў хрысціянскіх аўтараў, якія апавядаюць пра гэту падзею. Гэта сачыненні [[Георгій Нікамедыйскі|Георгія Нікамедыйскага]], [[Феафілакт Балгарскі|Феафілакта Балгарскага]], сачыненне невядомага аўтара (у розных рукапісах падпісанае рознымі імёнамі: [[Андрэй Крыцкі]], Георгій Нікамедыйскі, [[Яўфімій Тырнаўскі|Яўфімій патрыярх Тырнаўскі]]), сачыненне, падпісанае імем [[Герман II, патрыярх Канстанцінопальскі|Германа архіепіскапа Канстанцінопальскага]], сачыненне, падпісанае імем [[Тарасій, патрыярх Канстанцінопальскі|Тарасія архіепіскапа Канстанцінопальскага]], а таксама сачыненне невядомага, аўтара, уключанае ў [[Сінаксарый|Вялікі Сінаксар]]&lt;ref&gt;[http://www.synaxarion.gr/gr/sid/1232/sxsaintinfo.aspx ΜΕΓΑΣ ΣΥΝΑΞΑΡΙΣΤΗΣ]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://sobornik.ru/text/prolog/prolog09-11/page/prolog11-21.htm Пролог] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141008193339/http://sobornik.ru/text/prolog/prolog09-11/page/prolog11-21.htm |date=8 кастрычніка 2014 }}&lt;/ref&gt;. Названыя сачыненні былі да сярэдзіны XVI стагоддзя, не толькі перакладзены на славянскую мову, але і сабраны ў адной кнізе. Яны ўнесены [[Макарый, мітрапаліт Маскоўскі|мітрапалітам Макарыем]] у [[Вялікія чэцці-мінеі|Вялікія Мінеі Чэцці]]. Акрамя таго, дзве аміліі на Увядзенне напісаў [[Грыгорый Палама]]&lt;ref&gt;[https://azbyka.ru/otechnik/Grigorij_Palama/homilia/ Святитель Григорий Палама Беседы (омилии)]&lt;/ref&gt;.
  
Паводле звестак крыніц, калі перад [[Зачацце Багародзіцы|зачаццем Багародзіцы]] яе маці [[Святая Ганна|Святой Ганне]] з’явіўся [[анёл]] і абвясціў, што яна народзіць дзіця, то Ганна дала зарок: «''Калі я нараджу дзіцё мужчынскага ці жаночага полу, аддам яго ў дар Богу майму, і яно будзе служыць Яму ўсё сваё жыццё''»&lt;ref&gt;«Протаевангелле Якава», 4:3&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Presentation of Virgin Mary (icon).jpg|thumb|left|200px|Ікона «Увядзенне ў храм Прасвятой Багародзіцы», XVI стагоддзе]]
Калі Марыя дасягнула трохгодовага, бацькі вырашылі выканаць дадзены імі раней зарок, прысвяціць Яе Богу, і накіраваліся ў Іерусалімскі храм:
{|
|{{пачатак цытаты}}
''І вось споўнілася Дзіцяці тры гады, і сказаў Іаакім: Паклічце бязгрэшных дочак іўдзейскіх, і няхай яны возьмуць свяцільні і будуць стаяць з запаленымі [свяцільнямі], каб Дзіцё не варочалася назад і каб палюбіла Яна ў сэрцы сваім храм Гасподні''&lt;ref&gt;«Протаевангелле Якава», 7:5&lt;/ref&gt;.
{{канец цытаты}}
|}
У Храме Марыю сустрэў [[першасвятар]] (праваслаўнае паданне лічыць, што гэта быў [[Захарый|Захарыя]], бацька [[Іаан Хрысціцель|Іаана Прадцечы]]) са мноствам [[святар]]оў. Бацькі паставілі Марыю на першую прыступку лесвіцы, якая вяла да ўваходу ў Храм. Нягледзячы на Свой узрост, Марыя лёгка пераадолела стромкія прыступкі храма. Па адмысловым адкрыцці, першасвятар увёў яе, як адушаўлёны ківот Божы, у [[Святая Святых]], куды меў права ўваходзіць толькі першасвятар аднойчы ў год на вялікае свята Ачышчэння — гэтым была паказана Яе адмысловая роля ў лёсе чалавецтва&lt;ref&gt;[http://svjazep.org/sviatyja/11/21.htm Уваход у Храм Прасвятой Багародзіцы]&lt;/ref&gt;. Усе прысутныя ў храме былі здзіўлены незвычайнай падзеяй. Маці Божая, сама не ведаючы таго, з самага свайго нараджэння атрымлівае ласку ў вачах Творцы свету. Ёй наканавана стаць той, хто народзіць [[Збаўца|Збаўцу]] ўсяго чалавецтва ад граху, смерці, праклёну. І гэты момант увядзення з’яўляецца прадвесцем гэтай вялікай справы&lt;ref name=&quot;dyatlovo&quot;&gt;[http://dyatlovo.info/content/uvyadzenne-khram-naisvyatseishai-bagarodzitsy І. ЗІНЧАНКА. УВЯДЗЕННЕ Ў ХРАМ НАЙСВЯЦЕЙШАЙ БАГАРОДЗІЦЫ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304205526/http://dyatlovo.info/content/uvyadzenne-khram-naisvyatseishai-bagarodzitsy |date=4 сакавіка 2016 }}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Mary at the Temple of Jerusalem.jpg|thumb|200px|Анёл корміць Марыю ў Храме, дэталь іконы, XVI стагоддзе]]

Паводле Протаевангелля Якава, у Храме Марыя знаходзілася да дванаццаці гадоў, калі па ўказанні анёла святар Захарыя арганізаваў агляд жаніхоў, на якім па посаху, які цудоўна расквітнеў, мужам Марыі быў абраны ўдавец Іосіф&lt;ref&gt;«Протаевангелле Якава», 8:3 — 9:9&lt;/ref&gt;.

У вышэйпералічаных хрысціянскіх аўтараў паведамляюцца падрабязнасці жыцця Дзевы Марыі: Марыя жыве ў самым Храме, у Святая Святых, і тут ёй ежу і пітво з нябёсаў, да канца яе знаходжання ў Храме, прыносіць [[арханёл Гаўрыіл]]; калі Дзеве Марыі споўнілася 12 гадоў арханёл Гаўрыіл прыносіць [[Дабравешчанне Прасвятой Багародзіцы|Дабравешчанне]] Марыі, і Дзева Багародзіца пакідае Храм. Гэта апісанне пераказана ў грэчаскіх тэкстах [[Месячныя мінеі|Мінеі]], якія перакладзены на царкоўна-славянскую мову і па якіх дагэтуль праводзяцца набажэнствы ў грэчаскіх і праваслаўных цэрквах&lt;ref&gt;[http://www.synaxarion.gr/gr/sid/1232/sxsaintinfo.aspx ΜΕΓΑΣ ΣΥΝΑΞΑΡΙΣΤΗΣ. 21 Νοεμβρίου. Τὰ Εἰσόδια τῆς Θεοτόκου.]&lt;/ref&gt;.

Апакрыфічнае сачыненне «Евангелле Псеўда-Матфея» паведамляе, што «ў час знаходжання Прачыстай Дзевы ў Іерусалімскім храме яна выхоўвалася да 14 гадоў сярод набожных дзеў, у памяшканні па-за Храмам&lt;ref name=autogenerated1&gt;[http://www.krotov.info/acts/01/joseph/apok_35.html „Евангелие Псевдо-Матфея“, VI]&lt;/ref&gt;, старанна чытала [[Свяшчэннае Пісанне]], займалася рукадзеллем і ўвесь час [[малітва|малілася]] і расла ў любові да Бога»&lt;ref name=&quot;vved1&quot;&gt;[http://days.pravoslavie.ru/Life/life2575.htm Введение во храм Пресвятой Владычицы нашей Богородицы и Приснодевы Марии]&lt;/ref&gt;. «Евангелле Псеўда-Матфея» паведамляе, што Марыя з раніцы да трэцяй гадзіны дня праводзіла час у малітве, затым да дзявятай гадзіны займалася рукадзеллем, а потым ізноў малілася, пакуль ёй не з’яўляўся анёл з ежай&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;.

[[Еранім Стрыдонскі]], згадваючы наведванне Марыі анёлам, аднак паказвае: «''Калі б хто спытаў мяне: як праводзіла часы юнацтва Прасвятая Дзева, я б адказаў яму: гэта вядома Самаму Богу і Арханёлу [[Архангел Гаўрыіл|Гаўрыілу]], неадступнаму ахоўніку Яе''»&lt;ref&gt;[http://vedomosti.meparh.ru/2002_11_12/10.htm Погребняк Н. Введение во Храм Пресвятой Богородицы (Заметки по истории и иконографии праздника)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141105185718/http://vedomosti.meparh.ru/2002_11_12/10.htm |date=5 лістапада 2014 }}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Meister des Regler-Altars 001.jpg|thumb|Майстар Алтара Рэглера. Увядзенне Багародзіцы ў храм, XV стагоддзе]]

== Усталяванне святкавання ==
Увядзенне ў храм найбольш позняе дванадзесятае свята. Некаторыя даследчыкі звязваюць яго з’яўленне з узвядзеннем [[Юстыніян I|Юстыніянам]] новай Багародзічнай царквы ў Іерусаліме ў 543 годзе. Але гэта версія з’яўляецца толькі гіпотэзай, якая не мае ніякіх дакументальных пацвярджэнняў.

Першыя дакументальныя сведчанні пра з’яўленне свята Увядзення гэта некаторыя календары VIII стагоддзя, у якіх ён пазначаны. Існуюць таксама дзве гаміліі на гэта свята, якія прыпісваюцца патрыярху Герману&lt;ref&gt;[http://books.google.ru/books?id=4LO33nBPHLkC&amp;printsec=frontcover&amp;hl=ru#v=onepage&amp;q&amp;f=false PG. 98. col. 292—309, 309—320.]&lt;/ref&gt;.

=== Праваслаўная царква ===
Свята паказаны ў некаторых [[каляндар]]ах VIII стагоддзя, але кароткае яго апісанне сведчыць пра адсутнасць асаблівай урачыстасці яго адзначэння&lt;ref name=&quot;vved&quot;&gt;{{ПЭ|149979|Введение во храм Пресвятой Богородицы|7|343-348}}&lt;/ref&gt;. Першыя гаміліі, прысвечаныя гэтаму святу былі прыпісваюцца [[Найсвяцейшы Архіепіскап Канстанцінопаля — Новага Рыма і Сусветны Патрыярх|канстанцінопальскаму патрыярху]] [[Герман I, Патрыярх Канстанцінопальскі|Герману]] († 733), пазнейшыя гаміліі напісаны патрыярхам [[Тарасій, Патрыярх Канстанцінопальскі|Тарасіем]] († [[806]])&lt;ref&gt;[http://books.google.ru/books?id=4LO33nBPHLkC&amp;printsec=frontcover&amp;hl=ru#v=onepage&amp;q&amp;f=false PG. 98. col. 1431]&lt;/ref&gt;.

Шырокае распаўсюджванне свята атрымала толькі з IX стагоддзя, [[стыхіра|стыхіры]] на літыі, якога напісаны [[Георгій Нікамедыйскі|Георгіем Нікамедыйскім]], з’яўляюцца і два каноны свята: [[Георгій Нікамедыйскі|Георгія Нікамедыйскага]] і Васілія Пагарыёта, архібіскупа Кесарыйскага&lt;ref&gt;[https://azbyka.ru/bogosluzhenie/vvedenie-vo-hram-presvyatoj-bogorodiczy/ Переводы Богослужебных книг Праздничная минея Введение во храм Пресвятой Богородицы]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.vvedenie.paskha.ru/iconi/ |title=Иконография праздника Введение во храм Пресвятой Богородицы |access-date=5 студзеня 2016 |archive-date=18 лістапада 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151118174234/http://www.vvedenie.paskha.ru/iconi/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Аднак да XIV стагоддзя не ўваходзіла ў лік дванадзесятых. Пра гэта сведчаць указанні [[Феадор Прадром|Феадора Прадрома]] (XII стагоддзе) і [[Нікіфар Каліст|Нікіфара Каліста]] (XIV стагоддзе)&lt;ref name=&quot;vved&quot;/&gt;. Пры гэтым паводле [[Студыйскі статут|студыйскага]] і [[Іерусалімскі статут|іерусалімскаа]] [[Тыпікон]]аў XI—XIV стагоддзяў увядзенне Багародзіцы ў Храм адзначалася амаль гэтак жа ўрачыста, як і іншыя дванадзесятыя святы. Але ўсё ж нават у Тыпіконах XVII стагоддзя шэраг асаблівасцей службы Увядзення паказваюць, што статус гэтага свята саступае статусу іншых дванадзесятых свят&lt;ref name=&quot;vved&quot;/&gt;.

Хрысціянскія храмы, асвячоныя ў гонар гэтага свята, называюцца Увядзенскімі.

=== Каталіцкая царква ===
[[Файл:Presentation of the Virgin - Capella dei Scrovegni.jpg|thumb|220px|left|[[Джота]]. Увядзенне ў Храм, фрэска ў [[капэла Скравеньі|капэле Скравеньі]]]]
[[Файл:Folio 54v - The Purification of the Virgin.jpg|thumb|Мініяцюра [[Цудоўны часаслоў герцага Берыйскага|Часаслова герцага Берыйскага]], XV стагоддзе]]
[[Файл:Fra Carnevale Presentation Boston.jpg|thumb|thumb|Карціна [[Фра Карневале]], 1467]]
На Захадзе свята было вядомы з IX стагоддзя ў [[Сіцылія|Сіцыліі]], дзе пражывала шмат праваслаўных грэкаў. У XI стагоддзі [[нарманы]], якія захапілі востраў, прынеслі гэта свята ў [[Англія|Англію]]. Шырокае распаўсюджанне ў Еўропе свята Увядзення атрымала толькі ў другой палове XIV стагоддзя. У [[1340]] годзе ў адказ на зварот Філіпа дэ Мезьера, канцлера [[Іерусалімскае каралеўства|іерусалімскага караля]], увесці гэта свята ў Каталіцкай царкве па прыкладзе грэкаў Папа [[Грыгорый XI]] дазволіў правядзенне службы Увядзення толькі ў якасці [[вотыў]]най&lt;ref name=&quot;vved&quot;/&gt;.

У [[Францыя|Францыі]] свята атрымала распаўсюджанне ў XV стагоддзі дзякуючы каралю [[Карл V Мудры|Карлу V]], які ў XIV стагоддзі загадаў праводзіць службу Увядзення ў сваёй прыдворнай капліцы ў [[Парыж]]ы. У агульны каляндар Рымска-каталіцкай царквы свята Увядзення ўключыў Папа [[Сікст V]] у 1585 годзе.

== Іканаграфія ==
Цэнтрам кампазіцыі ўвядзення Багародзіцы ў храм з’яўляецца фігура Марыі, якая малюецца значна меншай за іншыя фігуры, але пры гэтым яна апранута ў [[мафорый]], які з’яўляецца традыцыйным адзеннем замужніх жанчын. Побач з Марыяй малююцца яе бацькі, якія прывялі яе ў храм. За імі можа малявацца працэсія дзеў, якія суправаджалі Марыю па дарозе з Назарэта ў Іерусалім. У храме, якія сімвалічна адлюстроўваецца як[[ківорый]], Дзеву Марыю сустракае святар Захарыя. Трохгадовая Марыя звычайна паводзіць сябе як маленькая разважлівая жанчына — упэўнена пераадольвае 15 вялікіх прыступак лесвіцы, не абарочваючыся назад і выклікаючы захопленае здзіўленне першасвятара, які радасна працягвае да яе рукі. Ступеней 15 — як і псалмоў, якія называюцца ўзыходнымі, іх прамаўлялі паломнікі, якія падымаліся ў храм.

Паводле апакрыфічнага апавядання малюецца лесвіца, па якой трохгадовая Марыя самастойна ўвайшла ў Храм. Дадаткова можа прысутнічаць выява Марыі, якую корміць анёл у храме. На іконах гэта кампазіцыя малюецца асобна.

У [[Ермінія, іканапіс|Ермініі]] [[Дзіянісій Фурнааграфіёт|Дзіянісія Фурнааграфіёта]] прыводзяцца наступныя ўказанні па напісанні [[ікона|ікон]], прысвечаных гэтаму святу:
{{пачатак цытаты}}
У глыбіні храма ў дзвярах з трыма прыступкамі стаіць прарок Захарыя ў іерэйскім аблачэнні, працягнуўшы рукі да прасвятой Марыі, якая, быўшы трох гадоў, узыходзіць па прыступках, працягнуўшы адну ручку да Захарыі, а ў іншай трымаючы свечку. За Ёю Іаакім і Ганна глядзяць адзін на аднаго і паказваюць на Яе, а побач з імі стаяць дзяўчыны са свечкамі. У адной святліцы храма пад прыгожым навесам сядзіць Прасвятая і прымае хлеб ад арханёла Гаўрыіла, які, падаючы Ёй гэту ежу, бласлаўляе Яе&lt;ref&gt;[http://nesusvet.narod.ru/ico/books/erminiya.htm#h3_5_4 Ерминия Дионисия Фурноаграфиота]&lt;/ref&gt;.
{{канец цытаты}}

== Гл. таксама ==
* [[Вадзенне]]

== Крыніцы ==
{{reflist}}

== Літаратура ==
* [http://www.biblioteka3.ru/biblioteka/pravoslavnaja-bogoslovskaja-jenciklopedija/tom-3/vvedenie.html Введение во храм Пресвятой Богородицы] // Православная Богословская Энциклопедия. Том 3. Издание Петроград. Приложение к духовному журналу «Странник» за 1902 г.
* {{ПЭ|149979|Введение во храм Пресвятой Богородицы|7|343-348}}
* [https://itunes.apple.com/us/book/vvedenie-vo-hram-presvatoj/id529773680?ls=1 Введение во храм Пресвятой Богородицы. Богослужебные указания для священнослужителей.] (Составитель протоиерей Виталий Грищук) — СПб.: Санкт-Петербургская православная духовная академия, 2013 г. (в формате iBooks).
* [[Міналогій Васілія II]] 21 лістапада ([http://books.google.ru/books?id=68YUAAAAQAAJ&amp;printsec=frontcover&amp;hl=ru#v=onepage&amp;q&amp;f=false PG 117 col. 172])
* [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=File:%D0%92%D0%95%D0%9B%D0%98%D0%9A%D0%98%D0%95_%D0%9C%D0%98%D0%9D%D0%95%D0%98_%D0%A7%D0%95%D0%A2%D0%AC%D0%98,_%D1%81%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5_%D0%B2%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC_%D0%BC%D0%B8%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%BC_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B5%D0%BC._%D0%9D%D0%BE%D1%8F%D0%B1%D1%80%D1%8C,_%D0%B4%D0%BD%D0%B8_17-22._%D0%9C%D0%BE%D1%81%D0%BA%D0%B2%D0%B0.,_1914.djvu&amp;page=166 ВЕЛИКИЕ МИНЕИ ЧЕТЬИ, собранные всероссийским митрополитом Макарием. Ноябрь, дни 17-22. Москва., 1914. стр. 166]
* [http://books.google.ru/books?id=eTYRAAAAYAAJ&amp;printsec=frontcover&amp;hl=ru#v=onepage&amp;q&amp;f=false PG 126 col. 130 Феофилакт Болгарский «Λόγος εἰς τὴν ἑορτὴν τὴν Εἴσοδος τῆς ῾Υπεραγίας Δεσποίνης ἡμῶν Θεοτόκου» («Слово на праздник Введения Пресвятой Госпожи нашей Богородицы»)]

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}
* [http://sppsobor.by/bractva/vilna/publish/belcalendar/9681 Увядзенне ў храм Прасвятой Уладычыцы нашае Багародзiцы i Вечнадзевы Марыi.] Прыход [[Сабор Святых апосталаў Пятра і Паўла (Мінск)|Свята-Петра-Паўлаўскага сабора]] г. [[Мінск]]а
* [http://days.pravoslavie.ru/design/canon.php?id=587 Увядзенне ў храм Прасвятой Багародзіцы] на сайце [[Православие.Ru]]
* [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=File%3ADownloaded_(3).pdf&amp;page=195 Θησαυρός Δαμασκηνού, υποδιακόνου και Στουδίτου, του Θεσσαλονικέως : Μετά της προσθήκης εν τω τέλει και ετέρων επτά Λόγων ψυχοφελεστάτων, και της εξηγήσεως του Πάτερ ημών. σελ. 195]
* [https://books.google.ru/books?id=KrPeq1GEi4AC&amp;pg=PA240&amp;dq=De+probatis+sanctorum+historiis&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;ei=1KqlVLr7DqPnygPa2IKICw&amp;ved=0CDUQ6AEwAw#v=onepage&amp;q=De%20probatis%20sanctorum%20historiis&amp;f=false De probatis sanctorum historiis. Laurentius Surius. т. 6, 1581. p. 517]

{{Багародзіца}}
{{Праваслаўныя святы}}

[[Катэгорыя:Хрысціянскія святы]]
[[Катэгорыя:Дванадзясятыя святы]]
[[Катэгорыя:Непераходныя святы]]
[[Катэгорыя:Святы 4 снежня]]
[[Катэгорыя:Жыціе Багародзіцы]]
[[Катэгорыя:Святы паводле алфавіта]]</text>
      <sha1>7jekb6auwlwpirx6mzf46qmzp24s63o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Асобны аддзел войскаў БНР у Балтыі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>309284</id>
    <revision>
      <id>5170964</id>
      <parentid>5038403</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T20:50:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>выдалена [[Катэгорыя:Беларуская Народная Рэспубліка]]; дададзена [[Катэгорыя:Узброеныя сілы Беларускай Народнай Рэспублікі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5170964</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37303" sha1="ld4pjz7l9tx2ww0ovza37t57wox63zv" xml:space="preserve">'''Асо́бны аддзел во́йскаў БНР у Ба́лтыі''', таксама вядомы як '''асо́бны атра́д БНР''' або '''асо́бны атра́д Балахо́віча''' — атрад войск [[БНР]], які дзейнічаў на тэрыторыі [[Эстонія|Эстоніі]] і [[Латвія|Латвіі]] пад камандаваннем [[Станіслаў Булак-Балаховіч|Станіслава Булак-Балаховіча]] ў канцы 1919 — пачатку 1920 гадоў.

Атрад меў уласныя знакі адрознення, узнагародную сістэму і палявую пошту (для яе выпушчаны паштовыя маркі «Асобны атрад БНР»). Праз нястачу фінансавання атрад праіснаваў нядоўга, перайшоўшы на польскі бок, некаторы час называўся проста групай Балаховіча, пасля Руская народная добраахвотная армія.

== Перадумовы стварэння атрада ==
Да пераходу на бок Беларускай Народнай Рэспублікі атрад пад камандаваннем Станіслава Булак-Балаховіча ўваходзіў у склад расійскай ([[Белы рух|белай]]) Паўночна-Заходняй арміі, якая сумесна з эстонцамі вяла барацьбу з бальшавікамі ў раёне [[Пскоў|Пскова]]. Пасля паражэння Паўночна-Заходняй арміі пад [[Санкт-Пецярбург|Петраградам]] у лістападзе 1919 года сярод яе камандавання ўзмацніліся рознагалоссі. Яны абвастрыліся пасля адыходу Паўночна-Заходняй арміі на тэрыторыю Эстоніі і пачатку мірных перамоваў паміж Савецкай Расіяй і Эстоніяй. Расійская Паўночна-Заходняя армія павінная была быць інтэрнаваная і падлягала ліквідацыі&lt;ref name=&quot;hryck&quot;&gt;{{cite web| author = [[Анатоль Пятровіч Грыцкевіч|Анатоль Грыцкевіч]]| url = http://www.jivebelarus.net/history/faces/stanislaw-bulak-balachowicz.html| archive-url = https://archive.today/20160131191426/http://www.jivebelarus.net/history/faces/stanislaw-bulak-balachowicz.html| archive-date = 31 студзеня 2016| title = Станіслаў Булак-Балаховіч (1883—1940)| publisher = jivebelarus.net| access-date = 31 студзеня 2016| url-status = live}}&lt;/ref&gt;. У сувязі з гэтым Балаховіч шукаў магчымасць пераходу на іншы бок.

== Стварэнне атрада ==
[[Файл:Клавдий Дуж-Душевский и Константин Езовитов.jpg|міні|[[Клаўдзій Дуж-Душэўскі]] (злева) і [[Кастусь Езавітаў]] (справа), 25 снежня 1919 г.]]
[[Файл:Stanisłaŭ Bułak-Bałachovič2.jpg|міні|Конны атрад Станіслава Булак-Балаховіча, кастрычнік-лістапад 1919 г.]]
[[Файл:Bałachoŭcy, Izborsk.jpg|міні|Атрад Станіслава Булак-Балаховіча ля сцен Ізборскай крэпасці, кастрычнік-лістапад 1919 г.]]
[[Рада БНР]] звярнула ўвагу на Булак-Балаховіча яшчэ восенню 1918 года, адразу пасля яго пераходу на бок белых. Усталяванне кантакту было немагчымым праз адсутнасць беларускага прадстаўніцтва ў Эстоніі. Акрамя гэтага, нямецкія акупацыйныя ўлады не пагаджаліся на арганізацыю беларускага войска{{Sfn|Латышонак|2014|с=132}}. Праз год, [[18 кастрычніка]] [[1919]] года, шэф [[Вайскова-дыпламатычная місія БНР у Латвіі і Эстоніі|Беларускай вайскова-дыпламатычнай місіі ў Латвіі і Эстоніі]] палкоўнік [[Кастусь Езавітаў]] устанавіў кантакт з Балаховічам. «''Бачыўся з прадстаўнікамі Атрада Ген. Балаховіча. Балаховіч цяперака зусім вольны чалавек... Хацеў бы быць бліжэ да Бацькаўшчыны (Вільня). Лічыў адзін раз сябе літвіном{{#tag:ref|Пад літвінамі тут маюцца на ўвазе літоўцы. У пачатку XX ст. у беларускамоўнай літаратуры і прэсе такі назоў быў найбольш распаўсюджаны для абазначэння балтамоўнага насельніцтва сучаснай Літвы.|group=&quot;A&quot;}}, але цяпер даведаўся аб беларусах і сам ня ведае хто ён. Трэба, кажэ, добра пазнаёміцца з картай, рухам і гісторыяй.» — так адзначыў першую завочную сустрэчу [[Кастусь Езавітаў]]. Далей Езавітаў зазначыў: «Я прапанаваў запытаць яго: Ці ведае ён беларускую (простую) мову; ці ведае мову літоўскую; ці ведае што фамілія его зусім беларуская; па літоўску была б Балаховічунас; як ён адносіцца да нацыянальных пытанняў і ці прызнае ён незалежнасць Беларускай Народнай Рэспублікі''»{{Sfn|Балахоўцы: Сведчанні, дакументы, даследаванні|2014|с=19}}. Праз некалькі дзён прадстаўнікі генерала ізноў сустрэліся з Езавітавым. «''Яны прыйшлі да мяне і паведамілі, што Балаховіч беларускую мову ведае і Беларускую Народную Рэспубліку прызнае і гатоў бараніць''». Для свайго пераходу Балаховіч запрасіў 400 тысяч марак, патрэбныя на ўтрыманне атрада{{Sfn|Балахоўцы: Сведчанні, дакументы, даследаванні|2014|с=19}}.

[[7 лістапада]] 1919 года Кастусь Езавітаў накіраваў запыт міністру фінансаў БНР [[Васіль Захарка|Васілю Захарку]] аб выдзяленні неабходнай сумы на ўтрыманне атрада генерала Булак-Балаховіча да пачатку 1920 года. Дзяржаўны кантралёр БНР [[Лявон Заяц]] паставіў сваю рэзалюцыю 17 лістапада 1919 года, у якой пазначаецца: «Нічога німаючы проці ассыгновак на беларускія нацыянальныя атрады, лічу аднак абавязкова патрэбным назначэнне пры такіх атрадах спэцыяльного урадоўца Дзяржаўнага Кантролю дзеля ніадкладнай фактычнай праверкі і кантролю выдаткаў»{{Sfn|Балахоўцы: Сведчанні, дакументы, даследаванні|2014|с=104}}.

[[14 лістапада]] [[1919]] года Балаховіч падаў афіцыйную дэкларацыю аб беларускім грамадзянстве і прыняцці яго на беларускую службу{{Sfn|Латышонак|2014|с=132}}. Кастусь Езавітаў, не дачакаўшыся адказу ад ураду БНР, узяў адказнасць на сябе і 15 лістапада 1919 года ў адказ на заяву Балаховіча паведаміў яму: «З гэтаго часу Вы з Вашым войскам лічыцесь на службе ў Арміі Беларускай Народнай Рэспублікі, як Камандзер Асобнага Атрада Беларускай Народнай Рэспублікі ў Эстіі»{{Sfn|Балахоўцы: Сведчанні, дакументы, даследаванні|2014|с=104}}. Атрад атрымаў афіцыйную назву «Асобны аддзел войскаў БНР у Балтыі». Не пазней за [[24 лістапада]] Балаховіч атрымаў ад [[Клаўдзій Дуж-Душэўскі|Клаўдзія Дуж-Душэўскага]] і [[Кастусь Езавітаў|Кастуся Езавітава]] беларускую форму, пячаткі і штамп Асобнага атрада{{Sfn|Балахоўцы: Сведчанні, дакументы, даследаванні|2014|с=105}}.

== Дзейнасць атрада ==
[[Файл:Stanisłaŭ Bułak-Bałachovič3.png|міні|[[Станіслаў Булак-Балаховіч]] са сваім сабакам Райтам, кастрычнік-лістапад 1919 г.]]
[[26 лістапада]] — «Асобны аддзел», паводле дамовы беларускіх дыпламатаў [[Клаўдзій Дуж-Душэўскі|Клаўдзія Дуж-Душэўскага]] і [[Канстанцін Езавітаў|Канстанціна Езавітава]] з эстонскім урадам, прыняты на часовае ўтрыманне [[Эстонія|Эстоніі]], фінансавыя выдаткі залічаныя ў якасці дзяржаўнай пазыкі БНР{{Sfn|Латышонак|2014|с=132}}. Не ўдалося дабіцца згоды эстонцаў на павялічэнне атрада шляхам мабілізацыі беларусаў, якія знаходзіліся на тэрыторыі Эстоніі, а таксама атрымаць дапамогу з боку дзяржаў [[Антанта|Антанты]]. Амерыканская місія перадала балахоўцам палявы шпіталь і медыкаменты{{Sfn|Латышонак|2014|с=133}}.

У лістападзе, пасля адступлення эстонцаў ад Пскова і паражэння Паўночнай-Заходняй арміі пад Петраградам эстонская армія, а разам з ёй Асобны атрад БНР у Балтыі перайшла да абарончых баёў у раёне паміж [[Пыталава]]м і [[Ізборск]]ам, а штаб атраду быў пераведзены ў [[Марыенбург]]. Асобны аддзел знаходзіўся ў [[Латгалія|Латгаліі]] на стыку аператыўнага дзеяння 2-й і 3-й дывізій эстонскай арміі на поўначы былой [[Віцебская губерня|Віцебскай губерні]]. 3-я дывізія займала пераважна Паўднёвы фронт эстонскай арміі, паступова перадавала пазіцыі латышам{{Sfn|Балахоўцы: Сведчанні, дакументы, даследаванні|2014|с=127}}.

[[14 снежня]] Асобны аддзел БНР захапіў вёскі Паўлава, Тульцава і ўзяў у палон 10 чырвонаармейцаў. 19—20 снежня бальшавікі перайшлі ў наступленне на вёскі Паўлава, Тульцава і Вуглавыя. Паўлава было страчанае Асобным атрадам у няроўным баі, каманда атрада ў 14 чалавек загінула, за выключэннем трох жаўнераў, якія прарваліся праз аблогу чырвоных разам з кулямётам. Асобны атрад перайшоў у контрнаступленне і 20 снежня вызваліў вёску Паўлава, захапіў 1 кулямёт. 23 чырвонаармейцы загінулі ў баі{{Sfn|Балахоўцы: Сведчанні, дакументы, даследаванні|2014|с=127}}.

[[20 снежня]] 1919 года Булак-Балаховіч сам знаходзіўся на перадавой лініі фронту. [[19 снежня]] атрад адбіў 4 атакі чырвоных, было захоплена 17 палонных. Асобны атрад меў страты: было забіта 6 байцоў атрада, зніклі без вестак 5 жаўнераў, паранена 11, захварэла ад холаду 16 чалавек. Быў забіты прапаршчык Паўлаў, цяжка паранены прапаршчык Голубеў і Сердзеў, лёгка паранены карнет Шастакоў{{Sfn|Балахоўцы: Сведчанні, дакументы, даследаванні|2014|с=127}}.

29 снежня 1919 года кіраўнік штаба Асобнага атрада рапартаваў генералу Булак-Балаховічу ў [[Рэвель]], што пры нападзе на вёску Унціна было захоплена 74 чалавекі палонных, спраўны кулямёт і 48 вінтовак, вайсковы рыштунак. Гэта была апошняя ваенная аперацыя Асобнага аддзела БНР на эстонска-савецкім фронце, бо ўжо 31 снежня 1919 года паміж Эстоніяй і Савецкай Расіяй падпісанае пагадненне аб перамір'і{{Sfn|Балахоўцы: Сведчанні, дакументы, даследаванні|2014|с=128}}.

З прычыны эстонска-савецкіх перамоў Езавітаў зрабіў у [[Рыга|Рызе]] прапанову прыняць атрад Балаховіча пад латышскае камандаванне, на што атрымаў адмову. Магчыма, адной з прычын адмовы сталі беларускія прэтэнзіі на [[Даўгаўпілс|Дзвінск]]{{Sfn|Латышонак|2014|с=133}}.

У пачатку студзеня [[1920]] года [[Латвія]] выказала згоду прыняць частку атрада на сваёй тэрыторыі, у населеным пункце [[Марыенбург]], аднак адмовілася прыняць яго пад сваё камандаванне{{Sfn|Латышонак|2014|с=133}}.

Па стане на [[19 студзеня]] атрад месціўся паміж вёскамі Бліны і Бярозкі, штаб месціўся ў вёсцы Кудзеп. За перыяд з 12 па 19 студзеня параненых, забітых ці зніклых не было{{Sfn|Балахоўцы: Сведчанні, дакументы, даследаванні|2014|с=128}}.

[[22 студзеня]] [[1920]] года «Асобны аддзел» юрыдычна ўключаны Радай БНР (урад [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]]) у склад беларускага войска{{Sfn|Латышонак|2014|с=134}}.

У ноч на з [[27 студзеня|27]] [[28 студзеня]] [[1920]] года Балаховіч арыштаваў галоўнакамандуючага Паўночна-Заходняй арміі [[Мікалай Юдзеніч|Мікалая Юдзеніча]]. Арышт Юдзеніча быў здзейснены Булак-Балаховічам нібыта для «разлікаў» на ўтрыманне рэшткаў Паўночна-заходняй арміі. Юдзеніч быў вызвалены эстонскімі ўладамі{{Sfn|Латышонак|2014|с=134}}.

У пачатку лютага 1920 года з прычыны нястачы сродкаў фінансавання атрада, новы старшыня Рады БНР [[Вацлаў Ластоўскі]] ў прысутнасці Езавітава пагадзіўся на пераход Балаховіча пад польскае камандаванне.

[[8 лютага]] 1920 года Езавітаў звярнуўся з лістом да [[Юзаф Пілсудскі|Пілсудскага]], у якім, спасылаючыся на ягоны дэкрэт аб фармаванні беларускага войска, прасіў выдзеліць атраду генерала Булак-Балаховіча ўчастак фронту на левым флангу польскіх войскаў. Гэты ліст прадстаўніку Польскай рэспублікі ў Рызе, Б. Боўфалу ўручыў сакратар беларускай місіі [[Янка Чарапук]]. Боўфал адмовіўся рабіць нейкія крокі ў гэтай справе, сцвярджаючы, што Езавітава і Душэўскага адклікаў іх уласны ўрад, якога Польшча не прызнае{{Sfn|Латышонак|2014|с=134}}.

== Пераход на польскі бок ==
[[Файл:Stanisłaŭ Bułak-Bałachovič6.jpg|міні|Станіслаў Булак-Балаховіч з польскімі афіцэрамі ў [[Брэст|Брэсце]], [[1920]] г.]]
Палякамі былі распачатыя сакрэтныя перамовы з Балаховічам пры пасрэдніцтве яго брата Язэпа ў канцы студзеня 1920 года.

[[17 лютага]] 1920 года Балаховіч выказаў згоду на пераход пад польскае камандаванне (у дзень прыняцця ў склад беларускага войска ўрадам Антона Луцкевіча), адпаведнае пагадненне было падпісанае ў Рызе [[23 лютага]]{{Sfn|Латышонак|2014|с=135}}. Пад польскім камандаваннем восенню 1920 года Булак-Балаховіч назваў сваю групу Рускай народнай добраахвотніцкай арміяй, а над яго штабам лунаў [[Сцяг Расіі|расійскі сцяг]]{{Sfn|Латышонак|2014|с=142}}. Паводле ўспамінаў [[Зінаіда Гіпіус|Зінаіды Гіпіус]], сам Булак-Балаховіч у канцы сакавіка 1920 года так тлумачыў абставіны пераходу свайго атрада з Эстоніі ў Польшчу{{Sfn|Балахоўцы: Сведчанні, дакументы, даследаванні|2014|с=149}}:

{{Цытата|Эстонія выпусціла толькі адзін мой атрад узброеным. Мае людзі ў гэтым атрадзе адмовіліся раззброіцца. У красавіку я павінен з імі ізноў ісці супраць бальшавікоў [...] Палякі прымуць мяне. Мой атрад ужо у Брэст-Літоўску. Я сустрэнуся з Пілсудскім і пакіну яго неадкладна, каб уз'яднацца з атрадам [...] Я беларус і каталік, але я змагаўся за Расію і буду падтрымліваць расійскую справу.}}

[[26 лютага]] польскае камандаванне прыняло рашэнне аб перадыслакацыі атрада Балаховіча ў [[Брэст]]. Атрад быў падзелены на 2 часткі: першая група выйшла з Марыенбурга 5 сакавіка, другая на дзень пазней. Латвійцы далі для першай часткі 17 крытых вагонаў для жаўнераў, 5 платформаў для рыштунку, 6 вагонаў для коней і адзін для афіцэраў, для другой 17 вагонаў для жаўнераў, 7 для коней, 4 платформы і вагон для афіцэраў. 5 красавіка першы транспарт прыбыў у Дзвінск, адкуль рушыў у Вільню, праз 14 дзён падарожжа атрад прыбыў у Брэст{{Sfn|Балахоўцы: Сведчанні, дакументы, даследаванні|2014|с=151—152}}.

21 сакавіка 1920 года Езавітаў прапануе падпалкоўніку Мінгрэльскаму ў сувязі з пераходам Асобнага атрада пад польскае камандаванне ліквідаваць прадстаўніцтва пры місіі і здаць пячатку і бланкі Асобнага атрада. У Марыенбургу на гэты час заставаўся лазарэт Асобнага атрада, а таксама некалькі каманд атрада. 29 красавіка Даніла Кадоўба, Юры Гладкі (пазней заменены на Мікалая Муратава) і падпалкоўнік Мінгрэльскі былі прызначаныя ў склад ліквідацыйнай камісіі Асобнага атрада. Эвакуацыя жаўнераў у Польшчу павінна была праходзіць пад кіраўніцтвам і наглядам камісіі{{Sfn|Балахоўцы: Сведчанні, дакументы, даследаванні|2014|с=153}}.

Езавітаў пісаў настаяцелю Траецкай праваслаўнай царквы Марыенбурга ліст з просьбай усталяваць крыж на брацкай магіле жаўнераў Булак-Балаховіча і, па магчымасці, высветліць імёны беларускіх добраахвотнікаў. На гэта ён прасіў у міністра замежных спраў БНР 150 рублёў{{Sfn|Балахоўцы: Сведчанні, дакументы, даследаванні|2014|с=154}}.

9 мая 1920 года былы агітатар пры Асобным аддзеле М. Сарока паводле даручэння Булак-Балаховіча вярнуў у Вайскова-дыпламатычную місію БНР у Рызе каўчукавую гербавую пячатку Асобнага атрада БНР у Балтыі{{Sfn|Балахоўцы: Сведчанні, дакументы, даследаванні|2014|с=154}}.

== Арганізацыя атрада, нацыянальны склад ==
Ад 15 лістапада 1919 года Асобны атрад БНР у Балтыі складаўся з чатырох рот, коннай брыгады, кулямётнай і працоўнай каманды, 2 каманд штаба, каманд пешай і коннай выведкі, сувязі, медычнага пункта. Усяго Асобны атрад налічваў 764 жаўнеры{{Sfn|Балахоўцы: Сведчанні, дакументы, даследаванні|2014|с=131}}. У коннай батарэі атамана Булак-Балаховіча апроч іншых былі наступныя пасады: выведнік, медычны фельчар, ветэрынар, лабарант, арцельшчык, фурансір, назіральнік, тэлефаніст, прыбіральнік, абозны, пісар, кананір, шорнік, феерверкер. У штаб атрада таксама ўваходзіў справавод суда карнет Фартунатаў і скарбнік-квартмістр Сакалоўскі. Аналіз спісаў Асобнага атрада БНР за лістапад і снежань 1919 паказвае, што дадзенае вайсковае фармаванне мела добра арганізаваную структуру з кавалерыяй, ротамі пяхоты і дапаможнымі адзінкамі{{Sfn|Балахоўцы: Сведчанні, дакументы, даследаванні|2014|с=133}}.

У лютым 1920 года Балаховіч паведаміў польскай інспекцыі колькасны стан атрада ў 898 чалавек. Ён наступным чынам паказаў нацыянальны склад жаўнераў: [[рускія]] (41%), [[украінцы]] (23%), [[беларусы]] (21%), [[палякі]] (8%), [[шведы]] і [[фіны]] (4%), прадстаўнікі народаў [[Каўказ]]а (3%). Можна дапусціць завышэнне колькасці ўкраінцаў пэўным разлікам Балаховіча ў сувязі з планамі польскага камандавання выкарыстаць атрад на [[Падолле|Падоллі]]{{Sfn|Балахоўцы: Сведчанні, дакументы, даследаванні|2014|с=133}}.

== Форма і знакі адрознення, узнагароды ==
Паводле рапарта Кастуся Езавітава форма была распрацаваная ў лютым 1919 года і зацверджаная [[Антон Луцкевіч|Антонам Луцкевічам]] ужо 20 красавіка 1919 года. Праект формы быў перададзены генералу Булак-Балаховічу, які ўвёў яе ў Асобным атрадзе. Афіцыйна форма была ізноў зацверджаная старшынёй Рады Народных Міністраў БНР Антонам Луцкевічам толькі [[26 студзеня]] 1920 года, але была даведзеная да ведама супрацоўнікаў місіі значна пазней — [[16 лютага]] 1920{{Sfn|Балахоўцы: Сведчанні, дакументы, даследаванні|2014|с=138}}.

Наплечныя знакі былі агульнымі як для афіцэраў, так і для вайсковых чыноў, без адрозненняў. Форма жаўнераў Асобнага аддзела войскаў БНР у Балтыі мела фуражкі звычайнага ўзору з брылём, на якім размешчаная Пагоня (на чырвоным полі скача вершнік у срэбных даспехах), на аколышках была кукарда ў форме роўнабаковага трохкутніка з нацыянальнымі колерамі: белым, чырвоным і белым{{Sfn|Балахоўцы: Сведчанні, дакументы, даследаванні|2014|с=138}}. Шапка афіцэра артылерыі была з дзвюма кукардамі, афіцэры насілі замест шаблі цясак з цемляком у беларускіх колерах{{Sfn|Балахоўцы: Сведчанні, дакументы, даследаванні|2014|с=140}}.

Роды войскаў у Асобным аддзеле адрозніваліся колерамі аколышка фуражкі. Зялёны колер азначаў пяхоту, сіні — конніцу, чорны — артылерыю, чырвоны — інжынерныя часткі, белы быў выдзелены для штаба{{Sfn|Балахоўцы: Сведчанні, дакументы, даследаванні|2014|с=139}}.

Спачатку была прапанова прыбраць чыны. Аднак чыны былі пакінутыя на ўзор старой расійскай арміі, бо ўсе чыны Асобнага атрада раней служылі ў расійскай арміі і мелі расійскія чыны. Дзеля адрознення на вушах каўнера чыноў былі ўсталяваныя трохкутнікі адпаведнага колеру з нашытымі зорачкамі на чынах. 1 трохкутнік з 1 зорачкай — прапаршчык, з 2-м — падпаручнік, з 3-ма — паручнік, 4-ма — штабс-капітан. Для штаб-афіцэраў і генералаў былі прадугледжаныя два трохкутнікі: адзін — як у капітана, другі — з адной зорачкай — падпалкоўнік, з 2-ма — палкоўнік, з 3-ма — генерал-маёр{{Sfn|Балахоўцы: Сведчанні, дакументы, даследаванні|2014|с=139}}.

Кастусь Езавітаў прапанаваў надзвычайнаму паслу БНР у Балтыі К. Дуж-Душэўскаму зацвердзіць палажэнне аб «Полацкім Беларускім Крыжы», як адзіным ордэне БНР, які «выдаецца як у ваенныя, там і ў мірныя часы за асобыя заслугі грамадзянам БНР перад Бацькаўшчынаю». Полацкі Беларускі Крыж меў пяць ступеняў з дзяленнем на дзве катэгорыі — ваенную і мірную. Ордэн меў шасціканцовую форму і быў пакрыты белай эмаллю з пазалочанымі кантамі{{Sfn|Балахоўцы: Сведчанні, дакументы, даследаванні|2014|с=139}}.

У [[1920-я]] гады форма і ордэн былі перададзеныя ў Беларускі дзяржаўны музей, дырэктарам якога на той час быў [[Вацлаў Ластоўскі]]{{Sfn|Балахоўцы: Сведчанні, дакументы, даследаванні|2014|с=140}}.

== Маркі і палявая пошта ==
У пошуках забеспячэння магчымасці грашовага ўтрымання Кастусь Езавітаў прасіў дазволу ўрада БНР на выпуск у Рызе Беларускай пазыкі для грамадзян БНР і прыхільных да Беларусі дзяржаў, а таксама крэдытных білетаў — паштовых марак. Вядома таксама пра падрыхтаваны праект грашовых асігнацый БНР{{Sfn|Балахоўцы: Сведчанні, дакументы, даследаванні|2014|с=144}}.

Для забеспячэння сувязі асобных частак Асобнага атрада на тэрыторыі Латвіі і Эстоніі паміж сабой і з вайсковымі ці ўрадавымі структурамі гэтых краін была створана вайскова-палявая пошта. 19 студзеня 1920 года Езавітаў звярнуўся да міністра фінансаў Латвіі з просьбай даць дазвол на друк пяці наміналаў маркі (5 кап., 10 кап., 15 кап., 50 кап., 1 рубель) у колькасці 500 000 экзэмпляраў. Для дзейнасці палявой пошты не была патрэбная такая колькасць, але яна магла прынесці вялікі даход{{Sfn|Балахоўцы: Сведчанні, дакументы, даследаванні|2014|с=145}}.

Праект маркі быў выкананы мастаком [[Рыхард Зарыньш|Рыхардам Зарыньшам]], паводле меркавання гісторыкаў прататыпам была выкарыстаная гравюра У. дэ Гарнэка&lt;ref name=&quot;marki&quot;&gt;{{cite web| author = Батиевский В.| date = 2 красавіка 2011| url = http://mirmarok.ru/prim/view_article/732/| archive-url = https://archive.today/20160131191549/http://mirmarok.ru/prim/view_article/732/| archive-date = 31 студзеня 2016| title = Марки и полевая почта «Асобнага атрада БНР»| work = mirmarok.ru| access-date = 31 студзеня 2016| language = ru| url-status = live}}&lt;/ref&gt;.

Першая партыя марак (500 000 штук па 15 кап.) была дастаўленая ў Вайскова-дыпламатычную місію БНР 14 лютага. Наступным днём Езавітаў прасіў міністра транспарту Латвіі выдаць загады, каб лісты, што былі аплачаныя маркай Асобнага атраду, прымаліся і перасылаліся латвійскай дзяржаўнай поштай, на што атрымаў станоўчы адказ. Другая партыя была надрукаваная ў канцы лютага, ужо пасля пераходу Балаховіча на бок палякаў{{Sfn|Балахоўцы: Сведчанні, дакументы, даследаванні|2014|с=145}}.

Маркі Асобнага атраду выкарыстоўваліся палявой поштай, якая засталася на тэрыторыі Латвіі да красавіка 1920 года і гасіліся асобным штампам&lt;ref name=&quot;marki&quot;/&gt;.

&lt;center&gt;&lt;gallery perrow=&quot;5&quot;&gt;
Файл:1920 Belarusian Peoples Republic Bulak-Balachowicz Brigade PERF 5k.jpg|5 кап.
Файл:1920 Belarusian Peoples Republic Bulak-Balachowicz Brigade PERF 10k.jpg|10 кап.
Файл:1920 Belarusian Peoples Republic Bulak-Balachowicz Brigade PERF 15k.jpg|15 кап.
Файл:1920 Belarusian Peoples Republic Bulak-Balachowicz Brigade PERF 50k.jpg|50 кап.
Файл:1920 Belarusian Peoples Republic Bulak-Balachowicz Brigade PERF 1r.jpg|1 руб.
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Заўвагі ==
{{Reflist|group=&quot;A&quot;}}

== Крыніцы ==
{{reflist}}

== Літаратура ==
* {{Кніга|аўтар = [[Алег Юр’евіч Латышонак|Алег Латышонак]]|загаловак = Жаўнеры БНР|выданне = 3-е|месца = Смаленск|выдавецтва = Інбелкульт|год = 2014|старонак = 373|isbn = 978-5-00076-003-1|тыраж = 500|ref=Латышонак}}
* {{Кніга|загаловак = Балахоўцы: Сведчанні, дакументы, даследаванні|адказны = пераклад, прадмова, каментары А. Вашкевіча, А. Чарнякевіча, Ю. Юркевіча|выданне = 2|месца = Смаленск|выдавецтва = Інбелкульт|год = 2014|старонак = 470|isbn = 978-5-9904531-9-7|тыраж = 750|ref=Балахоўцы: Сведчанні, дакументы, даследаванні}}

== Спасылкі ==
* {{cite web | url = http://bielarus.eu/unija/nnode.php?div=les&amp;doc=903-28052005| title = Асобны атрад БНР| publisher = Беларуская вунія| date = 19 красавіка 2009 }}
* {{cite web | author = Ю. Віцьбіч| date = 9 лютага 2008| url = http://jivebelarus.net/history/new-history/anticom-resist-and-partisans-at-belarus.html?page=10#lnk9| title = Асобны Дабравольны Народны Аддзел БНР| work = Антыбальшавіцкія паўстанні і партызанская барацьба на Беларусі| publisher = Жыве Беларусь. Бібліятэка гістарычных артыкулаў| access-date = 20 красавіка 2009 }}

{{Беларускі антысавецкі супраціў (1918—1933)}}
{{Вайсковая гісторыя Беларусі ў 1914 - 1939 гг.}}

[[Катэгорыя:Узброеныя сілы Беларускай Народнай Рэспублікі]]
[[Катэгорыя:Асобны атрад БНР]]</text>
      <sha1>ld4pjz7l9tx2ww0ovza37t57wox63zv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уладзімір Аляксандравіч Заламай</title>
    <ns>0</ns>
    <id>310412</id>
    <revision>
      <id>5171004</id>
      <parentid>5028242</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T22:02:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5171004</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7943" sha1="m8a262yvpteh5awg0m9qderprffnqwr" xml:space="preserve">{{ДД
| імя                = Уладзімір Аляксандравіч Заламай
| жанчына            = 
| выява              = 
| подпіс             =

| тытул_2            = [[выява:Flag of Brest Voblast, Belarus.svg|30пкс]] Старшыня [[Брэсцкі аблвыканкам|Брэсцкага аблвыканкама]]
| перыядпачатак_2    = [[9 снежня]] [[1994]]
| перыядканец_2      = [[13 сакавіка]] [[2000]]
| папярэднік_2       = [[Віктар Іванавіч Бурскі|Віктар Бурскі]]
| пераемнік_2        = [[Васіль Барысавіч Далгалёў|Васіль Далгалёў]]
| прэзідэнт_2        = [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]]

| дата нараджэння    =
| месца нараджэння   = 
| дата смерці        = 
| месца смерці       = 
| выбарчая_акруга    = 
| нацыянальнасць     = 
| партыя             = 
| муж                = 
| жонка              = 
| прафесія           =  
| рэлігія            = 
| аўтограф           = 
| адукацыя           = 
| каментар           = 
| узнагароды         = 
}}
'''Уладзі́мір Алякса́ндравіч Залама́й''' (нар. {{ДН|7|1|1940}}, в. [[Канчаны (Бераставіцкі раён)|Канчаны]], [[Гродзенскі павет (1921—1940)|Гродзенскі павет]], [[Беластоцкая вобласць]], [[БССР]]) — беларускі дзяржаўны дзеяч.

== Біяграфія ==
Скончыў [[Ваўкавыскі заатэхнікум]] (1960), [[Мінскі радыётэхнічны інстытут]] (1968), Акадэмію грамадскіх навук пры ЦК КПСС (1980).

З 1968 года працаваў інжынерам на Брэсцкім заводзе электравымяральных прыбораў, начальнікам цэха, з 1973 года — сакратар парткама Брэсцкага электрамеханічнага завода, з 1980 года — першы сакратар Баранавіцкага гаркама КПБ. Узначальваў аддзел прамысловасці, з 1986 па 1989 гады быў сакратаром Брэсцкага абкама КПБ, у 1989—1992 гадах — першы намеснік старшыні [[Брэсцкі аблвыканкам|Брэсцкага аблвыканкама]], з 29 чэрвеня 1993 года — намеснік старшыні [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь|Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь]], з 26 жніўня 1994 года — міністр па справах [[Садружнасць Незалежных Дзяржаў|Садружнасці Незалежных Дзяржаў]].

9 снежня 1994 года быў прызначаны старшынёй Брэсцкага аблвыканкама.&lt;ref&gt;[http://pravo.kulichki.com/zak/year1994/doc41288.htm Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 9 снежня 1994 года № 256 «Аб прызначэнні У. А. Заломая старшынёй Брэсцкага абласнога выканаўчага камітэта»]&lt;/ref&gt; 13 сакавіка 2000 года быў адпраўлены ў адстаўку.&lt;ref&gt;[http://laws.newsby.org/documents/ukazp/pos04/ukaz04846.htm Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 13 сакавіка 2000 года № 130 «Аб вызваленні У. А. Заломая ад пасады старшыні Брэсцкага аблвыканкама»]&lt;/ref&gt;

Пасля быў прызначаны кіраўніком аддзялення пасольства Рэспублікі Беларусь у [[Расія|Расіі]] ў [[Калінінград]]зе.

З 2008 года працаваў выканаўчым дырэктарам ТАА «Балтыйская гандлёвая кампанія».

== Узнагароды ==
* [[Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга]] (1974),
* медаль «За адзнаку ў ахове дзяржаўнай мяжы» (1998)&lt;ref&gt;Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 20 мая 1998 года № 271&lt;/ref&gt;.
* [[ордэн Айчыны]] ІІІ ступені (1999),
* званне «[[Ганаровы грамадзянін горада Баранавічы]]» (1999)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://baranovichi-gik.gov.by/ru/pochet-zalomai |title=Заломай Владимир Александрович |access-date=15 жніўня 2023 |archive-date=15 жніўня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230815112841/https://baranovichi-gik.gov.by/ru/pochet-zalomai |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;,
* [[Ордэн Пашаны (Беларусь)|ордэн Пашаны]] (2000).

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
* [http://www.vb.by/society/17608.html Ганна Петрачэнка. ''Уладзімір Заламай: «Я пяць разоў вяртаўся ў Брэст, і ў шосты прыеду …»''. Вячэрні Брэст. 28.09.2012] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161222005206/http://www.vb.by/society/17608.html |date=22 снежня 2016 }} {{ref-ru}}
* [http://malaya.berestovica.edu.by/ru/main.aspx?guid=22831 Ганаровыя выпускнікі Малабераставіцкай СШ]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160921190921/http://malaya.berestovica.edu.by/ru/main.aspx?guid=22831 |date=21 верасня 2016 }} {{ref-by}}
* [http://www.nashkraj.by/2011/09/nikomu-ne-daval-pokoya/ НИКОМУ НЕ ДАВАЛ ПОКОЯ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170906013517/http://www.nashkraj.by/2011/09/nikomu-ne-daval-pokoya/ |date=6 верасня 2017 }} {{ref-ru}}
* {{bis.nlb.by|173497|Заламай Уладзімір Аляксандравіч}}

{{Міністры па Садружнасці Незалежных Дзяржаў Рэспублікі Беларусь}}
{{Старшыні Брэсцкага аблвыканкама}}
{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Заламай Уладзімір Аляксандравіч}}
[[Катэгорыя:Міністры па Садружнасці Незалежных Дзяржаў Рэспублікі Беларусь]]
[[Катэгорыя:Намеснікі прэм’ер-міністраў Беларусі]]
[[Катэгорыя:Старшыні Брэсцкага абласнога выканаўчага камітэта]]
[[Катэгорыя:Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 1-га склікання]]
[[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Баранавічаў]]
[[Катэгорыя:Намеснікі Старшыні Савета Міністраў БССР]]
[[Катэгорыя:Сакратары Брэсцкага абкама КПБ]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Ваўкавыскага дзяржаўнага аграрнага каледжа]]
[[Катэгорыя:Першыя сакратары Баранавіцкага гаркама КПБ]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Бераставіцкім раёне]]
[[Катэгорыя:Народныя дэпутаты СССР ад акруг Беларусі]]
[[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Брэсцкай вобласці]]</text>
      <sha1>m8a262yvpteh5awg0m9qderprffnqwr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катэгорыя:Слуцкае паўстанне</title>
    <ns>14</ns>
    <id>313174</id>
    <revision>
      <id>5170967</id>
      <parentid>4813717</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T20:51:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дададзена [[Катэгорыя:Узброеныя сілы Беларускай Народнай Рэспублікі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5170967</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="332" sha1="rvvvm9mo0fxxcojcc4e6pufbkix6h4n" xml:space="preserve">{{catmain}}
[[Катэгорыя:Грамадзянская вайна ў Беларусі]]
[[Катэгорыя:Паўстанні ў Беларусі]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Слуцкага раёна]]
[[Катэгорыя:Узброеныя сілы Беларускай Народнай Рэспублікі]]</text>
      <sha1>rvvvm9mo0fxxcojcc4e6pufbkix6h4n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Viber</title>
    <ns>0</ns>
    <id>325780</id>
    <revision>
      <id>5170888</id>
      <parentid>5034232</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T16:42:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дададзена [[Катэгорыя:Rakuten]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5170888</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8510" sha1="qw58z8g5qjzruoh8v3tiwg32p59e2bd" xml:space="preserve">{{Картка праграмы}}

'''Viber''' ({{lang-be|Ва́йбер}}&lt;ref name=&quot;Слоўнік&quot;&gt;{{крыніцы/Слоўнік новых запазычаных слоў беларускай мовы|}}&lt;/ref&gt;) — бясплатны [[Кросплатформавае праграмнае забеспячэнне|кросплатформавы]] [[месэнджар]], які забяспечвае перадачу паведамленняў (тэкставыя, выявы, відэа і аўдыё, [[Portable Document Format|PDF]] і інш.), а таксама [[VoIP|IP-тэлефанію]].

[[Ідэнтыфікатар|Ідэнтыфікацыю]] карыстальнікаў праграма робіць па нумары [[тэлефон]]а, а спіс кантактаў з  тэлефона адпраўляе на сервер кампаніі Viber&lt;ref&gt;[https://park.by/residents/vayber-media/ ВАЙБЕР МЕДИА]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==
Кампанія Viber Media была заснавана ў Ізраілі ў 2010 годзе Ігарам Магазінікам і Тальмонам Марка&lt;ref&gt;[https://tech.onliner.by/2020/12/28/intervyu-k-desyatiletiyu-viber Интервью с топ-менеджером Viber к десятилетию мессенджера]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://v1.ru/text/business/2024/03/15/73335065/ Уехал из России в 16 лет. История успеха предпринимателя, создавшего Viber]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;крыніца1&quot;&gt;[https://sputnik.by/20170117/gordost-lukashenko-pyat-faktov-o-belorusskom-messendzhere-viber-1026999977.html Гордость Лукашенко: пять фактов о «белорусском» мессенджере Viber]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

Першая версія праграмы была распрацавана выключна для iPhone і мела абмежаванне на колькасць карыстальнікаў у 50 000. Viber для BlackBerry, Bada і Windows Phone быў выпушчаны ў маі 2012 года. Праз год, у 2013 годзе, выйшла абнаўленне праграмы для [[iOS]] да версіі 3.0, з рэлізам якога было абвешчана пра даступнасць Viber Desktop для Windows і OS X.

Таксама ў 2013 годзе з’яўляецца '''ViberOut''' — платная функцыя званкоў на стацыянарныя і [[Мабільны тэлефон|мабільныя тэлефоны]], дзе не ўсталявана праграма або няма доступу да інтэрнэту. Кошт залежыць ад месцазнаходжання абанента, якому вы хочаце патэлефанаваць. Ваша месцазнаходжанне значэння не мае — галоўнае, каб быў [[інтэрнэт]].

Адзін з дапаможных сервісаў Viber Support быў узламаны ў ліпені 2013 групай, якая абазначыла сябе як Syrian Electronic Army.

На пачатак жніўня 2013 сэрвіс ужо меў больш за 200 мільёнаў карыстальнікаў у 193 краінах свету, у тым ліку 300 тысяч у [[Ліван]]е і некалькі мільёнаў у [[Егіпет|Егіпце]]. Егіпецкія і ліванскія ўлады мяркуюць, што ў сувязі з «ізраільскімі каранямі» праграмы, яна насамрэч выкарыстоўваецца для падтрымкі «сіянісцкіх шпіёнскіх намаганняў». Егіпецкія вайскоўцы забаранілі любое выкарыстанне праграмы вайскоўцамі і іх сем’ямі ў мэтах бяспекі, а асноўны правайдар [[3G]] у Ліване выключыў яго з сеткі. Тым часам, шматлікія арабскія сайты прапануюць карыстальнікам парады, як абысці гэтыя перашкоды.

У 2014 годзе кампанію Viber Media купіў японскі гігант Rakuten за 900 мільёнаў долараў ЗША. Галоўны офіс Viber размешчаны ў [[Люксембург]]у&lt;ref name=&quot;крыніца1&quot; /&gt;.

Офіс тэхнічнай распрацоўкі і падтрымкі карыстальнікаў знаходзіцца ў Мінску і Брэсце. Viber з’яўляецца рэзідэнтам беларускага [[Парк высокіх тэхналогій|Парка высокіх тэхналогій]].

Згодна з фінансавай справаздачай Rakuten, у 2014 годзе месенджар прынёс першую выручку ў 1,5 млн долараў.

У 2014 годзе база Viber налічвала больш за 280 мільёнаў карыстальнікаў.

З дапамогай дадатковых сэрвісаў стала магчыма здзяйсняць грашовыя пераводы па ўсім свеце. Гэта стала магчыма ў 2015 годзе дзякуючы сістэме «[[Western Union|Вестэрн Юніён]]».

У 2017 годзе каля 900 мільёнаў зарэгістраваных карыстальнікаў выкарыстоўвалі Viber рэгулярна.

13 снежня 2024 года Viber заблакаваны [[Раскамнагляд]]ам на тэрыторыі [[Расійская Федэрацыя|Расійскай Федэрацыі]].

== Мовы ==
На 2015 год версія праграмы для [[Windows Phone]] мела інтэрфейс на 35 мовах&lt;ref&gt;{{Навіна|загаловак=Вайбэр|спасылка=http://www.windowsphone.com/be-by/store/app/viber/3d051f9b-9e03-456f-b647-bea34fe7031c|выдавец=[[Windows Phone]]|дата публікацыі=11 мая 2015|дата доступу=12 мая 2015|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Для [[Android|Андроід]] — на 33 мовах&lt;ref&gt;{{Навіна|загаловак=Вайбэр|спасылка=https://play.google.com/store/apps/details?id=com.viber.voip|выдавец=[[Google Play]]|дата публікацыі=7 красавіка 2015|дата доступу=12 мая 2015}}&lt;/ref&gt;. Для iOS — на 32 мовах&lt;ref&gt;{{Навіна|загаловак=Вайбэр|спасылка=https://itunes.apple.com/app/viber/id382617920|выдавец=[[iTunes]]|дата публікацыі=12 мая 2015|дата доступу=12 мая 2015}}&lt;/ref&gt;. Для [[Windows]] — на 12 мовах&lt;ref&gt;{{Навіна|загаловак=Вайбэр|спасылка=http://apps.microsoft.com/windows/en-us/app/viber-free-phone-calls-text/7a5aebdf-75c9-4c1d-93f2-44fdbc27ffad|выдавец={{нп3|Windows Store|Windows Store|en|Windows Store}}|дата публікацыі=2015|дата доступу=12 мая 2015}}&lt;/ref&gt;. Для BlackBerry — на 4 мовах&lt;ref&gt;{{Навіна|загаловак=Вайбэр|спасылка=https://appworld.blackberry.com/webstore/content/85455/?lang=en|выдавец={{нп3|BlackBerry World|BlackBerry World|en|BlackBerry World}}|дата публікацыі=19 лістапада 2013|дата доступу=12 мая 2015|accessdate=28 красавіка 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305015427/https://appworld.blackberry.com/webstore/content/85455/?lang=en|archivedate=5 сакавіка 2016}}&lt;/ref&gt;.

Мабільныя праграмы для Android і iOS маюць пераклад інтэрфейсу на беларускую мову.

== Гл. таксама ==
* [[Telegram]]
* [[Skype]]
* [[WhatsApp]]
* [[Signal]]
* [[Threema]]

== Крыніцы ==
{{Reflist}}
{{Вонкавыя спасылкі}}
{{Месенджары}}

[[Катэгорыя:Інтэрнэт-тэлефоны]]
[[Катэгорыя:Праграмы імгненнага абмену паведамленнямі]]
[[Катэгорыя:Кросплатформавае праграмнае забеспячэнне]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 2010 годзе]]
[[Катэгорыя:Транснацыянальныя карпарацыі]]
[[Катэгорыя:Rakuten]]</text>
      <sha1>qw58z8g5qjzruoh8v3tiwg32p59e2bd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5170890</id>
      <parentid>5170888</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T16:43:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5170890</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8514" sha1="h1hfhimrw5ou5kw7kqu181b035hpymn" xml:space="preserve">{{Картка праграмы}}

'''Viber''' ({{lang-be|Ва́йбер}}&lt;ref name=&quot;Слоўнік&quot;&gt;{{крыніцы/Слоўнік новых запазычаных слоў беларускай мовы|}}&lt;/ref&gt;) — бясплатны [[Кросплатформавае праграмнае забеспячэнне|кросплатформавы]] [[месэнджар]], які забяспечвае перадачу паведамленняў (тэкставыя, выявы, відэа і аўдыё, [[Portable Document Format|PDF]] і інш.), а таксама [[VoIP|IP-тэлефанію]].

[[Ідэнтыфікатар|Ідэнтыфікацыю]] карыстальнікаў праграма робіць па нумары [[тэлефон]]а, а спіс кантактаў з  тэлефона адпраўляе на сервер кампаніі Viber&lt;ref&gt;[https://park.by/residents/vayber-media/ ВАЙБЕР МЕДИА]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==
Кампанія Viber Media была заснавана ў Ізраілі ў 2010 годзе Ігарам Магазінікам і Тальмонам Марка&lt;ref&gt;[https://tech.onliner.by/2020/12/28/intervyu-k-desyatiletiyu-viber Интервью с топ-менеджером Viber к десятилетию мессенджера]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://v1.ru/text/business/2024/03/15/73335065/ Уехал из России в 16 лет. История успеха предпринимателя, создавшего Viber]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;крыніца1&quot;&gt;[https://sputnik.by/20170117/gordost-lukashenko-pyat-faktov-o-belorusskom-messendzhere-viber-1026999977.html Гордость Лукашенко: пять фактов о «белорусском» мессенджере Viber]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

Першая версія праграмы была распрацавана выключна для iPhone і мела абмежаванне на колькасць карыстальнікаў у 50 000. Viber для BlackBerry, Bada і Windows Phone быў выпушчаны ў маі 2012 года. Праз год, у 2013 годзе, выйшла абнаўленне праграмы для [[iOS]] да версіі 3.0, з рэлізам якога было абвешчана пра даступнасць Viber Desktop для Windows і OS X.

Таксама ў 2013 годзе з’яўляецца '''ViberOut''' — платная функцыя званкоў на стацыянарныя і [[Мабільны тэлефон|мабільныя тэлефоны]], дзе не ўсталявана праграма або няма доступу да інтэрнэту. Кошт залежыць ад месцазнаходжання абанента, якому вы хочаце патэлефанаваць. Ваша месцазнаходжанне значэння не мае — галоўнае, каб быў [[інтэрнэт]].

Адзін з дапаможных сервісаў Viber Support быў узламаны ў ліпені 2013 групай, якая абазначыла сябе як Syrian Electronic Army.

На пачатак жніўня 2013 сэрвіс ужо меў больш за 200 мільёнаў карыстальнікаў у 193 краінах свету, у тым ліку 300 тысяч у [[Ліван]]е і некалькі мільёнаў у [[Егіпет|Егіпце]]. Егіпецкія і ліванскія ўлады мяркуюць, што ў сувязі з «ізраільскімі каранямі» праграмы, яна насамрэч выкарыстоўваецца для падтрымкі «сіянісцкіх шпіёнскіх намаганняў». Егіпецкія вайскоўцы забаранілі любое выкарыстанне праграмы вайскоўцамі і іх сем’ямі ў мэтах бяспекі, а асноўны правайдар [[3G]] у Ліване выключыў яго з сеткі. Тым часам, шматлікія арабскія сайты прапануюць карыстальнікам парады, як абысці гэтыя перашкоды.

У 2014 годзе кампанію Viber Media купіў японскі гігант [[Rakuten]] за 900 мільёнаў долараў ЗША. Галоўны офіс Viber размешчаны ў [[Люксембург]]у&lt;ref name=&quot;крыніца1&quot; /&gt;.

Офіс тэхнічнай распрацоўкі і падтрымкі карыстальнікаў знаходзіцца ў Мінску і Брэсце. Viber з’яўляецца рэзідэнтам беларускага [[Парк высокіх тэхналогій|Парка высокіх тэхналогій]].

Згодна з фінансавай справаздачай Rakuten, у 2014 годзе месенджар прынёс першую выручку ў 1,5 млн долараў.

У 2014 годзе база Viber налічвала больш за 280 мільёнаў карыстальнікаў.

З дапамогай дадатковых сэрвісаў стала магчыма здзяйсняць грашовыя пераводы па ўсім свеце. Гэта стала магчыма ў 2015 годзе дзякуючы сістэме «[[Western Union|Вестэрн Юніён]]».

У 2017 годзе каля 900 мільёнаў зарэгістраваных карыстальнікаў выкарыстоўвалі Viber рэгулярна.

13 снежня 2024 года Viber заблакаваны [[Раскамнагляд]]ам на тэрыторыі [[Расійская Федэрацыя|Расійскай Федэрацыі]].

== Мовы ==
На 2015 год версія праграмы для [[Windows Phone]] мела інтэрфейс на 35 мовах&lt;ref&gt;{{Навіна|загаловак=Вайбэр|спасылка=http://www.windowsphone.com/be-by/store/app/viber/3d051f9b-9e03-456f-b647-bea34fe7031c|выдавец=[[Windows Phone]]|дата публікацыі=11 мая 2015|дата доступу=12 мая 2015|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Для [[Android|Андроід]] — на 33 мовах&lt;ref&gt;{{Навіна|загаловак=Вайбэр|спасылка=https://play.google.com/store/apps/details?id=com.viber.voip|выдавец=[[Google Play]]|дата публікацыі=7 красавіка 2015|дата доступу=12 мая 2015}}&lt;/ref&gt;. Для iOS — на 32 мовах&lt;ref&gt;{{Навіна|загаловак=Вайбэр|спасылка=https://itunes.apple.com/app/viber/id382617920|выдавец=[[iTunes]]|дата публікацыі=12 мая 2015|дата доступу=12 мая 2015}}&lt;/ref&gt;. Для [[Windows]] — на 12 мовах&lt;ref&gt;{{Навіна|загаловак=Вайбэр|спасылка=http://apps.microsoft.com/windows/en-us/app/viber-free-phone-calls-text/7a5aebdf-75c9-4c1d-93f2-44fdbc27ffad|выдавец={{нп3|Windows Store|Windows Store|en|Windows Store}}|дата публікацыі=2015|дата доступу=12 мая 2015}}&lt;/ref&gt;. Для BlackBerry — на 4 мовах&lt;ref&gt;{{Навіна|загаловак=Вайбэр|спасылка=https://appworld.blackberry.com/webstore/content/85455/?lang=en|выдавец={{нп3|BlackBerry World|BlackBerry World|en|BlackBerry World}}|дата публікацыі=19 лістапада 2013|дата доступу=12 мая 2015|accessdate=28 красавіка 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305015427/https://appworld.blackberry.com/webstore/content/85455/?lang=en|archivedate=5 сакавіка 2016}}&lt;/ref&gt;.

Мабільныя праграмы для Android і iOS маюць пераклад інтэрфейсу на беларускую мову.

== Гл. таксама ==
* [[Telegram]]
* [[Skype]]
* [[WhatsApp]]
* [[Signal]]
* [[Threema]]

== Крыніцы ==
{{Reflist}}
{{Вонкавыя спасылкі}}
{{Месенджары}}

[[Катэгорыя:Інтэрнэт-тэлефоны]]
[[Катэгорыя:Праграмы імгненнага абмену паведамленнямі]]
[[Катэгорыя:Кросплатформавае праграмнае забеспячэнне]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 2010 годзе]]
[[Катэгорыя:Транснацыянальныя карпарацыі]]
[[Катэгорыя:Rakuten]]</text>
      <sha1>h1hfhimrw5ou5kw7kqu181b035hpymn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Васіль Максімавіч Русак</title>
    <ns>0</ns>
    <id>326890</id>
    <revision>
      <id>5170976</id>
      <parentid>4742503</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T20:55:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дададзена [[Катэгорыя:Ваенныя Беларускай Народнай Рэспублікі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5170976</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14217" sha1="qcsge84jvtti5b9ozlipyfhhfz8aavd" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Русак}}
{{Асоба}}
'''Васі́ль Максі́мавіч Руса́к''' ({{ДН|4|4|1896|23|3}}, [[Ячава]], цяпер [[Слуцкі раён]], [[Беларусь]] — {{ДС|23|8|1954|}}, [[ГУЛАГ]]&lt;ref name=&quot;Свабода&quot;&gt;{{cite web|author = Міхась Скобла|date = 28 лістапада 2014|url=http://www.svaboda.org/content/transcript/26714759.html|title = Уладзімер Ляхоўскі: У Слуцкім паўстанні сацыяльны чыннік супаў з нацыянальным|publisher = [[Радыё Свабода]]|access-date = 4 снежня 2014}}&lt;/ref&gt;) — беларускі нацыянальны дзеяч, фалькларыст, выдавец. Удзельнік [[Слуцкае паўстанне|Слуцкага збройнага чыну]].

== Біяграфія ==

=== Першая сусветная вайна ===
[[Файл:Vasil Rusak. Васіль Русак (1919).jpg|міні|злева|Васіль Русак, 1919]]
Нарадзіўся 4 красавіка 1896 года ў вёсцы [[Ячава]] Слуцкай воласці. Прымаў удзел у [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайне]] ў чыне прапаршчыка на Паўночным фронце. З 1917 года сябра [[Беларуская сацыялістычная грамада|Беларускай сацыялістычнай грамады]], адзін з лідараў Беларускай рады беларусаў-вайскоўцаў Паўночнага фронту, удзельнік Беларускага вайсковага з’езда ў Віцебску. Удзельнік [[Першы Усебеларускі з’езд|Усебеларускага з’езда]] ў Мінску (снежань 1917)&lt;ref name=&quot;збройны&quot;&gt;{{Кніга|аўтар = [[Уладзімір Ляхоўскі|Ул. Ляхоўскі]], [[Уладзімір Міхнюк|Ул. Міхнюк]], [[Аляксандра Гесь|А. Гесь]].|загаловак = Слуцкі збройны чын 1920 г. у дакумэнтах і ўспамінах|спасылка = http://www.belhistory.eu/wp-content/themes/ah/library/slucky_zbrojny_chyn.pdf|выданне = 2-ое выд., дапрац|месца = Менск|выдавецтва = Энцыклапедыкс|год = 2006|старонкі = 295—296|старонак = 400|isbn = 985–6599–25–3}}&lt;/ref&gt;.

У пачатку 1918 года працуе ў Беларускім камітэце Оршы, пазней вяртаецца на Случчыну, уключаецца ў дзейнасць культурніцкай арганізацыі «[[Папараць-Кветка, арганізацыя|Папараць-Кветка]]». З траўня 1918 года ў [[Беларуская партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў|Беларускай партыі сацыялістаў-рэвалюцыянераў]], уваходзіць у яе ЦК. Увосень таго ж года арыштаваны немцамі, пасля вызвалення ў снежні — адзін з арганізатараў «Саюза абароны краю». З прыходам бальшавікоў працаваў у валасных ды вясковых установах павета як выбраны ад сялянства, адначасова займаецца нацыянальна-культурнай працай&lt;ref name=&quot;збройны&quot; /&gt;.

=== Польская-савецкая вайна. Слуцкае паўстанне ===
[[Файл:Vasiĺ Rusak, paśviedčańnie BVK.png|міні|250px|Пасведчанне [[Беларуская вайсковая камісія|БВК]] на імя Васіля Русака, 11 сакавіка 1921]]
У сакавіку 1919 года арыштаваны бальшавікамі, але праз месяц без выстаўлення абвінавачання выпушчаны пад заклад 3 тыс. рублёў, якія сабралі мясцовыя сяляне. Усё лета хаваўся ад ЧК у сялянскіх хатах. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] актыўны ўдзельнік антыпольскага падпольнага руху, сябра [[Беларускі нацыянальны камітэт (Слуцк)|Слуцкага Беларускага нацыянальнага камітэта]], кіраваў беларускім хорам «Папараць-Кветкі», разам з яе драматычнай дружынай ездзіў па павеце са спектаклямі, у якіх браў удзел як артыст пад псеўданімам Базыль Карусь.

У ліпені 1920 года, з вяртаннем савецкай улады, мабілізаваны ў [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвоную армію]], адбываў службу ў Слуцку. У лістападзе 1920 года, у часе з’езда Случчыны, абраны яго старшынёй, увайшоў у склад прэзідыума [[Беларуская рада Случчыны|Рады Случчыны]]. Прымаў удзел у [[Слуцкае паўстанне|Слуцкім паўстанні]] 1920 года — камандзір Другога Грозаўскага палка&lt;ref name=&quot;збройны&quot; /&gt;. У 1921 годзе інструктар [[Беларуская вайсковая камісія|Беларускай вайсковай камісіі]] (БВК), нелегальна вёў эсэраўскую агітацыю сярод беларускага батальёна БВК і беларускага сялянства Баранавіцкага павета&lt;ref name=&quot;збройны&quot; /&gt;. Ратуючыся ад польскае дэфензівы, у траўні 1922 года ў [[Коўна|Коўне]] ([[Літва]]) займаўся арганізацыяй партызанскіх аддзелаў на Віленшчыне супраць палякаў, звязаны з літоўскімі стралецкімі арганізацыямі&lt;ref name=&quot;збройны&quot; /&gt;.

=== Эміграцыя ===
[[Файл:Vasil Rusak. Васіль Русак (1923).jpg|міні|Васіль Русак, 1923 г.]]
У канцы 1922 года з рэкамендацыі прадстаўніцтва [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]] у Коўне выязджае на вучобу ў [[Чэхаславакія|Чэхаславакію]], дзе ўвосень 1923 года паступае ў Пражскую вышэйшую тэхнічную школу на агранамічны факультэт. У часе вучобы актыўна ўдзельнічае ў грамадска-палітычным жыцці беларускай эміграцыі: уваходзіць у Загранічную групу [[Беларуская партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў|БПСР]], адзін з кіраўнікоў Аб’яднання беларускіх студэнцкіх арганізацый за граніцай і Заходняй Беларусі (АБСА), працуе ў [[Беларускае (Крывіцкае) культурнае таварыства імя Ф. Скарыны|Беларускім (Крывіцкім) культурна-асветным таварыстве імя Ф. Скарыны]], супрацоўнічае з часопісам «[[Перавясла]]» ды інш. Пасля атрымання вышэйшай адукацыі застаецца жыць у [[Прага|Празе]]&lt;ref name=&quot;збройны&quot; /&gt;.

Узяўшы шлюб з чэшскай дзяўчынай, паспяхова займаецца прадпрымальніцтвам. У 1931 годзе ўзначаліў [[Беларускі нацыянальны камітэт (Прага)|Пражскі Беларускі нацыянальны камітэт]], за свой кошт падрыхтаваў і выслаў у [[Ліга Нацый|Лігу Нацый]] мемарандумы на французскай мове ў абарону нацыянальных і сацыяльных праў беларускага народа. У 1934 годзе выдаў на [[Беларускі лацінскі алфавіт|беларускай лацінцы]] «''Biełaruski śpieŭnik''», фундаваў выданне часопіса «''[[Iskry Skaryny]]''». У 1936 годзе разам з украінцамі-эмігрантамі арганізаваў у Празе сумесны беларуска-ўкраінскі фэст народнай песні. Улетку 1939 года выдаў на [[нямецкая мова|нямецкай мове]] інфармацыйную брашуру «''Bielarus — Weissruthenien''» з этнаграфічнай картай Беларусі&lt;ref name=&quot;збройны&quot; /&gt;.

=== Другая сусветная вайна. Арышт, смерць ===
У 1941 годзе паводле асабістага праекта з дапамогай А. Жука выдаў паштоўкі з гербам [[Пагоня]], які спалучаў беларускага вершніка і імянны знак [[Францыск Скарына|Францішка Скарыны]] (сонца з маладзіком)&lt;ref name=&quot;збройны&quot; /&gt;.

У часе нацысцкай акупацыі Прагі хаваў у сябе дзве [[яўрэі|яўрэйскія]] сям’і, дапамог ім атрымаць пасведчанні, што яны беларусы&lt;ref name=&quot;Свабода&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;збройны&quot; /&gt;. Быў запрошаны на [[Другі Усебеларускі кангрэс]] у [[Мінск|Менску]], аднак удзелу ў ім не прыняў. У час візіту ў Менск сустракаўся з [[Радаслаў Астроўскі|Радаславам Астроўскім]], [[Канстанцін Барысавіч Езавітаў|Кастусём Езавітавым]], [[Міхась Гузоўскі|Міхасём Гузоўскім]]&lt;ref name=&quot;збройны1&quot;&gt;{{Кніга|аўтар = [[Уладзімір Ляхоўскі|Ул. Ляхоўскі]], [[Уладзімір Міхнюк|Ул. Міхнюк]], [[Аляксандра Гесь|А. Гесь]].|загаловак = Слуцкі збройны чын 1920 г. у дакумэнтах і ўспамінах|спасылка = http://www.belhistory.eu/wp-content/themes/ah/library/slucky_zbrojny_chyn.pdf|выданне = 2-ое выд., дапрац|месца = Менск|выдавецтва = Энцыклапедыкс|год = 2006|старонкі = 268|старонак = 400|isbn = 985–6599–25–3}}&lt;/ref&gt;.

2 чэрвеня 1945 года арыштаваны ў Празе савецкай контрвыведкай за «''антысавецкую дзейнасць у эміграцыі''», 2 чэрвеня 1946 года Ваенным трыбуналам войскаў Міністэрства ўнутраных спраў Беларускай вайсковай акругі асуджаны на 10 гадоў лагераў&lt;ref name=&quot;збройны&quot; /&gt;. Памёр у лагеры 23 жніўня 1954 года&lt;ref name=&quot;Свабода&quot; /&gt;.

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/ЭГБ|6-1|Русак Васіль Максімавіч|Ляхоўскі У.|134}}
* {{Крыніцы/Даведнік Маракова|РЛ|2|0|РЛ1-3|РЛ1-3}}
* ''Ляхоўскі У.'' Слуцкі фронт збройнага змагання за незалежную Беларусь: Новыя Крыніцы: Ліст Васіля Русака Кастусю Езавітаву // [[Спадчына (часопіс)|Спадчына]]. [[1995]]. № 6.
* ''Ляховский, В. В.'' «Не палите мои здабытки огнем…» Судьба и «дело» слуцкого повстанца В. Русака на фоне политических событий первой половины ХХ ст. / В. В. Ляховский // От «Германской» к Гражданской: становление корпуса народных вожаков русской смуты. — Москва, «АИРО-XXI», 2014. — С. 246—275.
* ''Ляховский В. В.'' Василий Максимович Русак / В. В. Ляховский // Вожаки и лидеры Смуты 1918—1922 гг. Биографические материалы / сост. и науч. ред. А. П. Посадский. — Москва: АИРО-XXI, 2017. — 592 с.

== Спасылкі ==
* [http://pawet.net/library/history/bel_history/_bnr/10207/Успаміны_удзельнікаў_слуцкага_паўстання.html Ліст Васіля Русака пра Слуцкае паўстанне Канстанціну Езавітаву]
{{Commonscat|}}

{{DEFAULTSORT:Русак, Васіль}}
[[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]]
[[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны]]
[[Катэгорыя:Удзельнікі Слуцкага паўстання]]
[[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]]
[[Катэгорыя:Беларусы ў Чэхіі]]
[[Катэгорыя:Члены Беларускай рады Случчыны]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Слуцкім раёне]]
[[Катэгорыя:Ваенныя Беларускай Народнай Рэспублікі]]</text>
      <sha1>qcsge84jvtti5b9ozlipyfhhfz8aavd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сяргей Нічыпаравіч Бусел</title>
    <ns>0</ns>
    <id>327289</id>
    <revision>
      <id>5170984</id>
      <parentid>4731459</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T20:56:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дададзена [[Катэгорыя:Ваенныя Беларускай Народнай Рэспублікі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5170984</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10893" sha1="eqawzqsqud3wz9ufu0i28g9y6jul4o9" xml:space="preserve">{{Асоба}}
{{цёзкі2|Бусел}}
'''Сярге́й Нічы́паравіч Бу́сел''' ([[19 лютага]] [[1901]], [[Сухоўчыцы (Капыльскі раён)|Сухоўчыцы]], цяпер [[Капыльскі раён]], [[Мінская вобласць]], [[Беларусь]] — пасля [[1939]]) — беларускі нацыянальны дзеяч. Удзельнік [[Слуцкае паўстанне|Слуцкага збройнага чыну]].

== Біяграфія ==
[[Файл:Siarhiej Busieł, fota sa spravy.jpg|міні|Фота са справы НКУС]]
Нарадзіўся ў [[1901]] годзе ў вёсцы [[Сухоўчыцы (Капыльскі раён)|Сухоўчыцы]] [[Слуцкі павет|Слуцкага павета]] ў сялянскай сям'і. Пасля заканчэння [[Леніна (Слуцкі раён)|Раманаўскай]] вышэйшай пачатковай вучэльні (1916), у жніўні 1917 года паступіў у Слуцкую агульную земскую (беларускую гімназію). Быў адным з лідараў таварыства «[[Папараць-Кветка, таварыства|Папараць-Кветка]]», удзельнічаў у беларускім нацыянальным руху. З [[1918]] года ў складзе [[Беларуская партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў|Беларускай партыі сацыялістаў-рэвалюцыянераў]], уваходзіць у склад ейнага Слуцкага павятовага камітэта. У часе польска-савецкай вайны актыўна ўдзельнічае ў антыпольскім падпольным руху, сябра [[Беларускі нацыянальны камітэт (Слуцк)|Часовага Беларускага нацыянальнага камітэта Случчыны]]. Удзельнік партыйных з'ездаў БПСР у сакавіку і кастрычніку [[1920]] года ў [[Смаленск]]у і [[Мінск|Менску]]. Адзін з арганізатараў Беларускага з'езда Случчыны 14—15 лістапада 1920 года&lt;ref name=&quot;збройны&quot;&gt;{{Кніга|аўтар = [[Уладзімір Ляхоўскі|Ул. Ляхоўскі]], [[Уладзімір Міхнюк|Ул. Міхнюк]], [[Аляксандра Гесь|А. Гесь]]|частка = |загаловак = Слуцкі збройны чын 1920 г. у дакумэнтах і ўспамінах|арыгінал = |спасылка = http://www.belhistory.eu/wp-content/themes/ah/library/slucky_zbrojny_chyn.pdf|адказны = |выданне = 2-ое выд. дапрац.|месца = Менск|выдавецтва = Энцыклапедыкс|год = 2006|том = |старонкі = 293—294|старонак = 400|серыя = |isbn = 985–6599–25–3|тыраж = }}&lt;/ref&gt;. У часе [[Слуцкае паўстанне|Слуцкага збройнага чыну]] на даручэнне старшыні Беларускай Рады Случчыны [[Уладзімір Міхайлавіч Пракулевіч|Уладзіміра Пракулевіча]] прымаў удзел у фармаванні Першай Слуцкай брыгады войскаў БНР у мястэчку [[Семежава]].

Па ліквідаванні збройнага чыну — у складзе аднаго з аддзелаў [[Беларуская вайсковая камісія|Беларускай вайсковай камісіі]] (БВК), пад прыкрыццём мандата рэвідэнта БВК па культурна-асветных справах праводзіў эсэраўскую прапаганду сярод беларускіх сялян Гарадзеншчыны і жаўнераў беларускага батальёна ў [[Лодзь|Лодзі]]. Пасля скасавання палякамі БВК у 1921 годзе пераязджае ў [[Вільнюс|Вільню]], дзе выконвае заданні Загранічнага бюро БПСР. Каб пазбегнуць арышту, пераязджае ў [[Каўнас|Коўна]] ([[Літва]]), дзе нейкі час працуе ў Прадстаўніцтве БНР і Міністэрстве беларускіх спраў. У 1922 годзе, паводле рэкамендацыі Урада БНР і персанальна [[Вацлаў Юстынавіч Ластоўскі|Вацлава Ластоўскага]] едзе вучыцца ў [[Прага|Прагу]] ([[Чэхаславакія]]), у [[Чэшскі тэхнічны ўніверсітэт|Вышэйшую тэхнічную школу]]&lt;ref name=&quot;збройны&quot;/&gt;.

У часе навучання на агранамічным факультэце актыўна ўдзельнічае ў жыцці беларускай эміграцыі: блізка сыходзіцца з [[Тамаш Тамашавіч Грыб|Тамашом Грыбам]], [[Язэп Аляксеевіч Мамонька|Язэпам Мамонькам]], [[Палута Аляксандраўна Бадунова|Палутай Бадуновай]], [[Мікола Антонавіч Чарнецкі|Міколам Чарнецкім]], уваходзіць у Загранічнае бюро БПСР, актывіст эсэраўскай студэнцкай арганізацыі «Вольная Грамада». У [[1929]] годзе, пасля заканчэння навучання і атрымання дыплома агранома вяртаецца ў Вільню, дзе спрабуе ўзнавіць мясцовую суполку беларускіх эсэраў. Некаторы час мае сувязь з Цэнтрабелсаюзам [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Антона Луцкевіча]] і [[Радаслаў Казіміравіч Астроўскі|Радаслава Астоўскага]], потым перапыняе кантакты з гэтай групоўкай, выяўляючы сваю рэзкую пазіцыю да палітыкі польскіх уладаў, у прыватнасці, да прыхільнікаў палітычнага рэжыму [[Юзаф Пілсудскі|Юзафа Пілсудскага]]. Удзельнічаў у працы Беларускага нацыянальнага камітэта ў Вільні, супрацоўнічаў з часопісам «[[Золак (1933)|Золак]]»&lt;ref name=&quot;збройны&quot;/&gt;.

Па [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Украіну (1939)|заняцці Вільні Чырвонай Арміяй]] у верасні 1939 года ўдзельнічаў у сходзе беларускай інтэлігенцыі, на якім падтрымаў курс на аб’яднанне Заходняй Беларусі з [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]]&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://files.knihi.com/Knihi/archivy/mab.lt/Vilenskaja_prauda_orhan_Casovaha_upraulenija_Vilenskaj_akruhi_Vilnia,_1939.pdf.zip/222910-1939-4.pdf|title = На сходзе культурна-асветных работнікаў-беларусаў|author = |authorlink = |date = 26 верасня 1939|publisher = [[Віленская праўда (1939)|Віленская праўда]] № 4|language = |archiveurl = |archivedate = |accessdate = }}{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;. У кастрычніку [[1939]] года арыштаваны спецыяльнай групай НКУС БССР і вывезены ў [[Мінск]]. У лютым [[1940]] года прыгавораны да 15 гадоў працоўна-папраўчых лагераў. Далейшы лёс невядомы&lt;ref name=&quot;збройны&quot;/&gt;.

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/Даведнік Маракова|РЛ|3|1|РЛ1-3|РЛ1-3}}
* {{Кніга|аўтар = [[Уладзімір Ляхоўскі|Ул. Ляхоўскі]], [[Уладзімір Міхнюк|Ул. Міхнюк]], [[Аляксандра Гесь|А. Гесь]]|частка = |загаловак = Слуцкі збройны чын 1920 г. у дакумэнтах і ўспамінах|арыгінал = |спасылка = http://www.belhistory.eu/wp-content/themes/ah/library/slucky_zbrojny_chyn.pdf|адказны = |выданне = 2-ое выд. дапрац.|месца = Менск|выдавецтва = Энцыклапедыкс|год = 2006|том = |старонкі = 293—294|старонак = 400|серыя = |isbn = 985–6599–25–3|тыраж = }}
* {{Кніга
|аўтар          = [[Ніна Стужынская|Н. Стужынская]]
|частка         = 
|загаловак      = Беларусь мяцежная: з гісторыі ўзброенага антысавецкага супраціву: 1920-я гады
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = 
|выданне       = 
|месца          = Менск
|выдавецтва     = Выдавец Вараксін А. М.
|год            = 2012
|том            = 
|старонкі       = 
|старонак       = 362
|серыя          = 
|isbn           = 978-985-7035-04-5
|тыраж         = 
}}

== Спасылкі ==
*[http://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/207/%D0%A3%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%8B_%D1%83%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%9E_%D1%81%D0%BB%D1%83%D1%86%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D1%9E%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8F.html Успаміны ўдзельнікаў слуцкага паўстання] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304112705/http://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/207/%D0%A3%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%8B_%D1%83%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%9E_%D1%81%D0%BB%D1%83%D1%86%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D1%9E%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8F.html |date=4 сакавіка 2016 }}

{{DEFAULTSORT:Бусел Сяргей}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Капыльскім раёне]]
[[Катэгорыя:Удзельнікі Слуцкага паўстання]]
[[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]]
[[Катэгорыя:Ваенныя Беларускай Народнай Рэспублікі]]</text>
      <sha1>eqawzqsqud3wz9ufu0i28g9y6jul4o9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уладзіслаў Віктаравіч Курасаў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>332470</id>
    <revision>
      <id>5171122</id>
      <parentid>5142192</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T08:07:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5171122</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46467" sha1="6k3ffye9clcicm5pvli5t2h5grz37ol" xml:space="preserve">{{Цёзкі2|Курасаў}}
{{Музыкант
| Імя                = Уладзіслаў Курасаў
| Подпіс             = {{lang-uk|Владислав Курасов}}
| Лога               = 
| Фота               = Vladislav Kurasov 55.jpg
| Апісанне_фота      = Канцэрт у клубе «PALLADIUM». г.Адэса 17.04.2016 г.
| Поўнае_імя         = Уладзіслаў Віктаравіч Курасаў 
| Дата_нараджэння    = 13.03.1995
| Месца нараджэння   = [[Брэст]], [[Беларусь]]
| Дата_смерці        =
| Месца_смерці       =
| Гады               =
| Нацыянальнасць     = 
| Краіна             = {{UKR}}
| Прафесіі = [[спявак]], [[кампазітар]]
| Інструменты = [[фартэпіяна]]
| Жанры = [[поп-музыка]]
| Псеўданімы =
| Гурты =
| Супрацоўніцтва =
| Лэйблы =
| Сайт = http://vladislavkurasov.com
}}

'''Уладзіслаў Курасаў ''' ({{lang-uk|Владислав Kурасов}}, (нар. {{ДН|13|03|1995}}, {{МН|Брэст||}}, [[Беларусь]]) — украінскі спявак беларускага паходжання; аўтар песень; фіналіст шоў «[[:uk:Х-Фактор|X-Фактар (Украіна)]]»&lt;ref&gt;[http://xfactor.stb.ua/ua/member/vladislav-kurasov Владислав Курасов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160413033708/http://xfactor.stb.ua/ua/member/vladislav-kurasov/ |date=13 красавіка 2016 }}&lt;/ref&gt;, пераможца шоў «[[:uk:Х-Фактор|Зорны рынг]]»&lt;ref&gt;[http://fakty.ua/147728-vladislav-kurasov-kogda-obyavili-chto-pobeditel-ya-mne-stalo-kak-to-neudobno/ Владислав Курасов: «Когда объявили, что победитель я, мне стало как-то неудобно»]&lt;/ref&gt; і паўфіналіст украінскага Нацыянальнага адбору на песенны конкурс «[[:uk:Україна на пісенному конкурсі Євробачення 2016|Еўрабачанне 2016]]»&lt;ref&gt;[http://www.eurovision.tv/page/news?id=participants_in_ukrainian_national_selection_revealed Participants in Ukrainian national selection revealed]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.aif.ua/culture/events/neozhidannyy_vybor_zhuri_spisok_polufinalistov_na_evrovidenie-2016 Неожиданный выбор жюри: Список полуфиналистов на «Евровидение-2016»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160213152209/http://www.aif.ua/culture/events/neozhidannyy_vybor_zhuri_spisok_polufinalistov_na_evrovidenie-2016 |date=13 лютага 2016 }}&lt;/ref&gt; і фіналіст беларускага нацыянальнага адбору на [[Конкурс песні Еўрабачанне 2017|песенны конкурс «Еўрабачанне 2017»]]&lt;ref&gt;[http://www.aif.by/timefree/culture-news/v_belarusi_opredeleny_finalisty_nacionalnogo_otbora_na_evrovidenie-2017  В Беларуси определены финалисты национального отбора на «Евровидение-2017»]&lt;/ref&gt;.

== Біяграфія ==

=== Дзяцінства і юнацтва ===
З дзяцінства выяўляў цікавасць да музыкі. Ва ўзросце 6 гадоў Уладзіслаў паступіў у школу мастацтваў кубанскай Староніжесцебліеўскай станіцы&lt;ref&gt;[http://golos-pravda.1gb.ru/newspaper/category/56/detail/2871/ В.Курасов покоряет Украину] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160509195652/http://golos-pravda.1gb.ru/newspaper/category/56/detail/2871/ |date=9 мая 2016 }}&lt;/ref&gt;. З [[2006]] года пражываў у горадзе [[Краснадар]], дзе паступіў на навучанне ў Краснадарскі міжшкольны эстэтычны цэнтр па класе эстраднага вакалу і фартэпіяна, а таксама ў тэатральнае Творчае аб'яднанне «Прэм'ера». У 2011 годзе скончыў вучобу з чырвоным дыпломам.

У [[2007]] годзе Уладзіслаў стварыў музычную групу на базе студыі гуказапісу «МУЗ», але пазней калектыў распаўся&lt;ref&gt;[http://ru.golos.ua/showbiz/14_05_12_vlad_kurasov_v_detstve_sozdal_sobstvennyiy_ansambl Влад Курасов в детстве создал собственный ансамбль]&lt;/ref&gt;. У гэтым жа годзе Улад прымаў удзел у тэлевізійным шоў «Хвіліна Славы» ({{lang-ru|«[[:ru:Минута Славы|Минута Славы]]»}}), на расійскім Першым канале з песняй [[Элвіс Прэслі|Элвіса Прэслі]] «Blue Suede Shoes»&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=JkhaEt1ZN_0/ Владислав Курасов на шоу Минута Славы 2007 г.]&lt;/ref&gt; і у [[2008]] годзе ў Міжнародным фестывалі гумару і эстраднага мастацтва «Масква-Ялта-Транзіт» ({{lang-ru|«Москва-Ялта-Транзит»}}). Уладзіслаў з'яўляецца лаўрэатам вакальных конкурсаў, сярод якіх «Юнацтва Планеты» ({{lang-ru|«[[:ru:Юность Планеты|Юность Планеты]]»}}), «Сінявокая Анапа» ({{lang-ru|«Синеокая Анапа»}}), «Маленькія Зорачкі» ({{lang-ru|«Маленькие Звёздочки»}}), «Зорку запальвае Арляня» ({{lang-ru|«Звезду зажигает Орлёнок»}})&lt;ref&gt;[http://www.aif.ru/dossier/1898 Досье: Курасов Владислав]&lt;/ref&gt;.

=== Удзел у тэлевізійных шоу ===

==== &lt;u&gt; Х-Фактар &lt;/u&gt; ====
У [[2011]] годзе Уладзіслаў Курасаў прыняў удзел ва ўкраінскім вакальным тэлевізійным шоў «[[:uk:Х-Фактор|X-Фактар (Украіна)]]», выканаўшы песню [[Селін Дыён]] «My Heart Will Go On»&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=O_k5uShS8aA/ Влад Курасов Предкастинг. Х-Фактар Украина 2]&lt;/ref&gt;. Па выніках праслухванняў ён трапіў у фінальную катэгорыю «Хлопцы», настаўнікам якой быў Ігар Кандрацюк. Уладзіслаў праспяваў у дуэце з брытанскай зоркай [[:en:Craig David|Крэйгам Дэвідам]] і па выніках галасавання гледачоў заняў трэцяе месца&lt;ref&gt;[http://gaganews.com.ua/Home/Details/1242/ Х-Фактор: шоу покинул Владислав Курасов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160408112435/http://gaganews.com.ua/Home/Details/1242/ |date=8 красавіка 2016 }}&lt;/ref&gt;. Пасля заканчэння шоў Уладзіслаў разам з іншымі ўдзельнікамі адправіўся ў гастрольны тур па гарадах Украіны.&lt;ref&gt;[http://show.obozrevatel.com/afisha/85327-14-30-yanvarya-kontsert-uchastnikov-h-faktor.-revolyutsiya.htm 14-30 января концерты участников «Х-Фактор. Революция»]&lt;/ref&gt;

; Песні, выкананыя Уладзіславам на шоў «Х-Фактар-2»
{| class=&quot;wikitable&quot;
! этап !! песня
|-
| Кастынг 2-га сезона || My Heart Will Go On ([[Селін Дыён]])
|-
| Візіт да суддзяў || Without You ([[Мэрая Кэры]])
|-
| 1 прамы эфір || Hallelujah ([[Леанард Коэн]])
|-
| 2 прамы эфір || All About Us (гр. Тату)
|-
| 3 прамы эфір || Свеча горела ([[Ала Пугачова]])
|-
| 4 прамы эфір || Я люблю тільки тебе (Аляксандр Панамароў)
|-
| 5 прамы эфір || I Will Always Love You ([[Уітні Х’юстан]])
|-
| 6 прамы эфір || Memory (мюзікл «Cats»)
|-
| 7 прамы эфір || Снег (Ірына Білык)
|-
| Намінацыя — песня за жыццё || You Lost Me ([[Крысціна Агілера]])
|-
| 8 прамы эфір || Ты на свете есть ([[Ала Пугачова]])&lt;br /&gt;
Let It Be ([[The Beatles]])
|-
| 9 прамы эфір || Молитва (раманс з кінафільма «Мусорщик»)&lt;br /&gt;
Дорога в облака (гр. Браво)
|-
| 10 прамы эфір (фінал) || Walking Away ([[:en:Craig David|Крэйг Дэвід]]) (дуэтам з [[:en:Craig David|Крэйгам Дэвідам]])&lt;br /&gt;
My Heart Will Go On ([[Селін Дыён]])&lt;br /&gt;
Чорнобривці (ўкраінская песня)
|-
| развітальная песня || It's My Time (Джэйд Юэн)
|-
| 11 прамы эфір (гала-канцэрт) || Hallelujah ([[Леанард Коэн]])&lt;br /&gt;
Я люблю тільки тебе (Аляксандр Панамароў)&lt;br /&gt;
Ты на свете есть ([[Ала Пугачова]])
|}

==== &lt;u&gt; Зорны рынг &lt;/u&gt; ====
Пасля заканчэння праекта «Х-Фактар-2» спявак застаўся жыць і працаваць у [[Кіеў|Кіеве]]. У красавіку [[2012]] года артыст прыняў удзел у тэлевізійным вакальным шоў «Зорны рынг» ({{lang-uk|«Зірковий ринг»}}), у якім спаборнічалі лепшыя вакалісты шоў «[[:uk:Україна має талант|Украіна мае талент]]» і «[[:uk:Х-Фактор|X-Фактар]]». У фінале Уладзіслаў выканаў кампазіцыю «Hallelujah» Леанарда Коэна і па выніках галасавання гледачоў стаў пераможцам шоў і ўладальнікам гранта ў памеры 500 тысяч грыўняў на запіс песні і здымку кліпа&lt;ref&gt;[http://gaganews.com.ua/Home/Details/3083/ Победителем шоу «Зірковий ринг» стал Владислав Курасов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160408134524/http://gaganews.com.ua/Home/Details/3083/ |date=8 красавіка 2016 }}&lt;/ref&gt;.

; Песні, выкананыя Уладзіславам на шоў «Зорны рынг»
{| class=&quot;wikitable&quot;
! этап !! песня
|-
| Паўфінал — батл з Вячаславам Корсакам || Wicked Game (Крыс Айзек)&lt;br /&gt;
Вася (гр. Браво)&lt;br /&gt;
I Can (гр. Blue) (дуэтам з Вячаславам Корсакам)
|-
| фінал || Hallelujah ([[Леанард Коэн]])
|}

==== &lt;u&gt; Голас Казахстана &lt;/u&gt; ====
У кастрычніку [[2016]] года прыняў удзел у тэлевізійным праекце « Голас Казахстана» (аналогія вакальнага галандскага тэлевізійнага конкурсу «The Voice») на тэлеканале Першы канал «Еўразія». На першым этапе конкурсу ў праслухоўваннях «усляпую» выканаў песню [[Lady Gaga]] «Paparazzi» і разгарнуў да сабе крэслы траіх трэнераў праекта&lt;ref name=autogenerated3&gt;[http://show.obozrevatel.com/news/26073-finalist-h-faktora-pokoril-sudej-golosa-kazahstana-pesnej-ledi-gagi.htm  Финалист «Х-Фактора» покорил судей «Голоса Казахстана» песней Леди Гаги]&lt;/ref&gt;. У складзе каманды настаўніка Евы Бехер Уладзіслаў прайшоў вакальныя бітвы і трапіў у прамыя эфіры тэлешоў&lt;ref&gt;[http://radiopremier.net/vladislav-kurasov-zapel-na-kazakhskom/  Владислав Курасов запел на казахском] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170118051256/http://radiopremier.net/vladislav-kurasov-zapel-na-kazakhskom/ |date=18 студзеня 2017 }}&lt;/ref&gt;.

; Песні, выкананыя Уладзіславам на шоў «Голас Казахстана»
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! Этап
! Песня
! Вынік
|-
! Праслухоўвання ўсляпую
| «Paparazzi» ([[Lady Gaga]])
| павярнуліся тры трэнера&lt;br&gt; Ева Бехер, Алі Акапов, Жанна Орынбасарова
|-
! Вакальныя бітвы 
| «Just a Fool» ([[Крысціна Агілера|Christina Aguilera]])&lt;br&gt;(vs. Маргарыта Опря)
| выратаваны трэнерам
|-
! Прамы эфір (тыдзень 2)
| «Алматы түні» (Кайрат Нуртас)
| выратаваны трэнерам
|-
! Прамы эфір (тыдзень 3)
| «My Prerogative» (Bobby Brown) 
| выратаваны трэнерам
|-
! Прамы эфір (тыдзень 4)
| «Вопреки» ([[Валерый Меладзэ]]) 
| пакінуў праект
|}

=== Пачатак сольнай кар'еры ===
22 чэрвеня [[2012]] года адбылася прэм'ера першай аўтарскай песні &quot;Прощай, мой город»&lt;ref&gt;[http://gaganews.com.ua/Home/Details/4379/ Владислав Курасов презентовал свою первую авторскую песню «Прощай, мой город»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160408113556/http://gaganews.com.ua/Home/Details/4379/ |date=8 красавіка 2016 }}&lt;/ref&gt;, з якой Уладзіслаў перамог у праекце «Я талент». Ён быў запрошаны выканаць яе на цырымоніі ўзнагароджання лаўрэатаў прэміі «Залаты Грамафон» ({{lang-ru|«[[:ru:Золотой граммофон|Золотой Граммофон]]»}}) ў Лядовым Палацы ў [[Санкт-Пецярбург]]у&lt;ref&gt;[http://gaganews.com.ua/Home/Details/6092/ Владислав Курасов выступил на престижной церемонии «Золотой граммофон»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160408151709/http://gaganews.com.ua/Home/Details/6092/ |date=8 красавіка 2016 }}&lt;/ref&gt;.

У кастрычніку [[2012]] года Уладзіслаў Курасаў уяўляе другую аўтарскую песню «Ноль любви в квадрате». А ў снежні гэтага ж года выступае на сцэне шоў «Х-Фактар-3» у якасці запрошанага артыста і прэзентуе лірычную кампазіцыю «Шёпот дождей»&lt;ref&gt;[http://starlife.com.ua/posts/spetsialnyij-gost-shou-h-fakto-14611.html  Специальный гость шоу «Х-Фактор 3» случайно выболтал журналистам свою тайну] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160412191058/http://starlife.com.ua/posts/spetsialnyij-gost-shou-h-fakto-14611.html |date=12 красавіка 2016 }}&lt;/ref&gt; (аўтары Г.Краскоўскі, Д.Данаў).

У [[2012]]-[[2013]] гадах супрацоўнічае з прадусарскім цэнтрам украінскага тэлеканала [[СТБ (украінскі тэлеканал)|«СТБ»]]. У лютым [[2013]] года Уладзіслаў уяўляе новую песню «Забудешь»&lt;ref&gt;[http://www.music1.ru/read/news/vladislav-kurasov-predstavil-svoj-debyutnyj-singl Владислав Курасов представил свой дебютный сингл] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161226070011/http://www.music1.ru/read/news/vladislav-kurasov-predstavil-svoj-debyutnyj-singl |date=26 снежня 2016 }}&lt;/ref&gt; (аўтар В.Курто), у сакавіку гэтага ж года адбылася прэм'ера першага відэакліпа Уладзіслава на гэту песню, рэжысёрам якога стаў рэжысэр талент-шоў каналу [[СТБ (украінскі тэлеканал)|«СТБ»]] Максім Літвінаў&lt;ref&gt;[http://m1.tv/news/3096-vladislav-kurasov-prezentuvav-debyutnii-klip/ Владислав Курасов презентовал дебютный клип] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160408161248/http://m1.tv/news/3096-vladislav-kurasov-prezentuvav-debyutnii-klip/ |date=8 красавіка 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://gaganews.com.ua/Details/7596/ Владислав Курасов презентовал свой дебютный клип на песню «Забудешь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160408143938/http://gaganews.com.ua/Details/7596/ |date=8 красавіка 2016 }}&lt;/ref&gt;.

У верасні [[2013]] года Уладзіслаў прэзентуе новую аўтарскую песню «Дай мне испить», у кастрычніку выходзіць кліп на гэту кампазіцыю&lt;ref&gt;[http://ivona.bigmir.net/x_faktor/novosty/368778-Vlad-Kurasov-snjal-otkrovennyj-klip--Ja-ne-dumal--chto-tak-raskrepocshus-/ Влад Курасов снял откровенный клип: Я не думал, что так раскрепощусь]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://show.obozrevatel.com/clip/13876-vlad-kurasov-klip-daj-mne-ispit.htm Влад Курасов клип «Дай мне испить»]&lt;/ref&gt;.

=== Творчае развіццё ===
З [[2014]] года Уладзіслаў пачынае будаваць сваю творчую кар'еру самастойна.

У красавіку [[2014]] года адбылася прэм'ера новай аўтарскай песні «Я болен тобой» і ўжо ў маі гэтага ж года прэм'ера танцавальнай кампазіцыі «18» (аўтар А.Малахов)&lt;ref&gt;[http://musecube.org/?p=149857/ Ради Владислава Курасова люди преодолели тысячи километров]&lt;/ref&gt;.

У маі [[2014]] песня &quot;Дай мне испить&quot; прынесла перамогу Уладу ў катэгорыі THE PEOPLE'S VOICE -2013 на Міжнародным конкурсе аўтарскай песні ў ЗША (International Songwriting Competitions-2013 (ISC)) і трапіла ў праграму AL WALSER'S WEEKLY Top20 за чэрвень [[2014]] года&lt;ref name=autogenerated1&gt;[http://www.songwritingcompetition.com/previouswinners#2013  «Previous Winners 2013»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.mixcloud.com/walser1/al-walsers-weekly-top20-june-20th-2014/ AL WALSER’S WEEKLY Top20 — June 20th 2014]&lt;/ref&gt;.

У чэрвені [[2014]] года Уладзіслаў Курасаў стаў пераможцам 11-га міжнароднага конкурсу «Фаварыты Поспеху» ({{lang-uk|«[[:uk:Фаворити Успіху|Фаварити Успіху]]»}}) у катэгорыі «Малады талент» і атрымаў залаты медаль «Фаварыт Поспеху-2013»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.favor.com.ua/favorites/2013/ |title=Победители конкурса торговых марок «Фавориты Успеха» объявлены на 11-ой церемонии награждения! |access-date=1 чэрвеня 2016 |archive-date=6 красавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406160712/http://favor.com.ua/favorites/2013/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=autogenerated2&gt;{{Cite web |url=http://www.favor.com.ua/ru/news/ceremony2013/ |title=Відбулася довгоочікувана щорічна подія — XI церемонія нагородження переможців конкурсу «Фаворити Успіху»! |access-date=1 чэрвеня 2016 |archive-date=14 ліпеня 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714183400/http://www.favor.com.ua/ru/news/ceremony2013/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

У верасні [[2014]] года Уладзіслаў Курасаў становіцца артыстам [[:uk:Moon Records|Moon Records]]&lt;ref&gt;[http://moon.ua/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=9504&amp;Itemid=4/ Уладзіслаў Курасаў]&lt;/ref&gt; і прэзентуе трэцюю трацінай відэа працу на аўтарскую песню «Я болен тобой», у здымках якога Улад сам выступае ў якасці сурэжысёра&lt;ref&gt;[http://kp.ua/culture/465685-vladyslav-kurasov-snial-klyp-o-slozhnoi-luibvy/ Владислав Курасов снял клип о &quot;сложной любви&quot;]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://musecube.org/?p=161708/ Владислав Курасов представил новый клип на песню &quot;Я болен тобой&quot;]&lt;/ref&gt;.

З мая [[2015]] г. супрацоўнічае з музычным выдавецтвам УМИГ Мьюзік&lt;ref&gt;[http://umpg.com.ua/artists/singer/vladislav-kurasov Владислав Курасов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160427145634/http://umpg.com.ua/artists/singer/vladislav-kurasov |date=27 красавіка 2016 }}&lt;/ref&gt;.

У лістападзе [[2014]] г. Уладзіслаў Курасаў з вядомым піяністам-віртуозам Яўгенам Хмарай даў свой першы акустычны канцэрт&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://vchasno.com/event/14228/ |title=Необічно: Владислав Курасов и Евгений Хмара - Акустический концерт |access-date=1 чэрвеня 2016 |archive-date=10 красавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160410104835/http://vchasno.com/event/14228/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://moon.ua/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=9652&amp;Itemid=1/ Владислав Курасов и Евгений Хмара показали своей публике волшебство]&lt;/ref&gt;, а ў лістападзе і снежні [[2015]] года - акустычныя канцэрты з бэндам&lt;ref&gt;[http://www.mewos.in.ua/vladislav-kurasov-otygral-akustiku-na-bis/ Владислав Курасов отыграл акустику на «бис»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160601070219/http://www.mewos.in.ua/vladislav-kurasov-otygral-akustiku-na-bis/ |date=1 чэрвеня 2016 }}&lt;/ref&gt;.

[[Файл: Vladislav Kurasov 59.jpg|thumb|left|240px|Фінал беларускага нацыянальнага адбору на песенны конкурс «Еўрабачанне 2017»]]

З красавіка па ліпень [[2015]] Уладзіслаў Курасаў - тэлевядучы музычнай ТБ-рубрыкі TimeLINE на тэлеканале ПравдаТУТ&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.fashionable.com.ua/star-style/3353-vladislav-kurasov-budet-rasskazyvat-o-muzykalnyx-novinkax-na-tv/ |title=Владислав Курасов будет рассказывать о музыкальных новинках на ТВ |access-date=1 чэрвеня 2016 |archive-date=24 чэрвеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160624195055/http://www.fashionable.com.ua/star-style/3353-vladislav-kurasov-budet-rasskazyvat-o-muzykalnyx-novinkax-na-tv |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

У [[2015]] годзе артыст выпускае тры новыя песні, дзве з якіх аўтарскія, - «Моя любовь»&lt;ref&gt;[http://show.stb.ua/ru/2015/02/25/vlad-kurasov-ya-govoryu-v-pesnyah-to-o-chem-ne-hvataet-smelosti-skazat-v-litso/ Влад Курасов: Я говорю в песнях то, о чём не хватает смелости сказать в лицо] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160410113530/http://show.stb.ua/ru/2015/02/25/vlad-kurasov-ya-govoryu-v-pesnyah-to-o-chem-ne-hvataet-smelosti-skazat-v-litso/ |date=10 красавіка 2016 }}&lt;/ref&gt;, «На глубине души»&lt;ref&gt;[http://umpg.com.ua/feed-news/vladislav-kurasov-na-glubine-dushi-2/ Владислав Курасов. &quot;На глубине души&quot;] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160410190022/http://umpg.com.ua/feed-news/vladislav-kurasov-na-glubine-dushi-2/ |date=10 красавіка 2016 }}&lt;/ref&gt; і «По лужам»&lt;ref&gt;[http://showbiz.memax.com.ua/music/2969489/ Влад Курасов презентовал драйвовую песню]&lt;/ref&gt; (аўтар Э.Расходова).

У студзені [[2016]] года на музычным канале ELLO TV адбылася прэм'ера кліпа на аўтарскую песню «На глубине души», рэжысёрам якога стаў малады таленавіты кліпмэйкер Тарас Галубкоў з ICONA AGENCY&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://edinstvennaya.ua/news/showbusiness/2533-vladislav-kurasov-vzbudorazhil-poklonnikov-misticheskim-video-na-pesnyu-na-glubine-dushi/ |title=Владислав Курасов взбудоражил поклонников мистическим видео на песню &quot;На глубине души&quot; |access-date=1 чэрвеня 2016 |archive-date=24 красавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160424123935/http://edinstvennaya.ua/news/showbusiness/2533-vladislav-kurasov-vzbudorazhil-poklonnikov-misticheskim-video-na-pesnyu-na-glubine-dushi |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Тады ж Уладзіслаў Курасаў з аўтарскай англамоўнай песняй «I'm Insane» стаў паўфіналістам ўкраінскага нацыянальнага адбору на песенны конкурс «[[:uk:Україна на пісенному конкурсі Євробачення 2016|Еўрабачанне 2016]]»&lt;ref&gt;[http://1tv.com.ua/news/channel/75887/ Визначено півфіналістів нацвідбору Євробачення-2016!] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160401104803/http://1tv.com.ua/news/channel/75887 |date=1 красавіка 2016 }}&lt;/ref&gt; і 6 лютага ўявіў гэту песню на сцэне нацыянальнага адбору&lt;ref&gt;[http://www.mewos.in.ua/vladislav-kurasov-predstavil-pesnyu-dlya-nacionalnogo-otbora-na-evrovidenie-2016/ Владислав Курасов представил песню для Национального отбора на Евровидение 2016] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160414163808/http://www.mewos.in.ua/vladislav-kurasov-predstavil-pesnyu-dlya-nacionalnogo-otbora-na-evrovidenie-2016/ |date=14 красавіка 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://show.obozrevatel.com/article/43975-evrovidenie-2016-video-vyistuplenij-vseh-uchastnikov-natsionalnogo-otbora.htm/ &quot;Евровидение 2016&quot;: фото и видео выступлений всех участников Национального отбора] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160412131305/http://show.obozrevatel.com/article/43975-evrovidenie-2016-video-vyistuplenij-vseh-uchastnikov-natsionalnogo-otbora.htm |date=12 красавіка 2016 }}&lt;/ref&gt;. У сакавіку 2016 года песня «I'm Insane» трапіла ў праграму AL WALSER'S WEEKLY Top20&lt;ref&gt;[http://www.town-fm.de/2016/03/27/us-top-20-26-maerz-2016/ US TOP 20 | 26. MÄRZ 2016] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160917160400/http://www.town-fm.de/2016/03/27/us-top-20-26-maerz-2016/ |date=17 верасня 2016 }}&lt;/ref&gt;.

У [[2015]] годзе Уладзіслаў Курасаў быў запрошаны на эпізадычную ролю пафаснай «зоркі» Улада Сакалова ў серыяле «Цэнтральная бальніца» ад украінскага тэлеканала «[[1+1]]». Серыял з удзелам Уладзіслава выйшаў у тэлевізійны эфір летам [[2016]] года&lt;ref&gt;[http://41kanal.in.ua/rezonans/item/11681-1471075614  Владислав Курасов в сериале «Центральная больница»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161029174034/http://41kanal.in.ua/rezonans/item/11681-1471075614 |date=29 кастрычніка 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://1plus1.ua/ru/centralna-likarna/video/centralna-likarna-47-seria Центральная больница. 47 серия] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161029235540/https://1plus1.ua/ru/centralna-likarna/video/centralna-likarna-47-seria |date=29 кастрычніка 2016 }}&lt;/ref&gt;.

У кастрычніку [[2016]] года ў ходзе падрыхтоўкі дэбютнага студыйнага альбома малады музыкант прэзентаваў песню &quot;Не смейся судьбе в лицо», якая стала лід-сінглам з першай LP-пласцінкі Уладзіслава Курасава&lt;ref&gt;[http://radio.obozrevatel.com/news/vladislav-kurasov-predstavil-svoyi-noviyyi-singl-ne-smeyisya-sudjbe-v-lico-10215572.html  Владислав Курасов представил свой новый сингл &quot;Не смейся судьбе в лицо»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161029174634/http://radio.obozrevatel.com/news/vladislav-kurasov-predstavil-svoyi-noviyyi-singl-ne-smeyisya-sudjbe-v-lico-10215572.html |date=29 кастрычніка 2016 }}&lt;/ref&gt;. Свой выбар гэтай кампазіцыі ў якасці галоўнай песні дэбютнага альбома Улад патлумачыў тым, што гэтая песня прымушае задумацца і нясе ў сабе актуальны пасыл&lt;ref&gt;[http://umpg.com.ua/feed-news/vladislav-kurasov-predstavlyaet-svoyu-novuyu-rabotu-singl-ne-smejsya-sudbe-v-litso  Владислав Курасов представляет свою новую работу - сингл «Не смейся судьбе в лицо»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161029175137/http://umpg.com.ua/feed-news/vladislav-kurasov-predstavlyaet-svoyu-novuyu-rabotu-singl-ne-smejsya-sudbe-v-litso |date=29 кастрычніка 2016 }}&lt;/ref&gt;. І ўжо праз два тыдні артыст прадставіў відэакліп на гэтую песню, зняты рэжысёрам Тарасам Галубковым і студыяй Icona Prodaction, прэм'ера якога адбылася на музычным канале StarPro&lt;ref&gt;[http://afisha.tochka.net/72642-premera-klipa-vladislav-kurasov-prezentoval-video-na-singl-ne-smeysya-sudbe-v-litso  Премьера клипа: Владислав Курасов презентовал видео на сингл «Не смейся судьбе в лицо»]&lt;/ref&gt;.

25 лістапада 2016 года на лэйбле «УМИГ Мьюзік» адбыўся афіцыйны рэліз дэбютнага студыйнага лонг-плэй альбома маладога артыста Уладзіслава Курасава «Отражение»&lt;ref&gt;[http://umpg.com.ua/feed-news/premera-debyutnogo-alboma-vladislava-kurasova-otrazhenie  Премьера дебютного альбома Владислава Курасова «Отражение»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161129025350/http://umpg.com.ua/feed-news/premera-debyutnogo-alboma-vladislava-kurasova-otrazhenie |date=29 лістапада 2016 }}&lt;/ref&gt;.  Уладзіслаў стаў аўтарам дзесяці з трынаццаці кампазіцый, што ўвайшлі ў альбом. «Отражение» - гэта канцэптуальны і досыць асабісты альбом пра вопыт, перажыванні і радасці на шляху сталення і станаўлення самога Улада, як асобы і як артыста&lt;ref&gt;[http://afisha.tochka.net/75335-premera-alboma-vladislav-kurasov-prezentuet-debyutnyy-albom-otrazhenie/  Премьера альбома: Владислав Курасов презентует дебютный альбом «Отражение»]&lt;/ref&gt;.

У лістападзе [[2016]] года стала вядома, што Уладзіслаў Курасаў з аўтарскай англамоўнай песняй «Follow the Play» стаў фіналістам беларускага нацыянальнага адбору на [[конкурс песні Еўрабачанне 2017]] і 20 студзеня [[2017]] года ўявіў гэту кампазіцыю у г. [[Мінск]] у прамым эфіры фіналу нацыянальнага адборачнага тура на «Еўрабачанне-2017»&lt;ref&gt;[http://www.aif.by/timefree/culture-news/20_yanvarya_opredelitsya_belorusskiy_uchastnik_na_evrovidenii-2017  20 января определится белорусский участник на «Евровидении-2017»]&lt;/ref&gt;.

У красавіку [[2017]] года ў музычных онлайн крамах і стриминговых сэрвісах быў выпушчаны ў якасці сінгла аўтарскі трэк «VOODOO» з дэбютнага альбома «Отражение» і ужо 24 красавіка гэтага ж года выйшаў афіцыйны відэакліп на гэтую кампазіцыю, рэжысёрам якога стаў кліпмэйкер Аляксандр Филатович&lt;ref&gt;[http://radio.obozrevatel.com/news/vladislav-kurasov-popraktikoval-magiyu-vudu-v-novom-klipe-10216126.html Владислав Курасов попрактиковал магию Вуду в новом клипе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170427193916/http://radio.obozrevatel.com/news/vladislav-kurasov-popraktikoval-magiyu-vudu-v-novom-klipe-10216126.html |date=27 красавіка 2017 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://kreativ-magazine.ru/vladislav-kurasov-predstavil-novyj-klip-voodoo/ Владислав Курасов представил новый клип «VOODOO»]&lt;/ref&gt;.

2 лістапада [[2017]] года адбылася прэм'ера новага сінгла «Прощение». Музыку і словы Уладзіслаў напісаў сам, а саўнд-прадзюсарам трэка выступіў былы ўдзельнік гурта «[[Океан Ельзи]]» Юрый Хусточка&lt;ref&gt;[http://www.tvboom.com.ua/vladislav-kurasov-predstavil-svoyu-novuyu-avtorskuyu-pesnyu-proshhenie-i-10-interesnyx-faktov-o-nej/  Владислав Курасов представил свою новую авторскую песню «Прощение» и 10 интересных фактов о ней] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171217021526/http://www.tvboom.com.ua/vladislav-kurasov-predstavil-svoyu-novuyu-avtorskuyu-pesnyu-proshhenie-i-10-interesnyx-faktov-o-nej/ |date=17 снежня 2017 }}&lt;/ref&gt;.

== Дыскаграфія ==

=== Альбомы ===
; * [[2016]] — &lt;big&gt;«Отражение»&lt;/big&gt;
{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 90%;&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; background: #f9f9f9;
|- align=&quot;center&quot;
! № !! Песня !! Аўтар !! Працягласць
|-----
|1
| «Моя любовь»
| музыка і словы Уладзіслава Курасава
| 3:58
|-----
|2
| «Не смейся судьбе в лицо» 
| музыка і словы Эліны Расходовой 
|3:21
|-----
|3
| «Я болен тобой»
| rowspan=2| музыка і словы Уладзіслава Курасава
|3:21
|-----
|4
| «На глубине души»
|4:06
|-----
|5
| «I’m Insane»
| rowspan=2| музыка Уладзіслава Курасава, словы Наталлі Ростовой
|2:59
|-----
|6
| «Follow the Play»
|3:04 
|-----
|7
| «VOODOO»
| rowspan=2| музыка і словы Уладзіслава Курасава
|3:22
|-----
|8
| «Треугольник»
|3:40
|-----
|9
| «Lightness»
| музыка Уладзіслава Курасава, словы Наталлі Ростовой
|3:16
|-----
|10
| «По лужам» 
| музыка і словы Эліны Расходовой
|2:40 
|-----
|11
| «Дневники»
| музыка і словы Уладзіслава Курасава
|3:27
|-----
|12
| «Хмари»
| музыка Уладзіслава Курасава, словы Наталлі Ростовой
|2:58
|-----
|13
| «Разные» 
| музыка і словы Эліны Расходовой 
|4:21
|}

=== Сінглы ===
{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 90%;&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; background: #f9f9f9;
|- align=&quot;center&quot;
! style=&quot;background:#B0C4DE;&quot; | Год
! style=&quot;background:#B0C4DE;&quot; | Сінгл
! style=&quot;background:#B0C4DE;&quot; | Аўтар
! style=&quot;background:#B0C4DE;&quot; | Альбом
|-----
| rowspan=2| [[2012]]
| «Прощай, мой город»
| музыка і словы Уладзіслава Курасава
| rowspan=5| без альбома
|-----
| «Ноль любви в квадрате» 
| музыка і словы Уладзіслава Курасава
|-----
| rowspan=2| [[2013]]
| «Забудешь»
| музыка і словы Уладзіміра Курто
|-----
| «Дай мне испить» 
| музыка і словы Уладзіслава Курасава 
|-----
| rowspan=2| [[2014]]
| «18»
| музыка і словы Аляксея Малахава
|-----
| «Я болен тобой»
| музыка і словы Уладзіслава Курасава
| Отражение
|-----
| rowspan=4| [[2015]]
| «Я болен тобой» (Rihter Remix)
| музыка і словы Уладзіслава Курасава
| без альбома
|-----
| «Моя любовь»
| музыка і словы Уладзіслава Курасава
| rowspan=7| Отражение
|-----
| «По лужам» 
| музыка і словы Эліны Расходовой 
|-----
| «На глубине души»
| музыка і словы Уладзіслава Курасава
|-----
| rowspan=4| [[2016]]
| «I’m Insane»
| музыка Уладзіслава Курасава, словы Наталлі Ростовой
|-----
| «Не смейся судьбе в лицо» 
| музыка і словы Эліны Расходовой
|-----
| «Follow the Play» 
| музыка Уладзіслава Курасава, словы Наталлі Ростовой
|-----
| «VOODOO»
| музыка і словы Уладзіслава Курасава
|-----
| rowspan=3| [[2017]]
| «VOODOO» (Techno Project Remix)
| музыка і словы Уладзіслава Курасава
| rowspan=7| без альбома
|-----
| «VOODOO» (Techno Project &amp; DJ Geny Tur Remix)
| музыка і словы Уладзіслава Курасава
|-----
| «Прощение»
| музыка і словы Уладзіслава Курасава
|-----
| rowspan=3| [[2019]]
| «Им же это нравится» 
| музыка і словы Уладзіслава Курасава
|-----
| «Не говори люблю» 
| музыка і словы Уладзіслава Курасава
|-----
| «В твоей постели»
| музыка і словы Уладзіслава Курасава
|-----
| rowspan=1| [[2020]]
| «Великаны»
| музыка і словы Уладзіслава Курасава
|}

=== Відэакліпы ===
*
{| class=&quot;wikitable&quot;
! № !! Кліп !! Год !! Рэжысёр
|-
| 1 || '''«Забудешь» || [[2013]] || Максім Літвінаў
|-
| 2 || '''«Дай мне испить» || [[2013]] || Ігар Савенка
|-
| 3 || '''«Я болен тобой» || [[2014]] || Уладзіслаў Курасаў і Марына Хаджинова
|-
| 4 || '''«На глубине души» || [[2016]] || Тарас Галубкоў
|-
| 5 || '''«Не смейся судьбе в лицо» || [[2016]] || Тарас Галубкоў
|-
| 6 || '''«VOODOO» || [[2017]] || Аляксандр Филатович
|}

== Узнагароды, прэміі і намінацыі ==

{| class=&quot;wikitable&quot;
! Год !! Прэмія !! Намінацыя/катэгорыя !! Вынік !! Заўвага
|-
| 2012 || Міжнародны конкурс International Songwriting Competitions (ISC) 2012 ЗША || Катэгорыя Dance Music і Teen || паўфінал || Сінгл «Ноль любви в квадрате»
|-
| 2013 || Міжнародны музычны конкурс Unsigned Only-2013 || Катэгорыя Teen || паўфінал || &quot;Hallelujah&quot; ([[Леанард Коэн]] cover)
|-
| 2013 || Міжнародны конкурс аўтарскай песні International Songwriting Competitions (ISC) 2013 ЗША || Версія People's Choice Winner || Перамога&lt;ref name=autogenerated1 /&gt; || Сінгл «Дай мне испить»
|-
| 2014 || Coast 2 Coast Mixtapes ЗША ||  ||Перамога&lt;ref&gt;[http://news.guru.ua/news/362335/Pesnja_Vladislava_Kurasova_stala_pervoj_v_SShA_.html Песня Владислава Курасова стала первой в США]&lt;/ref&gt; || Кліп «Дай мне испить»
|-
| 2014 || Амерыканскі міжнародны конкурс UNSIGNED ONLY MUSIC COMPETITION 2014 || Катэгорыя FANDEMONIUM ў намінацыі Vocal Performance || Перамога&lt;ref&gt;[http://moon.ua/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=9544&amp;Itemid=1/ Владислав Курасов получил престижный титул UNSIGNED ONLY MUSIC COMPETITION 2014]&lt;/ref&gt; || &quot;Hallelujah&quot; ([[Леанард Коэн]] cover)
|-
| 2014 || Міжнародны конкурс «Фаварыты Поспеху» || Намінацыя Малады талент || Перамога&lt;ref name=autogenerated2/&gt; ||
|-
| 2015 || BEAT100 World Music Video Chart міжнародная музычная і відэа-сацыяльная сетка BEAT100 ||  ||Перамога&lt;ref&gt;[http://www.beat100.com/news/congratulations-to-this-weeks-beat100-music-video-chart-number-one-ya-bolen-toboy-by-vladislav-kurasov-followed-by-headshy-and-silent-company_662/#.Vv5yeDH3Q-h/ Congratulations to this Weeks Beat100 Music Video Chart Number One 'Ya Bolen Toboy' by Vladislav Kurasov Followed by HeadShy &amp; Silent Company!] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160415045801/http://www.beat100.com/news/congratulations-to-this-weeks-beat100-music-video-chart-number-one-ya-bolen-toboy-by-vladislav-kurasov-followed-by-headshy-and-silent-company_662/#.Vv5yeDH3Q-h/ |date=15 красавіка 2016 }}&lt;/ref&gt; || Кліп на песню «Я болен тобой»
|-
| 2015 || BEAT100 World Music Video Chart міжнародная музычная і відэа-сацыяльная сетка BEAT100 ||  ||Перамога&lt;ref&gt;[http://www.beat100.com/news/congratulations-to-this-weeks-beat100-audiochart-number-one---by-vladislav-kurasov-followed-by-clarance-and-broken-youth-uk_691/#.Vv5q-zH3Q-i/ Congratulations to this Weeks BEAT100 #AudioChart Number One 'По лужам' by Vladislav Kurasov, followed by Clarance &amp; Broken Youth UK!] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160415051232/http://www.beat100.com/news/congratulations-to-this-weeks-beat100-audiochart-number-one---by-vladislav-kurasov-followed-by-clarance-and-broken-youth-uk_691/#.Vv5q-zH3Q-i/ |date=15 красавіка 2016 }}&lt;/ref&gt; || Сінгл «По лужам»
|-
| 2016 || Міжнародны конкурс International Songwriting Competitions (ISC) 2015 ЗША || Катэгорыя Performance || паўфінал&lt;ref&gt;[http://songwritingcompetition.com/semi-finalists.html semi-finalists]&lt;/ref&gt; || Сінгл «По лужам»
|-
| 2016 || BEAT100 World Music Video Chart міжнародная музычная і відэа-сацыяльная сетка BEAT100 ||  ||Перамога&lt;ref&gt;[http://musicukraine.com/main/2384-na-glubine-dushi-vladislava-kurasova-na-vershine-mirovogo-charta-beat100.html «На глубине души» Владислава Курасова на вершине мирового чарта Beat100] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160417063244/http://musicukraine.com/main/2384-na-glubine-dushi-vladislava-kurasova-na-vershine-mirovogo-charta-beat100.html |date=17 красавіка 2016 }}&lt;/ref&gt; || Кліп на песню «На глубине души»
|}

{{Зноскі|3}}

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
* [http://vk.com/kurasovx Афіцыйная старонка Уладзіслава Курасава Укантакце]
* {{instagram|vladkurasov|Уладзіслаў Курасаў}}
* {{youtube.com|VladislavKurasov|Уладзіслава Курасава}}
* {{facebook|kurasovx|Уладзіслаў Курасаў}}
* {{twitter.com|VladislavKuras|Уладзіслаў Курасаў}}
* [http://vladislavkurasov.com/ Афіцыйны сайт Уладзіслава Курасава]

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Курасаў Уладзіслаў Віктаравіч}}
[[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі XXI стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі Украіны]]</text>
      <sha1>6k3ffye9clcicm5pvli5t2h5grz37ol</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гарум</title>
    <ns>0</ns>
    <id>344092</id>
    <revision>
      <id>5171167</id>
      <parentid>4954021</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T10:19:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <comment>Згодна з абмеркаваннем</comment>
      <origin>5171167</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4678" sha1="8boj6gerksb6py16awvt26c51hs4rds" xml:space="preserve">[[Файл:Baelo_claudia_factoria.jpg|міні|Старажытнарымская «фабрыка» па вырабу гарума (Баэла-Клаўдыя каля [[Горад Тарыфа|Тарыфы]])]]
[[Файл:Garum_Mosaik_Pompeji.JPG|міні|Мазаіка, якая паказвае посуд з лепшым з чатырох гатункаў гарума — ''G(ari) F(los) SCAM(bri) SCAURI'' ([[Пампеі]], віла буйнога гандляра гарумам)]]
'''Гарум''' (таксама {{lang-la|liquamen}}) — рыбны соус у рымскай кухні, папулярны сярод усіх саслоўяў Рыма. Згодна з [[Кулінарная кніга|кулінарнай кнігай]] Апіцыя [[4 стагоддзе|IV стагоддзя]] н.э., гарум уваходзіў у склад большасці рэцэптаў (Апіцый ужывае другую назву падліўкі — liquamen, якая азначае «вадкасць»).

Гарум рыхтаваўся з крыві і вантроб рыбы шляхам ферментацыі. Рыбакі сартавалі ўлоў, асобна выстаўляючы розныя віды рыбы і яе часткі, каб вытворцы падліўкі самі маглі выбіраць неабходныя інгрэдыенты&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар = Curtis, Rober I|загаловак = The Garum Shop of Pompeii. Cronache Pompeiane XXXI|адказны = |выданне = |месца = |выдавецтва = |год = 1979|старонкі = 5-23|старонак = 94|isbn = }}&lt;/ref&gt;. Часцей за ўсё выкарыстоўваліся анчоусы ([[хамса]]), [[тунец]], [[скумбрыя]], часам [[малюскі]] ў спалучэнні з араматычнымі травамі. Ферментацыя праводзілася ў вялікіх каменных ваннах пад дзеяннем сонца на працягу 2-3 месяцаў. Соусам гарум з'яўлялася празрыстая вадкасць, якая ўтваралася на паверхні рыбнай субстанцыі&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар = Curtis, Robert I|загаловак = &quot;In Defense of Garum&quot;|адказны = |выданне = The Classical Journal, 78 (3)|месца = |выдавецтва = |год = 1983|старонкі = 232–240|старонак = |isbn = }}&lt;/ref&gt;. У соус таксама дадаваліся [[воцат]], [[Павараная соль|соль]] і [[аліўкавы алей]], перац або [[віно]], ён ужываўся ён як заправа да розных страў. Гарум таксама лічыўся лекавым сродкам і ўжываўся пры ўкусах сабак, нарывах, паносе.

З-за моцнага спецыфічнага паху падрыхтоўка гарума ў [[Горад|гарадах]] была забаронена. Гатовы соус закрываўся ў маленькія гліняныя пасудзіны і ў такім выглядзе пастаўляўся ў рымскія правінцыі. У некаторых рэгіёнах гарум цалкам замяняў кухарам [[Павараная соль|соль]].

Падобны рэцэпт прыгатавання рыбнага і вустрычнага соусаў існуе ў нашы дні ў народаў [[Паўднёва-Усходняя Азія|Паўднёва-Усходняй Азіі]].

Адным з асноўных пастаўшчыкоў гарума ў Рымскай імперыі быў горад Ліксус&lt;ref&gt;[http://looklex.com/e.o/lixus.htm Lixus] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304121756/http://looklex.com/e.o/lixus.htm |date=4 сакавіка 2016 }} (англ.)&lt;/ref&gt;.

Таксама лічыцца, што гарум быў адной з крыніц масавых захворванняў старажытных рымлян кішачнымі паразітамі-гельмінтамі, такім як {{bt-bellat||Diphyllobothrium latum}}&lt;ref&gt;[http://www.nkj.ru/news/27946/ Навука і жыццё]&lt;/ref&gt;.

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
{{commonscat-inline|Garum|Гарум}}
* [http://penelope.uchicago.edu/~grout/encyclopaedia_romana/wine/garum.html Encyclopaedia Romana. Garum]
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Рыбныя стравы]]
[[Катэгорыя:Соусы]]
[[Катэгорыя:Рымская кухня]]</text>
      <sha1>8boj6gerksb6py16awvt26c51hs4rds</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тэхналагічны ўніверсітэт імя Шарыфа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>352084</id>
    <revision>
      <id>5170827</id>
      <parentid>4789398</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T13:51:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5170827</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13338" sha1="59t0cj4m40acjhistjwdofo9nmea5zo" xml:space="preserve">{{Картка ўніверсітэта
|назва             = Тэхналагічны ўніверсітэт імя Шарыфа
|скарачэнне        = 
|эмблема           = 
|выява             = [[Файл:Sharif univ.JPG|300px|]]
|арыгінал          = 
|міжназва          = Sharif University of Technology (SUT)
|ранейшая          = &lt;small&gt;{{*}}
Індустрыяльны ўніверсітэт «Арыямехр» ([[1966]]—[[1979]])&lt;br/&gt;{{*}} Тэгеранскі індустрыяльны ўніверсітэт (1979—[[1980]])&lt;/small&gt;
|дэвіз             = 
|заснаваны         = [[1966]] год
|рэарганізаваны    = 
|год рэарганізацыі = 
|тып               = дзяржаўны
|пасада            = 
|піб пасады        = 
|прэзідэнт         = 
|навуковы кіраўнік = 
|рэктар            = [[Махмуд Фатухі-Фірузабад]]
|студэнты          = 9 000
|замежныя студэнты = 
|спецыялітэт       = 
|бакалаўрыят       = 5 779
|магістратура      = 4 726
|аспірантура       = 
|дактарантура      = 700
|дактары           = 
|прафесары         =
|выкладчыкі        = 
|размяшчэнне       = {{Сцягафікацыя|Іран}}, [[Тэгеран]]
|адрас             = Azadi Ave.
|сайт              = http://www.sharif.ir/
 |lat_dir = N |lat_deg = 35 |lat_min = 42 |lat_sec = 6.47
 |lon_dir = E |lon_deg = 51 |lon_min = 21 |lon_sec = 5.18
|CoordScale        = 3000
|edu_region        = IR
}}
'''Тэхналагічны ўніверсітэт імя Шарыфа''' — дзяржаўная [[вышэйшая навучальная ўстанова]] ў [[Іран]]е, вучэбны і [[Навукова-даследчы інстытут|навукова-даследчы цэнтр]] у галіне [[інжынерная справа|інжынерыі]] і [[Фізічныя навукі|фізічных навук]]. Адна з самых прэстыжных тэхнічных вучэбных устаноў Ірана. Размешчаны ў горадзе [[Тэгеран]].

== Агульныя звесткі ==

Заснаваны ў 1966 годзе [[Махамад Алі Маджтахедзі|Махамадам Алі Маджтахедзі]], арганізатарам навукі і рэктарам [[Тэхналагічны ўніверсітэт імя Аміра Кабіра|Тэгеранскага політэхнічнага інстытута]], па ўказу шаха Ірана [[Махамед Рэза Пехлеві|Махамеда Рэза Пехлеві]] як ''Індустрыяльны ўніверсітэт «Арыямехр»'' на ўзор [[Масачусецкі тэхналагічны інстытут|Масачусецкага тэхналагічнага інстытута]]. У першы год існавання ўніверсітэта на чатырох факультэтах — электраэнергетычным, металургічным, механічным і хімічнага машынабудавання — навучаліся 412 студэнтаў, адабраных па выніках усеіранскага конкурсу. Прафесарска-выкладчыцкі склад ВНУ складаўся з 54 выкладчыкаў.

У [[1972]] годзе Махамед Рэза Пехлеві, які быў прэзідэнтам універсітэта з моманту заснавання да 1979 года, прызначыў першага іранскага выпускніка [[Масачусецкі тэхналагічны інстытут|МТІ]], [[Сеід Хасейн Наср|Сеіда Хасейна Насра]] рэктарам ВНУ і паставіў перад ім задачу пераўтварыць універсітэт у «іранскі МТІ»&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nasrfoundation.org/bios.html|title=Biografy / DR. Seyyed Hossein Nast|access-date=29 may 2016|archive-date=4 чэрвеня 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160604190833/http://www.nasrfoundation.org/bios.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal| last = Leslie |first = Stuart W. |author2=Robert Kargon |title = Exporting MIT: Science, Technology, and Nation-Building in India and Iran |journal= Osiris |year = 2006 |pages=123|issue = 1 |volume=21 | doi = 10.1086/507138}}&lt;/ref&gt;.

У [[1967]]—[[1971]] гадах да факультэтаў універсітэта, якія ўжо дзейнічалі, былі дададзены фізічны, матэматычны, эканомікі і кіравання прамысловасцю, хімічны і грамадзянскага будаўніцтва&lt;ref name=&quot;SharifBooklet&quot;&gt;{{cite book | last = Mirzayi | first = Mihammad | title = Sharif Univesity of Technology Booklet | publisher = Sharif University Press |year = 2005 |language= fa}}&lt;/ref&gt;.

У [[1974]] годзе адкрыўся філіял Індустрыяльнага ўніверсітэта «Арыямехр» у [[Ісфахан]]е, які пазней выдзеліўся са складу ўніверсітэта і стаў самастойным [[Ісфаханскі тэхналагічны ўніверсітэт|Ісфаханскім тэхналагічным універстэтам]].

Пасля [[Ісламская рэвалюцыя ў Іране|Ісламскай рэвалюцыі]] ў [[1979]] годзе Індустрыяльны ўніверсітэт «Арыямехр» быў перайменаваны ў Тэгеранскі індустрыяльны ўніверсітэт, які ў [[1980]] годзе атрымаў імя {{нп3|Маджыд Шарыф Вакефі|Маджыда Шарыфа Вакефі|en|Majid Sharif Vaghefi}} — студэнта-рэвалюцыянера, забітага ў 1975 годзе.

Цяпер універсітэт мае два кампусы: Галоўны кампус знаходзіцца ў Тэгеране, Міжнародны кампус — на востраве Кіш у Персідскім заліве.

У 2015—2016 вучэбным годзе ва ўніверсітэце навучаліся больш за 9 000 студэнтаў, у тым ліку 5 776 бакалаўраў, 4 726 магістраў, 700 дактарантаў&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sharif.ir/web/en/10|title=Sharif University Introduction|access-date=19 лістапада 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225072147/http://www.sharif.ir/web/en/10|archive-date=25 снежня 2018}}&lt;/ref&gt;.

== Прафесарска-выкладчыцкі склад ==
Па стане на 1 верасня 2015 года, прафесарска-выкладчыцкі склад Тэхналагічнага ўніверсітэта імя Шарыфа налічвае больш за 450 выкладчыкаў. У яго складзе 168 [[прафесар]]аў, 115 [[дацэнт]]аў, 153 асістэнтаў-прафесараў.

== Дзейнасць ==

=== Адукацыйная дзейнасць ===

Па стане на чэрвень 2016 года асноўны вучэбны працэс ва ўніверсітэце ажыццяўляецца на 14 факультэтах&lt;ref&gt;[http://sharif.edu/en/ Sharif University of Technology's home page Падраздзяленні Ўніверсітэта імя Шарыфа] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081202052727/http://www.sharif.edu/en |date=2 снежня 2008 }}&lt;/ref&gt;:
# Факультэт нафтахімічнай інжынерыі.
# Факультэт грамадзянскага будаўніцтва.
# Фізічны факультэт.
# Хімічны факультэт.
# Факультэт матэматычных навук.
# Факультэт электраінжынерыі.
# Факультэт матэрыялазнаўства і інжынерыі.
# Факультэт авіяцыйна-касмічнай інжынерыі.
# Факультэт камп’ютарнай інжынерыі.
# Факультэт электратэхнікі.
# Факультэт машынабудавання.
# Факультэт прамысловай інжынерыі.
# Факультэт кіравання і эканомікі.
# Факультэт філасофіі навукі.

Структура факультэтаў у цэлым адпавядае асноўным накірункам адукацыйнай дзейнасці ўніверсітэта.

=== Навукова-даследчая дзейнасць ===
Тэхналагічны ўніверсітэт імя Шарыфа мае 15 навукова-даследчых цэнтраў:
# НДЦ перадавых камунікацыйных тэхналогій.
# НДЦ інфармацыйна-камунікацыйных тэхналогій (AICTC).
# Абсерваторыя «Альборз» для назірання гама-выпраменьвання і касмічных прамянёў.
# НДЦ біяхіміі і біяэкалогіі.
# Цэнтр маніторынгу стану (СМС).
# Цэнтр прадпрымальніцтва.
# НДЦ эканомікі прамысловасці.
# НДЦ электронікі.
# НДЦ энергетычных носьбітаў.
# НДЦ экалогіі.
# НДЦ прамысловых сістэм.
# НДІ нанатэхналогій.
# НДІ транспарту.
# НДЦ прыкладной фізікі імя Шарыфа.
# НДЦ акіяналогіі і водных рэсурсаў.

Універсітэт мае вялізны аўтарытэт у Іране ў галіне даследаванняў прыкладных і фундаментальных навук. У апошнія некалькі гадоў універсітэт займае першыя месцы ў краіне па аб’ёмам укладаемых у даследаванні сродкаў, атрымоўваемых грантаў і прэмій, а таксама па выданню навуковых прац і дысертацый.

== Бібліятэка ==

Бібліятэка ўніверсітэта валодае найбагацейшым сярод бібліятэк іншых ВНУ фондам інжынерна-тэхнічнай літаратуры. Была адкрыта ў 1965 годзе, адначасова з пачаткам працы ўніверсітэта. Цэнтральная бібіятэка выконвае важнейшую задачу па ўкамплектаванню кніг, часопісаў, справаздач і іншых навуковых крыніц, абслугоўвае наведвальнікаў, а таксама ўключае ў сябе 9 іншых спецыялізаваных бібліятэк-філіялаў.

== Рэйтынг Тэхналагічнага ўніверсітэта імя Шарыфа ==

'''Academic Ranking of World Universities'''&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.shanghairanking.com/rankings/arwu/2015 |title=World University Ranking 2015 {{!}} Academic Ranking of World Universities |access-date=27 кастрычніка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230603203015/https://www.shanghairanking.com/rankings/arwu/2015 |archive-date=3 чэрвеня 2023  }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
'''2015''': 401—500

'''Times Higher Education'''&lt;ref&gt;[http://www.timeshighereduucation.co.uk/ Academic &amp; University News | Times Higher Education (THE)]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
'''2015-2016''': 401—500&lt;br /&gt;
'''2014-2015''': 301—350&lt;br /&gt;
'''2013-2014''': 251—275&lt;br /&gt;
'''2012-2013''': 301—350&lt;br /&gt;
''2011-2012''': 301—350

'''U.S.News'''&lt;ref&gt;[http://www.usnews.com/ U.S. News &amp; World Report: News, Ranking and Analusis on Politics, Education, Healthcare and More]&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
'''2016''': 435&lt;br /&gt;
'''2015''': 377

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
{{CommonsCat|Sharif University of Technology}}
* [http://www.sharif.edu/en/ Sharif University of Technology's home page] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081202052727/http://www.sharif.edu/en/ |date=2 снежня 2008 }}
* [http://www.linkedin.com/groups/Sharif-UniversityoTechnology-Alumni-Association-45429 Sharif University of Technology Group on Linkedin]{{Недаступная спасылка}}
* [http://www.sharifrdaily.com Sharif University oh Technology's Daily]{{Недаступная спасылка}}
* {{youtube|id=fjm6Fl-n5OA|title=Sharif University of Technoligy - PressTV documentary}}
* [http://fsug.sharif.edu Sharif Free Software User Group]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140501130317/http://fsug.sharif.edu/ |date=1 мая 2014 }}

[[Катэгорыя:Універсітэты Ірана]]
[[Катэгорыя:Навука ў Іране]]
[[Катэгорыя:Адукацыя ў Іране]]</text>
      <sha1>59t0cj4m40acjhistjwdofo9nmea5zo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уладзімір Рыгоравіч Масальскі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>352857</id>
    <revision>
      <id>5171089</id>
      <parentid>5098604</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T04:23:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5171089</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9246" sha1="oy876burwzbww1q3t4jhs786dzeo4c2" xml:space="preserve">{{Ваенны дзеяч
|імя              = Уладзімір Рыгоравіч Масальскі
|дата нараджэння  = 
|дата смерці      = 
|месца нараджэння = 
|месца смерці     = 
|выява            = 
|прыналежнасць    = {{USSR}}
|гады службы      = [[1939]]—[[1954]]
|званне           = {{СССР, Капітан}}
|род войскаў      = 
|камандаваў       = 
|частка           = 
|бітвы            = [[Савецка-фінляндская вайна (1939—1940)|Савецка-фінляндская вайна]];&lt;br/&gt;[[Вялікая Айчынная вайна]]
|узнагароды       = {{{!}}
{{!}} {{Медаль Залатая Зорка}}
{{!}}}
{{{!}}
{{!}} {{Ордэн Леніна}}{{!!}}{{Ордэн Чырвонага Сцяга}}{{!!}}{{Ордэн Чырвонага Сцяга}}{{!!}}{{Ордэн Суворава 3 ступені}}
{{!}}-
{{!}}{{Ордэн Аляксандра Неўскага (СССР)}}{{!!}}{{Ордэн Чырвонай Зоркі}}{{!!}}{{медаль За адвагу}}
{{!}}}
|сувязі           = 
|у адстаўцы       = 
}}
{{Цёзкі2|Масальскі}}
'''Уладзімір Рыгоравіч Масальскі''' ({{ДН|22|1|1920}}, [[Рэчыца]], [[Гомельская губерня]]&lt;ref name=&quot;МН&quot;&gt; цяпер — [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]].&lt;/ref&gt; — {{ДС|21|7|1965}}, [[Асінавая Рошча]], [[Ленінградская вобласць]]&lt;ref name=&quot;МС&quot;/&gt; цяпер — у складзе Выбаргскага раёна, {{МС|Санкт-Пецярбург}}) — камандзір роты аўтаматчыкаў 270-га стралковага палка 136-й стралковай дывізіі 67-й арміі Ленінградскага фронту, капітан. [[Герой Савецкага Саюза]].

== Біяграфія ==
Уладзімір Масальскі нарадзіўся [[22 студзеня]] [[1920]] года ў горадзе [[Рэчыца]]&lt;ref name=&quot;МН&quot;/&gt; [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. у сям’і рабочага&lt;ref name=&quot;blok&quot;&gt;{{Cite web |url=http://blokada.otrok.ru/biogr.php?l=13&amp;n=1avg |title=Твои герои, Ленинград. |access-date=4 снежня 2016 |archive-date=4 студзеня 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140104131158/http://blokada.otrok.ru/biogr.php?l=13&amp;n=1avg |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

У [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|РККА]] быў прызваны ў 1939 годзе. Прымаў удзел у [[Савецка-фінляндская вайна (1939—1940)|Савецка-фінскай вайне]]. З чэрвеня 1941 года ўдзельнічаў у [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайне]]. За выратаванне параненага камандзіра ў ходзе баёў на паўвостраве [[Паўвостраў Ханка|Ханка]] Уладзімір Рыгоравіч атрымаў сваю першую ўзнагароду — медаль «За адвагу». У 1942 годзе скончыў курсы малодшых лейтэнантаў. Да студзеня 1943 года меў званне капітана.

Свой подзвіг Уладзімір Масальскі здзейсніў у ходзе бою за Воронню гару ля [[Краснае Сяло (горад)|Краснага Сяла]]. У ходзе бою рота Масальскага першай пайшла ў атаку яшчэ падчас [[артпадрыхтоўка|артпадрыхтоўкі]]. Уладзімір Масальскі быў паранены, але працягваў весці бой. Толькі пасля чацвёртага ранення, губляючы прытомнасць, ён перадаў камандаванне ротай свайму намесніку і загадаў у што бы то ні стала выканаць баявое заданне. Даведаўшыся, што вышыня ўзятая, Масальскі сказаў: ''«Я не сумняваўся, што мае арлы будуць там»''&lt;ref name=&quot;гп&quot;&gt;[http://www.gradpetra.info/?p=hist_str&amp;des=%F3%EB%E8%F6%E0&amp;street=%CC%E0%F1%F1%E0%EB%FC%F1%EA%EE%E3%EE%20%F3%EB.&amp;t=str Улица Массальского].&lt;/ref&gt;.

За праяўленую мужнасць і гераізм Прэзідыум Вярхоўнага Савета СССР [[13 лютага]] [[1944]] года прысвоіў капітану Масальскаму званне Героя Савецкага Саюза&lt;ref name=&quot;blok&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[https://sun.tsu.ru/mminfo/2020/000462771/1944/1944_011.pdf Указ Президиума Верховного Совета СССР «О присвоении звания Героя Советского Союза офицерскому, сержантскому и рядовому составу Красной Армии» от 13 февраля 1944 года] // Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик : газета. — 1944. — 24 февраля (№ 11 (271)). — С. 1&lt;/ref&gt;.

Пасля заканчэння Вялікай Айчыннай Уладзімір Рыгоравіч заставаўся кадравым ваенным, пайшоў у запас толькі ў [[1954]] годзе. Пасля сыходу з узброеных сіл працаваў у будаўнічай арганізацыі.

Уладзімір Рыгоравіч Масальскі памёр [[21 ліпеня]] [[1965]] года. Пахаваны на Брацкіх вайсковых могілках у пасёлку [[Асінавая Рошча]]&lt;ref name=&quot;МС&quot;&gt; Цяпер — у складзе Выбаргскага раёна, {{МС|Санкт-Пецярбург}}.&lt;/ref&gt;, на могілках усталяваны гранітны помнік&lt;ref&gt;[http://www.funeralassociation.ru/ru/cemetery/osinovaya/ Воинское кладбище Осиновая роща] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110720212245/http://www.funeralassociation.ru/ru/cemetery/osinovaya/ |date=20 ліпеня 2011 }}.&lt;/ref&gt;.

== Узнагароды ==
Узнагароджаны ордэнам [[Ордэн Леніна|Леніна]], двума ордэнамі [[Ордэн Чырвонага Сцяга|Чырвонага Сцяга]], ордэнамі Суворава 3-й ступені, Аляксандра Неўскага, [[Ордэн Чырвонай Зоркі|Чырвонай Зоркі]], медалямі.

== Памяць ==

* Імянем Уладзіміра Рыгоравіча ў [[1975|1975 годзе]] была названая вуліца ў [[Краснае Сяло (горад)|Красным Сяле]] ([[Санкт-Пецярбург|Ленінград]])&lt;ref name=&quot;гп&quot;/&gt;.
* Імя Героя прысвоена вуліцы ў горадзе [[Рэчыца]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://dneprovec.by/history/2024/05/31/43246|title=Их именами названы улицы Речицы. Массальский Владимир Григорьевич|website=Дняпровец|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. 
* [[Манументальны жывапіс|Мурал]] у гонар У. Р. Масальскага размешчаны ў [[Рэчыца|Рэчыцы]] на сцяне дома на скрыжаванні вуліц Сняжкова і Савецкай (07.05.2025)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://dneprovec.by/society/2025/05/07/46869|title=В Речице торжественно открыли мурал в честь Героя Советского Союза Массальского Владимира Григорьевича|website=Дняпровец|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Эскіз мурала быў зроблены па фатаграфіі Уладзіміра Масальскага, якая захоўвалася ў фондах [[Рэчыцкі краязнаўчы музей|Рэчыцкага краязнаўчага музея]], аўтар эскіза — Анастасія Пінчук, мастак-афарміцель. 
* У [[Рэчыцкі краязнаўчы музей|Рэчыцкім краязнаўчым музеі]] адкрыта экспазіцыя, прысвечаная Уладзіміру Масальскаму.
{{зноскі}}

== Спасылкі ==

* {{warheroes|id=6248}}
{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Масальскі Уладзімір Рыгоравіч}}
[[Катэгорыя:Удзельнікі савецка-фінскай вайны]]
[[Катэгорыя:Камандзіры рот у Вялікай Айчыннай вайне]]</text>
      <sha1>oy876burwzbww1q3t4jhs786dzeo4c2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уладзімір Андрэевіч Мікуліч</title>
    <ns>0</ns>
    <id>357646</id>
    <revision>
      <id>5171015</id>
      <parentid>4496208</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T23:00:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5171015</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9965" sha1="51ymkfu8itluxvsngks654o5ncn53qk" xml:space="preserve">{{Цёзкі2|Мікуліч}}
{{ДД
| імя              = 
| жанчына          =
| выява            = Уладзімір Андрэевіч Мікуліч.jpg
| шырыня партрэта  = 150
| подпіс           =

| тытул            = [[Цэнтральны Камітэт КПСС|Член ЦК КПСС]]
| сцяг             = Symbol-hammer-and-sickle.svg
| перыядпачатак    = [[3 сакавіка]] [[1981]]
| перыядканец      = [[25 снежня]] [[1986]]
| папярэднік       = 
| пераемнік        = 
| прэм'ер-міністр  =

| тытул_2          = Першы сакратар [[Мінскі абласны камітэт КПБ|Мінскага абласнога камітэта КП Беларусі]]
| сцяг_2           = Symbol-hammer-and-sickle.svg
| перыядпачатак_2  = сакавік [[1977]]
| перыядканец_2    = 29 сакавіка [[1985]]
| папярэднік_2     = [[Іван Яўцеевіч Палякоў|Іван Палякоў]]
| пераемнік_2      = [[Анатоль Аляксандравіч Малафееў|Анатоль Малафееў]]
| прэм'ер-міністр_2=

| тытул_3          = Першы сакратар [[Брэсцкі абласны камітэт КПБ|Брэсцкага абласнога камітэта КП Беларусі]]
| сцяг_3           = Symbol-hammer-and-sickle.svg
| перыядпачатак_3  = студзень [[1963]]
| перыядканец_3    = сакавік [[1977]]
| папярэднік_3     = [[Аляксей Аляксеевіч Смірноў|Аляксей Смірноў]]
| пераемнік_3      = [[Яфрэм Яўсеевіч Сакалоў|Яфрэм Сакалоў]]
| прэм'ер-міністр_3=

| дата нараджэння  = 
| месца нараджэння =
| дата смерці      = 
| месца смерці     =
| нацыянальнасць   =
| партыя           = 
| сужэнец          =
| дзеці            =
| адукацыя         = 
| рэлігія          =
| бацька           =
| маці             =
| аўтограф         =
| узнагароды       = {{{!}} style=&quot;background:transparent&quot;
{{!}} {{Герой Сацыялістычнай Працы}} 
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background:transparent&quot;
{{!}} {{Ордэн Леніна}} {{!!}} {{Ордэн Леніна}} {{!!}} {{Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга}} 
{{!}}}
}}

'''Уладзі́мір Андрэ́евіч Міку́ліч''' ([[14 кастрычніка]] [[1920|1920 года]], в. Чорная Сцежка, Смалявіцкая воласць&lt;ref&gt;[http://www.radzima.net/ru/miejsce/chernaya-stezhka-1.html Черная Стежка, деревня] Radzima.net&lt;/ref&gt;, [[Барысаўскі павет]], [[Мінская губерня]] — [[17 студзеня]] [[2000|2000 года]], г. [[Мінск]]) — партыйны і дзяржаўны дзеяч [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]].

== Біяграфія ==

Нарадзіўся ў сялянскай сям'і.

Працоўную дзейнасць пачаў рабочым у [[1937]] годзе.

З [[1940]] года — у [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміі]]. Удзельнічаў у [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайне]].

У [[1943]] годзе ўступіў у [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|КПСС]].

У 1945—1948 гадах — на [[камсамол]]ьскай працы.

Завочна скончыў [[Рэспубліканская партыйная школа пры ЦК КПБ|Рэспубліканскую партыйную школу]] пры ЦК [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|КП(б)Б]] у [[1950]] годзе. У [[1957]] годзе скончыў ВПШ пры ЦК КПСС.

У 1950—53 — сакратар Мінскага абкама [[ЛКСМБ]].

З [[1953]] года — сакратар, затым першы сакратар [[Мінскі раён|Мінскага]] РК КПБ.

З красавіка [[1962]] года — другі сакратар,

У 1963—77 — першы сакратар [[Брэсцкі абласны камітэт КПБ|Брэсцкага абкама КП Беларусі]].

У 1977—85 — першы сакратар [[Мінскі абласны камітэт КПБ|Мінскага абкама КП Беларусі]].

У 1985—90 — намеснік Старшыні Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР.

З [[1990]] года — персанальны пенсіянер саюзнага значэння.

Памёр [[17 студзеня]] [[2000]] года на 80-м годзе жыцця.&lt;ref&gt;[http://press.bymedia.net/?mod=p_ind&amp;NPID=45&amp;No=13&amp;Date=23.01.2004 «Советская Белоруссия» № 13 от 23.01.2004] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120322013506/http://press.bymedia.net/?mod=p_ind&amp;NPID=45&amp;No=13&amp;Date=23.01.2004 |date=22 сакавіка 2012 }}&lt;/ref&gt;

Дэлегат [[З’езд КПСС|з'ездаў КПСС]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.vkpb2kpss.ru/book_view.jsp?idn=002428&amp;page=477&amp;format=html |title=Материалы 25 съезда КПСС. |access-date=12 студзеня 2017 |archive-date=5 сакавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305060549/http://www.vkpb2kpss.ru/book_view.jsp?idn=002428&amp;page=477&amp;format=html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.knowbysight.info/2_KPSS/05802.asp XXVI-й съезд Коммунистической партии Советского Союза 23.2 — 3.3.1981]&lt;/ref&gt;. Член Цэнтральнай рэвізійнай камісіі КПСС (1966—1976), кандыдат у члены [[Цэнтральны Камітэт КПСС|ЦК КПСС]] (1976—1981), член ЦК КПСС (1981—1986). На [[XXIV з’езд КПБ|XXIV]]—[[XXVII з’езд КПБ|XXVII]] з'ездах [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|КПБ]] абіраўся членам [[Цэнтральны камітэт КПБ|ЦК Кампартыі Беларусі]]. Член [[Рэвізійная камісія КПБ|Рэвізійнай камісіі ЦК КПБ]] (1956—1961).

Дэпутат Савета Саюза [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўнага Савета СССР]] 7-11-га скліканняў (1966-1989) ад Мінскай вобласці&lt;ref&gt;[http://www.knowbysight.info/1_SSSR/07797.asp Список депутатов Верховного Совета СССР 11 созыва]&lt;/ref&gt;. Дэпутат [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўнага Савета БССР]] 4-5-га скліканняў.

== Узнагароды ==
* [[Герой Сацыялістычнай Працы]] ([[1958]]);
* Два [[Ордэн Леніна|ордэны Леніна]];
* [[Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга]];
* Медалі;
* Узнагароджаны Ганаровай граматай Прэзідыума Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь.&lt;ref&gt;[http://www.kaznachey.com/doc/1hv9aeSae5R/ Постановление Президиума Верховного Совета Республики Беларусь № 3897-XII от 04.10.1995]&lt;/ref&gt;

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* Центральный комитет КПСС, ВКП(б), РКП(б), РСДРП(б): Историко-биографический справочник / Сост. Горячев Ю. В.. — М.: Издательский дом «Парад», 2005.
* Беларуская Савецкая Энцыклапедыя / Гал. рэд. — П. У. Броўка. — Мн., 1973. — Т. 7.

{{Першыя сакратары Брэсцкага абкама КПБ}}
{{Першыя сакратары Мінскага абкама КПБ}}
{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Мікуліч Уладзімір Андрэевіч}}
[[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 4-га склікання]]
[[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 5-га склікання]]
[[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 10-га склікання]]
[[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 7-га склікання]]
[[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 8-га склікання]]
[[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 9-га склікання]]
[[Катэгорыя:Дэпутаты Савета Саюза Вярхоўнага Савета СССР 11-га склікання]]
[[Катэгорыя:Кандыдаты ў члены ЦК КПСС]]
[[Катэгорыя:Члены ЦК КПСС]]
[[Катэгорыя:Члены Рэвізійнай камісіі КПБ]]
[[Катэгорыя:Члены ЦК КПБ]]
[[Катэгорыя:Другія сакратары Брэсцкага абкама КП Беларусі]]
[[Катэгорыя:Першыя сакратары райкамаў КПБ]]
[[Катэгорыя:Дэпутаты Савета Саюза Вярхоўнага Савета СССР ад акруг Беларусі]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Смалявіцкім раёне]]
[[Катэгорыя:Персанальныя пенсіянеры саюзнага значэння]]</text>
      <sha1>51ymkfu8itluxvsngks654o5ncn53qk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Underdog</title>
    <ns>0</ns>
    <id>359721</id>
    <revision>
      <id>5171116</id>
      <parentid>5101537</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T07:13:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дададзена [[Катэгорыя:Дэбютныя альбомы]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5171116</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51158" sha1="38dnw1k99b1ry7e0rtsr2flnooi8uab" xml:space="preserve">{{Картка:Альбом
| Назва            = Underdog
| Тып              = Студыйны альбом
| Вокладка         = Underdog, альбом.jpg
| Запісаны         = 2014
| Мова             = [[Англійская мова|англійская]], [[Беларуская мова|беларуская]], [[Руская мова|руская]]
| Лэйбл            = {{Не перакладзена 5|Soyuz music|Soyuz music|ru|Soyuz music}}&lt;ref&gt;{{Cite web|ref=soyuz|url=https://soyuz-music.ru/release?id=504&amp;per_page=0|title=Brutto &quot;Underdog&quot; (2014 Soyuz Music) 12+ CD|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210305001532/https://soyuz-music.ru/release?id=504&amp;per_page=0|archivedate=2021-03-05|lang=ru|website={{не перакладзена 5|Soyuz music|Soyuz music|ru|Soyuz music}}|accessdate=2021-11-26}}&lt;/ref&gt;
| Прадзюсар        = Brutto
| Наступны альбом  = ''[[Родны край (альбом)|Родны край]]''&lt;br /&gt;(2015)
| Агляды=[[Experty.by]] {{Рэйтынг-10|5}} &lt;ref&gt;{{Cite web|ref=experty|url=http://www.experty.by/content/vyshel-debyutnyi-albom-brutto-slushat|title=Вышел дебютный альбом Brutto (+слушать)|website=[[Experty.by]]|date=2014-09-12|lang=ru|accessdate=2020-11-19}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;[[rokoed.ru]] {{Рэйтынг-10|5.93}}&lt;ref&gt;{{Cite web|ref=roko|url=http://rokoed.ru/archives/8925|title=Brutto — Underdog|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180711061129/http://rokoed.ru/archives/8925|archivedate=2018-07-11|last=Разливной|first=Иван|lang=ru|website=Рокоед|date=2014-10-03|accessdate=2021-11-26}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;{{Не перакладзена 5|InterMedia|InterMedia|ru|InterMedia}} {{Рэйтынг-5|3}}&lt;ref name=&quot;inter&quot; /&gt;&lt;br&gt;{{Не перакладзена 5|Rolling Stone Russia|Rolling Stone Russia|ru|Rolling Stone Russia}} {{Рэйтынг-5|2}}{{Sfn|Rolling Stone|2014|с=1}}&lt;br&gt;[[Будзьма беларусамі!]] {{Рэйтынг-10|5}} &lt;ref&gt;{{Cite web|ref=budzma|url=https://budzma.org/news/brutto-mikhalok-vyarnuwsya-damow.html|title=Brutto. Міхалок вярнуўся дамоў|last=Будкін|first=Сяргей|authorlink=Сяргей Будкін|lang=be|website=[[Будзьма беларусамі!]]|date=2014-09-16|accessdate=2022-11-18}}&lt;/ref&gt;
}}
'''«Underdog»''' ({{Tr-en|няўдачнік; сабака, пераможаны ў бойцы}}{{Efn|Першапачаткова ўжывалася ў [[покер]]ы. Underdog — гэта спартсмен або спартыўная каманда, які ці якая мае нашмат менш шанцаў выйграць сутычку ў маючым адбыцца спартыўным спаборніцтве.&lt;ref&gt;{{Cite web|ref=live|url=https://dimanos.livejournal.com/10351.html|title=Brutto — Underdog. Премьера песни.|last=Dimanos|first=Дмитрий|lang=ru|url-status=live|website=[[Жывы журнал]]|date=2014-09-09|accessdate=2022-11-23}}&lt;/ref&gt;}}) — дэбютны [[студыйны альбом]] гурта «[[Brutto (гурт)|Brutto]]» ў жанры [[панк-рок]], выдадзены ў [[2014 год у гісторыі музыкі|2014 годзе]] на анлайн-мультылэйбле «Пяршак»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://34mag.net/piarshak/releases/underdog|title=І ты, Brutto|website=«Пяршак»|ref=34|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190106225157/http://34mag.net/piarshak/releases/underdog|archivedate=2019-01-06|accessdate=2021-12-02|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. У 2015 годзе на лэйбле «{{не перакладзена 5|Soyuz music|Soyuz music|ru|Soyuz music}}» адбылося перавыданне альбома з дадатковымі песнямі ў якасці бонусу&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.discogs.com/release/6112109-BRUTTO-Underdog|title=BRUTTO — Underdog|website=[[Discogs]]|accessdate=2021-11-26|ref=disc|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211026025716/https://www.discogs.com/release/6112109-BRUTTO-Underdog|archivedate=2021-10-26}}&lt;/ref&gt;.

Альбом з’явіўся праз дванаццаць дзён з моманту афіцыйнага стварэння гурта&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://naviny.by/rubrics/culture/2014/09/12/ic_news_117_442749|title=Группа BRUTTO Сергея Михалка представила первый альбом Underdog|website=[[Naviny.by]]|date=2014-10-29|accessdate=2017-02-13|lang=ru}}&lt;/ref&gt; і складаецца з дванаццаці песень&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://news.tut.by/culture/415229.html|title=Сергей Михалок выпустил дебютный альбом группы Brutto. Презентация TUT!|website=[[TUT.BY]]|date=2014-09-14|accessdate=2017-02-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160329205627/http://news.tut.by/culture/415229.html|archivedate=2016-03-29|url-status=dead|lang=ru}}&lt;/ref&gt;, у тым ліку дзве з іх на [[Беларуская мова|беларускай мове]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.belaruspartisan.org/multimedia/279760/|title=Brutto Сергея Михалка издала дебютный альбом «Underdog»|website=[[Белорусский партизан]]|date=2014-09-14|accessdate=2017-02-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140920215334/http://www.belaruspartisan.org/multimedia/279760/|archivedate=2014-09-20|url-status=dead|lang=ru}}&lt;/ref&gt;. Восем песень прысвечаны тэме [[спорт]]у і [[Здаровы лад жыцця|здаровага ладу жыцця]]. Адна з кампазіцый напісаная на верш [[Якуб Колас|Якуба Коласа]] «Наша возьме»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.svaboda.org/a/26579422.html|title=Новы гурт Сяргея Міхалка Brutto прадставіў дэбютны альбом Underdog |website=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|date=2014-09-12|accessdate=2017-02-13}}&lt;/ref&gt;, таксама ёсць два каверы: «I Get Wet» (амерыканскага выканаўцы {{не перакладзена 5|Andrew W.K.|Andrew W.K.|en|Andrew W.K.}}) і «The Chauffeur» (гурта «[[Duran Duran]]»)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://euroradio.fm/brutto-syargeya-mihalka-vydau-debyutny-albom-underdog-sluhac|title=Brutto Сяргея Міхалка выдаў дэбютны альбом «Underdog» (слухаць)|website=[[Еўрапейскае радыё для Беларусі]]|date=2014-09-12|accessdate=2017-02-13}}&lt;/ref&gt;.

На песні «Brutto», «Underdog»&lt;ref&gt;{{Cite web|ref=sub|url=https://sub-cult.ru/musicnews/worldmusicnews/2700-brutto-underdog-klip|title=Brutto — «Underdog»|lang=ru|url-status=live|website=Субкультура|date=2014-09-11|accessdate=2022-11-23}}&lt;/ref&gt;, «Гири», «Мяч», «Наша возьме» з альбома былі зняты [[відэакліп]]ы. У відэакліпе на песню «Brutto» зняліся сыны [[Сяргей Уладзіміравіч Міхалок|Сяргея Міхалка]], а ў здымках відэакліпа на песню «Наша возьме» прынялі ўдзел гульцы мінскай каманды па амерыканскім футболе «Літвіны»&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://open.ua/music/video/Noviy-klip-Brutto-Nasha-vozme/|title=Новый клип: Brutto «Наша возьме»|publisher=Open.ua|date=2014-12-26|accessdate=2017-02-15|lang=ru}}&lt;/ref&gt;. Беларускі тур пад назвай «Double Hot» у падтрымку ў тым ліку і дэбютнага альбома адбыўся ў 2017 годзе, завяршальны канцэрт тура адбыўся ў Мінску 8 сакавіка на пляцоўцы «[[Мінск-Арэна]]»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://naviny.by/article/20170308/1489004343-brutto-na-minsk-arene-bylo-kruto|title=Brutto на «Минск-Арене». Было круто!|publisher=[[Naviny.by]]|date=2017-03-08|accessdate=2017-07-05|lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

== Перадгісторыя ==
31 жніўня 2014 года гурт Сяргея Міхалка «[[Ляпіс Трубяцкі]]» нечакана спыніў сваё існаванне праз 24 гады музычнай дзейнасці&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://lyapis.com/5045/|title=«Ляпис» — всё |website=lyapis.com |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140901192513/http://lyapis.com/5045/|archivedate=2014-09-01}}&lt;/ref&gt;. 1 верасня Сяргей Міхалок аб’явіў аб стварэнні гурта «Brutto», а ўжо 12 верасня выйшаў першы альбом новага гурта&lt;ref&gt;{{Cite web|ref=euroradio|url=https://euroradio.fm/ru/brutto-underdog|title=Brutto «Underdog»|last=Колесникова|first=Маша|lang=ru|website=[[Еўрапейскае радыё для Беларусі]]|date=2014-09-23|accessdate=2022-11-18|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220823210338/https://euroradio.fm/ru/brutto-underdog|archivedate=23 жніўня 2022}}&lt;/ref&gt;. У інтэрв’ю інтэрнэт-часопісу «[[34mag]]» Міхалок расказаў, што над новым праектам агулам працавала каля 50 чалавек на працягу апошняга года, але ўсё трымалася ў сакрэце&lt;ref name=&quot;34mag&quot; /&gt;. Музычная журналістка Маша Калеснікава лічыць, што гэткім чынам Міхалок ''«натуральна правакуе, ён адмыслова ставіць слухача ў ступар, ён адмыслова сумяшчае несумяшчальнае, як дасведчаны гулец і баец. І нібыта на альбоме „Underdog“ няма чаго і слухаць, але ўсе пра яго гавораць»''&lt;ref&gt;{{Cite web|ref=expert|url=https://www.experty.by/content/mkolesnikova-brutto-underdog|title=М. Колесникова: Brutto «Underdog»|last=Калеснікава|first=Маша|lang=be|website=[[Experty.by]]|date=2014-12-08|accessdate=2022-11-18}}&lt;/ref&gt;.

== Праца над альбомам ==
[[Файл:Solidarni z Białorusią 2014 Warszawa 22.jpg|міні|left|[[Сяргей Уладзіміравіч Міхалок|Сяргей Міхалок]] ― стваральнік гурта «[[Brutto (гурт)|Brutto]]» і аўтар канцэпцыі яго дэбютнага альбома «Underdog».]]
Праца над альбомам адбывалася на амерыканскай студыі «[[Sterling Sound NYC]]». Мастэрынгам займаўся {{Не перакладзена 5|Тэд Дженсен|Тэд Дженсен|en|Ted Jensen}}, запісам гука [[Андрэй Баброўка]], прадзюсіраваў запіс увесь склад гурта. Да выхаду альбома ўбачылі свет два афіцыйных сінглы: «[[Brutto (песня)|Brutto]]» і «[[Underdog (песня)|Underdog]]».&lt;ref&gt;{{Cite web|ref=nasha|url=https://nashaniva.com/?c=ar&amp;i=134884|title=З’явілася новая песня гурту Brutto — Underdog|lang=be|url-status=live|website=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2014-09-09|accessdate=2022-11-23}}&lt;/ref&gt; На песню «Underdog» быў зняты відэакліп, які меў самую вялікую колькасць праглядаў на «[[YouTube]]» сярод усіх відэакліпаў з альбома. Рэжысёрам відэакліпа выступіў Дзмітрый «Тапор» Казлоўскі, працу над відэа ажыццяўлялі таксама Сяргей Агрызка, Вадзім Церах, Ігар Кузаўка (мантаж). У здымках кліпа прынялі ўдзел заслужаны майстар спорту і чэмпіён свету па тайскім боксе [[Віталь Рыгоравіч Гуркоў|Віталь Гуркоў]] і чэмпіён Еўропы па боксе сярод прафесіяналаў па версіі {{Не перакладзена 5|World Boxing Organization|WBO|en|World Boxing Organization}} Сяргей Хаміцкі.&lt;ref&gt;{{Cite web|ref=gen|url=https://generation.by/news6692.html|title=Brutto Сяргея Міхалка прэзентаваў другі кліп Underdog|lang=be|website=[[Задзіночанне беларускіх студэнтаў|Generation.by]]|date=2014-09-09|accessdate=2022-11-18}}&lt;/ref&gt;

Альбом быў афіцыйна прадстаўлены 12 верасня 2014 года&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://bruttoband.ru/underdog.html|title=Подробное описание альбома — UNDERDOG (2014)|website=Фан-сайт «Brutto»|date=2014-09-11|accessdate=2021-11-26|ref=brut|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210419005459/https://bruttoband.ru/underdog.html|archivedate=2021-04-19|lang=ru}}&lt;/ref&gt;, {{Не перакладзена 5|Нечаканы рэліз|без абвестак і прэс-рэлізаў|en|Surprise album}}&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://charter97.org/be/news/2014/9/12/115348/|title=Міхалок і BRUTTO прадставілі альбом «Underdog»|website=[[Хартыя'97]]|date=2014-09-14|accessdate=2017-02-13}}&lt;/ref&gt;. 12 трэкаў альбома былі выкладзены ў інтэрнэт для [[Свабодная музыка|свабоднага праслухоўвання]]. Гучанне альбома ў параўнанні з «Ляпісам Трубяцкім» стала больш грубым, аранжыроўкі скупыя і аскетычныя, духавую секцыю змяніў сінтэзатар. У своеасаблівым маніфесце, які суправаджае прэм’еру альбома, гаворыцца&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.gazetaby.com/cont/art.php?sn_nid=81615|title=Дэбютны альбом BRUTTO: Underdog (аўдыё)|website=[[Салідарнасць (газета)|Салідарнасць]]|date=2014-09-12|accessdate=2017-02-13}}&lt;/ref&gt;:
{{Цытата|З намі — зямля нашых бацькоў, з намі — нашы жонкі і дзеці. Мы — не адзіночкі. Побач — нашы сябры. Не замінайце нам мірна жыць, інакш атрымаеце {{Comment|п…|пізды}}. Мы прыйшлі даўно, а сыдзем няхутка.}}
Першапачаткова новы калектыў Сяргей Міхалок збіраўся рабіць з {{Не перакладзена 5|Сяргей Уладзіміравіч Кагадзееў|Сяргеем Кагадзеевым|ru|Кагадеев, Сергей Владимирович}} з гурта «{{Не перакладзена 5|НОМ|НОМ|ru|НОМ}}», які раптоўна памёр у 2014 годзе. Таму, паводле меркавання музычных экспертаў, «Brutto» — не столькі рок-гурт у звыклым разуменні гэтага слова, колькі арт-праект, нацэлены, перш за ўсё, на эпатаж, перформанс і эксперыменты з масавай свядомасцю&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.km.ru/muzyka/2014/12/25/persony-i-sobytiya-v-mire-muzyki/752835-brutto-underdog|title=Brutto «Underdog»|publisher=KM.RU|date=2014-12-25|accessdate=2017-02-15|lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

Сяргей Міхалок адмыслова падбіраў людзей для запісу, якія лепш за яго ў той ці іншай сферы. Паводле яго меркавання Сяргей «Бразіл» адмысловец у [[Хардкор (панк-рок)|хардкоры]] і ''«каляфутболе»'', Пётр Ласеўскі ― у [[Андэрграўнд|андэграўнднай]] музыцы, Дзяніс «Лэфт» мае выдатныя вакальныя даныя і менавіта ён спявае кавер-версію песні «[[Duran Duran]]» па-англійску, чым дэманструе меладычны бок гурта. У выніку Сяргей Міхалок адзначыў пра дэбютную працу гурта:
{{Цытата|Я, калі рабіў Brutto, пазбаўляўся ад усіх мемаў «Ляпіса». Ніякага ска, ніякіх духавых секцый, ніякіх складаных і насычаных метафарамі тэкстаў. Няўжо нехта на поўным сур’ёзе можа думаць, што чалавек, які напісаў «Клоуна нет», «Я верю» або «Воины света», які можа гадзіну несці поўную ахінею на любыя тэмы, зрабіў выпадковую памылку і ў песню «Мяч» не ўставіў 2–3 сур’ёзныя метафары? Гэта стыль Brutto.&lt;ref name=&quot;34mag&quot;&gt;{{Cite web|first=Антон|last=Кашлікаў|url=https://34mag.net/post/mikhalok-vyalikae-intehrvyu/|title=Міхалок: вялікае інтэрв’ю|website=[[34mag]]|date=2014-09-15|accessdate=2021-11-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141004160842/http://34mag.net/post/mikhalok-vyalikae-intehrvyu/|archivedate=2014-10-14}}&lt;/ref&gt;}}

Міхалок запрасіў у гурт Віталя Гуркова, бо той лепш за самога Сяргея размаўляе па-беларуску, першым з беларускіх спартсменаў пачаў даваць інтэрв’ю на роднай мове і таму паводле меркавання Міхалка ён заспявае «Наша возьме» як ніхто іншы. Сам Віталь Гуркоў выказаўся наконт адаптацыі верша беларускага класіка [[Якуб Колас|Якуба Коласа]] для запісу песні з альбома:&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://ultra-music.com/articles/releases/22274/|title=Масса Brutto|publisher=[[Ultra-music.com]]|date=2014-09-15|accessdate=2017-02-15|lang=ru}}&lt;/ref&gt;
{{Цытата|Гэты верш Коласа ведаў яшчэ са школы, але ніколі не думаў, што яго можна аформіць у панк-рок і тым больш, што я буду далучаны да гэтай справы. Гэтыя словы былі напісаныя даўно, але мне здаецца, што яны будуць актуальнымі заўжды і кожны можа знайсці ў іх свой сэнс.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://generation.by/news6696.html|title=«Мы прыйшлі даўно, а сыйдзем няхутка»: гурт Brutto выдаў дэбютны альбом «Underdog»|publisher=[[Задзіночанне беларускіх студэнтаў|Generation.by]]|date=2014-09-12|accessdate=2017-02-13}}&lt;/ref&gt;}}

Праз два месяцы пасля выпуску «Underdog» гурт выклаў у інтэрнэт EP «Adиdas». 15 сакавіка 2015 года адбылося перавыданне альбома на [[Кампакт-дыск|CD]] з адноўленай вокладкай і дадаваннем 7 новых трэкаў, на 2 з якіх былі выпушчаны афіцыйныя лірык-відэа.&lt;ref&gt;{{Cite web|ref=bruttoshop|url=https://bruttoshop.com/store/music/cd/brutto-underdog-cd/|title=Brutto — Underdog (CD)|lang=ru|url-status=live|website=Bruttoshop|accessdate=2022-11-20}}&lt;/ref&gt; Таксама быў выдадзены лімітаваны тыраж перавыдання альбома на [[Грамафонная пласцінка|вінілавай пласцінцы]].&lt;ref&gt;{{Cite web|ref=shop|url=https://bruttoshop.com/store/music/vinyl/vinil-brutto-underdog/|title=Brutto — Underdog (Vinyl)|lang=ru|url-status=live|website=Bruttoshop|accessdate=2022-11-23}}&lt;/ref&gt;

== Спіс кампазіцый ==
{{tracklist
| collapsed       = 
| headline        = 
| extra_column    = 
| total_length    = 37:15

| all_writing     = 
| all_lyrics      = 
| all_music       =

| writing_credits = 
| lyrics_credits  = yes
| music_credits   =

| title1          = Brutto
| note1           = 
| writer1         = 
| lyrics1         = 
| music1          = 
| extra1          = 
| length1         = 03:59

| title2          = Underdog
| note2           = 
| writer2         = 
| lyrics2         = 
| music2          = 
| extra2          = 
| length2         = 02:31

| title3          = Гири
| note3           = 
| writer3         = 
| lyrics3         = 
| music3          = 
| extra3          = 
| length3         = 02:23

| title4          = Наша возьме
| note4           = 
| writer4         = 
| lyrics4         = [[Якуб Колас]]
| music4          = 
| extra4          = 
| length4         = 01:52

| title5          = Веселей
| note5           = 
| writer5         = 
| lyrics5         = 
| music5          = 
| extra5          = 
| length5         = 01:53

| title6          = Мяч
| note6           = 
| writer6         = 
| lyrics6         = 
| music6          = 
| extra6          = 
| length6         = 03:15

| title7          = I Get Wet
| note7           = кавер-версія {{не перакладзена 5|Andrew W.K.|Andrew W.K.|en|Andrew W.K.}}
| writer7         = 
| lyrics7         = 
| music7          = 
| extra7          = 
| length7         = 04:49

| title8          = Гарэза
| note8           = 
| writer8         = 
| lyrics8         = 
| music8          = 
| extra8          = 
| length8         = 02:53

| title9          = Регби
| note9           = 
| writer9         = 
| lyrics9         = 
| music9          = 
| extra9          = 
| length9         = 02:07

| title10         = The Chauffeur
| note10          = кавер-версія «[[Duran Duran]]»
| writer10        = 
| lyrics10        = 
| music10         = 
| extra10         = 
| length10        = 03:48

| title11         = Дворняги
| note11          = 
| writer11        = 
| lyrics11        = 
| music11         = 
| extra11         = 
| length11        = 03:22

| title12         = Труд
| note12          = 
| writer12        = 
| lyrics12        = 
| music12         = 
| extra12         = 
| length12        = 03:23
}}

=== Дадатковыя трэкі ў перавыданні альбома ===
[[Файл:Underdog, перавыданне.png|thumb|Вокладка перавыдання альбома&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://bruttoband.ru/underdog_1.html|title=Полное описание альбома — Переиздание альбома UNDERDOG (2015)|website=Фан-сайт «Brutto»|date=2015-03-16|accessdate=2021-11-26|ref=to|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210418225418/https://bruttoband.ru/underdog_1.html|archivedate=2021-04-18|lang=ru}}&lt;/ref&gt;.]]
{{tracklist
| collapsed       = 
| headline        = 
| extra_column    = 
| total_length    = 24:12

| all_writing     = 
| all_lyrics      = 
| all_music       =

| writing_credits = 
| lyrics_credits  = yes
| music_credits   =

| title1          = Воины света
| note1           = кавер-версія «[[Ляпіс Трубяцкі]]»
| writer1         = 
| lyrics1         = 
| music1          = 
| extra1          = 
| length1         = 4:35

| title2          = Железный
| note2           = кавер-версія «Ляпіс Трубяцкі»
| writer2         = 
| lyrics2         = 
| music2          = 
| extra2          = 
| length2         = 3:37

| title3          = Adиdas
| note3           = 
| writer3         = 
| lyrics3         = 
| music3          = 
| extra3          = 
| length3         = 2:48

| title4          = Kapital
| note4           = кавер-версія «Ляпіс Трубяцкі»
| writer4         = 
| lyrics4         = 
| music4          = 
| extra4          = 
| length4         = 3:50

| title5          = Священный огонь
| note5           = кавер-версія «Ляпіс Трубяцкі»
| writer5         = 
| lyrics5         = 
| music5          = 
| extra5          = 
| length5         = 2:22

| title6          = Гарри
| note6           = Demo Version
| writer6         = 
| lyrics6         = 
| music6          = 
| extra6          = 
| length6         = 3:58

| title7          = Будзь Смелым!
| note7           = 
| writer7         = 
| lyrics7         = [[Янка Купала]]
| music7          = 
| extra7          = 
| length7         = 3:05
}}

=== Змест песень ===

==== «Brutto» ====
Песня без відавочнай сюжэтнай лініі. Тэкст мае характэрныя рысы маніфесту, таму што песня была першым творам, які быў прадстаўлены публіцы наваствораным калектывам. У чорна-белым відэакліпе зняліся ўсе ўдзельнікі гурта «Brutto», сыны Сяргея Міхалка, а таксама прадзюсар «Ляпіса Трубяцкога» Яўген Калмыкоў.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://vk.com/brutto|title=Brutto|website=[[VK|ВКонтакте]]|lang=ru|accessdate=2017-07-05}}&lt;/ref&gt;

==== «Underdog» ====
Матывацыйная песня-гісторыя пра баксёра, які нягледзячы на жыццёвыя перашкоды і цяжкасці павінен верыць у сябе, змагацца і ісці да перамогі. У шырокім жа сэнсе слова «underdog» — разгорнутая метафара пераадолення жыццёвых цяжкасцяў. Прыпеў падкрэслівае, што нават калі «''на тебя никто не ставит''» ({{Lang-be|на цябе ніхто не ставіць}}), то «''уважать себя заставишь''» ({{Lang-be|паважаць сябе прымусіш}}). Песню спявае Сяргей Міхалок, па сюжэце відэакліпа ён выконвае ролю трэнера.&lt;ref&gt;{{Cite web|ref=bruttoband|url=https://bruttoband.ru/underdog-text.html|title=Текст песни: Brutto — Underdog|lang=ru|url-status=live|website=Фан-сайт «Brutto»|date=2014-09-13|accessdate=2022-11-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://genius.com/Brutto-rus-underdog-lyrics|title=Brutto (rus) – Underdog Lyrics|website={{Не перакладзена 5|Genius|Genius|en|Genius (company)}}|date=2014-09-08|accessdate=2022-11-20|lang=en}}&lt;/ref&gt;

==== «Гири» ====

Песня на спартыўную тэматыку, прапагандуе здаровы лад жыцця. Песню выконвае вакаліст гурта Сяргей «Бразіл», які ёсць аматарам цяжкай атлетыкі. Галоўны сэнс складаецца ў тым, што «''лучшие друзья мужчины в мире — &lt;…&gt; чугунные гири''» ({{Lang-be|найлепшыя сябры мужчыны ў свеце — &lt;…&gt; чугунныя гіры}}). Відэакліп на песню таксама змяшчае кадры з цяжкаатлетам у стылі рэтра.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://news.tut.by/culture/418338.html|title=Вышел клип BRUTTO на песню «Гири»|website=[[TUT.BY]]|date=2014-10-06|accessdate=2017-06-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150720031832/http://news.tut.by/culture/418338.html|archivedate=2015-07-20|url-status=dead|lang=ru}}&lt;/ref&gt;

==== «Наша возьме» ====
Песня на верш [[Якуб Колас|Якуба Коласа]], напісаная пра тых, хто змагаецца па розных кірунках за сваю справу і верыць у перамогу, а не сыходзіць з абранага шляху. Класік спрабуе выказаць у гэтым тэксце ўсю глыбіню і боль беларускага народу.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://yakubkolas.ru/nasha-vozme|title=Наша возьме|website=Якуб Колас|lang=be|accessdate=2017-07-04}}&lt;/ref&gt; Асноўную вакальную партыю выканаў Віталь Гуркоў. Відэакліп на песню зняты ў спартыўнай тэматыцы, у здымках прынялі ўдзел гульцы мінскай каманды па амерыканскім футболе «Літвіны».

==== «Веселей» ====
Пазітыўная песня пра безжурботнае жыццё, прагулкі па горадзе і бойкі з [[гопнік]]амі. Песню нібыта выконвае хлопец з суседняга пад’езда — той, які ходзіць у качалку ў ЖЭС і ў якога над ложкам вісяць постары [[Арнольд Шварцэнэгер|Шварцэнэгера]], {{Не перакладзена 5|Джон Рэмба|Рэмба|ru|Джон Рэмбо}}: ''«пойду к своей малой, ей весело со мной»'' ({{Lang-be|пайду да сваёй малой, ёй весела са мной}}).&lt;ref&gt;{{Cite web|ref=old|url=https://old.tuzinfm.by/performer/mp3/1238/underdog.html|title=Brutto. Міхалок вярнуўся дамоў|lang=be|website=[[Тузін Гітоў]]|date=2014-09-18|accessdate=2022-11-18|last=Будкін|first=Сяргей|authorlink=Сяргей Будкін}}&lt;/ref&gt;

==== «Мяч» ====
Песня аб карысці для здароўя гульні ў дваровы [[футбол]]. Тэкст песні амаль капіруе стылістыку [[Агнія Львоўна Барто|Агніі Барто]], чые вершы адрозніваюцца прастатой чытання і запамінання: ''«вот летит грач, ты не бей его ногой, бей ногой мяч»'' ({{Lang-be|вось ляціць грак, ты не бі яго нагой, бі нагой мяч}})&lt;ref&gt;{{Cite web|ref=hvali|url=https://hvali.by/massa-brutto/|title=Масса Brutto|lang=ru|website=Hvali.by|date=2014-09-12|accessdate=2022-11-18}}&lt;/ref&gt;.

==== «I Get Wet» ====
[[Кавер-версія]] песні амерыканскага артыста {{Не перакладзена 5|Andrew W.K.|Andrew W.K.|en|Andrew W.K.}}, агульная тэматыка якой ― весялосць, глупства і суцэльная іронія&lt;ref name=Metacritic&gt;{{Cite web |url=http://www.metacritic.com/music/i-get-wet/andrew-wk/critic-reviews |title=I Get Wet |publisher=[[Metacritic]]. {{Не перакладзена 5|CBS Corporation|CBS Interactive|ru|CBS Corporation}} |accessdate=2011-06-21 |archivedate=2012-10-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121025175121/http://www.metacritic.com/music/i-get-wet/andrew-wk/critic-reviews |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

==== «Гарэза» ====
Беларускамоўная сатырычная песня пра [[Хуліганства|хулігана]] анархічных поглядаў&lt;ref&gt;{{Cite web|ref=nn|url=http://www.nneformat.ru/reviews/?id=8167|title=BRUTTO ― «Underdog» &amp; «Adиdas» (EP)|first=Геннадий|last=Шостак|lang=ru|website=Наш Неформат|date=2015-02-03|accessdate=2022-11-18}}&lt;/ref&gt;.

==== «Регби» ====
Песня пра [[рэгбі]] і тое, што гэта гульня для моцных целам і духам хлопцаў. Праводзіцца аналогія паміж гульнёй і жыццём: ''«жизнь не гольф, а регби: мяч схватил ― вперёд беги»'' ({{Lang-be|жыццё не гольф, а рэгбі: мяч схапіў ― наперад бяжы}}).

==== «The Chauffeur» ====
[[Кавер-версія]] песні брытанскага рок-гурта «[[Duran Duran]]» аўтарства {{Не перакладзена 5|Сайман Ле Бон|Саймана Ле Бона|en|Simon Le Bon}} і {{Не перакладзена 5|Нік Роўдс|Ніка Роўдса|en|Nick Rhodes}}. Песня перадае вобразы неспакойнага ваджэння і прывабных жанчын.&lt;ref name=&quot;GuariscoPrayer&quot;&gt;{{Cite web |last=Guarisco |first=Donald A |url=https://www.allmusic.com/song/save-a-prayer-mt0034239515 |title=«Save a Prayer» – Duran Duran |website=[[AllMusic]] |accessdate=2022-09-13 |archivedate=2019-07-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190721140010/https://www.allmusic.com/song/save-a-prayer-mt0034239515 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

==== «Дворняги» ====
Палітызаваная песня пра [[Пралетарыят|працоўны клас]], яго агрэсіўнае стаўленне да капіталу і чыноўнікаў&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://reproduktor.net/2014/10/brutto-underdog/|title=Brutto. Underdog|lang=ru|website=Репродуктор|date=2014-10-08|accessdate=2022-11-18|last=Мех|first=Дмитрий}}&lt;/ref&gt;.

==== «Труд» ====
Палітызаваная песня пра [[Праца|працу]] як прагрэсіўны феномен&lt;ref&gt;{{Cite web|ref=lyricstranslate|url=https://lyricstranslate.com/en/brutto-труд-lyrics.html|title=Underdog lyrics + English translation — Brutto|lang=en|url-status=live|website={{Не перакладзена 5|LyricsTranslate|LyricsTranslate|d|Q66429487}}|accessdate=2022-11-20}}&lt;/ref&gt;.

== Афіцыйныя відэакліпы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Відэакліпы на песні з альбома
! Назва песні !! Спасылка на афіцыйны канал гурта !! Дата рэлізу !! Колькасць праглядаў станам на 2026 год
|-
| «Brutto» || {{YouTube|s7f5X1KCeTc|logo=1}} || 22 жніўня 2014 года || &lt;center&gt;1,4 млн&lt;/center&gt;
|-
| «Underdog»&lt;ref&gt;{{Cite web|ref=malamoute|url=http://malamoute.by/projects/brutto-underdog/|title=Brutto — Underdog|lang=ru|website=Malamoute production|accessdate=2022-11-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221118124257/http://malamoute.by/projects/brutto-underdog/|archivedate=18 лістапада 2022|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; || {{YouTube|8cSdiTPMYME|logo=1}} || 9 верасня 2014 года || &lt;center&gt;6,5 млн&lt;ref&gt;{{Cite web|ref=charter|url=https://charter97.org/ru/news/2017/8/22/260525/|title=Клип Brutto «Underdog» набрал более 2 миллионов просмотров на Youtube|lang=ru|website=[[Хартыя'97]]|date=2017-08-22|accessdate=2022-11-18}}&lt;/ref&gt;&lt;/center&gt;
|-
| «Гири» || {{YouTube|BqMjHR_32Iw|logo=1}} || 5 кастрычніка 2014 года || &lt;center&gt;4,4 млн&lt;/center&gt;
|-
| «Мяч» || {{YouTube|VQFaeM7CfNM|logo=1}} || 20 кастрычніка 2014 года || &lt;center&gt;1,9 млн&lt;/center&gt;
|-
| «Наша возьме» || {{YouTube|dxbMgSL4gMs|logo=1}} || 26 снежня 2014 года || &lt;center&gt;775 тыс.&lt;/center&gt;
|-
| «Ball» &lt;small&gt;(англамоўная версія песні «Мяч»)&lt;/small&gt; || {{YouTube|bkxuLqwziF8|logo=1}} || 13 сакавіка 2015 года || &lt;center&gt;108 тыс.&lt;/center&gt;
|}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Лірык-відэа на песні з перавыдання альбома
! Назва песні !! Спасылка на афіцыйны канал гурта !! Дата рэліза !! Колькасць праглядаў станам на 2026 год
|-
| «Adиdas» || {{YouTube|ZIcE6PkQQ1Q|logo=1}} || 12 лістапада 2014 года || &lt;center&gt;1,3 млн&lt;/center&gt;
|-
| «Будзь смелым!» || {{YouTube|WBd-4yN8M_I|logo=1}} || 15 снежня 2014 года || &lt;center&gt;1,6 млн&lt;/center&gt;
|}

== Крытыка ==
Дэбютны альбом гурта быў ацэнены вельмі неадназначна як музычнымі журналістамі, так і звычайнымі слухачамі&lt;ref&gt;{{Cite web|ref=irec|url=https://irecommend.ru/content/muzykalnyi-albom-brutto-underdog|title=Музыкальный альбом Brutto ― «Underdog» ― отзывы|lang=ru|website=Irecommend.ru|accessdate=2022-11-18}}&lt;/ref&gt;. Пісьменнік [[Віктар Марціновіч]], якому «Underdog» не спадабаўся, адзначае, што ў сацыяльнай сетцы «[[VK|ВКонтакте]]» цяжка знайсці аматара музыкі, які б не выказаўся пра дэбютны альбом новага праекту Міхалка.&lt;ref&gt;{{Cite web |ref=budzma|url=http://budzma.by/news/viktar-marcinovich-shto-adbyvayecca-z-syarhyeyem-mikhalkom.html |last=Марціновіч|first=Віктар|authorlink=Віктар Марціновіч|title=Віктар Марціновіч: Што адбываецца з Сяргеем Міхалком? |website=[[Будзьма беларусамі!]]|accessdate=2016-09-07 |archivedate=2016-09-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160920212305/http://budzma.by/news/viktar-marcinovich-shto-adbyvayecca-z-syarhyeyem-mikhalkom.html |url-status=live |lang=be}}&lt;/ref&gt;

Паводле меркавання музычнага крытыка [[Сяргей Будкін|Сяргея Будкіна]], альбом — гэта тыя ж ''«песні нашага двара»'', што і ў ранняга «[[Ляпіс Трубяцкі|Ляпіса Трубяцкога]]». Будкін сцвярджае, што слухаць «Brutto» вельмі няпроста, прынамсі ў стане поўнага спакою ў хатніх альбо офісных умовах. Аднак, ён адзначае песню «Наша возьме», якую лічыць досыць удалым эксперыментам па ўцягванні [[Беларускае нацыянальнае адраджэнне|адраджэнскай]] паэзіі XX стагоддзя ў сучасны кантэкст. Будкін станоўча ацэньвае мастэрынг альбома, паколькі яго рабілі тыя ж прафесіяналы, што працавалі над «{{Не перакладзена 5|American Idiot|American Idiot|en|American Idiot}}» панк-гурта «[[Green Day]]». Між тым, ён не разумее навошта было рабіць [[Кавер-версія|кавер-версіі]] песень {{Не перакладзена 5|Andrew W.K.|Andrew W.K.|en|Andrew W.K.}} і «[[Duran Duran]]» на мове арыгіналу. Падсумоўваючы, крытык сцвярджае, што як у Вольскага, напрыклад, самым няўдалым альбомам быў «[[Куплеты і прыпевы]]», так у Міхалка — «Underdog».&lt;ref name=&quot;experty&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.experty.by/content/brutto-underdog-audio|title=Brutto «Underdog» (+аудио)|website=[[Experty.by]]|date=2014-10-29|accessdate=2022-11-17|ref=ex|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211029001616/http://www.experty.by/content/brutto-underdog-audio|archivedate=2021-10-29|url-status=live|lang=be}}&lt;/ref&gt;

Музычны журналіст Ягор Цывілька адзначыў, што дэбютны альбом быў надта хутка прад’яўлены публіцы, што абумовіла яго пасрэднасць. Паводле меркавання Цывілька, дамінуючае [[сінтэзатар]]нае гучанне альбома замест звыклага слухачу [[Труба|трубнага]], як у рэпертуары «Ляпіса Трубяцкога», не лепшым чынам адбіваецца на пласцінцы. Тую ж выснову крытык робіць і наконт характэрных для альбома харавых спеваў і пастаянных змен вакалістаў і моў — гэта размывае змест і губляе сэнс і без таго слабых з мастацкага боку трэкаў.&lt;ref name=&quot;experty&quot; /&gt; Музычны крытык Дзмітрый Безкаравайны лічыць, што першы сінгл пад назвай «Brutto» абнадзейваў і абяцаў інтрыгу, таму што трэк аказаўся меладычным, з пазітыўным сэнсам і забіяцкім настроем, які так характэрны для творчасці ранняга Міхалка. Але астатняя частка альбома паводле меркавання крытыка расчароўвае: музыка пераважна прымітыўная, тэксты быццам напісаны для няўдалага гумарыстычнага праекта, гук вельмі сыры і плоскі.

Дзмітрый Безкаравайны падагульняе сваё ўражанне ад альбома на рэсурсе [[Experty.by]]&lt;ref name=&quot;experty&quot; /&gt;:
{{Цытата|Увогуле, з улікам велічыні фігуры Міхалка ўсё зроблена катэгарычна дрэнна. Я б нават сказаў нікуды не вартым. Але не верыцца, што ён раптам развучыўся пісаць песні і заадно страціў слых, а, значыць, сама сабой напрошваецца думка, што Сяргей так і хацеў. І тут ужо варта задацца пытаннем ''«навошта?»''. Варыянтаў адказу тут шмат, так што сачыць далей за гэтым праектам будзе цікава.}}
Падобнае меркаванне пра альбом склалася і ў музычнага журналіста Аляксандра Чарнухі:
{{Цытата|Калі ў дзвюх кампазіцыях, якія выходзілі ў выглядзе сінглаў, яшчэ прасочваецца хаця б мінімальная праца над аранжыроўкамі, то на працягу астатняга часу альбома мы назіраем альбо за прымітыўным гітарным пераборам, альбо за аднастайнымі хардкорнымі рыфамі. &lt;…&gt; Тэкставы складнік кружэлкі, па-добраму, трэба наогул абыходзіць бокам.}}
Калі ў сваёй рэцэнзіі Чарнуха спрабуе абстрагавацца ад формы і ўглыбіцца ў змест, то яму бачны маніфест карыстальніка спартзалы рабоча-пралетарскага паходжання, які на працягу ўсёй пласцінкі мацуе мышцы, гуляе ў гульні і б’е тых, каго лічыць класавымі ворагамі. Спачатку журналіст тлумачыць такі змест альбома элементам [[Сатыра|сатыры]], але потым прыходзіць да высновы, што перад ім альбом з плоскім гукам, адсутнасцю музычнага напаўнення, агіднымі тэкстамі і сумнеўным сэнсам. Паводле яго меркавання «Underdog» ― гэта з усіх бакоў пройгрышная пласцінка, якую можна ўспрымаць дзесьці на ўзроўні мацюкальных прыпевак гурта «{{Не перакладзена 5|Сектор Газа|Сектор Газа|ru|Сектор Газа (группа)}}». Самым пераканаўчым у плане вакалу паводле меркавання Чарнуха выглядае кавер-версія песні аўтарства «Duran Duran».&lt;ref name=&quot;experty&quot; /&gt;

Расійская версія часопіса «[[Rolling Stone]]» пры ўсёй сімпатыі да [[Сяргей Уладзіміравіч Міхалок|Сяргея Міхалка]] канстатавала відавочную няўдачу адносна дэбютнага рэлізу яго новага гурта. Часопіс сведчыць, што спешна запісаны дэбютны альбом новага праекту Міхалка не ідзе на карысць ні музыкантам, і самому лідару, ні слухачам. У альбоме Сяргей не прыдумаў чагосьці новага, а працягнуў і завастрыў рэвалюцыйную лінію самых радыкальных пласцінак «Ляпіса Трубяцкога» накшталт «{{Не перакладзена 5|Рабкор (альбом)|Рабкора|ru|Рабкор (альбом)}}». Аднак панк-хардкор «Brutto» гучыць яшчэ прасцей і больш прамалінейна, а праграмная аднайменная песня «Brutto» з [[банджа]] па меркаванні аглядальніка часопіса наогул гучыць недазваляльна млява і нудна.{{Sfn|Rolling Stone|2014|с=20}}

Расійскі музычны журналіст {{Не перакладзена 5|Аляксей Ігаравіч Мажаеў|Аляксей Мажаеў|ru|Мажаев, Алексей Игоревич}} праводзіць паралелі манеры выканання песень ўдзельнікамі гурта з выканаўцам ''«спартыўных прыпевак»'' [[Серёга|Сярогай]]. У сваім аглядзе ён крытыкуе занадта аднабокі і прымітыўны сэнс песень на тэму [[Здаровы лад жыцця|здаровага ладу жыцця]] і ў якасці прыклада прыводзіць пазбаўленую нават ценю іроніі песню «Гири». Музычны аглядальнік задаецца пытаннем, наколькі новы праект Сяргея Міхалка сур’ёзны і ці варта было дзеля яго пачынаць гісторыю з распадам «Ляпіса Трубяцкога». Пытанне застаецца актуальным на працягу праслухоўвання ўсяго альбома і паводле меркавання журналіста не мае адназначнага адказу. У якасці высновы Мажаеў аналізуе альбомныя [[Хіт-парад|чарты]], якія сустрэлі з’яўленне новага праекту Міхалка з поўнай абыякавасцю.&lt;ref name=&quot;inter&quot;&gt;{{Cite web|first=Алексей|last=Мажаев|url=http://www.intermedia.ru/news/265854|title=Brutto — «Underdog» ***|publisher={{Не перакладзена 5|InterMedia|InterMedia|ru|InterMedia}}|date=2014-10-04|lang=ru|accessdate=2021-12-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210116182909/http://www.intermedia.ru/news/265854|archivedate=2021-01-16}}&lt;/ref&gt;

== Выканаўцы ==
* [[Сяргей Уладзіміравіч Міхалок|Сяргей Міхалок]] — [[Чалавечы голас|вакал]]&lt;ref&gt;{{Cite web|ref=flow|url=https://the-flow.ru/releases/albom-dnya-brutto|title=Альбом дня: Brutto «Underdog»|lang=ru|website=The flow|date=2014-09-12|accessdate=2022-11-18}}&lt;/ref&gt;
* [[Віталь Рыгоравіч Гуркоў|Віталь Гуркоў]] — вакал&lt;ref&gt;{{Cite web|ref=banana|url=https://banana.by/index.php?newsid=236638|title=BRUTTO ― Underdog|lang=ru|website=Banana.by|date=2014-09-09|accessdate=2022-11-18|last=Бананов|first=Вадим}}&lt;/ref&gt;
* Дзяніс Стурчанка — [[бас-гітара]]
* Дзяніс Шураў — [[Ударная ўстаноўка|ударныя]], перкусія
* Сяргей «Бразіл» — вакал
* [[Павел Трацяк]] — [[Клавішнік|клавішныя]], гітара, [[мандаліна]]
* Дзяніс Мельнік — [[гітара]], вакал
* Пётр Ласеўскі — вакал

=== Удзельнікі запісу ===
* Дзмітрый Казлоўскі — [[кінарэжысёр]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://budzma.by/news/brutto-prezyentuyuc-klip-na-pyesnyu-hiri.html|title=Brutto прэзентуюць кліп на песню «Гири»|website=[[Будзьма беларусамі!]]|date=2014-10-06|accessdate=2017-02-15}}&lt;/ref&gt;, бэк-вакал
* {{Не перакладзена 5|Тэд Дженсен|Тэд Дженсен|en|Ted Jensen}} — мастэрынг
* Андрэй Баброўка — запіс гука

== Заўвагі ==
{{notelist}}

== Крыніцы ==
{{reflist}}

== Літаратура ==
* {{Артыкул|аўтар=[[Андрэй Валер’евіч Бухарын|Андрэй Бухарын]].|загаловак=Brutto — «Underdog»|арыгінал=Brutto — «Underdog»|спасылка=http://www.rollingstone.ru/music/review/20588.html|выданне={{Не перакладзена 5|Rolling Stone Russia|Rolling Stone Russia|ru|Rolling Stone Russia}}|тып=часопіс|месца=М.|выдавецтва=ООО «МП Раша»|год=2014|нумар=ад 12 верасня|старонкі=20|isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |мова=ru|ref=Rolling Stone|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171129092913/http://www.rollingstone.ru/music/review/20588.html|archivedate=2017-11-29}}

== Спасылкі ==
* {{YouTube|6ruHGH4c9u4|«Underdog» на афіцыйным канале гурта}}
* [https://34audio.bandcamp.com/album/underdog-2014-2 «Underdog»] на {{Не перакладзена 5|Bandcamp|Bandcamp|en|Bandcamp}}

{{Вонкавыя спасылкі}}
{{Brutto}}
{{Добры артыкул}}

[[Катэгорыя:Альбомы 2014 года]]
[[Катэгорыя:Альбомы Brutto]]
[[Катэгорыя:Дэбютныя альбомы]]</text>
      <sha1>38dnw1k99b1ry7e0rtsr2flnooi8uab</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ян Мацэлі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>446292</id>
    <revision>
      <id>5170992</id>
      <parentid>4582386</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T20:57:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>выдалена [[Катэгорыя:Ваенныя Беларусі]]; дададзена [[Катэгорыя:Ваенныя Беларускай Народнай Рэспублікі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5170992</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14290" sha1="1jcu50lay4fg53vyh8tcsur2eezr1d9" xml:space="preserve">{{Ваенны дзеяч
|імя=Янка Мацэлі
|дата нараджэння=
|званне={{Сцяг|Літва|1918}} [[падпаручнік]] (1919)&lt;br /&gt;{{Сцяг БНР}} [[паручнік]] (1920)&lt;br /&gt;{{Сцяг БНР}} штабс-[[капітан]] (1920)
|род войскаў=[[пяхота]]
|камандаваў=2-гі батальён [[Другі Грозаўскі полк|2-га Грозаўскага палка]]
|гады службы=1919 — 1926
|прыналежнасць={{Сцяг|Літва|1918}} [[Літоўская Рэспубліка (1918—1940)|Літва]] (1919)&lt;br /&gt;{{Сцяг БНР}} [[Беларуская вайсковая камісія]] (1920)&lt;br /&gt;{{Сцяг БНР}} [[Беларуская сялянская партыя Зялёнага дуба|Зялёны дуб]] (з 1921)
|бітвы=[[Слуцкае паўстанне|Слуцкі збройны чын]]
}}
'''Ян (Янка, Іва́н) Мацэ́лі (Мацэллі, Мацэля, Мяцеля)''' ([[1892]]{{Sfn|Стужынская|2012|с=325}}, [[Млынка|Малая Млынка]]{{Sfn|Слуцкі збройны чын|2006|с=320—321}}, цяпер [[Слуцкі раён]], [[Мінская вобласць]], [[Беларусь]] — ?) — беларускі вайсковы дзеяч. Удзельнік [[Слуцкае паўстанне|Слуцкага збройнага чыну]], камандзір 2 батальёна [[Другі Грозаўскі полк|2-га Грозаўскага палка]], адзін з арганізатараў і кіраўнікоў слуцкай народнай міліцыі.

== Прозвішча ==
У публікацыях беларускіх гісторыкаў прысутнічаюць розныя варыянты яго прозвішча — Мацэллі, Мацэля, Мяцеля. Але сам Мацэлі ў сваім лісце да рэдакцыі віленскай беларускай газеты «[[Народная справа]]» падпісаўся як Янка Мацэлі.

== Біяграфічныя звесткі ==
Паводле [[Ніна Іванаўна Стужынская|Ніны Стужынскай]], Янка Мацэлі нарадзіўся ў 1892 годзе ў [[Лунінецкі павет|Лунінецкім павеце]]. Аднак укладальнікі кнігі «Слуцкі збройны чын 1920 г.» называюць вёску [[Млынка|Малую Млынку]] [[Цараўская воласць|Цараўскай воласці]] [[Слуцкі павет|Слуцкага павета]]. Імаверна, удзельнічаў у [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайне]] ў складзе [[Руская імператарская армія|расійскага войска]]. У пачатку 1919 года ён у ранзе [[падпаручнік]]а быў ад’ютантам [[Першы беларускі полк (Гродна)|Першага беларускага гарадзенскага палка]] у складзе літоўскага войска. Браў удзел у падрыхтоўцы [[Беларускі з’езд Віленшчыны і Гродзеншчыны (1919)|Беларускага з’езду Віленшчыны і Гарадзеншчыны]]. Пазней апынуўся ў [[Рыга|Рызе]], дзе стаў супрацоўнікам [[Вайскова-дыпламатычная місія БНР у Латвіі і Эстоніі|Беларускай вайскова-дыпламатычнай місіі]] увосень 1919 года{{Sfn|Слуцкі збройны чын|2006|с=320—321}}. А ў пачатку 1920 года Янка Мацэлі быў ужо ў [[Мінск|Менску]], у ранзе [[паручнік]]а быў у 1-й роце рэзерву [[Беларуская вайсковая камісія|Беларускай вайсковай камісіі]] (БВК).

=== Слуцкі збройны чын ===
У маі 1920 года БВК накіравала Мацэлі ў [[Слуцкі павет|Слуцкі]] і [[Пінскі павет (Расійская імперыя)|Пінскі паветы]] для вярбоўкі добраахвотнікаў у [[Узброеныя сілы Беларускай Народнай Рэспублікі|беларускае войска]], якое мусіла стварацца з дазволу [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|польскіх уладаў]]. У Слуцку ён развіў актыўную дзейнасць ды летам-восенню 1920 года стварыў беларускую гарадскую і павятовую народную міліцыю. Яна налічвала 500 чалавек, а ў рэзерв былі запісаныя 5 тысяч добраахвотнікаў. Менавіта гэтыя ўзброеныя фармаванні ў лістападзе сталі ядром будучай [[Слуцкая брыгада стральцоў БНР|Слуцкай брыгады стральцоў БНР]]. Як піша [[Алег Юр’евіч Латышонак|Алег Латышонак]], яшчэ да таго Янка Мацэлі меў намер выкарыстаць міліцыю для стварэння воінскіх часцей для [[генерал-маёр]]а [[Станіслаў Нікадзімавіч Булак-Балаховіч|Станіслава Булак-Балаховіча]]. І ў канцы кастрычніка пэўныя сілы перайшлі са Случчыны пад [[Тураў]], у лагер балахоўцаў, якія рыхтавалі свой [[Паход Булак-Балаховіча|палескі паход]]. Мацэлі заставаўся ў Слуцку, працягваў рыхтаваць узброенае выступленьне супраць бальшавікоў. Адначасова ён перашкаджаў прапольскай агітацыі.

На [[З’езд Случчыны (1920)|з’ездзе Случчыны]] ў лістападзе 1920 года Янка Мацэлі выбралі ў склад [[Беларуская рада Случчыны|Беларускай рады Случчыны]], ён належаў тады да «антыэсэраўскай апазіцыі». Адначасова Рада Случчыны даручыла паручніку Янку Мацэлі, [[Павел Якаўлевіч Жаўрыд|Паўлу Жаўрыду]] і капітану [[Анастас Анцыповіч|Анастасу Анцыповічу]] арганізацыю збройных сілаў. Неўзабаве Мацэлі стаў камандзірам 2-га батальёна [[Другі Грозаўскі полк|2-га Грозаўскага палка]]  [[Першая Слуцкая брыгада|1-й Слуцкай брыгады]]. Цяпер з’яўляецца згадка пра Мацэлі, як пра штабс-капітана. Праз нейкі час Мацэлі накіравалі да генерал-маёра С. Булак-Балаховіча, войска якога адступіла ад [[Мазыр]]а на польскі бок дэмаркацыйнай лініі, «дзеля наладжвання сувязі», а насамрэч, каб пазбавіцца ад балахоўца ў радзе{{Sfn|Слуцкі збройны чын|2006|с=320—321}}.

=== Зялёны Дуб ===
У канцы 1920 года, пасля паразы случчакоў у баях з бальшавікамі, Янка Мацэлі апынуўся ў [[Давыд-Гарадок|Давід-Гарадку]] (або ў ваколіцах [[Нясвіж]]а), хацеў змагацца далей. А. Латышонак называе яго «начальнікам штабу… беларускіх атрадаў» (на красавік 1921 года). Якраз вясной 1921 года разам з іншымі камандзірамі слуцкіх паўстанцаў (Гаўрыловічам, Самусевічам) Янка Мацэлі сфармаваў з добраахвотнікаў атрады (па 100—150 чалавек у кожным), якія перайшлі на акупаваную бальшавікамі тэрыторыю Беларусі, каб партызаніць. Неўзабаве ён стаў удзельнікам паўстанцкай арганізацыі «[[Беларуская сялянская партыя Зялёнага дуба|Зялёны Дуб]]», імаверна, быў знаёмы з атаманам [[Вячаслаў Вячаслававіч Адамовіч|Дзергачом]] з часу працы ў [[Беларуская вайсковая камісія|БВК]].

У 1921 годзе Мацэлі камандаваў адной з найбольш буйных партызанскіх груповак. Яна складалася з аддзелаў паручніка [[Антон Мірановіч|Антона Мірановіча]] (знаходзіўся каля [[Мазырскі павет (Расійская імперыя)|Мазырскага павета]]) і капітана Канстанцінава (знаходзіўся недзе каля [[Чэрвень (горад)|Ігуменшчыны]]).

Ва ўспамінах [[Сяргей Нічыпаравіч Бусел|Сяргея Бусла]] абвінавачваецца ў супрацоўніцтве з польскай [[Дэфензіва]]й і ў выдачы [[Улас Дубіна|Уласа Дубіны]] [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|савецкім уладам]]{{Sfn|Слуцкі збройны чын|2006|с=171}}.

=== Далейшы лёс ===
Пра далейшы лёс Янкі Мацэлі вядома мала. Ёсць ягоны ліст, дасланы ў рэдакцыю [[Вільнюс|віленскай]] беларускай газеты «[[Народная справа]]». Ён быў апублікаваны ў жніўні 1926 года. Мацэлі абвяргаў сваё дачыненне да агітацыі вяскоўцаў за ўдзел у з’ездзе паланафільскай [[Часовая беларуская рада|Часовай беларускай рады]] [[Арсен Васілевіч Паўлюкевіч|Арсеня Паўлюкевіча]]. Сяргей Ёрш мяркуе, што на 1926 год Янка Мацэлі жыў у [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] ў адным з памежных з [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] раёнаў. Паводле [[Ніна Іванаўна Стужынская|Ніны Стужынскай]], Янка Мацэлі працягваў антысавецкую партызанскую дзейнасць да канца 20-х гадоў{{Sfn|Стужынская|2012|с=325}}. Але з гэтым не пагаджаецца Сяргей Ёрш, які ліча, што 1925—1926 гады былі апошнімі, калі Мацэлі ўдзельнічаў у рэйдах на савецкі бок.

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{кніга|аўтар = [[Уладзімір Ляхоўскі|Ул. Ляхоўскі]], [[Уладзімір Міхнюк|Ул. Міхнюк]], [[Аляксандра Гесь|А. Гесь]]|частка = |загаловак = Слуцкі збройны чын 1920 г. у дакументах і ўспамінах|арыгінал = |спасылка = http://www.belhistory.eu/wp-content/themes/ah/library/slucky_zbrojny_chyn.pdf|адказны = |выданне = 2-ое выд. дапрац.|месца = Мінск|выдавецтва = Энцыклапедыкс|год = 2006|том = |старонкі = |старонак = 400|серыя = |isbn = 985–6599–25–3|тыраж = |ref=Слуцкі збройны чын}}
* {{кніга|аўтар = [[Ніна Стужынская|Ніна Стужинська]]|частка = |загаловак = Білорусь бунтівна: з історії збройного антирадянського спротиву в 20-ті рр. ХХ століття|арыгінал = |спасылка = |адказны = А. М. Вараскін|выданне = |месца = [[Мінск|Мінськ]]|выдавецтва = |год = 2012|том = |старонкі = |старонак = |серыя = «ТАКА ІСТОРІЯ»|isbn = |тыраж = 100 |ref=Стужынская}}
* [[Кузьма Цярэшчанка]] «Мой удзел у беларускім руху» // [[ARCHE]] 11—2011 с. 90

== Спасылкі ==
* {{Артыкул|выданне=[[Беларускі Рэзыстанс (часопіс)|Беларускі Рэзыстанс]]|загаловак=Апошняя згадка пра камандзіра беларускіх паўстанцаў Янку Мацэлі|год=2014|нумар=1 (15)|спасылка=https://kamunikat.org/?pubid=31297|аўтар=[[Сяргей Ёрш]].|мова=be-tarask|старонкі=13 — 16}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Мацэлі Ян}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Слуцкім раёне]]
[[Катэгорыя:Удзельнікі Слуцкага паўстання]]
[[Катэгорыя:Ваенныя Беларускай Народнай Рэспублікі]]
[[Катэгорыя:Ваенныя Літвы]]
[[Катэгорыя:Члены Беларускай вайсковай камісіі]]
[[Катэгорыя:Члены Беларускай рады Случчыны]]
[[Катэгорыя:Члены арганізацыі «Зялёны дуб»]]</text>
      <sha1>1jcu50lay4fg53vyh8tcsur2eezr1d9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тэрэза Гайкаўна Мірзаян</title>
    <ns>0</ns>
    <id>463994</id>
    <revision>
      <id>5170813</id>
      <parentid>4103135</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T13:15:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5170813</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4269" sha1="m9m222o4f9y5ij76jecbcjmqdqfq1cy" xml:space="preserve">{{Мастак}}
{{цёзкі2|Мірзаян}}
'''Тэрэза Гайкаўна Мірзаян''' ({{lang-hy|Թերեզա Միրզոյան}}; [[11 жніўня]] [[1922]] — [[7 жніўня]] [[2016]]) — армянскі савецкі [[скульптура|скульптар]]. Член [[Саюз мастакоў СССР|Саюза мастакоў СССР]]. Заслужаны мастак [[Армянская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Армянскай ССР]] ([[1967]]). Заслужаны дзеяч мастацтваў Армянскай ССР ([[1986]]), педагог, прафесар.

У 1949 годзе Тэрэза Мірзаян была прынята ў Саюз мастакоў Арменіі. Пачынаючы з 1950 года — актыўны ўдзельнік выстаў Саюза мастакоў Арменіі. Неаднаразова экспанавала свае працы на мяжой. 27.06.1956 узнагароджана медалём «За працоўнае адрозненне».

== Творчасць ==
Аўтар шматлікіх скульптур і манументальных прац, усталяваных як у Арменіі, так і за мяжой.
Пры стварэнні скульптурных твораў працуе з рознымі матэрыяламі, у тым ліку мармурам, бронзай, туфам, парцалянам, дрэвам, базальтам і інш.

Адзначана шматлікімі ўзнагародамі, медалямі, ганаровымі граматамі і прызамі СССР, Армянскай ССР, Арменіі і замежных краін.

== Педагагічная дзейнасць ==
Больш 55 гадоў прысвяціла педагагічнай дзейнасці ў мастацкім інстытуце (цяпер Ерэванская дзяржаўная Акадэмія вытанчаных мастацтваў). За гэтыя гады Тэрэза Мірзаян унесла вялікі ўнёсак у мастацка-прафесійнае і маральнае выхаванне многіх пакаленняў скульптараў Арменіі. Сярод яе вучняў скульптары, якія атрымалі сусветную слыннасць і прафесійныя педагогі.

== Творчасць ==
* Бронзавая скульптура армянскай выканаўцы песень і танцаў народаў свету [[Арэў Рыгораўна Багдасаран|А. Багдасаран]] (Нацыянальная галерэя Арменіі, 1951)
* Бюст Героя Савецкага Саюза [[Унаі Мкртычавіч Авецісян|У. Авецісяна]] (г. [[Ерэван]], 1956 г.)
* Бронзавы бюст выбітнага армянскага лекара XII стагоддзя [[Мхітар Герацы|Мхітара Герацы]] (г. [[Ерэван]])
* Скульптура «Кахае, не кахае» (г. Ерэван)

== Галерэя ==
&lt;gallery&gt;
Файл:Հունան Ավետիսյան (1).JPG|Бюст Героя Савецкага Саюза [[Унаі Мкртычавіч Авецісян|У. Авецісяна]] ([[Ерэван]], 1956 г.)
Файл:«Սիրում է, չի սիրում» քանդակ,.jpg|Скульптура «Кахае, не кахае» ў цэнтры Ерэвана
&lt;/gallery&gt;

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20160314030433/http://www.art-nune-toumanyan.com/nunetoumanyan/id11.html TEREZA MIRZOYAN] {{ref-en}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Мірзаян Тэрэза}}
[[Катэгорыя:Скульптары СССР]]
[[Катэгорыя:Заслужаныя мастакі Армянскай ССР]]
[[Катэгорыя:Заслужаныя дзеячы мастацтваў Армянскай ССР]]
[[Катэгорыя:Члены Саюза мастакоў СССР]]
[[Катэгорыя:Жанчыны-скульптары]]
[[Катэгорыя:Скульптары Арменіі]]</text>
      <sha1>m9m222o4f9y5ij76jecbcjmqdqfq1cy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уладзімір Аляксеевіч Кудзінаў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>464128</id>
    <revision>
      <id>5171009</id>
      <parentid>5098273</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T22:32:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5171009</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9720" sha1="kkvgdsayj79f7kpt7idwocd22723n3d" xml:space="preserve">{{Вікіфікацыя}}
{{ДД}}
{{цёзкі2|Кудзінаў}}
'''Уладзімір Кудзінаў''' (нар. {{ДН|11|06|1959}}) — бізнэсмэн, дэпутат [[Вярхоўны Савет Беларусі|Вярхоўнага Савета 13-га склікання]], адзін з ініцыятараў імпічменту Аляксандра Лукашэнкі ў лістападзе 1996 г. Сябра [[Аб’яднаная грамадзянская партыя|АГП]].

== Біяграфія ==
Нарадзіўся 11 чэрвеня 1959 г. у вёсцы [[Танежыцы]] Слуцкага раёна Мінскай вобласці. У 1981 г. скончыў [[Беларускі політэхнічны інстытут]] (1981). Працаваў нарміроўшчыкам, юрысконсультам, галоўным бухгалтарам (1981—1990), намеснікам начальніка і адначасова начальнікам аддзела па падаткаабкладанні прадпрыемстваў падатковай інспекцыі Івацэвіцкага раёна Брэсцкай вобласці (1990—1992). Дырэктар гандлёва-прамысловай фірмы «Івацэвічы» (1992—1997)&lt;ref name=&quot;grodno-best.info&quot;&gt;{{Cite web |url=http://grodno-best.info/kto-est-kto-v-belarusi/k/kudinov-vladimir-alekseevich-kudzinau-uladzimir-alyakseevich-kudzinaw-uladzimir-aliaksieyevich.html |title=КУДИНОВ Владимир Алексеевич (Кудзінаў Уладзімір Аляксеевіч, Kudzinaw Uladzimir Aliaksieyevich) |access-date=12 красавіка 2017 |archive-date=16 ліпеня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170716002508/http://grodno-best.info/kto-est-kto-v-belarusi/k/kudinov-vladimir-alekseevich-kudzinau-uladzimir-alyakseevich-kudzinaw-uladzimir-aliaksieyevich.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Жанаты: жонка — Зоя Кудзінава, дзве дачкі — Наташа і Зоя&lt;ref&gt;[http://spring96.org/files/reviews/be/1998_review_by.pdf Агляд — хроніка парушэньняў правоў чалавека ў Беларусі ў 1998 годзе]&lt;/ref&gt;.

== Бізнес ==
Уладзімір Кудзінаў з 1992 г. кіраваў створаным ім гандлёва-прамысловым прыватным малым прадпрыемствам «Івацэвічы». Прадпрыемства займалася гадоўляй буйной рагатай жывёлы, перапрацоўкай і продажам мясных вырабаў. На ім працавала больш за 300 чалавек з самым высокім заробкам у раёне.

У канцы 1995 г., пасля рашэння Кудзінава балатавацца ў дэпутаты [[Вярхоўны Савет Беларусі|ВС]], пачаўся канфлікт з мясцовай адміністрацыяй. У фірму была накіраваная праверка з падатковай інспекцыі, што надоўга паралізавала дзейнасць прадпрыемства.

У 1996 г. дадаліся іншыя праверкі, у тым ліку ад [[КДБ Беларусі|КДБ]]. У выніку, пад канец 1996 г. будынак фірмы перайшоў у дзяржаўную ўласнасць, а ўсе яе крамы зачыненыя&lt;ref name=&quot;Уладзімер Кудзінаў&quot;&gt;[https://palitviazni.info/?s=%D0%BA%D1%83%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B0%D1%9E Уладзімер Кудзінаў]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;.

== Палітычная дзейнасць ==
У к. 1995 года Кудзінаў абраны дэпутатам Вярхоўнага Савета 13-га склікання&lt;ref&gt;[http://pdf.kamunikat.org/12273-6.pdf Уладзімір Кудзінаў: «Надышоў час сказаць праўду…» ]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;. У парламенце супрацоўнічаў з грамадскім аб'яднаннем «Грамадзянскае дзеянне», быў адным з ініцыятараў імпічменту Аляксандра Лукашэнкі ў лістападзе 1996 г.

Выдаваў апазіцыйную газету «Газета Уладзіміра Кудзінава»&lt;ref name=&quot;grodno-best.info&quot;/&gt;.

Падчас рэферэндуму 1996 г. зафіксаваў і склаў пратаколы на мноства парушэнняў пры яго правядзенні ў сваёй выбарчай акрузе, матэрыялы пра гэта накіраваў у Брэсцкую і Генеральную пракуратуру [[Рэспубліка Беларусь|РБ]]&lt;ref name=&quot;Уладзімер Кудзінаў&quot;/&gt;.

== Арышт ==
4 лютага 1997 г. Уладзімір Кудзінаў быў арыштаваны па сфальсіфікаваным абвінавачванні ў спробах дачы хабару службовай асобе. 4 жніўня 1997 г. суд Барысаўскага раёна Мінскай вобласці прызнаў яго вінаватым у неаднаразовай спробе дачы хабару і на падставе арт. 15 ч. 2 і арт. 170 ч. 2 Крымінальнага кодэксу РБ прызначыў яму пакаранне: 7 гадоў пазбаўлення волі ў калоніі ўзмоцненага рэжыму з канфіскацыяй маёмасці.

Кудзінаў віны не прызнаў і назваў дзеянні міліцыі загадзя справакаванымі&lt;ref name=&quot;Уладзімер Кудзінаў&quot;/&gt;.

Па меркаванні ПЦ «Вясна», Уладзімір Кудзінаў быў зняволены за свае палітычныя перакананні, актыўны ўдзел у працы апазіцыі Вярхоўнага Савета 13-га склікання, за ўдзел у імпічменце прэзідэнта Рэспублікі Беларусь Аляксандра Лукашэнкі. Экспертная група па праблемах стварэння палітычнага клімату, вольнага ад страху і палітычнага пераследу, прызнала Уладзіміра Кудзінава палітычным зняволеным&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://vytoki.net/?person=00005628 |title=Кудзінаў Уладзімір |access-date=12 красавіка 2017 |archive-date=16 студзеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240116014724/https://vytoki.net/?person=00005628 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

1 лютага 2001 г. суд Барысаўскага раёна перагледзеў справу Кудзінава ў сувязі з прыняццем новага Крымінальнага Кодэкса РБ, які за артыкул «дача хабару» (ч. 2 арт. 431) прадугледжвае больш мяккае пакаранне. Кудзінаву знізілі тэрмін пакарання да 5 гадоў. З улікам амністыі атрымалася, што былы дэпутат адседзеў больш раней вызначанага тэрміну.

5 лютага 2001 г. Уладзімір Кудзінаў быў вызвалены з Мінскай калоніі УЖ-15/1, што па вул. Кальварыйская&lt;ref name=&quot;Уладзімер Кудзінаў&quot;/&gt;.

== На волі ==
У 2001 г. быў намеснікам кіраўніка выбарчага штабу [[Сямён Мікалаевіч Домаш|С. Домаша]]&lt;ref&gt;[http://tomkovich.livejournal.com/12351.html СЯМЁН ДОМАШ]&lt;/ref&gt;, даверанай асобай кандыдата ў прэзідэнты [[Уладзімір Іванавіч Ганчарык|У. Ганчарыка]] падчас выбарчай кампаніі 2001 года&lt;ref name=&quot;grodno-best.info&quot;/&gt;.

У тым жа 2001 годзе разам з сям'ёй пераехаў жыць ва Украіну ў [[Крым]], дзе займаецца бізнесам, звязаным з вытворчасцю прадуктаў харчавання&lt;ref&gt;[http://www.belaruspartisan.org/bel/life/178789/ Уладзімір Кудзінаў: Сённяшняя Беларусь паралізаваная страхам]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;.

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* Дело Кудинова: громкий процесс, потрясший всю страну, в документах и фактах. — Правозащитный центр «Весна-96». — Тверь: Глобус, 1998. — 184 с. ISBN 5-7107-0032-4
* Беларуская палітычная сістэма і прэзідэнцкія выбары 2001 году. Менск — Варшава, 2001. С.90, 189, 425.
* Кто есть кто в Беларуси. Хто ёсць хто ў Беларусі. Who is who in Belarus. — Мн.: ООО «Мэджик Бук», 2004. — 284.

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Кудзінаў Уладзімір}}
[[Катэгорыя:Палітвязні Беларусі]]
[[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь 13-га склікання]]</text>
      <sha1>kkvgdsayj79f7kpt7idwocd22723n3d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уладзімір Дзмітрыевіч Патапейка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>464224</id>
    <revision>
      <id>5171065</id>
      <parentid>5142136</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T00:40:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5171065</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7316" sha1="edji9u30z1t8mmvuzb5iharttf4nz3s" xml:space="preserve">{{Дзяржаўны дзеяч
 | беларускае імя            = Уладзімір Дзмітрыевіч Патапейка
 | арыгінальнае імя          = 
 | партрэт                   = Уладзімір Дзмітрыевіч Патапейка.png
 | шырыня партрэта           = 130пкс
 | подпіс                    = 
 | герб                      = 
 | подпіс герба              =

 | тытул                     = [[Сакратарыят Цэнтральнага камітэта КПБ|3-ці сакратар ЦК КП(б)Б]]
 | парадак                   = 
 | сцяг                      = Symbol-hammer-and-sickle.svg
 | перыядпачатак             = [[20 чэрвеня]] [[1937]]
 | перыядканец               = [[25 кастрычніка]] [[1937]]
 | перыяд праўлення          = 
 | папярэднік                = [[Вацлаў Юльянавіч Жэброўскі|Вацлаў Жэброўскі]]
 | пераемнік                 = [[Марк Якаўлевіч Рэпінскі|Марк Рэпінскі]]

 | дата нараджэння           = 
 | месца нараджэння          =
 | дата смерці               =
 | месца смерці              =

 | партыя                    = УКП(б) (1926)
 | дзейнасць                 = 
 | прафесія                  = 
 | адукацыя                  = 
 | вучоная ступень           = 
 | званне                    = 
 | рэлігія                   = 
 | узнагароды                = 
 | аўтограф                  = 
 | Commons                   = 
}}
'''Уладзі́мір Дзмі́трыевіч Патапе́йка''' ({{ДН|||1907}}, в. [[Гарожа]], [[Магілёўская губерня]] — {{ДС|14|12|1941}}, [[Саратаў]]) — дзеяч [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|УКП(б)]], [[Сакратарыят Цэнтральнага камітэта КПБ|3-ы сакратар ЦК КП(б)]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіў у склад [[Тройка НКУС|асобай тройкі НКУС СССР]].

== Біяграфія ==
Нарадзіўся ў 1907 годзе ў вёсцы Гарожа [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]] Цяпер гэта {{МН|Асіповіцкі раён|ў Асіповіцкім раёне|}} Беларусі. У 1925 годзе ўступіў у УКП(б).

1934—1935 адказны інструктар [[Цэнтральны камітэт КПБ|ЦК КП(б) Беларусі]].
У 1935 годзе — сакратар камітэта КП(б) Беларусі [[Гомель|Гомельскага]] [[Гомельшкло|механічнага шклозавода]].
З чэрвеня 1937 года сакратар [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкага]] раённага камітэта КП(б) Беларусі.
З 20 чэрвеня па 25 кастрычніка 1937 года [[Сакратарыят Цэнтральнага камітэта КПБ|3-і сакратар]] і член [[Бюро Цэнтральнага камітэта КПБ|Бюро ЦК КП(б) Беларусі]]&lt;ref&gt;Пастанова I-го пленума ЦК КП(б) Беларусі&lt;/ref&gt;. Гэты перыяд адзначаны ўваходжаннем у склад [[Тройка НКУС|асобай тройкі]], створанай па загаду НКУС СССР ад 30 ліпеня 1937 года № 00447&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://nkvd.memo.ru/index.php/%D0%94%D0%BE%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82:%D0%A1%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D1%8B_%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B5%D0%BA_%D0%B2_1937%E2%88%921938_%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%85 |title=Составы троек в 1937−1938 годах // Сайт Nkvd.memo.ru |access-date=14 красавіка 2017 |archive-date=4 ліпеня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200704050528/http://nkvd.memo.ru/index.php/%D0%94%D0%BE%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82:%D0%A1%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D1%8B_%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B5%D0%BA_%D0%B2_1937%E2%88%921938_%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%85 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; і актыўным удзелам у сталінскіх рэпрэсіях&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.alexanderyakovlev.org/almanah/inside/almanah-doc/1007240 |title=Сталинский план по уничтожению народа: Подготовка и реализация приказа НКВД № 00447 «Об операции по репрессированию бывших кулаков, уголовников и других антисоветских элементов» // Архив Александра Н. |access-date=14 красавіка 2017 |archive-date=13 жніўня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170813155434/http://www.alexanderyakovlev.org/almanah/inside/almanah-doc/1007240 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

З кастрычніка 1937 па жнівень 1938 года начальнік Упраўлення па справах мастацтваў пры [[Савет Народных Камісараў БССР|СНК Беларускай ССР]].

== Завяршальны этап ==
Арыштаваны 11 жніўня 1938 года. Лячыўся ў магілёўскай псіхіятрычнай бальніцы&lt;ref&gt;[http://katyn.ru/index.php?go=Pages&amp;in=view&amp;id=715 ''Георгий Тарнавский, Валерий Соболев, Евгений Горелик'' Куропаты: Следствие продолжается // Москва, 1990, «Юридическая литература», ISBN 5-7260-0305-5] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120801222622/http://katyn.ru/index.php?go=Pages&amp;in=view&amp;id=715 |date=1 жніўня 2012 }}&lt;/ref&gt;. Асуджаны 29 мая 1940 года [[Ваенная калегія Вярхоўнага суда СССР|ВКВС СССР]] па арт. 69, 24, 70 КК БССР (шкодніцтва, тэрор) да 15-ці гадоў пазбаўлення волі ў ППЛ і 5-ці гадоў паражэння ў правах. Адбываў пакаранне ў Саратаўскай турме № 12, дзе памёр 14 снежня 1941 года.

Рэабілітаваны 25 снежня 1954 года [[Ваенная калегія Вярхоўнага суда СССР|ВКВС СССР]]&lt;ref&gt;[https://nekropole.info/ru/Vladimir-Potapejko Владимир Потапейко // Сайт Nekropole.info]&lt;/ref&gt;.

{{зноскі}}
== Спасылкі ==
* [http://www.knowbysight.info/PPP/01717.asp Потапейко Владимир Дмитриевич // Справочник по истории Коммунистической партии и Советского Союза 1898—1991]
{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Патапейка, Уладзімір Дзмітрыевіч}}
[[Катэгорыя:Трэція сакратары ЦК КП(б)Б]]
[[Катэгорыя:Члены бюро ЦК КПБ]]</text>
      <sha1>edji9u30z1t8mmvuzb5iharttf4nz3s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уладзімір Іванавіч Рамашкін</title>
    <ns>0</ns>
    <id>464457</id>
    <revision>
      <id>5170969</id>
      <parentid>4580564</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T20:52:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5170969</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10705" sha1="hfmitrpac8y2x2av32u0ulu7u0t49re" xml:space="preserve">{{Музыкант
 |Імя              = Уладзімір Рамашкін
 |Выява      = 
 |Апісанне выявы = 
 |Поўнае імя       = Рамашкін Уладзімір Іванавіч
 |Дата нараджэння    = 6.9.1951
 |Месца нараджэння   = 
 |Дата смерці      = 29.8.2002
 |Месца смерці     = 
 |Краіна           = {{сцягафікацыя|Расія}}
 |Прафесіі        = [[спявак]], [[музыкант]], [[Танцавальнае мастацтва|танцоўшчык]], [[музычны прадзюсар]], [[Прадзюсар фільма|кінапрадзюсар]]
 |Жанры            = [[фолк]], [[джаз]],[[Поп-музыка|поп]], [[танцавальная музыка]]
 |Псеўданімы       = Ёўлань Ола
 |Калектывы       = [[Торама, гурт|Торама]]
 |Сайт             = [http://www.torama.ru/ Torama.RU]
 |Вікісховішча        = 
}}
{{цёзкі2|Рамашкін}}
'''Уладзімір Іванавіч Рамашкін''' ({{lang-myv|Йовлань Оло}}&lt;ref name=&quot;Мир глухих и слабослышащих&quot;&gt;[http://vogrm.ru/culture/211-poezdka-v-podlesnuyu-tavlu.html Мир глухих и слабослышащих Республики Мордовия. // Поездка в Подлесную Тавлу…] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170803171610/http://vogrm.ru/culture/211-poezdka-v-podlesnuyu-tavlu.html |date=3 жніўня 2017 }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Эрзянь Мастор&quot;&gt;[http://www.erzia.saransk.ru/arhiv.php?n=3713&amp;nom11=360 «Эрзянь Мастор» // Звезда упала — свет её остался. Жизненный и творческий путь Йовлань Оло] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180910204115/http://www.erzia.saransk.ru/arhiv.php?n=3713&amp;nom11=360 |date=10 верасня 2018 }}{{ref-ru}}, {{ref-myv}}&lt;/ref&gt;; {{ДН|6|9|1951}}, [[Дубенскі раён]], [[Мардоўская ССР]], [[СССР]] — [[29 жніўня]] [[2002]] [[Саранск]]) — дзеяч [[макшане|макша]]нскага, [[каратаі|карата]]йскага, [[церухане|церухан]]скага і [[эрзя]]нскага культурнага адраджэння канца [[XX стагоддзе|XX стагоддз]]я, [[фалькларыст]], [[музыкант]], кінадакументаліст. [[Эрзяне|Эрзя]]&lt;ref name=&quot;Эрзянь Мастор&quot;/&gt;.

== Біяграфія ==
У [[1975]] годзе Уладзімір Рамашкін скончыў дырыжорска-харавое аддзяленне [[Саранскае музычнае вучылішча|Саранскага музычнага вучылішча імя Л. П. Кірукова]] (клас кандыдата мастацтвазнаўства [[Мікалай Іванавіч Баяркін|Мікалая Іванавіча Баяркін]]а), у [[1980]] годзе — дырыжорска-харавы факультэт [[Казанская кансерваторыя|Казанскай кансерватор]]ыі (клас педагога [[Аляўціна Уладзіміраўна Булдакова|Аляўціны Уладзіміраўны Булдаков]]ай), у [[1986]] — аспірантуру пры [[НДІМЛГЭ]] (сектар фальклору і мастацтва).

У [[1980]] - [[1989]] гадах з'яўдляўся быў навуковым супрацоўнікам сектара фальклору і мастацтва Мардоўскага навукова-даследчага інстытута мовы, літаратуры і гісторыі. У [[1986]] годзе выйшла яго манаграфія «Пра некаторыя асаблівасці традыцыйнага песеннага мастацтва мардвы-каратаяў»&lt;ref name=&quot;Ромашкин В.И.&quot;&gt;Ромашкин В.И. О некоторых особенностях традиционного песенного искусства мордвы-каратаев // Фольклор в творчестве мордовских писателей и композиторов / Тр. МНИИЯЛИЭ. Вып. 86. – Саранск, 1986.{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Merja SALO&quot;&gt;[http://www.sgr.fi/susa/92/salo.pdf Merja SALO. Katoava mordvalainen identiteetti – karatait ja Saratovin alueen ersäläiset ]{{ref-fi}}&lt;/ref&gt;, у якой апісаў фальклор [[каратаі|каратайскіх]] сёлаў у [[Татарская АССР|Татарскай АССР]]. Пазней Уладзімір Рамашкін выступіў як сцэнарыст і кінематаграфіст, пры яго ўдзеле былі створаны дакументальныя фільмы «Каратаі» ({{lang-ru|Каратаи}})&lt;ref name=&quot;Мордовия музыкальная&quot;&gt;[http://www.mordov-mus.mrsu.ru/narodnoe-muzyikalnoe-tvorchestvo/vokalnaya-muzyika/ Мордовия музыкальная // Музыкальный фольклор мордвы-каратаев ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160625142637/http://www.mordov-mus.mrsu.ru/narodnoe-muzyikalnoe-tvorchestvo/vokalnaya-muzyika/ |date=25 чэрвеня 2016 }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt; і «Вытокі» ({{lang-ru|Истоки}}). Здымаўся ў музычнай тэлестужцы &quot;Пра што спявае «Торама»&quot; ({{lang-ru|О чем поет «Торама»}}). З [[1990]] выкладаў музычныя дысцыпліны ў Рэспубліканскім вучылішчы культуры ў [[Саранск]]у.

Найбольш вядомая праца Уладзіміра Рамашкіна — стварэнне этнамузычнага гурта [[Торама, гурт|Торама]]&lt;ref name=&quot;Эрзянь Мастор&quot;/&gt;, у рэпертуар якой увайшлі [[эрзянская мова|эрзянскія]], [[макшанская мова|макшанскія]], каратайскія песні. Рэпертуар гурта аб'ядноўваў традыцыі розных этнаграфічных груп, што насяляюць мардоўскі край. Гурт быў часткова сямейным: да актыўнага ўдзелу ў ім Уладзімір Рамашкін прыцягнуў сваіх сыноў — Віталя і Андрэя.

У апошнія гады жыцця, у кантакце з рускім рэканструктарскім рухам, Уладзімір Рамашкін узначаліў маладзёжны рух «Од Вий» (Новая сіла).

Гурт Торама працягвае канцэртаваць і запісваць альбомы.

== Узнагароды ==
* Заслужаны дзеяч культуры Рэспублікі Мардовія.
* Кавалер ордэна Крыж Святой Марыі&lt;ref name=&quot;Известия Мордовии&quot;&gt;[http://izvmor.ru/article_13575.html Известия Мордовии//В Мордовии почтили память Владимира Ромашкина] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161110143847/http://izvmor.ru/article_13575.html |date=10 лістапада 2016 }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;  за вялікі ўнёсак у развіццё і распаўсюджванне [[фіна-ўгорскія народы|фіна-ўгорскай культуры]] ў свеце (7 сакавіка 2001).
* Лаўрэат прэміі імя [[Анатолій Паўлавіч Рабаў|А. П. Рабава]] за ўнёсак у захаванне і развіццё [[эрзянская мова|эрзянскай мовы]] (2002)

== Музей Уладзіміра Рамашкіна ==
[[Выява:Etno kudo.jpg|thumb|right|300px|«Этна-Куда» імя У. І. Рамашкіна (с. Падлесная Таўла, [[Мардовія]])]]
[[6 верасня]] [[2006]] года (ва ўгодкі 55-годдзя музыканта) у сяле [[Падлесная Таўла]] [[Качкураўскі раён|Качкураўскага раёна]] Мардовіі адкрыўся ўнікальны дом-музей «Этна-Куда» імя У. І. Рамашкіна&lt;ref&gt;Евдокимова Т. Его «Торама» звучит на весь мир. // Вперед. Атяшевского района. – 14 сентября. – С. 4. &lt;/ref&gt;. У [[1989]] годзе, тады яшчэ малады, нікому не вядомы музыкант набыў невялікі дамок у сяле, палюбіўшы яго, ягоных добрых, простых жыхароў і навакольную прыроду з першага позірку. Быўшы ўжо вядомым фалькларыстам ён марыў пра этна-турыстычны маршрут у гэтае сяло, бо яно вядома як цэнтр эрзянскай традыцыі [[разьба па дрэве|разьбы па дрэве]]. Штогод праводзіцца фальклорны фестываль старажытнай эрзянскай і макшанскай песні «Торамась терди»&lt;ref name=&quot;Туристско-информационный центр Республики Мордовия&quot;&gt;[http://turizmrm.ru/news/ethno-tourism-in-mordovia-five-places-worth-visiting-tourists! ЭТНОТУРИЗМ В МОРДОВИИ: ПЯТЬ МЕСТ, КОТОРЫЕ ОБЯЗАТЕЛЬНО СТОИТ ПОСЕТИТЬ ТУРИСТАМ!] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190526172138/https://turizmrm.ru/news/ethno-tourism-in-mordovia-five-places-worth-visiting-tourists! |date=26 мая 2019 }}&lt;/ref&gt; прысвечаны дню нараджэнню Уладзіміра Іванавіча Рамашкіна.

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
* [http://www.torama.ru/index.php3?pg=news&amp;id=63&amp;page=5 Некралог на Torama.ru] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100127055643/http://torama.ru/index.php3?pg=news |date=27 студзеня 2010 }}

{{ізаляваны артыкул}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Рамашкін Уладзімір Іванавіч}}
[[Катэгорыя:Выпускнікі Казанскай кансерваторыі]]</text>
      <sha1>hfmitrpac8y2x2av32u0ulu7u0t49re</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уамба</title>
    <ns>0</ns>
    <id>469354</id>
    <revision>
      <id>5170854</id>
      <parentid>4884591</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T14:49:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5170854</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5923" sha1="4clt3adh693olnnutdhwoz5ez0xkcwk" xml:space="preserve">{{НП|статус=Горад|краіна=Ангола|беларуская назва=Уамба|арыгінальная назва={{lang-pt|Huambo}}|выява=Huambo, Jardim da Cultura.jpg|рэгіён=Уамба|від рэгіёна=правінцыя|выгляд рэгіёна=Правінцыя Уамба{{!}}Уамба|lat_deg=12|lat_min=46|lat_dir=S|lon_deg=15|lon_min=44|lon_dir=E|CoordAddon=type:city(4500000)|ранейшыя назвы=Новы Лісабон (1928—1977)|статус з=1912|вышыня цэнтра НП=1721|насельніцтва=375 225|год перапісу=2013|часавы пояс=+1|катэгорыя ў Commons=Huambo}}
'''Уамба''' — горад у [[Ангола|Анголе]], адміністрацыйны цэнтр правінцыі [[Уамба (правінцыя)|Уамба]].

Размешчаны ў 600 км на паўдневы ўсход ад [[Луанда|Луанды]], паблізу гары Мока (2619 м), на вышыні 1721 м над [[Вышыня над узроўнем мора|узроўнем мора]]&lt;ref name=&quot;fallingrain&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.fallingrain.com/world/AO/08/Huambo.html|title=Huambo, Angola Page|lang=en|publisher=Fallingrain Global Gazetteer|accessdate=2014-01-27}}(англ.)&amp;nbsp;&lt;span id=&quot;cxmwGw&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;span id=&quot;cxmwGw&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt; Fallingrain Global Gazetteer.&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;small id=&quot;cxmwGw&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;Праверана 27 студзеня 2014.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Насельніцтва горада па ацэнкавых дадзеных 2013 года складае 375 225 чалавек&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&amp;men=gpro&amp;lng=en&amp;des=wg&amp;geo=-19&amp;srt=npan&amp;col=abcdefghinoq&amp;msz=1500&amp;pt=c&amp;va=&amp;geo=278047574 |title=World Gazetteer: Huambo — profile of geographical entity including name variants |access-date=9 лютага 2013 |archive-date=17 чэрвеня 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130617213536/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&amp;men=gpro&amp;lng=en&amp;des=wg&amp;geo=-19&amp;srt=npan&amp;col=abcdefghinoq&amp;msz=1500&amp;pt=c&amp;va=&amp;geo=278047574 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

На месцы горада здаўна існавала невялікае паселішча. Афіцыйна горад быў заснаваны 8 жніўня 1912 года. У 1928 годзе горад быў перайменаваны ў ''Новы Лісабон'' ({{lang-pt|Nova Lisboa}}). У канцы 1940-х было абвешчана аб пераносе адміністрацыйнага цэнтра Анголы з Луанды ў Новы Лісабон, але ніякіх дзеянняў па пераносе не было зроблена, і цэнтр застаўся ў Луандзе. Пасля здабыцця незалежнасці Анголай у 1975 годзе, гораду была вернута ранейшая назва — Уамба (1977 год). У гады Грамадзянскай вайны горад быў апорным пунктам мяцежнага руху УНІТА і адзін час — штаб-кватэрай яго кіраўніка [[Жонаш Савімбі|Жонаша Савімбі]]. У 1993 годзе Уамба падвергнуўся моцным разбурэнням у ходзе Вайны 55 дзён. Аднаўленчыя работы працягваюцца па гэты дзень. Да цяперашняга часу адрамантаваная і запушчаная стратэгічна важная Бенгельская чыгунка, якая злучае акіянскі порт Лабіту з тэрыторыяй [[Дэмакратычная Рэспубліка Конга|Дэмакратычнай Рэспублікі Конга]] і якая праходзіць праз Уамба.

У Уамба нарадзіўся вядомы ангольскі пісьменнік [[Жазэ Эдуарду Агуалуза|Жазэ Эдуарда Агуалуза]].

== Клімат ==
&lt;div style=&quot;width: 80%; display: block;&quot; class=&quot;&quot;&gt;
{{Клімат мясцовасці|Горад_род=Уамба|Месца_род=25.6|Год_а_макс=25.6|Год_сяр_макс=25.6|Год_сяр=18.9|Год_сяр_мін=12.2|Год_сяр_апад=1366|Сту_сяр_макс=24.9|Лют_сяр_макс=25.1|Сак_сяр_макс=24.7|Кра_сяр_макс=25.3|Май_сяр_макс=25.3|Чэр_сяр_макс=24.2|Ліп_сяр_макс=24.8|Жні_сяр_макс=27.1|Вер_сяр_макс=28.6|Кас_сяр_макс=27.0|Ліс_сяр_макс=25.2|Сне_сяр_макс=24.9|Сту_сяр=19.5|Лют_сяр=19.0|Сак_сяр=19.5|Кра_сяр=19.4|Май_сяр=17.9|Чэр_сяр=15.9|Ліп_сяр=16.4|Жні_сяр=18.6|Вер_сяр=20.7|Кас_сяр=20.4|Ліс_сяр=19.6|Сне_сяр=19.6|Сту_сяр_мін=14.1|Лют_сяр_мін=13.9|Сак_сяр_мін=14.2|Кра_сяр_мін=13.5|Май_сяр_мін=10.5|Чэр_сяр_мін=7.7|Ліп_сяр_мін=7.9|Жні_сяр_мін=10.1|Вер_сяр_мін=12.8|Кас_сяр_мін=13.9|Ліс_сяр_мін=14.0|Сне_сяр_мін=14.3|Сту_сяр_апад=211|Лют_сяр_апад=158|Сак_сяр_апад=231|Кра_сяр_апад=157|Май_сяр_апад=18|Чэр_сяр_апад=0|Ліп_сяр_апад=0|Жні_сяр_апад=2|Вер_сяр_апад=18|Кас_сяр_апад=121|Ліс_сяр_апад=206|Сне_сяр_апад=244|Крыніца=[http://en.climate-data.org/location/3482/]}}
&lt;/div&gt;

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Крыніцы ==
{{reflist}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Гарады Анголы]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты паводле алфавіта]]</text>
      <sha1>4clt3adh693olnnutdhwoz5ez0xkcwk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уладзімір Рыгоравіч Плешчанка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>470489</id>
    <revision>
      <id>5171090</id>
      <parentid>4631937</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T04:26:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5171090</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22359" sha1="ef0ayttuepyg02tn5k7p9z4fv3vqg2s" xml:space="preserve">{{Палітык
| Жонка               = Яўгенія Плешчанка
| Дзеці               = Наталля
| Узнагароды          = Нацыянальная прэмія Хартыі’97 за асабістую мужнасць (2008)
| Роспіс              = 
| Сайт                =
| Commons             = 
| Rodovid             = 
}}
'''Уладзімір Рыгоравіч Плешчанка''' ({{ДН|26|7|1948}}, [[Вароны (Віцебскі раён)|вёска Вароны]], [[Віцебскі раён]], [[Беларусь]] — {{ДС|20|5|2006}}, [[Вароны (Віцебскі раён)|Вароны]]) — сябра Сойму Партыі БНФ, кіраўнік Віцебскай арганізацыі КХП БНФ, пад час [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2006)|прэзідэнцкай кампаніі 2006 года]] — удзельнік ініцыятыўнай групы па вылучэнні [[Зянон Пазняк|Зянона Пазняка]] кандыдатам у [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь|Прэзідэнты Рэспублікі Беларусь]], [[Палітычныя зняволеныя|палітвязень Беларусі]].

== Біяграфія ==
Нарадзіўся ў сялянскай сям’і. Пасля заканчэння школы служыў ў ракетных войсках. Скончыў [[Мінскі радыётэхнічны інстытут]]. Працаваў інжынерам-канструктарам на віцебскім вытворчым аб’яднанні «Маналіт», быў вядомым рацыяналізатарам у вытворчасці радыёпрыбораў.
 
У канцы 1980-х гадоў стварыў у сваім працоўным калектыве суполку [[БНФ Адраджэньне|БНФ]]. З’яўляўся членам рэдакцыйнай рады віцебскай недзяржаўнай газеты «Выбар», старшынёй Віцебскай рады БНФ, узначаліў абласную арганізацыю [[Кансерватыўна-Хрысціянская партыя — БНФ|КХП БНФ]].

Кіраўніцтва «Маналіта» некалькі разоў спрабавала звольніць У. Плешчанку за апазыцыйныя погляды. Двойчы ён аднаўляўся на працы праз суд і спаганяў з адміністрацыі грошы за маральны ды матэрыяльны ўрон. У 1998 г., пасля чарговага звальнення, У. Плешчанка стаў афіцыйна беспрацоўным, далей займаўся выключна грамадска-палітычнай дзейнасцю.
 
У 1990 годзе стварыў у Віцебску (разам з [[Барыс Хамайда|Барысам Хамайдам]], [[Уладзімір Міхайлавіч Падгол|Уладзімірам Падголам]], [[Сяргей Навумчык|Сяргеем Навумчыкам]]) клуб «За дэмакратычныя выбары» і газету «Выбар».

Быў адным з арганізатараў супраціву дзейнасці [[ГКЧП]] ў Віцебску ў жніўні 1991 г. Падчас путчу У. Плешчанка, Б. Хамайда ды яшчэ некалькі актывістаў стаялі на галоўнай плошчы [[Віцебск]]а з плакатамі, пратэставалі супраць дзяржаўнага перавароту. Вёў перамовы з кіраўніцтвам аблвыканкаму, з камандаваннем віцебскай дэсантнай дывізіі пра непадтрыманне імі путчыстаў. Пасля путчу ўзяў пад ахову ад разрабавання будынак віцебскага абкаму партыі.

Быў адным з арганізатараў тысячнага мітынгу на стадыёне «Дынама» ў Віцебску, на якім прынялі рэзалюцыю ад клуба «За дэмакратычныя выбары». У ёй патрабавалі забараніць [[КПСС]], забраць у дзяржаўную ўласнасць партыйную маёмасць, дэмантаваць камуністычныя помнікі, перайменаваць вуліцы.

У. Плешчанка быў адным з удзельнікаў групы актывістаў, якія ў канцы 90-х, напачатку 2000-х гадоў бралі ўдзел у шматлікіх непублічных акцыях ў Віцебску і вобласці па вывешванні бела-чырвона-белых сцягоў ды лозунгаў з палітычным зместам. Такім чынам стварыўся вобраз легендарнага Мірона, ад імя якога на месцы акцыяў пакідаліся палітычныя паведамленні.

У. Плешчанка да 2006 г. працягваў актыўную грамадска-палітычную дзейнасць. Неаднаразова разам з Барысам Хамайдам ды іншымі грамадскімі актывістамі браў удзел у пікетах у Віцебску каля так званага «сіняга дома» (вул. Леніна, д. 28). Напачатку 2000-х гадоў такія пікеты ладзіліся кожны панядзелак і чацвер, а то і штодзень.

20 мая 2006 г. раптоўна памёр на 58-м годзе жыцця на падворку бацькоўскай хаты ў Варонах ад сардэчнай хваробы. Пахаваны на могілках у [[Друкава]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nashaniva.com/?c=ar&amp;i=1952|title=Памёр Уладзімер Плешчанка, старшыня Віцебскай абласной рады КХП БНФ|website=nashaniva.com}}&lt;/ref&gt;

'''Сям’я''' — жонка Яўгенія, дачка Наталля.

== Памяць ==
Раніцай 27 чэрвеня 2006 года над [[Лёзна]] ўзняты [[Бела-чырвона-белы сцяг|бел-чырвона-белы сцяг]] з чорнай стужкай&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/771559.html|title=Лёзна: “Мірон” узьняў бел-чырвона-белы сьцяг з чорнай стужкай|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2007-12-07|access-date=2023-11-27}}&lt;/ref&gt;, ён быў прымацаваны да вяршыні апоры ЛЭП на гары каля шашы пры ўездзе ў Лёзна з боку Віцебска. Да сцяга была прышпіленая запіска з тэкстам: «''Сьветлай памяці слаўнага сына зямлі беларускай Уладзіміра Рыгоравіча Плешчанкі. Пакуль на зямлі жывуць такія людзі, як ён, Беларусь жыла, жыве і будзе жыць вечна''. ''Мірон''».

== Храналогія пераследу ==
У студзені 1996 года ў газеце «Выбар» быў надрукаваны верш [[Славамір Адамовіч|Славаміра Адамовіча]] «Убей прэзидента». Рэдактар газеты Б. Хамайда, член рэдакцыйнай рады У. Плешченка і паэт С. Адамовіч былі абвінавачаныя ў закліках да здзяйсненя тэрарыстычнага акта (арт. 67 ч. 1 КК РБ). 6 красавіка 1996 г. С. Адамовіч быў арыштаваны КГБ. Затым абвінавачванне перакваліфікавалі ў «абразу прэзідэнта». Славамір Адамовіч адседзеў 10 месяцаў у СІЗА. Спачатку ў «[[Амерыканка (турма)|амерыканцы]]» у [[Мінск]]у, затым у Віцебску. Быў асуджаны на тэрмін зняволення, які прабыў у СІЗА. У. Плешченка і Б. Хамайда падчас крымінальнай справы былі пад падпіскай аб нявыездзе, затым былі пераведзеныя ў стан сведкаў.

04 лютага 1998 годзе Уладзімір Плешчанка за ўдзел у пікеце ў падтрымку адміністрацыйна арыштаваных Б. Хамайды і Ю. Мароза быў асуджаны на 10 сутак арышту.

У сакавіку 1998 г., да дня незалежнасці Беларусі, віцебскія актывісты У. Плешчанка, Б. Хамайда, Ю. Мароз і Ю. Карпаў усклалі да будынка адміністрацыі прэзідэнта ў Мінску двух бел-чырвона-белых буслоў. За несанкцыянаваны мітынг і супраціўленне супрацоўнікам міліцыі былі асуджаныя кожны на дзесяць сутак адміністрацыйнага арышту.

У ліпені 1998 г. У. Плешчанка, Б. Хамайда і Ю. Карпаў, падчас правядзення «[[Славянскі Базар у Віцебску|Славянскага базару]]», на якім выступаў [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|А. Лукашэнка]], тройчы затрымліваліся супрацоўнікамі міліцыі. Падчас аднаго з затрыманняў іх абвінавацілі ў згвалтаванні непаўнагадовай, тры гадзіны пратрымалі ў міліцэйскім участку і адпусцілі без складання пратаколаў.

31 жніўня 1998 г. з пастамента, каля Віцебскага гарадскога ваенкамата, знік бюст [[Аляксандр Васільевіч Сувораў|Суворава]]. Вартаўнік патэлефанаваў у міліцыю, пачаліся пошукі. Праз дзень бюст знайшлі кінутым у суседнім двары. Была заведзеная крымінальная справа. 2 верасня 1998 г. па гэтай справе былі затрыманыя У. Плешчанка, Б. Хамайда і Ю. Карпаў. У РАУСе Кастрычніцкага раёна г. Віцебска іх пратрымалі больш за сем гадзін. Пасля допыту У. Плешчанка быў арыштаваны і змешчаны ў следчы ізалятар г. Віцебска. Крымінальная справа была ўзбуджаная па двух артыкулах: арт. 225 [[Крымінальны кодэкс Рэспублікі Беларусь|КК РБ]] — «знішчэнне гісторыка-культурных каштоўнасцяў» і па арт. 201, ч. 2 — «злоснае хуліганства». Вінаватым сябе У. Плешчанка не прызнаў. Паказанні даваць адмаўляўся. У следчым ізалятары ў У. Плешчанкі здарыўся сардэчны прыступ, у яго было хворае сэрца, тым не менш яго не выпусцілі з-пад варты і амаль сем месяцаў падчас следства і суда ён знаходзіўся ў СІЗА.

Падчас зняволення А. Плешчанкі ў Віцебску праходзілі пікеты з патрабаваннем яго вызвалення. 26 студзеня 1999 года Барыс Хамайда выйшаў у пікет з плакатам: «Свабоду Плешчанку!». Ён быў асуджаны на 15 сутак арышту. 12 сакавіка 1999 г., падчас суда над Уладзімірам Плешчанкам, у [[Лёзна]] на высокавольтнай апоры перадачы быў вывешаны бела-чырвона-белы сцяг з цыдулкай: «Наяўнасць палітвязьняў на маёй Радзіме лішні раз пацьвярджае антыбеларускі курс рэжыму. Свабоду Уладзіміру Плешчанку! Мірон».

16 сакавіка 1999 г. прайшло першае паседжанне суда. У судовым працэсе ў якасці грамадскіх абаронцаў бралі ўдзел старшыня праваабарончага цэнтру

«[[Праваабарончы цэнтр «Вясна»|Вясна-96]]» [[Алесь Віктаравіч Бяляцкі|Алесь Бяляцкі]] і юрыст «Вясны-96» Валянцін Стэфановіч. У. Плешчанка распавёў, што насамрэч у ноч на 31 жніўня 1998 г. быў недалёка ад гарваенкамату, але помнік Суворава не чапаў, толькі распаўсюджваў улёткі. Ён заявіў, што яго судзяць за палітычныя погляды і актыўную грамадскую дзейнасць.

Судовы працэс доўжыўся да 29 сакавіка 1999 г. Падчас працэсу высветлілася, што гіпсавы бюст Суворава не меў мастацкай каштоўнасці. Суддзя Аляксандр Абашын запатрабаваў вывучэння рэчавых доказаў. У якасці аднаго з іх выступаў гумовы бот У. Плешчанкі, канфіскаваны з хаты ў вёсцы Вароны. Па патрабаванні адваката ягоны след параўналі з адбіткам, пакінутым на зямлі меркаваным злачынцам. Існавала розніца ў 5 сантыметраў. Галоўны аргумент следства быў абвергнуты. Хадайніцтва адваката У. Шайкевіча і грамадскіх абаронцаў было задаволенае. Судовая справа была адпраўленая на дарасследаванне, а У. Плешчанку была змененая мера стрымання — арышт на падпіску аб нявыездзе. Затым крымінальная справа была спыненая.

За ўдзел у пікетах у цэнтры Віцебска шматразова затрымліваўся міліцыяй, арыштоўваўся, быў аштрафаваны. Прынцыпова не плаціў штрафы. Каб не канфіскавалі маёмасць у гарадской кватэры, дзе жыў разам з жонкаю і дачкой, быў вымушаны пераехаць жыць у в. Вароны Віцебскага раёна ў бацькоўскую хату.

10 снежня 1999 г. ў дзень [[Усеагульная дэкларацыя правоў чалавека|Усеагульнай дэкларацыі правоў чалавека]] У. Плешчанка, Раман Салаўян, Б. Хамайда у пікеце каля «сіняга дома» трымалі плакаты: «Сёння — Дзень правоў чалавека», «Мы — бяспраўныя людзі», «Саюзная дамова з Расіяй адбірае ў беларускай нацыі права на самавызначэнне». Былі затрыманыя міліцыяй. На іх за несанкцыянаваны пікет былі складзеныя адміністрацыйныя пратаколы.

Затрыманы 25 сакавіка 2000 г. на [[Дзень Волі]] ў Віцебску разам с дэпутатам [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь 13-га склікання|Вярхоўнага Савету 13-га склікання]] [[Валерый Шчукін|Валерыем Шчукіным]] і Р. Салаўянам. 27 сакавіка 2000 г. судом Чыгуначнага раёна г. Віцебска, суддзя — Святлана Туфан, асуджаны на10 сутак адміністрацыйнага арышту.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/24832124.html|title=Навіны 27 сакавіка 2000 г.|website=Радыё Свабода}}&lt;/ref&gt;

06 лютага 2003 г. У. Плешчанка судом Чыгуначнага раёна г. Віцебска, суддзя — Святлана Туфан аштрафаваны на 150 базавых велічынь (1 850 000 рублёў) за ўдзел у пікеце 20 студзеня 2003 г., падчас візіту ў [[Рэспубліка Беларусь|Беларусь]] [[Уладзімір Пуцін|Уладзіміра Пуціна]]. Ён разам з Б.Хамайдам і Аляксандрам Салаўянам выйшаў з плакатам: «Збор сродкаў супраць расійскай агрэсіі». Быў прызнаны вінаватым у арганізацыі несанкцыянаванага пікетавання.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/24847096.html|title=ВІЦЕБСКАГА АПАЗЫЦЫЯНЭРА ЎЛАДЗІМЕРА ПЛЕШЧАНКУ АШТРАФАВАЛІ НА 1850000 РУБЛЁЎ|website=www.svaboda.org}}&lt;/ref&gt;

22 снежня 2003 г. У. Плешчанка і А. Салаўян былі затрыманыя ў Віцебску, падчас збору подпісаў пад заявай аб адмене дзеяння «саюзнай дамовы» паміж [[Рэспубліка Беларусь|Беларуссю]] і [[Расія]]й. Суд Чыгуначнага раёна г. Віцебска абвінаваціў іх у правядзенні несанкцыянаванага пікета і аштрафаваў У. Плешчанку — на 150 базавых велічынь (2 млн. 475 тыс. рублёў), А. Салаўяна — на 160 базавых велічынь (2 млн. 640 тыс. рублёў).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://spring96.org/ru/news/7745|title=В Витебске оштрафованы члены КХП БНФ.|website=spring96.org}}&lt;/ref&gt;

За першых тры месяцы 2004 г. У. Плешчанка быў асуджаны за пікетаванне ў Віцебску 5 разоў.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/24875493.html|title=ЧЫГУНАЧНЫ РАЁННЫ СУД ВІЦЕБСКУ ПАПЯРЭДЗІЎ У.ПЛЕШЧАНКУ ДЫ А.САЛАЎЯНА|website=www.svaboda.org}}&lt;/ref&gt;

Апошні раз быў затрыманы з Б. Хамайдам 25 сакавіка 2006 г. за пікет на Дзень Волі ў Віцебску. Асуджаны на 7 сутак адміністрацыйнага арышту.

== Узнагароды ==
Лаўрэат нацыянальнай прэміі «[[Хартыя'97|Хартыі-97]]» за асабістую мужнасьць за 1998 год.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/24829453.html|title=Навіны 07 студзеня 1999 г.|website=www.svaboda.org}}&lt;/ref&gt;

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* Адзін дзень палітвязьня — 2009 — С. 126—134.
* Агляд-хроніка парушэньняў правоў чалавека ў Беларусі ў 1999 годзе — Мінск. 2000 — С. 5-6.
* ''Ракіцкі В.'' Сто адрасоў свабоды — 2011. — С. 206—207, 232—234.

== Спасылкі ==
* https://docs.rferl.org/be-BY/2010/03/22/adzin_dzen_palitviaznia.pdf
* [https://www.svaboda.org/a/771616.html Імёны Свабоды: Уладзімір Плешчанка]
* [http://vicebskreg.by/rus/%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD/%D0%BB%D0%B8%D1%87%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/8/ Владимир Плешченко]
* [http://lj.rossia.org/users/vovansystems/245279.html vovansystems: Уладзімір Рыгоравіч Плешчанка (26.07.1948 — 20.05.2006)]
* [http://kamunikat.org/drukavac_staronku.html&amp;refid=1263 Друкаваць старонку — Беларуская Інтэрнэт-Бібліятэка Kamunikat.org] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230109080753/https://kamunikat.org/drukavac_staronku.html%26refid%3D1263 |date=9 студзеня 2023 }}
* [https://www.svaboda.org/a/24876494.html Крок да свабоды Ўладзіміра Плешчанкі і Барыса Хамайды]
* http://mobiusz.livejournal.com/20251.html?#cutid1
* [http://spring96.org/be/news/13148 REVIEW OF HUMAN RIGHTS VIOLATIONS IN BELARUS FOR SEPTEMBER 2004]
* http://naviny.by/rubrics/society/2007/01/03/ic_news_116_264921
* [http://old.memo.ru/hr/politpr/lists1/belorus.htm Списки лиц, преследуемых по политическим мотивам]{{Недаступная спасылка}}
* [http://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1105159 Президентские выборы в Белоруссии (2006) — это… Что такое Президентские выборы в Белоруссии (2006)?]

{{DEFAULTSORT:Плешчанка Уладзімір Рыгоравіч}}
[[Катэгорыя:Палітвязні Беларусі]]</text>
      <sha1>ef0ayttuepyg02tn5k7p9z4fv3vqg2s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вінегрэт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>474273</id>
    <revision>
      <id>5171164</id>
      <parentid>4419149</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T10:09:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <comment>Згодна з абмеркаваннем</comment>
      <origin>5171164</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3778" sha1="nii32ucq4x34opuf6t49zn6maayr6sh" xml:space="preserve">{{Страва|тып=[[Салата (страва)|салата]]|краіна паходжання={{Сцягафікацыя|Расія}}}}{{Пра|салатную запраўку|Вінегрэтная запраўка}}

'''Вінегрэт''' (ад {{Lang-fr|vinaigre}} — воцат) — папулярная ў Расіі і краінах былога СССР [[Салата (страва)|салата]] з адварных [[Буракі|буракоў]], [[Бульба|бульбы]], [[Морква пасяўная|морквы]], а таксама кіслай капусты або салёных [[Агурок|агуркоў]] і зялёнай або [[Цыбуля рэпчатая|рэпчатай цыбулі]]. Адносіцца да [[Закуска|закусачных]] халодных страў. Назва стравы паходзіць ад французскага соуса [[Вінегрэтная запраўка|вінегрэт]] ({{Lang-fr|vinaigrette}}) — шырако распаўсюджанай у Еўропе, а таксама ў дарэвалюцыйнай Расіі запраўкі для салаты на аснове [[Воцат|воцату]], [[Аліўкавы алей|аліўкавага алею]] і [[Гарчыца|гарчыцы]].

У рускі класічны вінегрэт уваходзяць: буракі, бульба, морква — адвараныя і астуджаныя, салёныя агуркі і кіслая капуста, цыбуля рэпчатая або зялёная — усё прыкладна ў роўных аб’ёмах, толькі цыбулі некалькі больш, чым астатняй гародніны, а морквы менш. У гэты гароднінны вінягрэт уваходзіць таксама запраўка — сумесь слабага, трохпрацэнтнага воцату, алею і чорнага перцу.

Вінегрэт з’явіўся ў рускай кухне ў XIX стагоддзі і, магчыма, з’яўляецца запазычваннем з нямецкай або скандынаўскай кухні. Англійская [[павараная кніга|кухонная кніга]] 1845 года, напрыклад, прапаноўвала рэцэпт шведскай селядцовай салаты, які складаецца з нарвежскага селядца, буракоў, бульбы, пікуляў, дранага яблыка і яечнага бялка, з соўсам з алею, воцату, дранага яечнага жаўтка, смятаны і цыбулі&lt;ref&gt;[http://www.seafoodfish.com/html/anexcellentherringsalad1845.html An Excellent Herring Salad (1845)&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;. Ранняе ўзгадванне вінегрэту ў Расіі адносіцца да 1792 года, дзе ў выданай у Маскве кнізе «Новый совершенный российский повар и кондитер, или Подробный поваренный словарь» сустракаецца «Винегрет из сельдей и анчоусов».

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/НашаЕжа|Белы|Вінегрэт}}

== Спасылкі ==
{{Навігацыя|Вікікнігі=Вінегрэт}}

{{Буракі}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Салаты]]
[[Катэгорыя:Стравы з буракоў]]
[[Катэгорыя:Беларуская кухня]]
[[Катэгорыя:Руская кухня]]
[[Катэгорыя:Украінская кухня]]</text>
      <sha1>nii32ucq4x34opuf6t49zn6maayr6sh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кулінарная кніга</title>
    <ns>0</ns>
    <id>474404</id>
    <revision>
      <id>5171145</id>
      <parentid>4953923</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T09:26:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <comment>Крыху выправіў арфаграфію, прыбраў кальку &quot;павараная кніга&quot; (у беларускай &quot;павараны&quot; не мае такога значэння).</comment>
      <origin>5171145</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14272" sha1="661omj9w33dk7uvwri9duqt5q1p1wjp" xml:space="preserve">{{арфаграфія}}
{{універсальная картка}}
{{Галерэя
|align=right
|Памер=200
|File:Anna Halm Neues praktisches Kochbuch 1900.jpg|Вокладка нямецкай кулінарнай кнігі, выдадзенай у 1900 годзе.
|File:Crisco Cookbook 1912.jpg|Амерыканская кулінарная кніга 1912 года
|File:Apicius 1709.JPG|Фронтыспіс ранняга выдання [[Кулінарная кніга Апіцыя|кулінарнай кнігі Апіцыя]], які належаў [[Марцін Лютэр|Марціну Лютэру]]
|File:ActonFish.jpg|«[[:en:Modern Cookery for Private Families|Сучасная кухня для прыватных сямей]]» (Лондан, 1845). Глава 2 «Рыба».
|File:Kniga1939.jpg|[[Кніга пра смачную і здаровую ежу]], 1-е выданне (СССР, 1939)
}}
'''Кулінарная''' '''кніга''' — даведачнае выданне, якое змяшчае ў асноўным розныя рэцэпты прыгатавання ежы і напояў. Сучасныя кулінарныя кнігі, як правіла, добра ілюстраваны, а акрамя рэцэптаў могуць утрымліваць парады па сервіроўцы стала, правільнаму [[Харчаванне|харчаванню]], выбару прадуктаў і кухоннай тэхнікі.

== Гісторыя ==
У [[Старажытная Месапатамія|Месапатаміі]] былі знойдзеныя старажытныя гліняныя таблічкі, якія ўтрымлівалі рэцэпты прыгатавання страў — магчыма, гэта першыя кулінарныя кнігі ў гісторыі&lt;ref&gt;''Хабиб Саллоум.'' &lt;/ref&gt;.

Найстаражытнейшай кулінарнай кнігай у [[Еўропа|Еўропе]] лічыцца ''De re coquinaria'', напісаная ў канцы IV — пачатку V стагоддзя на [[Лацінская мова|латыні]]. Першае друкаванае выданне гэтай кнігі з'явілася ў 1483 годзе. Гэты твор апісвае [[Старажытная Грэцыя|старажытнагрэчаскую]] і [[Старажытны Рым|старажытнарымскую]] кухні, але пры гэтым змяшчае мінімум дэталяў аб уласна [[Кулінарыя|гатаванні ежы]]. Новыя еўрапейскія кнігі па кулінарыі сталі з'яўляцца ў [[Сярэдневякоўе|сярэднявечнай]] [[Еўропа|Еўропе]] толькі ў [[XIII стагоддзе|XIII стагоддзі]], праз амаль тысячу гадоў&lt;ref&gt;[http://www.pbm.com/~lindahl/articles/food_bibliography.html Средневековые кулинарные книги — Аннотированная библиография] (англ.)&amp;nbsp; на сайте ''pbm.com''&lt;/ref&gt;. 

Са старадаўніх кулінарных кніг Кітая вядомасцю карыстаюцца ''Яншэнь-фан'' (каля 200 г. да н. э.)&lt;ref&gt;''Джули Рауэр.'' &lt;/ref&gt; і ''Іньшань-чжэн’яа'' («Важнейшыя прынцыпы ежы і напояў»), напісаная дыетолагам Ху Сыхуэем ў 1330 годзе.

Росквіт кулінарнай кнігі ў Еўропе і [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]] звязаны з [[Віктарыянская эпоха|віктарыянскай эпохай]] (2-я палова [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзя]]), якая надала велізарнае значэнне вонкаваму, абрадаваму боку хатняга жыцця&lt;ref&gt;См.: A. Broomfield. &lt;/ref&gt;. Для маладых гаспадынь выдавалася мноства дапаможнікаў па правільнаму вядзенню хатняй гаспадаркі, яны, як правіла, утрымлівалі і раздзелы з рэцэптамі страў. У гэты час займацца складаннем кулінарных кніг не грэбавалі нават знакамітыя літаратары, як, напрыклад, [[Аляксандр Дзюма (бацька)|Аляксандр Дзюма-бацька]], які выдаў незадоўга да смерці «Вялікі кулінарны слоўнік», і князь [[Уладзімір Адоеўскі]].

У працяг XX стагоддзя кулінарныя кнігі развіваліся па шляху ўсё большай спецыялізацыі. Сталі з'яўляцца кулінарныя кнігі, разлічаныя не толькі на шырокі круг хатніх гаспадынь, але і на прафесіяналаў рэстараннай справы, дапаможнікі па кухнях народаў свету, а таксама зборнікі рэцэптаў, адабраных па вызначаным прынцыпе (напрыклад, «200 рэцэптаў страў на адкрытым паветры: грыль, барбекю, шашлык»). 

У сучасным свеце вялікім попытам карыстаюцца кулінарныя кнігі, выпушчаныя пад імем вядомага шэф-кухара, асабліва калі ён вядзе [[wikipedia:Cooking show|кулінарную перадачу]] на [[Тэлебачанне|тэлебачанні]]. За камерцыйным поспехам кнігі, якая прапагандуе тую ці іншую дыету, як правіла, стаіць выданне зборніка рэцэптаў для тых, хто вырашыць гэтай дыеты прытрымлівацца.

== У Расіі ==
Першая кніга на рускай мове з рэцэптамі страў з'явілася ў 1773 годзе пад эгідай Вольнага эканамічнага таварыства. Гэта было «Эканамічнае настаўленне дваранам, сялянам, кухарам і кухарыхам» за аўтарствам члена таварыства [[С. В. Друкоўцаў|С. В. Друкоўцава]], які служыў у Галоўнай правіянцкай канцылярыі. Большасць рэцэптаў складальнік запазычыў з замежных часопісаў і кулінарных кніг. 

На рубяжы XVIII і XIX стст. выйшлі ў свет «Старинная русская хозяйка, ключница и стряпуха» М. П. Осіпава (1790), выдадзеная ананімна ў Кастраме «Постная повариха» (1793), «Народная поварня» і «Самоучитель поваренного искусства» (абодва — 1808). У 1795-1797 гг. быў выдадзены ў шасці тамах перакладзены В. А. Леўшыным «Словарь поваренный, приспешничий, кандиторский и дистиллаторский», у якім былі сабраны «подробные наставления о приготовлении разных блюд французской, немецкой, голландской, испанской и английской кухонь, а также пирожных, десертов, варений, салатов, вод, эссенций, ликеров»&lt;ref&gt;[//ru.wikipedia.org/wiki/Присенко,_Галина_Петровна Г. П. Присенко]. Просветитель В. А. Левшин. Приокское книжное изд-во, 1990. С. 77.&lt;/ref&gt;.

Практычнае значэнне кулінарных выданняў Рускай Асветы абмяжоўвалася лапідарнасцю рэцэптаў і адсутнасцю канкрэтыкі пры пазначэнні колькасці інгрэдыентаў. Прыклад рэцэпту таго часу: «Рябчики или маленькие птички жареные с яичными желтками, с репным соком, рюмка ренского, с красным бульоном». Юшка называлася на французскі лад «кансамэ», а [[Траска атлантычная|траска]] — «лабарданам». Для непрафесіяналаў (асабліва простых людзей, не знаёмых з французскай мовай) расшыфроўка такіх рэцэптаў уяўляла непераадольныя цяжкасці.

Згаданы вышэй «пісьменнік па гаспадарчай частцы» Васіль Леўшын на фоне прыліву патрыятызму, выкліканага [[Вайна 1812 года|перамогай над Напалеонам]], выпусціў першы дапаможнік па [[Руская кухня|рускай нацыянальнай кухні]]. У 1816 годзе ў Маскве выйшла яго кніга «Русская поварня, или Наставление о приготовлении всякого рода настоящих русских кушаньев и о заготовлении впрок разных припасов». Аўтар раскрываў публіцы сакрэты дзедаўскіх страў, якія ўзыходзілі ў шэрагу выпадкаў да дапятроўскіх часоў&lt;ref&gt;Очерки русской культуры XVIII века. Т. 4. Изд-во МГУ, 1990. &lt;/ref&gt;, і наракаў на тое, што перайманне ўсяго замежнага выцесніла са сталоў рускіх людзей любімыя стравы іх продкаў&lt;ref&gt;В. М. Ковалев, Н. П. Могильный. Русская кухня: традиции и обычаи. Сов. Россия, 1990. С. 172.&lt;/ref&gt;.

У часы праўлення [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалая І]] кулінарныя кнігі становяцца неабходнай прыналежнасцю любой дваранскай бібліятэкі. Аўтар «Энциклопедии молодой русской хозяйки» канца 1830-х гг раіў дамам, каб пазбегнуць падману з боку нядбайных кухарак «иметь поваренные книги и по ним готовить время от времени». Нават такі арыстакрат, як князь У. Ф. Адоеўскі, захапіўся складаннем рэцэптаў соусаў і апублікаваў свае «лекцыі аб кухонным мастацтве» у дадатку к «Литературной газете» пад псеўданімам прафесара Пуфа&lt;ref&gt;https://books.google.ru/books?id=TrdqCwAAQBAJ&lt;/ref&gt;. Найбольш папулярным і аўтарытэтным кулінарным выданнем таго часу была «Ручная книга русской опытной хозяйки» (1842), складзеная Кацярынай Аўдзеевай, сястрой журналіста М. Палявога. 

Кулінарная кніга [[Алена Іванаўна Малахавец|Алены Малахавец]] «Подарок молодым хозяйкам», упершыню апублікаваная ў 1861 годзе, стала бестселерам дарэвалюцыйнай Расіі. 28 выданняў кнігі былі распрададзеныя рэкордным накладам у 295 тыс. асобнікаў.

{{зноскі|2}}

== Спасылкі ==
* [http://global.britannica.com/topic/cookbook Кулінарная кніга]{{Недаступная спасылка}} (англ.)&amp;nbsp; у [[Энцыклапедыя Брытаніка|Брытанскай энцыклапедыі]]
* [http://www.pbm.com/~lindahl/food.html Ежа Сярэднявечча і Рэнесансу: крыніцы, рэцэпты і артыкулы] (англ.)&amp;nbsp; на сайце ''pbm.com''
* [http://www.bl.uk/learning/langlit/texts/cook/cookery2.html Books for Cooks] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170901075841/http://www.bl.uk/learning/langlit/texts/cook/cookery2.html |date=1 верасня 2017 }} (англ.)&amp;nbsp; на сайце ''bl.uk''
* [http://digital.lib.msu.edu/projects/cookbooks/ Feeding America: The Historic American Cookbook Project] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110504234231/http://digital.lib.msu.edu/projects/cookbooks/ |date=4 мая 2011 }} (англ.)&amp;nbsp; на сайце ''digital.lib.msu.edu''
* [http://www.gutenberg.org/browse/loccs/tx Browse By Library of Congress Class: Technology: Home economics] (англ.)&amp;nbsp; на сайце ''gutenberg.org''
* ''Адам Гопнік.'' [http://www.newyorker.com/magazine/2009/11/23/whats-the-recipe What's the Recipe?] (англ.)&amp;nbsp; на сайце ''newyorker.com'', 23 лістапада 2009
* '''[https://ru.wikibooks.org/wiki/Кулинарная%20книга «Кулінарная кніга» у Вікікнігах]'''
* [http://solenya.ru/articles/dmitrievich.htm Старадаўняя дарэвалюцыйная кніга рэцэптаў пра салодкія нарыхтоўкі з ягад і садавіны (варэнне, жэле, пасціла і інш.). Н.Дзмітрыевіч, Адэса, 1910.]
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Даведкавая літаратура]]
[[Катэгорыя:Кулінарыя]]</text>
      <sha1>661omj9w33dk7uvwri9duqt5q1p1wjp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дыназаўрык</title>
    <ns>0</ns>
    <id>545002</id>
    <revision>
      <id>5171148</id>
      <parentid>4284700</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T09:37:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дададзена [[Катэгорыя:Мультфільмы 1982 года]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5171148</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3884" sha1="86bzn5vcopur6z6lt7obuirdyycso5n" xml:space="preserve">{{Мультфільм
 |Назва        = Дыназаўрык
 |Арыгінал        = Динозаврик
 |Іншыя назвы = 
 |Выява     = 
 |Памер          = 
 |Подпіс         = 
 |Тып             = 
 |Жанр            = 
 |Прыквелы        = 
 |Сіквелы         = 
 |Рэжысёр        = Таццяна Жыткоўская
 |Прадзюсар        = 
 |Сцэнарыст       = Ю. Савін
 |На аснове       = 
 |Пастаноўшчык     =
 |Ролі            = [[Васіль Ліванаў]], [[Вера Кавалерава]], Уладзімір Пічугін, Рыгор Січкар, Рэгіна Дамброўская
 |Кампазітар      = У. Кандрусевіч
 |Аніматары       = 
 |Мультыплікатары = 
 |Аператар        = 
 |Гукааператар   = 
 |Студыя          = [[Беларусьфільм]]
 |Краіна          = 
 |Дыстрыбутар    = 
 |Час           = 9 хв.
 |Прэм'ера        = 
 |Бюджэт          = 
 |Зборы           = 
 |bcdb_link       = 
 |imdb_id         = 
 |anim_id         = 
 |allrovi         = 
}}
'''«Дыназаўрык»''' ({{lang-ru|Динозаврик}}) — [[БССР|беларускі савецкі]] [[маляваны мультфільм]]-[[казка]], выпушчаны на кінастудыі «[[Беларусьфільм]]» у [[1982]].

У цэнтры апавядання - гісторыя прагнага Мурлакатама, які выкрадае ў жывёл яблычныя дрэвы для свайго сада і палохае іх сваёй вартаўнічай каровай. Пад чарговым дрэвам ён знаходзіць яйка, з якога вылупляецца маленькі дыназаўрык, які пачынае здзіўляцца жаданню Мурлакатама займець усе дрэвы і адзіную крыніцу вады ў асабістае карыстанне. Мурлакатам дае яму яблык і выкідвае яго з свайго саду. Дыназаўрык дзеліцца падарункам з іншымі жывёламі і гадуе адзіны пакінуты яблычны парастак. Згаладалая карова пераходзіць на бок жывёл і дапамагае ім пазбавіцца ад злодзея.

== Стваральнікі ==
{| class=&quot;standard&quot;
|-
|Аўтар сцэнарыя||Ю. Савін
|-
|Рэжысёр||Таццяна Жыткоўская
|-
|Мастакі-пастаноўшчыкі||Таццяна Жыткоўская,&lt;br /&gt; Вольга Грыдзіна
|-
|Аператар||[[Юрый Канстанцінавіч Мільтнер|Юры Мільтнер]]
|-
|Кампазітар||У. Кандрусевіч
|-
|Аўтар песні||[[Алег Паўлавіч Белавусаў|Алег Белавусаў]]
|-
|Гукарэжысёр||У. Морс
|-
|Мультыплікатары||Віталь Баброўскі,&lt;br /&gt; Валерый Казлоў,&lt;br /&gt; Алена Марчанка,&lt;br /&gt; А. Гарулеў, 
|-
|Рэдактар||У. Ганчарова
|-
|Дырэктар||Леанарда Зубенка
|-
|Акцёры агучкі||[[Васіль Ліванаў]],&lt;br /&gt; [[Вера Ільінічна Кавалерава|Вера Кавалерава]],&lt;br /&gt; Уладзімір Пічугін,&lt;br /&gt; Рыгор Січкар,&lt;br /&gt; Рэгіна Дамброўская
|}

{{Вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:Мультфільмы студыі «Беларусьфільм»]]
[[Катэгорыя:Мультфільмы паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Мультфільмы 1982 года]]</text>
      <sha1>86bzn5vcopur6z6lt7obuirdyycso5n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Адыр (востраў)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>548293</id>
    <revision>
      <id>5170804</id>
      <parentid>4599347</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T13:00:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bilgemagma</username>
        <id>95285</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>clean up з дапамогай [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>5170804</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2913" sha1="0xvkueh98zltnfvdmzuearlicnc3qow" xml:space="preserve">{{значэнні|Лім}}
{{Машынны пераклад}}
{{Востраў
 |Назва             = Адыр
 |Нацыянальная назва=  tr/Adır Adası/hy/Լիմ կղզի
 |Карта                = Востраў Лім.png
|Краіна               = Турцыя 
 |Рэгіён       = 
 |Акваторыя            = Возера Ван
 |region              =  
 |CoordScale          = 
 |Плошча              = 1.066
 |Плошча заліваў      = 
 |Вышыня               =  
 |Насельніцтва            =  
 |Год                 =  
 |Выява          =  Lim Monastery1.JPG
 |Памер выявы   =  300 px
 |Подпіс выявы  =  Рэшткі манастыра Св. Геогрія
 |Катэгорыя на Вікісховішчы = Adır Island
}}

'''Адыр''' ({{lang-tr|Adır Adası}}), або '''Лім''' ({{lang-hy|Լիմ}}) — [[востраў]] на поўначы [[Ван (возера)|возера Ван]] на ўсходзе [[Турцыя|Турцыі]]. Плошча — 1,066 км². У нашы дні сталага насельніцтва няма.

== Геаграфія ==
[[Выява:Востраў Лім.png|міні|злева|Карта]]
Востраў Адыр месціцца за 40 км на поўнач ад горада [[Ван (горад)|Ван]]. Выцягнуты з захаду на ўсход. Рэльеф пагорысты. Характэрны рэзкі [[кантынентальны клімат]] з прахалоднай зімой і спякотным летам. Частыя [[вецер|вятры]]. На востраве гняздуюць [[Чайкавыя|гарбаткі]]. Каля берагоў вядзецца лоў [[рыбы]].

== Гісторыя ==
У [[11 стагоддзе|XI]] ст. [[армяне|армянскія]] манахі заснавалі на востраве Адыр абшчыну, якая з цягам часу была пераўтворана ў [[манастыр]] [[Георгій Перамаганосец|Святога Георгія]]. Захаваліся паўночна-заходні кут [[Царква (збудаванне)|царквы]] [[16 стагоддзе|XVI]] ст. і [[прытвор]] другой паловы [[18 стагоддзе|XVIII]] ст.

== Спасылкі ==
* [http://www.westernarmenia.net/index.files/lim.htm Остатки монастыря на острове Лим (в турецком варианте Адыр) на востоке озера Ван]
* [https://web.archive.org/web/20131115030138/http://tatil.milliyet.com.tr/van-daki-marti-adasi/tatil/detay/1705352/default.htm Van'daki martı adası]

[[Катэгорыя:Астравы Турцыі]]
[[Катэгорыя:Незаселеныя астравы]]
[[Катэгорыя:Азёрныя астравы]]</text>
      <sha1>0xvkueh98zltnfvdmzuearlicnc3qow</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аральск</title>
    <ns>0</ns>
    <id>551793</id>
    <revision>
      <id>5171160</id>
      <parentid>4785874</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T10:06:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <comment>Згодна з абмеркаваннем</comment>
      <origin>5171160</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16640" sha1="b7p4tqac63i4hdzryzjbirj1hkrzz4p" xml:space="preserve">{{НП-Казахстан
|статус=горад
|казахская назва=Арал
|герб=Emblem Aral.png
|lat_deg=46|lat_min=48|lon_deg=61|lon_min=40
  |CoordScale             = 25000
 |рэгіён                  = Кызылардзінская вобласць
 |рэгіён у табліцы        = Кызылардзінская вобласць{{!}}Кызылардзінская
 |від раёна              = 
 |раён                   = Аральскі раён
 |раён у табліцы         = Аральскі раён{{!}}Аральскі
}}'''Аральск''' ({{lang-kk|Арал}}) — горад у [[Кызылардзінская вобласць|Кызылардзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а, адміністрацыйны цэнтр [[Аральскі раён|Аральскага раёна]].

[[Чыгуначная станцыя]] Аральскае Мора ({{lang-kk|Арал Тыяңізі}}). Двухпуцёвая чыгуначная лінія Арысь I — Кандыагаш, цяга цеплавозная. Ад станцыі Аральскае Мора на паўночны ўсход адыходзіць аднапуцёвая чыгуначная лінія працягласцю 32 км, абслугоўваючая распрацоўкі [[Павараная соль|кухоннай солі]] і сульфату натрыя ў раёне пасёлка [[Жаксыкылыш]].

За 2 км на поўнач ад горада пралягае магістральная аўтамабільная дарога М-32 [[Самара]] — Шымкент. У 2009—2011 гадах дарога капітальна адрамантавана (раней ад Аральска да мяжы вобласці дарога была з асфальтавым пакрыццём, далей у бок Іргіза — толькі грунтовая дарога ў моцна разбітым стане).

Планіроўка вуліц прамавугольная з квартальнай забудовай; дамы пераважна аднапавярховыя, глінабітныя, у цэнтры — двухпавярховыя, каменныя. Галоўныя магістральныя вуліцы асфальтаваныя, астатнія — жвіровыя.

== Гісторыя ==

=== Дарэвалюцыйны перыяд ===
Паблізу цяперашняга Аральска з 1817 года знаходзіўся аул Алты-Кудук (Шэсць калодцаў) — цяпер гэтае чыгуначны раз’езд у паўднёвай частцы горада. З 1870-х гадоў згадваецца ў крыніцах як Аральскі пасёлак. З другой паловы XIX веку і да 1917 года дадзеная тэрыторыя адміністрацыйна ўваходзіла ў састаў Казалінскага павета [[Сырдар’інская вобласць (Расійская імперыя)|Сырдар’інскай вобласці]] [[Туркестанскае генерал-губернатарства|Туркестанскага генерал-губернатарства]].

Развіццё уласна Аральска пачалося ў перыяд пошукаў і будавання Арэнбуржска-Ташкентскай чыгункі (1899—1905). У тыя гады пасяленне размяшчалась на паўночны захад ад чыгункі (цяперашняя тэрыторыя ад нафтабазы да тэлевышкі), з’яўлялася прыстанцыйным пасёлкам чыгуначнай станцыі Аральскае мора. У 1905 годзе быў пабудаваны чыгуначны вакзал (эксплуатуецца і цяпер), з гэтага года ідзе адлік афіцыйнай гісторыі Аральска.

У 1905 годзе расійскія купцы Лапшын, Рыткін, Красільнікаў, Макееў са сваімі лодкамі организовали буйныя рыбацкія саюзы і стварылі акцыянернае таварыства «Хіва» у Аральске, паклаўшы пачатак прамысловай лоўлі рыбы ў Аральскім моры. У той час у Аральске былі карабельныя майстэрні, рыбныя промыслы, аб’екты па абслугоўванню станцыі і пад’язных шляхоў. У Аральске існавала драўляная праваслаўная царква.

=== Савецкі перыяд ===
Пасля рэвалюцыі станцыя Аральскае Мора&quot; з прылягаючым пасёлкам атрымала статус пасёлка, назву Аральск са статусам цэнтра Аральскага раёна [[Казахская Аўтаномная Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка|Казахскай АССР.]] 

З 1930 года адміністрацыйны цэнтр Аральскага раёна Кзыл-Ардзінскай вобласці. З 1938 года Аральск разам з Аральскім раёнам увайшоў у склад ізноў усталяванай Кзыл-Ардзінскай вобласці Казахской ССР і атрымаў статус горада.

На працягу большай часткі дваццатага стагоддзя Аральск быў цэнтрам рыбалоўства — портам на Аральскім моры. Была прамысловасць мясцовага значэння — прамысловы камбінат, асфальтавы завод. Да дэградацыі Аральскага мора, якая адбылася ў другой палове XX стагоддзя, асноўным заняткам жыхароў было рыбалоўства і перапрацоўка рыбы. Максімальны ўзровень эканамічнага і сацыяльнага развіцця Аральска быў у 1970-х гадах, перад пачаткам [[Зніжэнне ўзроўню Аральскага мора|рэзкага зніжэння ўзроўню мора]].

=== Ваенныя гарадкі ===
У савецкі час у Аральске знаходзіліся тры зачыненых ваенных гарадка: Аральск-5 («Урал») на поўдні горада, Аральск-6 («Чайка») і Аральск-8 («Бярозка») у 6 км на паўночны захад ад горада, у раёне чыгуначных станцыі Жалгызагаш. Умоўную назву Аральск-7 насіў ваенны гарадок Кантубек на палігоне «Бархан» (на востраве Адраджэння ў Аральскім моры).

Расквартыраваныя ў гарадке «Урал» воінскія падраздзяленні былі функцыянальна звязаны з ваенным біяхімічным палігонам «Бархан» на Востраве Адраджэння, гарадок «Чайка» адносіўся да ракетных войскаў стратэгічнага назначэння, у гарадке «Бярозка» была расквартыравана авіяцыйная эскадрылля.

У канцы 1992 — пачатку 1993 гадоў, у сувязі з расфарміраваннем палігона «Бархан», асабовы састаў ваенных гарадкоў Аральск-5, Аральск-6, Аральск-7, Аральск-8 быў разам з сем’ямі  быў перадыслакаваны ў Расію, а гарадкі прыйшлі ў заняпад.

У 5 км на паўночны захад ад горада быў размешчаны аэрапорт, які быў супольнага базіравання ваеннай і грамадзянскай авіяцыі, які выкарыстоўваўся для транспартнага забяспечвання палігона на востраве Адраджэння і для пошукава-выратавальнага забяспечвання касмічных запускаў з касмадрома [[Байканур]]. Гэтыя функцыі выконвала 220-я асобная выпрабавальная авіяцыйная эскадрылля асаблівага назначэння (220-я АВАЭ). З аэрапорту таксама выконвалася вялікая колькасць рэйсаў грамадзянскай авіяцыі (на самалётах [[Ан-2]]) у населеных пункты рэгіёна. Цяпер тэрыторыя аэрапорту у эпізадычных выпадках выкарыстоўваецца як пасадачная пляцоўка.

=== Вядомыя жыхары Аральска ===
* Толеген Медзетбаеў (1890—?) — «Начальнік Арала» у 1920-х гадах, вядомы перапіскай з Леніным па пастаўцы рыбы галадаючаму Паволжу.
* [[Абдзіжаміл Карымавіч Нурпеісаў]] (1924—2022) — Народны пісьменнік Казахскай ССР (1985). Лаўрэат Дзяржаўнай прэміі СССР (1974). Аўтар гісторыка-рэвалюцыйнай трылогіі «Кроў і пот» аб рыбаках Арала (нарадзіўся ў ауле Ушкон на паўвостраве Куланды Аральскага раёна).
* [[Леў Якаўлевіч Рохлін]] (1947—1998) — генерал-лейтэнант, расійскі палітычны і ваенны дзеяч, дэпутат Дзяржаўнай думы РФ 2-га склікання, старшыня Камітэта Дзяржаўнай Думы РФ па абароне (1996—1997).
* Валерый Мікалаевіч Очыраў (1951) — нарадзіўся ў пасёлку Аралсульфат, заслужаны ваенны лётчык Расіі, генерал-лейтэнант, Герой Савецкага Саюзу (1985, за афганскую вайну).

== Сучасны стан ==
З 1990-х гадоў Аральск афіцыйна ўваходзіць у прыаральскую зону экалагічнага бедства. З-за вельмі высокага ўзроўню беспрацоўя моладзь пакідае горад.

У 2005 годзе скончылася будаўніцтва плаціны паблізу пасёлка Какарал, у выніку чаго ўзровень вады ў паўночнай частцы Аральскага мора (Малы Арал) стаў узніматься і дасягнуў абсалютнай адзнакі 42 м. Цяпер у Аральскім раёне адраджаецца рыбалоўства (акліматызавана камбала), арганізаваны выраб лодак. У найбліжэйшыя гады мяжа мора можа ўсур’ёз наблізіцца да горада, што дае надзею на вырашэнне сацыяльных праблем мясцовых жыхароў і стварэнне новых рабочых месцаў.

У Аральску цяпер працуе рыбаапрацоўчы камбінат «Камбала Балык» (прадукцыйнасць 300 тон у год), размешчаны на месцы былога хлебазавода, акцыянернае прадпрыемства па вырабу рыбнай прадукцыі «Аралбалык», створанае на базе Аральскага рыбнага камбіната. У 2008 годзе ў Аральску адкрыўся рыбаперапрацоўчы камбінат «Атамекен Холдзінг».&lt;ref&gt;&lt;span data-wikidata-qualifier-id=&quot;P248&quot;&gt;[http://www.madenimura.kz/ru/culture-legacy/books/book/kazahstan-nacionalnaa-enciklopedia-1-tom?category=all&amp;page=241 Аралбалык] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161104204040/http://www.madenimura.kz/ru/culture-legacy/books/book/kazahstan-nacionalnaa-enciklopedia-1-tom?category=all&amp;page=241 |date=4 лістапада 2016 }}&lt;/span&gt;&amp;#x20;&amp;#x2F;&amp;#x2F;&amp;#x20;[//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD._%D0%9D%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F Казахстан. Национальная энциклопедия].&amp;nbsp;— Алматы: [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F Қазақ энциклопедиясы], 2004.&amp;nbsp;— Т.&amp;nbsp;I.&amp;nbsp;— [//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/9965938997 ISBN 9965-9389-9-7].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.zakon.kz/our/news/news.asp?id=30155811 Назвался кластером — полезай в кузов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090303124649/http://www.zakon.kz/our/news/news.asp?id=30155811 |date=3 сакавіка 2009 }}&lt;/ref&gt; 

== Прырода ==
[[Файл:AralskHarbor.jpg|міні|Порт Аральска]]
Мясцовасць уяўляе сабой слаба ўзгорыстую [[Раўніна|раўніну]], агульны ўхіл мясцовасці — да Аральскага мора. Абсалютныя адзнакі [[Рэльеф (геаграфія)|рэльефу]] — ад 55 да 71 м.

На тэрыторыі адсутнічаюць [[Рака|рэкі]] з пастаянным [[вадацёк]]ам. Вада бывае ў перасыхаючых рэках, прамывінах у перыяд раставання [[снег]]у і вясенніх дажджоў. На поўдні тэрыторыі знаходзіцца высахшы заліў Аральскага мора — Вялікі Сарышыганак.

[[Расліннасць]] пустынная і паўпустынная, [[Трава|травы]] ([[кавыль]], [[палын]], [[Anabasis salsa|біюргун]]) і паўхмызнякі (тамарыск, джузгун). Паўсюдна [[Alhagi|жантак]] (вярблюджая калючка). У горадзе мала зелені (у асноўным [[Ulmus parvifolia|карагач]]).

== Клімат ==
Клімат [[Кантынентальны клімат|рэзка-кантынентальны]], засушлівы, з вялікімі ваганнямі сезонных і сутачных тэмператур паветра, малой колькасцю асадкаў (130 мм у год).
* Сярэднегадавая [[тэмпература]] — +8,8 C°
* Сярэднегадавая [[Шкала Бафорта|скорасць ветру]] — 4,6 м/з
* Сярэднегадавая [[Адносная вільготнасць|вільготнасць паветра]] — 59 %

== Гл. таксама ==
* [[Аральскае мора]]

{{Зноскі}}

== Спасылкі ==
* [http://velopiter.spb.ru/rep/aral/ Адроджаны Арал-2006]
* &lt;span data-wikidata-qualifier-id=&quot;P248&quot;&gt;[http://www.madenimura.kz/ru/culture-legacy/books/book/kazahstan-nacionalnaa-enciklopedia-1-tom?category=all&amp;page=242 Аральск]{{Недаступная спасылка}}&lt;/span&gt; // {{з|КНЭ|1|242|Аральск}} {{з|КНЭ|1|242|Аральск}}: {{з|КНЭ|1|242|Аральск}}, 2004. — Т. I. {{з|КНЭ|1|242|Аральск}} {{з|КНЭ|1|242|Аральск}}.
{{НП Аральскага раёна}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Аральск| ]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Аральскага раёна]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1905 годзе]]</text>
      <sha1>b7p4tqac63i4hdzryzjbirj1hkrzz4p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катэгорыя:Беларуская вайсковая камісія</title>
    <ns>14</ns>
    <id>554762</id>
    <revision>
      <id>5170958</id>
      <parentid>3122646</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T20:48:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дададзена [[Катэгорыя:Узброеныя сілы Беларускай Народнай Рэспублікі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5170958</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="225" sha1="4u8tw8cxumrbdz7rqa5zozz42ne9h5c" xml:space="preserve">{{catmain}}

[[Катэгорыя:Вайсковыя арганізацыі беларускай гісторыі]]
[[Катэгорыя:Узброеныя сілы Беларускай Народнай Рэспублікі]]</text>
      <sha1>4u8tw8cxumrbdz7rqa5zozz42ne9h5c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Геаграфія Лаоса</title>
    <ns>0</ns>
    <id>555009</id>
    <revision>
      <id>5171200</id>
      <parentid>4633717</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T11:17:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <comment>абнаўленне звестак</comment>
      <origin>5171200</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9781" sha1="br0wkgrhfjqsy0m093ve0r294ocpwgs" xml:space="preserve">[[Файл:Temples in Vang Vieng.jpg|thumb|Горны краявід]]
[[Лаос]] — горная краіна. Горы рэдка перавышаюць 2000 м, але маюць моцна раздзелены рэльеф. Горны рэльеф і густыя трапічныя лясы абцяжарваюць зносіны з суседнімі краінамі. Большую паўночную частку краіны займаюць самыя высокія, цяжкадасяжныя і маланаселеныя горы. Яны складзены [[граніт]]амі, [[гнейс]]амі і парэзаныя глыбокімі цяснінамі, па якіх працякаюць шматлікія рэкі. Горныя хрыбты чаргуюцца з плато складзенымі, пясчанікамі і вапнякамі. Паўночна-ўсходняя мяжа краіны праходзіць па хрыбтах Дэндзінь, Шамшао, Шусунгцяотай, паўднёва-ўсходняя — па гарах Чыангшон (вышынёй да 2700 м), заходняя — па хрыбце Луанг Прабанг. У цэнтральнай частцы Лаоса вылучаецца плато Сіангкхуанг вышынёй каля 1200 м, акружанае больш высокімі гарамі. Да поўдня ад яго паднімаецца самая высокая гара краіны Біа (2819 м). Горы Чыангшон змяняюцца невысокімі плато, якія ўступамі абрываюцца да шырокай даліны [[Меконг]]а. Найбольш шырокае базальтавае плато Балавен з сярэднімі вышынямі да 1200 м знаходзіцца на крайнім поўдні краіны.

У Лаосе маюцца значныя запасы карысных выкапняў. У цяперашні час разведаныя паклады алавянай руды (утрыманне металу да 60 %). Па ацэнках, запасы [[жалезная руда|жалезнай руды]] (магнетыт і гематыт з утрыманнем металу да 60-65 %) у Лаосе складаюць 2/3 усіх рэсурсаў Паўднёва-Усходняй Азіі. Разведаныя таксама радовішчы меднай руды, [[каменны вугаль|каменнага вугалю]], [[Свінец|свінцу]], [[Цынк|цынку]], [[Сурма (хімічны элемент)|сурмы]], [[Гіпс|гіпсу]], [[Марганец|марганцу]], [[Вапняк|вапняку]], паташу, [[Кухонная соль|кухоннай солі]], [[плаціна (хімічны элемент)|плаціны]], каштоўных камянёў (сапфіраў, рубінаў і інш.). Шматлікія алювіяльныя россыпы [[золата]] і [[срэбра]]. Вядзецца распрацоўка радовішчаў алавянай руды, золата, каштоўных камянёў.

[[Клімат]] краіны субэкватарыяльны, мусонны. Выдзяляюць тры сезоны: выразна выяўлены вільготны гарачы — з мая па кастрычнік, сухі прахалодны — з лістапада па люты і гарачы сухі ў сакавіку-красавіку. [[Мусон]] урываецца практычна адначасова на ўсю тэрыторыю Лаоса. Ападкі значна вар’іруюць, ад ~3000 мм у год у гарах (максімум на паўднёвым усходзе краіны на плато Балавен — 3700 мм) да 1300—1700 мм на раўнінах (у Саванакхеце 1440 мм, ў [[В’енцьян]]е 1700 мм, у Луангпхабангу — 1360 мм). Атмасфернай вільгаці не заўсёды хапае для вырошчвання [[рыс]]у. Сярэднія тэмпературы снежня-студзеня вагаюцца ад 14 да 23&amp;nbsp;°C, ліпеня — у межах 28-30&amp;nbsp;°C. Самая высокая тэмпература паветра — каля 40&amp;nbsp;°C — бывае ў даліне Меконга ў сакавіку-красавіку, а самая нізкая — меней + 5&amp;nbsp;°C — на плато Сіангхуанг на крайняй поўначы краіны.
[[Файл:MekongSouthernLaos.jpg|thumb|Меконг на поўдні Лаоса]]
Праз тэрыторыю Лаоса працякае адна з буйных азіяцкіх рэк [[Меконг]]. Яго працягласць на тэрыторыі Лаоса 1850 км. Большасць рэк адносіцца да басейна Меконга. Найболей буйныя з іх — Тха, У, Нгум, Бангфай, Бангхіянг, Дон, Конг, Тхэн. Ва ўмовах мусоннага клімату паводкі адбываюцца ўлетку, а ўзімку рэкі мялеюць і краіна адчувае недахоп у вадзе як для ірыгацыі, так і для бытавых патрэб. Рэкі з’яўляюцца асноўным сродкам зносін, аднак суднаходства на шматлікіх з іх абмежавана з-за парогаў і [[вадаспад]]аў.

Рэкі Лаоса зручныя для будаўніцтва [[ГЭС]] і з’яўляюцца важным энергетычным рэсурсам. У іх водзіцца шмат рыбы, якую вылоўліваюць для ўнутранага спажывання. У даліне Меконга назапашваюцца алювіяльныя адклады і фармуюцца ўрадлівыя [[глебы]]. Да іх прымеркаваныя асноўныя сельскагаспадарчыя ўгоддзі.

У Лаосе пераважаюць чырваназёмы, чырвона-жоўтыя і чырвоныя глебы. Прыдатныя пад раллю землі займаюць каля 5 млн га, з іх у пачатку 1990-х гг. апрацоўвалася ўсяго 17 % — 850—900 тыс. га (меней 4 % плошчы краіны).

У 1950-я гг. лясы пакрывалі 70 % краіны, але да пачатку 1990-х г. прыкладна трэцяя частка іх была высечана, і зараз яны займаюць менш за 50 % тэрыторыі Лаоса.

На поўначы распаўсюджаныя вечназялёныя вільготныя субтрапічныя лясы з вялікім удзелам магнолій, лаўраў, ліян, папараці. Вышэй 1500 м яны змяняюцца хвойна-шырокалістнымі лясамі з дубам, хвояй, каштанам. На плато цэнтральнага і паўднёвага Лаоса дамінуюць светлыя мусонныя лістападныя лясы з цікам, шарэяй, дыптэракарпусам, зараснікамі бамбука. Даліны паўднёвага Лаоса і схілы гор Чыангшон параслі вечназялёнымі вільготнымі трапічнымі лясамі, у якіх дамінуюць дыптэракарпавыя, [[пальмы]], пладовыя дрэвы, [[бамбук]], дрэвападобная папараць. Буйна растуць ліяны.

Найбольш каштоўныя драўняныя пароды Лаоса — ружовае, чорнае, сандалавае і жалезнае дрэвы, цік. У лясах сустракаюцца таксама дзікарослыя бананы, хлебнае дрэва і іншыя расліны, якія лаосцы ўключаюць у ежу.

Месцамі ў раёнах недастатковага ўвільгатнення распаўсюджаныя высакатраўныя саваны.

Захаваліся даволі значныя статкі дзікіх індыйскіх сланоў. У лясах водзяцца малпы (гібоны, макакі і інш.) і паўмалпы, з драпежнікаў — [[тыгр]], [[леапард]], мармуровая пантэра, малайскі і белагруды мядзведзі. Месцамі сустракаюцца пальмавая куніца і балотная рысь. З капытных шырока распаўсюджаныя быкі (бантэнг і гаял), буйвалы, алені, дзікі, з паўзуноў — яшчаркі, кобры, пітоны і іншыя змеі. Шмат птушак, з іх найболей яркія прадстаўнікі — [[паўліны]], фазаны, а таксама галубы, качкі і інш.

З 1993 дзейнічае прыродаахоўная праграма, паводле якой 21 % тэрыторыі Лаоса павінен увайсці ў склад [[нацыянальны парк|нацыянальных паркаў]].

Нацыянальным сімвалам Лаоса з’яўляецца [[Plumeria alba]].

{{Лаос у тэмах}}
{{Азія паводле тэм|Геаграфія}}

[[Катэгорыя:Геаграфія Лаоса| ]]</text>
      <sha1>br0wkgrhfjqsy0m093ve0r294ocpwgs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Узброеныя сутыкненні ў Лівіі (2011—2014)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>556975</id>
    <revision>
      <id>5170898</id>
      <parentid>4982301</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T17:26:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5170898</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12466" sha1="o0xok1r73c2ixfauubumqicuj8kzmc1" xml:space="preserve">{{Узброены канфлікт 
| канфлікт           = Грамадзянская вайна ў Лівіі (2011—2014)
| частка           = [[Лівійскі крызіс]]
| выява           = Militiasclashtripoli 2012.jpg
| загаловак =  Узброеныя апалчэнцы на вуліцах [[Трыпалі]] пасля сутычкі, студзень 2012 года.
| дата            = Кастрычнік [[2011]] — [[16 мая]] [[2014]]
| месца           = [[Лівія]]
|прычына = 
| вынік           = ** Двоеўладдзе
** Пачатак новага канфлікта
| праціўнік1         = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] '''[[Кадафісты|Прыхільнікі джамахірыі]]'''
** Сілы Варшэфана
** Брыгада Хаміса
[[Выява:Berber flag.svg|22px|border]] Тубу
| праціўнік3 =[[Файл:Berber flag.svg|22px|border]] Варфала
[[Файл:Berber flag.svg|22px|border]] Зуая
----
[[Выява:Libyan National Army.png|20px]] Лівійская Нацыянальная Армія&lt;ref&gt;[http://www.egyptindependent.com/news/libyan-army-tackles-rogue-militias-two-disband Libyan army tackles rogue militias as two disband — Egypt Independent]&lt;/ref&gt;
| праціўнік2         = [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|22px|border]] '''[[Нацыянальны Пераходны Савет Лівіі|Пераходны Нацыянальны Савет]]'''
** [[Нацыянальна-вызваленчая армія Лівіі]]
** [[Сілы спецыяльнага прызначэння Лівіі|Брыгада Сайга]]
** Брыгада Зінтан   
** Брыгада Місурата
| праціўнік4= {{Сцяг|Джыхад}} [[Ансар аль-Шарыя (Лівія)|Ансар аш-Шарыя]]&lt;br&gt;[[Файл:Flag of Jihad.svg|22px|border]] [[Саветы шуры рэвалюцыянераў Бенгазі]] 
| камандзір1= [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] Аіша Кадафі&lt;br&gt;[[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] Хуэлідзі аль-Хамідзі
| камандзір2= [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|22px|border]] Мустафа Мухамад Абд-аль-Джаліль
| камандзір3 = [[Выява:Libyan National Army.png|20px]] Халіфа Хафтар
|камандзір4 = [[Файл:Flag of Jihad.svg|22px|border]] Мухамад Алі аль-Захаві †
| сілы1     =  
| сілы2     = 
| страты1         = 
| страты2         = 
|агульныя страты  = '''з 2011 па 2012''': 942 — 1096 забітых&lt;ref&gt;[[:en:Factional violence in Libya (2011–2014)]]&lt;/ref&gt;,&lt;br&gt;'''2014:''' 233 забітых&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.libyabodycount.org/table|title=Total for 2014|work=Libya Body Count|accessdate=23 October 2014}}&lt;/ref&gt;
}}
{{Вайна ў Лівіі}}
'''Узброеныя сутыкненні ў Лівіі 2011—2014 гадоў''' — перыяд паміж дзвюма грамадзянскімі войнамі ў Лівіі ([[Грамадзянская вайна ў Лівіі (2011)|2011]] і [[Грамадзянская вайна ў Лівіі (з 2014)|2014—2020]]).

== Агляд ==
Пасля афіцыйнага заканчэння  грамадзянскай вайны 2011 года ў Лівіі перыядычна ўспыхвалі ўзброеныя сутыкненні паміж рознымі сіламі. Яны насілі розны характар — ад невялікіх сутычак да поўнамаштабных баявых дзеянняў. Узброеныя канфлікты адбываліся як паміж кадафістамі і лаяльнымі ранейшаму ўраду плямёнамі з аднаго боку і новымі ўладамі з другога, так і паміж рознымі групоўкамі, якія ўдзельнічалі ў звяржэнні ўлады [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]]. Канфлікт у Лівіі 2011—2014 гадоў, у адрозненне ад сірыйскага і іракскага канфліктаў, не меў характар міжрэлігійнай вайны, а ўяўляў сабой канфлікт мясцовых міліцый, многія з якіх прэтэндавалі на вырашальную ролю, нібыта згуляную імі ў звяржэнні Кадафі. Сур’ёзным фактарам у падзеях з’яўлялася пытанне размеркавання даходаў ад нафтаздабычы. З [[16 мая]] [[2014]] года канфлікт перарос у новую грамадзянскую вайну.

== Храналогія ==
===2011===
[[14 кастрычніка]] [[2011]], пасля заявы М. Кадафі напярэдадні аб пераходзе да партызанскай вайны, з [[Трыпалі]] сталі паступаць паведамленні спачатку аб дэманстрацыях, а потым і ўзброеных сутыкненнях у цэнтры і ў прыгарадах сталіцы. Пазней стала вядома, што гаворка ідзе пра раён Абу-Салім, вядомым значным прысутнасцю ў ім прыхільнікаў урада. Як паведамлялася, падчас перастрэлкі з прыхільнікамі зрынутага лідара Лівійскай Джамахірыі ў раёне Абу-Салім, 3 чалавекі загінулі (2 прыхільнікі Кадафі і 1 баец сіл Пераходнага ўрада). Байцам Пераходнага лівійскага ўрада ўдалося затрымаць 15 чалавек, якія падтрымлівалі Муамара Кадафі&lt;ref&gt;http://www.rg.ru/2011/10/13/partizan-anons.html&lt;/ref&gt;.

===2012===
Студзень — ў горадзе Бені-Валід група прыхільнікаў забітага лідара Лівіі Кадафі, колькасць каля 200 чалавек, выціснулі атрад Пераходнага Нацыянальнага Савета, размешчанага ў горадзе. [[Сутыкненні ў Бені-Валід|У ходзе баёў]] мінімум 4 чалавекі былі забіты, 20 паранены&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/news/2012/01/23/bani/ Баі за Бені-Валід], ''LENTA.RU''&lt;/ref&gt;.

Студзень—люты — сутыкненні паміж брыгадамі Зінтан і Місурата ў Трыпалі&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://expert.ru/2012/02/3/liviya-voyuyuschih-klanov/ |title=Ливия воюющих кланов // «Expert Online» /03 фев 2012 |access-date=3 мая 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180619155332/http://expert.ru/2012/02/3/liviya-voyuyuschih-klanov/ |archivedate=19 чэрвеня 2018 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Сакавік — у Куфры пачалося паўстанне племені тубу. Неўзабаве паўстанцы захапілі горад&lt;ref&gt;[http://warsonline.info/liviya/liviyskie-vlasti-napravlyaiut-voyska-v-gorod-kufra.html Мяцеж у Куфры]&lt;/ref&gt;.

Красавік — пачаліся актыўныя баявыя дзеянні на захадзе Лівіі, у раёне горада Зуара ў 120 км ад Трыпалі. Баі разгарнуліся паміж прадстаўнікамі ПНС і прыхільнікамі Кадафі. Сутыкненні адбываліся з ужываннем цяжкага зброі — артылерыі і танкаў&lt;ref&gt;[http://www.algeria-isp.com/actualites/politique-libye/201204-A9882/libye-des-affrontements-tarhouna-sirte-avril-2012.html Libye — Des affrontements à Tarhouna et Sirte (9 avril 2012)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120906013700/http://www.algeria-isp.com/actualites/politique-libye/201204-A9882/libye-des-affrontements-tarhouna-sirte-avril-2012.html |date=6 верасня 2012 }}&lt;/ref&gt;.

Чэрвень — узброеная група з Тархуны, лаяльная ранейшаму лідару краіны Муамару Кадафі, захапілі аэрапорт Трыпалі&lt;ref&gt;http://www.libyaherald.com/fighting-outside-bani-walid&lt;/ref&gt;.

Жнівень—верасень — вяліся баі ў раёне гарадоў Тархуна і Злітэн.

===2013===
Люты — былі зафіксаваны ўзброеныя сутыкненні ў Куфры&lt;ref&gt;[http://www.libyaherald.com/2013/01/04/tense-calm-in-sebha-after-six-days-of-clashes/ Tense calm in Sebha after six days of clashes / Libya Herald]&lt;/ref&gt;.

Сакавік — узброеная група, якая складалася больш чым з 150 чалавек, здзейсніла напад на авіябазу ПНС Лівіі ў 45 км ад г. Себха&lt;ref&gt;[http://warsonline.info/liviya/boytsi-liviyskogo-soprotivleniya-atakovali-aviabazu-v-sebche.html Бойцы ливийского сопротивления атаковали авиабазу в Себхе / Военный обозреватель]&lt;/ref&gt;.

Красавік — новы віток ўзброенай барацьбы пачаўся ў раёне Куфры. Баевікі з племені зуая абстралялі кварталы народа тубу. У адказ племя тубу распачало аналагічныя дзеянні&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.libyaherald.com/2013/04/06/two-patients-murdered-at-bu-sleem-hospital/ |title=Two patients murdered at Bu Sleem hospital / Libya Herald |access-date=3 мая 2018 |archive-date=12 красавіка 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130412092848/http://www.libyaherald.com/2013/04/06/two-patients-murdered-at-bu-sleem-hospital/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Чэрвень — у Бенгазі адбыліся сутыкненні паміж мясцовымі жыхарамі і баевікамі брыгады «Шчыт Лівіі»&lt;ref&gt;[http://www.libyaherald.com/2013/06/15/grand-mufti-condemns-sebha-bound-convoy-ambush/ Grand Mufti condemns Sebha-bound convoy ambush / Libya Herald]&lt;/ref&gt;.

Верасень — у ваколіцах Сірта ўзброены канвой урадавых сіл трапіў у засаду, арганізаваную невядомымі, у выніку чаго 2 байцы загінулі, 1 быў паранены.

Лістапад — у Бенгазі адбыліся буйныя сутыкненні паміж сіламі бяспекі Бенгазі і брыгадай «Ансар аш-Шарыят».

===2014===
Май — добраахвотнікі-вайскоўцы Лівійскай нацыянальнай арміі на чале з генерал-маёрам Халіфа Хафтарам атакавалі базы ісламістаў групоўкі «Брыгада пакутнікаў 17 лютага» ў Бенгазі на ўсходзе Лівіі.

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
* [http://www.wikiznanie.ru/b/index.php/%D0%93%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D0%B0_%D0%B2_%D0%9B%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%B8 Лівійскія грамадзянскія войны]
* [https://m.pravdoryb.info/gosudarstva-liviya Лівія пасля Кадафі]{{Недаступная спасылка}}
* [http://expert.ru/dossier/story/vojna-v-livii/ Лівія 2011-2017] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180513025233/http://expert.ru/dossier/story/vojna-v-livii/ |date=13 мая 2018 }}
{{Вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:Войны XXI стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Лівіі]]
[[Катэгорыя:Грамадзянская вайна ў Лівіі]]
[[Катэгорыя:Канфлікты 2014 года]]
[[Катэгорыя:Канфлікты 2013 года]]
[[Катэгорыя:Канфлікты 2012 года]]</text>
      <sha1>o0xok1r73c2ixfauubumqicuj8kzmc1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сардэчная недастатковасць</title>
    <ns>0</ns>
    <id>563895</id>
    <revision>
      <id>5171174</id>
      <parentid>4818962</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T10:25:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <comment>Згодна з абмеркаваннем</comment>
      <origin>5171174</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4427" sha1="5mvgxjlu7wnm85dtaglltfpx574rx9k" xml:space="preserve">'''Сардэчная недастатковасць''' — парушэнне [[кровазварот]]у ў [[тканка]]х і [[Орган (біялогія)|органах]] у выніку пашкоджання [[цягліцы]] (міякарда) і клапанаў [[сэрца]], каранарных сасудаў міякарда (у тым ліку [[вірус]]ам). Віды: вострая, хранічная&lt;ref name=&quot;з&quot;/&gt;.

[[Выява:Combinpedal.jpg|thumb|280пкс|Цяжкі ацёк нагі пры сардэчнай недастатковасці (2010 г.)]]

== Папярэджанне ==
Прадухіленню хваробы спрыяе цялесная размінка цягам 40 хвілін 4 разы на тыдзень і змяншэнне спажывання [[Кухонная соль|кухоннай солі]] да менш за 5 грамаў на суткі. Карысна ўжываць штодня прынамсі 6 пладоў [[Гародніна|гародніны]] і [[Садавіна|садавіны]]. Варта пазбягаць ужывання [[Спіртовы напой|алкаголю]] і [[Тытунепаленне|курэння]], у тым ліку пасіўнага. Таксама варта ўнікаць набору залішняй вагі ([[індэкс масы цела]] = [[вага]] ў [[кг]] / рост у метрах * рост у метрах &gt; 25) і своечасова лячыць [[цукровы дыябет]]&lt;ref name=&quot;з&quot;&gt;{{Артыкул|аўтар=Святлана Барысенка.|загаловак=Міма інфаркту і інсульту|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=96101|выданне=[[Звязда]]|тып=газета|год=17 красавіка 2012|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/?idate=2012-04-17 74 (27189)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/96112/17kras-4.indd.pdf 4]|issn=1990-763x}}{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;.

== Прычыны ==
Узнікненню хваробы спрыяе [[атлусценне]], празмерны ўзровень халестэрыну ў [[Кроў|крыві]] (&gt;5 мілі[[моль]]/[[літр]]), [[цукровы дыябет]], [[хранічная абструктыўная хвароба лёгкіх|хранічная абструкцыйная хвароба лёгкіх]] (ХАХЛ), хваробы [[Шчытападобная залоза|шчытападобнай залозы]], злоўжыванне алкаголем і [[наркотык]]амі&lt;ref name=&quot;з&quot;/&gt;.

== Праявы ==
[[Выява:Elevated JVP.JPG|thumb|240px|Уздзьмутая вена на шыі (паказаная стрэлкай) пры сардэчнай недастатковасці (2010 г.)]]
[[Хвароба]] выяўляецца праз [[Дыхавіца|задышку]], хуткую стамляльнасць, парушэнне [[Пульс|сэрцабіцця]] (звыш 200 удараў за хвіліну), [[кашаль]] і ацёчнасць у канцавінах&lt;ref name=&quot;з&quot;/&gt;. З боку органаў стрававання з'яўляюцца [[млоснасць]], ваніты, боль у страўніку.&lt;ref&gt;[https://cardio-help.ru/serdechnaya-nedostatochnost/simptomy-serdechnoj-nedostatochnosti-u-zhenshhin-306#i-5 Сімптомы сардэчнай недастатковасці]&lt;/ref&gt;

== Беларусь ==
У 2011 годзе звыш паловы загінулых ад сардэчнай недастатковасці злоўжывалі алкаголем ([[алкагалізм]]). 70% выпадкаў хваробы выявілі ў якасці прычыны смерці і [[інвалід]]насці ўжо ''пасля іх наступлення'' сярод працаздольнага насельніцтва&lt;ref name=&quot;з&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{ВСЭ3|Серде́чная недоста́точность|23|290}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Захворванні]]
[[Катэгорыя:Захворванні сэрца]]
[[Катэгорыя:Захворванні сасудаў]]
[[Катэгорыя:Кардыялогія]]
[[Катэгорыя:Геранталогія]]</text>
      <sha1>5mvgxjlu7wnm85dtaglltfpx574rx9k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уладзімір Мікалаевіч Сітуха</title>
    <ns>0</ns>
    <id>565358</id>
    <revision>
      <id>5171080</id>
      <parentid>5098535</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T02:33:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5171080</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9824" sha1="1775es1umboon3edlv9ajcwdujmxdyr" xml:space="preserve">{{Пісьменнік}}
'''Уладзімір Мікалаевіч Сітуха''' ([[16 чэрвеня]] [[1950]], в. [[Гутава]], [[Драгічынскі раён]] — [[22 кастрычніка]] [[2014]]) — журналіст, паэт, празаік, дзіцячы пісьменнік.

== Біяграфія ==
Нарадзіўся ў вёсцы [[Гутава]] [[Драгічынскі раён|Драгічынскага раёна]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Скончыў Гутаўскую сярэднюю школу (1968), факультэт журналістыкі [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]] (1985) і Міжнародную Акадэмію інфармацыйных тэхналогій (2004).

Друкавацца пачаў у школьныя гады, што і вызначыла далейшы лёс: адразу пасля заканчэння дзесяцігодкі быў запрошаны на працу ў раённую газету. А дыпломную работу ў Белдзяржуніверсітэце абараніў на «выдатна» сваёй першай, толькі што выдадзенай кнігай&lt;ref&gt;«Творчы партрэт пісьменніцкай суполкі: Біяграфічны даведнік Брэсцкага абласнога аддзялення Саюза пісьменнікаў Беларусі»: (Брэст, «Альтэрнатыва», 2018)&lt;/ref&gt;.

Іграў на многіх музычных інструментах. Яго шматлікія вершы пакладзены на музыку прафесійнымі кампазітарамі і загучалі песнямі.

У апошнія гады працаваў намеснікам галоўнага рэдактара газет «Заря» і «Народная трыбуна», прапагандыстам Брэсцкага абласнога аддзялення Саюза пісьменнікаў Беларусі. Член-карэспандэнт МАІТ.

З 2013 года быў кіраўніком прадстаўніцтва буйнейшай беларускай рэдакцыйна-выдавецкай установы &quot;Выдавецкі дом «Звязда» па  Брэсцкай і Гомельскай абласцях.

Член [[Беларускі саюз журналістаў|Беларускага саюза журналістаў]] і [[Саюз журналістаў СССР|Саюза журналістаў СССР]] з 1981 года, [[Саюз пісьменнікаў Беларусі (2005)|Саюза пісьменнікаў Беларусі]] — з 2006 года.

== Творчасць ==
'''Аўтар кніг:'''
* «Автограф на ниве»: очерки (Минск, «Ураджай», 1986).
* «Сваты» (Мінск, «Выдавецтва У. М. Скакун», 2000).
* «Акорды душы» (Мінск, «Выдавецтва У. М. Скакун», 2000).
* «Акрылены верай»: дак. аповесць (Расія, «Москва», 2001).
* «Споведзь пра Бядулю»: паэма (Брэст, «Академия», 2004).
* «Скакуны»: вершав. трылогія (Брэст, «Академия», 2005).
* «Генералы зямлі» (Брэст, «Академия», 2006).
* «Званы над Шкловам»: (Брэст, «Академия» 2007).
* «Аб веры, вернасці і вечнасці» (Брэст, «Академия», 2007).
* «Землякі»: паэма (Брэст, «Альтернатива», 2008).
* «Лясная кніга ў творах беларускіх пісьменнікаў»: навук.-папулярнае выданне (Мінск, «Літаратура і мастацтва», 2008).
* «Поклон вам, люди в белых халатах» (Брест, «Альтернатива», 2008).
* «Вкусны и полезны сыры Беловежья» (Брест, «Альтернатива», 2008).
* «Возвышенно сердце стучит»: документальная повесть (Брест, «Альтернатива», 2009).
* «Стваральнікі» (Брэст, «Альтернатива», 2011).
* «Пра арэхі, сома і бабра» (Мінск, &quot;Выдавецкі дом «Звязда», 2014).
* «Служим закону, народу, Отечеству» и «Река жизни»: книга из 2-х разделов, посмертно (Брест, «Альтернатива», 2016).
'''Укладальнік літаратурных зборнікаў:'''
* «Здравницы Брестчины» (Брест, «Альтернатива», 2012).
* «Его Величество Хлеб» (Брест, «Альтернатива», 2014).

== Прызнанне ==
Узнагароджаны Граматай Брэсцкага аблвыканкама, Ганаровай граматай Беларускага саюза журналістаў за поспехі ў беларускай журналістыцы і літаратурнай дзейнасці (2007).

Дыпламант абласнога конкурсу сярод рэдакцый СМІ, радыё і тэлеперадач прафесійных журналістаў у намінацыі &quot;Лепшы нарыс «Наш сучаснік» (2013).

Лаўрэат [[Літаратурная прэмія імя Уладзіміра Калесніка|літаратурнай прэміі імя У. А. Калесніка Брэсцкага аблвыканкама]] ў намінацыі «Дзіцячая літаратура», пасмяротна (2014).

== Публікацыі ў літаратурных зборніках ==
* «Берасцейскія карані» (Брэст, «Брэсцкая друкарня», 1993, 1998).
* «Райскі куток Палесся»: дакументальна-мастацкія нарысы (Мінск, «Литература и Искусство», 2008).

{{Зноскі}}

== Літаратура ==
* «Каб быў парадак у душы»: С. Грышкевіч, газета «Заря» (10.02.2005).
* «Новая зямля Уладзіміра Сітухі»: С. Грышкевіч, газета «Заря» (27.08.2005).
* &quot;На скрыжаванні творчых шляхоў, або Некалькі штрыхоў да творчага партрэта У. Сітухі замест пасляслоўя да кнігі «Скакуны»: М. Панасюк, газета «Драгічынскі веснік» (10, 17, 24 жніўня 2005).
* «Генералы зямлі»: Ф. Муха, газета «Рэспубліка» (23.11.2005).
* «Літаратурная карта Берасцейшчыны»: навукова-папулярнае выданне (Брэст, «Брэсцкая друкарня», 2008).
* «З добрым сэрцам і светлымі думкамі»: А. Крэйдзіч, газета «Народная трыбуна» (№ 44, 31.10.2014).
* «Яны — сапраўдныя генералы»: [[Анатоль Мікалаевіч Крэйдзіч|А. Крэйдзіч]], газета «Народная трыбуна» (18.11.2006).
* «Аб веры, вернасці і вечнасці»: [[Анатоль Мікалаевіч Крэйдзіч|А. Крэйдзіч]] на аднайменную кнігу, газета «Заря» (07.04.2007).
* «Стваральнікі»: М. Панасюк на аднайменную кнігу, газета «Навіны Камянеччыны» (14.05.2011).
* «Казкі нараджаюць любоў і дабро»: [[Алесь Мікалаевіч Карлюкевіч|А. Карлюкевіч]] на кнігу «Пра арэхі, сома і бабра», газета «Заря» (24.05.2014).
* «Чалавек-свята»: В. Бурдыка, газета «Народная трыбуна» (№ 52, 25.12.2015).
* «Река времени»: А. Захарава на аднайменную кнігу, газета «На страже» (№ 14, 01.04.2016).
* «Свята дабрыні»: Марыя Войцік, газета «ЛіМ» (№ 36, 11.09.2015).

== Спасылкі ==
* http://www.sozvuchie.by/index.php/knigi/item/237-uladzimir-situkha-pra-arekhi-soma-i-babra {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20251210012404/https://sozvuchie.by/index.php/knigi/item/237-uladzimir-situkha-pra-arekhi-soma-i-babra |date=10 снежня 2025 }}
* http://www.drogichin.by/novosti/uladzimiru-mikalaevichu-situxa-60-god/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210420201533/https://www.drogichin.by/novosti/uladzimiru-mikalaevichu-situxa-60-god/ |date=20 красавіка 2021 }}
* http://www.lves.by/?p=10020 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250722123457/https://www.lves.by/?p=10020 |date=22 ліпеня 2025 }}
{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Сітуха Уладзімір Мікалаевіч}}
[[Катэгорыя:Журналісты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Дзіцячыя пісьменнікі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Члены Саюза пісьменнікаў Беларусі]]
[[Катэгорыя:Члены Беларускага саюза журналістаў]]
[[Катэгорыя:Члены Саюза журналістаў СССР]]</text>
      <sha1>1775es1umboon3edlv9ajcwdujmxdyr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цімох Якімавіч Вострыкаў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>570040</id>
    <revision>
      <id>5170987</id>
      <parentid>4118911</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T20:57:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дададзена [[Катэгорыя:Ваенныя Беларускай Народнай Рэспублікі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5170987</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13539" sha1="a3zvolst83cmdf33xhaelaoyp1gelwv" xml:space="preserve">{{Дзяржаўны дзеяч
 | беларускае імя            = Цімох Вострыкаў
 | арыгінальнае імя          = 
 | партрэт                   = [[Файл:Цімох Вострыкаў.jpg|250пкс]]
 | шырыня партрэта           = 
 | подпіс                    = 
 | герб                      = 
 | подпіс герба              =

 | тытул                     = 
 | парадак                   = 
 | парадак-жан               = 
 | пад імем                  = 
 | сцяг                      = 
 | перыядпачатак             = 
 | перыядканец               = 
 | перыяд праўлення          = 
 | папярэднік                = 
 | пераемнік                 = 
 | каранацыя                 = 
 | адрачэнне                 = 
 | наследнік                 = 
 | суправіцель1              = 
 | суправіцель1перыядпачатак = 
 | суправіцель1перыядканец   = 
 | рэгент1                   = 
 | рэгент1перыядпачатак      = 
 | рэгент1перыядканец        =

 | прэм'ер                   = 
 | віцэ-прэзідэнт            = 
 | прэзідэнт                 = 
 | манарх                    = 
 | губернатар                = 
 | віцэ-губернатар           = 
 | каментар                  =

 | дата нараджэння           = 
 | месца нараджэння          =
 | дата смерці               = 
 | месца смерці              =
 | пахаваны                  = 
 | дынастыя                  = 
 | бацька                    = Якім Вострыкаў
 | маці                      = 
 | муж                       = 
 | жонка                     = 
 | у шлюбе                   = 
 | дзеці                     = сын Ілля

 | гады службы               = 
 | прыналежнасць             = 
 | род войскаў               = 
 | званне                    = 
 | камандаваў                = 
 | бітвы                     =

 | навуковая сфера           = 
 | месца працы               = 
 | вядомы як                 =

 | партыя                    = 
 | дзейнасць                 = 
 | прафесія                  = 
 | адукацыя                  = 
 | навуковая ступень         = 
 | манаграма                 = 
 | рэлігія                   = 
 | узнагароды                = 
 | аўтограф                  = 
 | Commons                   = 
 | сайт                      =
}}

'''Цімо́х Во́стрыкаў''' ({{ДН|28|08|1922}} — {{ДС|13|11|2007}}) — дзеяч беларускага нацыянальнага супраціву, беларускі ваенна-палітычны дзеяч, выдавец, прадстаўнік [[Рада БНР|Рады БНР]] у складзе аперацыі амерыканскай разведкі па скідванню разведчыкаў на тэрыторыю [[БССР]] у жніўні [[1952]]. Псеўданім «Карл».

== Біяграфія ==
Нарадзіўся 17 жніўня [[1922]] г. у вёсцы в. [[Баршчоўка (Добрушскі раён)|Баршчоўка]], [[Церахоўскі павет|Церахоўскага павету]] (цяпер у [[Добрушскі раён|Добрушскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]). Працаваў у [[Гомель|Гомелі]] электразваршчыкам. У [[1939]] г. бацька Якім Вострыкаў за адмову ўступаць у [[калгас]] быў асуджаны на 3 гады турмы, што дадаткова ўплынула на антыкамуністычныя погляды 17-гадовага Цімоха.

У [[1940]] г. скончыў двухмесячныя настаўніція курсы і працаваў як настаўнік у [[Маларыцкі раён|Маларыцкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] да пачатку нямецкай акупацыі. Пасля мабілізацыі у [[1941]] у Чырвоную армію патрапіў у нямецкае акружэнне і пазней апынуўся ў лагеры для ваннапалонных, аднак адтуль уцёк у Гомель (па іншай інфармацыі — капаў акопы на Смаленшчыне і дэзерціраваў)&lt;ref&gt;http://bchdgomel.com/?p=104{{Недаступная спасылка}} біяграфія Вострыкава на сайце БХД у Гомелі&lt;/ref&gt;. У [[1942]] г. тры месяцы адпрацаваў у якасці «[[остарбайтэр]]а» электразваршчыкам ў Германіі, аднак яму ўдалося сімуляваць псіхічную хваробу, атрымаўшы адпаведныя дакументы праз біржу працы і перакладчыкаў, і ён вярнуўся назад у Гомель. Па вяртанні працаваў у бацькавай гаспадарцы і атрымаў даведку, яка сведчыла пра тое, што ён дабраахвотна паехаў на працы ў Германію і вярнуўся назад як хворы, праз што не мог служыць. Нават з дакументамі хворага Вострыкава прабавалі забраць у карны атрад, адкуль ён уцёк на другі дзень у камендатуру, дзе яго адпусцілі дадому. Праз некаторы час яго забіраюць ужо ў паліцыю, але і адтуль ён уцякае з аднавяскоўцам.

У [[1943]] перад наступаючымі вайскамі СССР Вострыкаў з’ехаў у Германію. У [[1944]] г. патрапіў у амерыканскую акупацыйную зону, а ў [[1945]] годзе, каб унікнуць прымусовай рэпатрыяцыі грамадзян і ўраджэнцаў СССР, змяніў у дакументах месца нараджэння на Заходнюю Беларусь і імя на Міхась, бо заходняя частка [[БССР]] раней належала да Польшчы і яе ўраджэнцы лічыліся тамтэйшымі грамадзянамі. У [[1946]] г. бацька Вострыкава зноў асуджаны — на гэты раз па фальшывым даносе аб супрацоўніцтве з нямецкімі ўладамі, і пазней загінуў у [[ГУЛАГ]]у. У гэты час, з 1946 па 1948 гг. Цімох вычуўся ў [[Беларуская гімназія імя Янкі Купалы|Міхельсдорфскай беларускай гімназіі імя Янкі Купалы]]. У гімназіі ён пазнаёміўся з многімі будучымі вядомымі беларускімі дзеячамі эміграцыі і пазней прызнаваўся, што менавіта там ён ператварыўся ў свядомага беларуса са звыклага антыкамуніста. Разам з аднакласнікамі выдаў і распаўсюдзіў 12 нумароў [[Наперад (часопіс)|часопіса «Наперад»]].

У канцы [[1948]] г. разам с сябрамі-выдаўцамі паехаў у Англію працаваць на вугальных шахтах. Працаваў там два гады і ў [[1950]] г. з імі спаткаўся [[Барыс Рагуля]], які запрапанаваў ім навучанне у [[Лёвенскі каталіцкі ўніверсітэт|Лёвенскім універсітеце]] ў [[Бельгія|Бельгіі]], дзе Цімох правучыўся паўтары гады на фізкультурным факультэце. Але Цімох Вострыкаў не мог болей вытрымаць на чужыне: праз Барыса Рагулю і сяброў яму ўдалося наладзіць кантакт з амерыканскай разведкай, каб быць патрапіць у склад разведнага дэсанта на тэрыторыю [[БССР]]. У [[1951]] прайшоў спецпадрыхтоўку на амерыканскай вайсковай базе ў [[:de:Bad Wörishofen|Бадверысхофене]] пад [[Мюнхен]]ам і ўжо ў ноч з 26 на 27 жніўня [[1952]] г. дэсантаваўся на тэрыторыю [[БССР]] як прадстаўнік [[Рада БНР|Рады БНР]]. Група была выкрытая за адзін тыдзень, па меркаванні Вострыкава ў выніку здрады. Ён лічыў, што аперацыя была спланаваная на правал, каб прыкрыць іншага агента, а таксама абвінавачваў у здрадзе на карысць [[Міністэрства дзяржаўнай бяспекі БССР]] іншага ўдзельніка групы — Міхала Арцюшэўскага, які пазней быў памілаваны ўказам Прэзідыума ВС СССР у канцы студзеня [[1956]] года.

Вострыкаў быў засуджаны на тэрмін у 23 гады лагероў агульнага рэжыму, які ён поўнасцю адбыў у чатырох розных лагерах у [[Мардовія|Мардовіі]]. У кожным лагеры яму ўдавалася стварыць беларускае асяродзе колькасцю ў прынамсі паўсотні чалавек, накіраванае на культурна-асветніцкую дзейнасць і змаганне за правы зняволеных. У лагерах пачаў пісаць гістарычную працу па гісторыі [[ВКЛ]]. Вызваліўся ў [[1975]] г. і да пачатку 1980-х гадоў працаваў будаўніком, пакуль не выйшаў на пенсію. Дасылаў свае працы ў [[Інстытут гісторыі НАНБ|Інстытут Гісторыі АН БССР]], а з пачатку 1990-х гадоў аўдавеў і зноў актыўна пачаў займацца грамадска-культурным жыццём на Гомельшчыне, выступаў у грамадскіх і дзіцячых установах з публічнымі лекцыямі на гістарычныя тэмы. Упершыню даў інтэрв’ю 4 чэрвеня [[1998]] года карэспандэнту «[[Наша Ніва (1991)|Нашай Нівы]]» для [[Архіў Найноўшае Гісторыі|Архіва Найноўшай Гісторыі]].

Памёр 13 лістапада [[2007]] года ў [[Гомель|Гомелі]]. Пахаваны на наступны дзень у в. [[Раманавічы (Гомельскі раён)|Раманавічы]]. Апошнія гады яго даглядала сядзелка, якой ён перадаў большую частку сваёй маёмасці. Да самай смерці не быў рэабілітаваны.

== Гл. таксама ==
* [[Беларусы Германіі]]
* [[Група Вострыкава]]
* [[Генадзь Касцюк]]

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* Антысавецкія рухі ў Беларусі. 1944—1956. Даведнік. — Мінск, 1999. ISBN 985-6374-07-3
* ''Рудак А.'' Кім Філбі: беларускі след // Наша гісторыя, № 2, 2018, с. 36-40. ISBN 2617—2305
{{DEFAULTSORT:Вострыкаў Цімох Якімавіч}}

== Спасылкі ==
{{wikisource|Катэгорыя:Цімох Вострыкаў}}
* [http://www.slounik.org/154764.html Біяграфія Цімоха Вострыкава]
* [https://www.radabnr.org/%D1%86%D1%96%D0%BC%D0%BE%D1%85-%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%80%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D1%9E/ Кароткая біяграфія і фота Цімоха Вострыкава на афіцыйным сайце Рады БНР]
* [https://nashaniva.by/?c=ar&amp;i=13010 У Гомелі на 85-м годзе жыцьця памёр Цімох Вострыкаў — удзельнік амэрыканскага дэсанту на Беларусь у 1952 г.]
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Постаці беларускай эміграцыі]]
[[Катэгорыя:Удзельнікі Другой сусветнай вайны]]
[[Катэгорыя:Ваенныя Беларускай Народнай Рэспублікі]]</text>
      <sha1>a3zvolst83cmdf33xhaelaoyp1gelwv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Якуб Харэўскі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>573050</id>
    <revision>
      <id>5170991</id>
      <parentid>5020914</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T20:57:46Z</timestamp>
      <contributor deleted="deleted" />
      <minor />
      <comment deleted="deleted" />
      <origin>5170991</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8994" sha1="r3kif16tpv1spna8f7mk0mm0grzzh7m" xml:space="preserve">{{Ваенны дзеяч
 |поўнае імя       = Якуб Харэўскі
 |арыгінал імя     = Якуб Новік
 |дата нараджэння  =  
 |месца нараджэння =  
 |дата смерці      = 
 |месца смерці     = 
 |Перыяд жыцця     = 
 |выява            = 
 |подпіс           = 
 |мянушка          = 
 |псеўданім        = Харэўскі
 |прыналежнасць    = 
 |гады службы      = 
 |званне           = атаман
 |род войскаў      = 
 |камандаваў       = 
 |частка           = 
 |бітвы            = 
 |узнагароды       = 
 |Commons        = 
 |Rodovid        =
 |сувязі         = 
 |у адстаўцы     = 
 |роспіс         = 
}}
'''Яку́б Харэ́ўскі''' (сапр. '''Якуб Новік''', 1900, в. [[Харава]], цяпер [[Пружанскі раён]], [[Брэсцкая вобласць]], [[Беларусь]] — 2 красавіка 1968, Рыу-Гранды, [[Бразілія]]) — [[Беларусь|беларускі]] падпольнік, атаман, адзін з кіраўнікоў антысавецкага руху супраціву ў Беларусі (1942—1948).

== Біяграфія ==
Нарадзіўся ў 1900 годзе ў вёсцы [[Харава]] (цяпер у [[Пружанскі раён|Пружанскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]).

=== Антыпольскае змаганне ===
Маючы каля дваццаці гадоў, Якуб далучыўся да беларускай антыпольскай партызанкі і неўзабаве ўзначаліў аддзел у [[Ружанская пушча|Ружанскай пушчы]], які ўваходзіў у склад [[Партызанскія войскі БНР|партызанскіх войскаў БНР]]. Магчыма, якраз тады Якуб Новік і ўзяў сабе канспірацыйнае імя, утворанае ад назвы роднай палескай вёскі Харава. Побач з Харэўскім дзейнічалі беларускія аддзелы [[Сяргей Хмара|Сяргея Хмары]] і [[Атаман Руды|атамана Рудога]], а таксама аддзел вядомага савецкага чэкіста [[Кірыла Арлоўскі|Кірылы Арлоўскага]], які імкнуўся стварыць з суседзямі «агульны штаб». Перамовы завяршыліся не на карысць чэкіста, якому загадалі не пераходзіць лінію [[Вільня|Віленска]]-[[Брэст|Брэсцкай]] чыгункі.

У [[1925]] годзе, калі палякі ўзялі яго аддзел у атачэнне, Харэўскаму ўдалося захаваць людзей, распусціўшы іх па хатах, а самому ўцячы ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]]. Жыў тут на нелегальным становішчы, пакуль у [[1937]] г. не быў вымушаны перайсці мяжу ў зваротным кірунку, ратуючыся ад масавых арыштаў [[НКВД]].

У пачатку [[1939]] года ў [[Баранавічы|Баранавічах]] адбылася падпольная канферэнцыя былых сяброў [[Беларуская сялянска-работніцкая грамада|Беларускай сялянска-работніцкай Грамады]]. Багаты партызанскі досвед атамана Харэўскага аказаўся зноў запатрабаваным. Ён атрымаў заданне рыхтаваць на [[Палессе|Палессі]] на выпадак [[Германія|нямецка]]-[[Польшча|польскай]] вайны антыпольскае паўстанне. У жніўні 1939 сілы Харэўскага ўжо складалі 5 тысяч чалавек, але запланаваны на 18 верасня штурм [[Пінск]]а атаман мусіў адмяніць, бо пачаўся паход Чырвонай Арміі на Польшчу.

=== Барацьба ў часе Вялікай айчыннай вайны ===
З 1941 года браў удзел у партызанскай барацьбе ў Заходняй Беларусі, актыўна супрацоўнічаў з [[Палеская сеч|Палескай сеччу]] [[Тарас Бульба-Баравец|Бульбы-Бараўца]].

Увосень 1941 года была заснавана [[Беларуская Народная Грамада (1941)|Беларуская Народная Грамада]], якая ўзяла на сябе каардынацыю дзеянняў беларускіх партызанаў. У 1942 годзе Якуб Харэўскі ўзначаліў «Лаву атаманаў» ў складзе [[Беларуская Народная Партызанка|Беларускай Народнай Партызанкі]]. Падчас адыходу немцаў яго аддзел імя Нябабы захоплівае ў Любяшове, на беларуска-ўкраінскім памежжы, нямецкі арсенал. Да канца 1940-х аддзел паспяхова ваюе з бальшавікамі на Брэстчыне і Піншчыне, даходзячы да [[Косаў|Косава]], [[Столін]]а і [[Камінь-Кашырскі|Каменя-Кашырскага]].

У [[1949]] годзе беларускаму атаману ўдаецца пераправіць сваіх людзей у Польшчу, адтуль у [[Федэратыўная Рэспубліка Германіі (1949—1990)|Заходнюю Германію]] і, нарэшце, у [[Бразілія|Бразілію]]. Тут ён пасяліўся пад новым імем.

=== Смерць ===
У [[1967]] годзе газета «[[Беларускі голас (1951)|Беларускі голас]]», якую выдаваў у [[Таронта]] ([[Канада]]) былы паплечнік [[Сяргей Хмара]], змясціла артыкул, дзе Харэўскі-Новік згадваўся як палеглы ў баях за Беларусь. Сам Харэўскі надрукаваў у адказ ліст, што чуткі пра яго смерць перабольшаныя.

2 красавіка 1968 года Якуб Харэўскі з ад’ютантам Кастунам Гукам загінуў у аўтакатастрофе. На думку гісторыка [[Сяргей Іванавіч Ёрш|Сягрея Ярша]], ёсць падставы лічыць, што смерць мела не выпадковы характар, а была інсцыніраваная савецкімі спецслужбамі&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://slounik.org/154932.html|title=Харэўскі Якуб · Slounik.org|lang=be|website=slounik.org|access-date=2024-09-25|archive-date=2024-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20240925115046/https://slounik.org/154932.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=http://pdf.kamunikat.org/6320-1.pdf|title=БЕЛАРУСКАЯ ПАРТЫЗАНКА|author=Сяргей ЁРШ|website=Kamunikat.org. Беларуская інтэрнэт-бібліятэка|date=1995—1998|access-date=2021-06-12|archive-date=2021-06-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20210611070103/http://pdf.kamunikat.org/6320-1.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Гл. таксама ==
* [[Беларуская Самаабарона]]
* [[Беларуская Народная Партызанка]]
* [[Беларуская Народная Грамада (1941)|Беларуская Народная Грамада]]

== Спасылкі ==
* [http://www.svaboda.org/content/article/754438.html Імёны Свабоды: Якуб Харэўскі]
* [http://slounik.org/154932.html Біяграфія на slounik.org]
* [http://bez.unija.info/?q=node/83 А. Зелянкова. Вайна пасля вайны]{{Недаступная спасылка}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Харэўскі Якуб}}
[[Катэгорыя:Памерлі ў Бразіліі]]
[[Катэгорыя:Сябры Беларускай Народнай Партызанкі]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Пружанскім раёне]]
[[Катэгорыя:Ваенныя Беларускай Народнай Рэспублікі]]</text>
      <sha1>r3kif16tpv1spna8f7mk0mm0grzzh7m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Язэп Нікадзімавіч Булак-Балаховіч</title>
    <ns>0</ns>
    <id>578015</id>
    <revision>
      <id>5170988</id>
      <parentid>4745296</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T20:57:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дададзена [[Катэгорыя:Ваенныя Беларускай Народнай Рэспублікі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5170988</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20273" sha1="ajhkz5soi9yi275ibue3g78626llqvu" xml:space="preserve">{{Ваенны дзеяч
 |поўнае імя       = Язэп Нікадзімавіч Булак-Балаховіч
 |арыгінал імя     = {{lang-pl|Józef Bułak-Bałachowicz}}
 |месца смерці     = дарога з [[Белавежа|Белавежы]] да [[Гайнаўка|Гайнаўкі]] ў Белавежскай Пушчы
 |выява          = [[Файл:Язэп Балаховіч.jpg|250пкс]]
 |прыналежнасць    = [[Расійская імперыя]] (1914—1917)&lt;br /&gt;[[Расійская рэспубліка]] (1917)&lt;br /&gt;[[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|РСФСР]] (1918)&lt;br /&gt;[[Белы рух]] (1918—1919)&lt;br /&gt;[[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]] (1919—1920)&lt;br /&gt;[[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшча]] (1920—1923)
 |гады службы      = [[1914]]—[[1923]]
 |званне           = [[Генерал|Генерал брыгады]]
 |бітвы            = [[Першая сусветная вайна]]&lt;br /&gt;[[Вайна за незалежнасць Эстоніі]]&lt;br /&gt;[[Польска-савецкая вайна]]&lt;br /&gt;[[Варшаўская бітва (1920)|Варшаўская бітва, 1920]]&lt;br /&gt;
 |сувязі         = брат [[Станіслаў Булак-Балаховіч|Станіслава Булак-Балаховіча]]
}}
'''Язэп Булак-Балаховіч''' ({{lang-pl|Józef Bułak-Bałachowicz}}; 4 верасня [[1894]]; в. [[Мейкштай|Мейшты]], цяпер [[Ігналінскі раён]] [[Літва]] — 11 чэрвеня [[1923]]; дарога з [[Белавежа|Белавежы]] да [[Гайнаўка|Гайнаўкі]] ў Белавежскай Пушчы) — беларускі вайсковы дзеяч, афіцэр пехоты [[Руская імператарская армія|Рускай імператарскай арміі]], палкоўнік [[Белы рух|Белай арміі]], удзельнік [[Асобны аддзел войск БНР у Балтыі|Асобнага атрада БНР]], намеснік камандзіра добраахвотніцкіх аддзелаў у складзе [[Войска Польскае|Войска Польскага]] [[Польская Рэспубліка|другой Польскай Рэспублікі]] ў 1920 г. Брат [[Станіслаў Булак-Балаховіч|Станіслава Булак-Балаховіча]].

== Раннія гады і сям’я ==
Нарадзіўся 4 верасня [[1894]] года ў [[Мейшты|Мейштах]] [[Браслаўскі павет (Расійская імперыя)|Новааляксандраўскага павета]], [[Ковенская губерня|Ковенскай губерні]] [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] ў сялянскай каталіцкай сям’і&lt;ref name=&quot;Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 234&quot;&gt;Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 234.&lt;/ref&gt;. Бацька — Нікадзім Міхал Балаховіч, [[беларусы|беларус]], быў кухарам Мейштовічаў з Мейштаў. Маці — Юзэфа з дому Шафранаў, [[палякі|полька]], была пакаёўкай Малгажаты Мейштовічавай (з дому Корвін-Мілеўскай) і дачкой кухара Корвін-Мілеўскіх&lt;ref&gt;Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 243.&lt;/ref&gt;. Пасля жаніцьбы, разам з братам Людвікам, пры дапамозе ўзятай у Мейштовічаў пазыкі, Нікадзім купіў маёнтак Юдуцыны пад [[Шаркаўшчына|Шаркоўшчынай]], а ў [[1887]] годзе прадаў гэты маёнтак графу Лапацінскаму, падзяліўшы з братам інвентар. Пасля продажу маёнтка бацька ўзяў у доўгатэрміновую арэнду ад Мейштовічаў маёнтак Стакапіёва Новааляксандраўскага павета&lt;ref name=&quot;dva&quot;&gt;Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 235.&lt;/ref&gt;.

Нікадзім і Юзэфа Балаховічы мелі 9 дзяцей: трох сыноў і шэсць дачок. Найстарэйшай была дачка Марыя, наступны — Станіслаў&lt;ref name=&quot;adzin&quot;&gt;Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 241.&lt;/ref&gt;. Пасля гэтага ў [[1894]] г. нарадзіўся сам Язэп, а потым, у [[1899]] годзе, яго малодшы брат Мечыслаў. Малодшых сясцёр звалі: Паўліна, Людміла, Вераніка, Ганна і Стэфанія. Бацька Бахаловіча быў свядомым беларусам, але маці варожа ставілася да беларускага пытання. Дома Балаховічы гаварылі [[беларуская мова|па-беларуску]]. Язэп быў унукам Сыльвестара Балаховіча і Міхаліны Ясінскай.

== Дзейнасць ==
У красавіку [[1916]] г. Язэп быў прызваны ў рады расійскай арміі і мабілізаваны да 7-га Рэвельскага палка пяхоты. У маі трапіў да аддзелу падпалкоўніка [[Леанід Мікалаевіч Пунін|Леаніда Пуніна]], дзе ўжо год служыў яго брат [[Станіслаў Булак-Балаховіч|Станіслаў]]. У [[1917]] г. атрымаў падвышку ў ранзе — з [[паручнік]]а да {{Не перакладзена 3|падротмістр|падротмістра|pl|podrotmistrz}}. У кастрычніку выйшаў з расійскай арміі і перайшоў да польскіх аддзелаў — быў адпраўлены генералам {{Не перакладзена 3|Ян Яцына|Янам Яцынай|pl|Jan Jacyna}} да [[Пскоў|Пскова]] рэкрутаваць [[палякі|палякаў]] да {{Не перакладзена 3|1-ы Польскі корпус (Расійская Імперыя)|Першага Польскага Корпусу|pl|I Korpus Polski w Rosji}} з загада генерала [[Юзаф Доўбар-Мусніцкі|Юзафа Доўбар-Мусніцкага]]. У лістападзе быў пераведзены да [[Санкт-Пецярбург|Петраграду]], па-ранейшаму ў межах 1-га Польскага Корпусу. У снежні яго аддзел быў разброены [[бальшавікі|бальшавікамі]].

Ад мая [[1918]] г. Язэп належаў да I Лужскага партызанскага кавалерыйскага палка IV Петраградскай дывізіі [[Чырвоная Армія|Чырвонай Арміі]] пад кіраўніцтвам брата Станіслава (пазней быў перайменаваны ў 3-і Петраградскі кавалерыйскі полк). Пазней, з узмацненнем [[Белы рух|белага руху]] і адначасовым ростам рэпрэсій з боку органаў [[Усерасійская надзвычайная камісія па барацьбе з контррэвалюцыяй і сабатажам|ЧК]], перайшоў да «белых» разам з братам Станіславам і ваяваў у розных фармацыях ([[Эстонская вайна за незалежнасць]]) — у тым ліку і ў арміі генерала [[Мікалай Мікалаевіч Юдзеніч|Юдзеніча]], дзе ён атрымаў рангу падпалкоўніка, і затым палкоўніка. У лістападзе [[1919]] г. атрад [[Станіслаў Булак-Балаховіч|Станіслава Булак-Балаховіча]], у якім знаходзіўся і Язэп, перайшоў на бок [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]] у якасці [[Асобны аддзел войск БНР у Балтыі|Асобнага атрада БНР]]. У лістападзе—снежні [[1919]] атрад займаў частку антыбальшавіцкага фронту каля [[Ізборск]]а, паміж эстонскай і латышскай арміямі&lt;ref&gt;Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 132&lt;/ref&gt;.

У канцы студзеня [[1920]] г. Польша пачала сакрэтныя перамовы са Станіславам Булак-Балаховічам аб пераходзе яго атрада на польскі бок, Язэп быў пасярэднікам у перамовах. Перамовы скончыліся паспяхова і шматнацыянальны атрад перайшоў на польскі бок, бо у сакавіку [[Эстонія]], дзе дыслакаваўся атрад, заключыла мірны дагавор з бальшавікамі і збіралася інтэрнаваць беларускіх салдатаў, а на дадатак беларускае фінансаванне скончылася да такой меры, што атрад галадаў&lt;ref name=&quot;Błonski&quot;&gt;Станіслаў Ліс-Блонскі. — Балахоўцы. Сведчанні, дакументы, даследаванні — Смаленск, Інбелкульт, 2014. — 2-е выд. — 470 с ISBN 978-5-9904531-9-7&lt;/ref&gt;. Пасля рэарганізацыі ў [[Брэст|Брэсце]] быў падпарадкаваны камандзіру {{Не перакладзена 3|3 Армія (Польская Рэспубліка (1918—1939))|3-й Арміі|pl|3 Armia (II RP)}} генералу [[Эдвард Рыдз-Сміглы|Эдварду Рыдз-Сміглы]]. Летам [[1920]] г. падчас адсутнасці старшага брата Станіслава, які ездзіў у Варшаву для палітычных перамоў, Язэп кіраваў аддзелам і правёў выдатныя напады на тылы бальшавіцкіх войск на [[Палессе|Палессі]] — пад [[Оўруч]]ам і Валеднікамі. Падчас бітваў да аддзелу набіралі ўзятых у палон чырвонаармейцаў і дэзертыраў, дзякуючы чаму, нягледзячы на страты, ён павялічыўся да каля 1800 салдатаў пяхоты і 800 кавалерыстаў. Загадам Вярхоўнага Камандвання [[Войска Польскае|Войска Польскага]] ад 28 верасня [[1920]] г. вайска генерала Булак-Балаховіча былі ідэнтыфікаваныя як Добраахвотніцкая Хаўрусная Армія ({{lang-pl|Ochotnicza Sprzymierzona Armia}}), што дало статус асобнай хаўруснай арміі, якая дасягнула лічбы каля 20 тысяч салдат.

12 кастрычніка [[1920]] г. ў [[Рыга|Рызе]] была падпісаная папярэдняя польска-савецкая мірная дамова, якая абавязвала польскі бок выдаліць са сваёй тэрыторыі або раззброіць антысавецкія ўзброеныя фармаванні да 2 лістапада. Польскае камандаванне прапанавала Станіславу Булак-Балаховічу далей весці барацьбу самастойна або пакінуць тэрыторыю Польшчы са зброяй у руках. Станіслаў вырашыў перайсці польска-савецкую мяжу і 12 кастрычніка падпісаў пагадненне з Беларускім палітычным камітэтам. БПК абавязваўся дапамагаць генералу ў арганізацыі беларускай арміі, а Балаховіч павінен быў перадаць уладу на занятай ім тэрыторыі. Атрад 10 лістапада вызваліў [[Мазыр]], а 12 лістапада ў горад прыехаў сам Станіслаў Балаховіч, з нагоды чаго былі вывешаныя беларускія бела-чырвона-белыя сцягі. Беларускі Палітычны Камітэт ператварыўся ва ўрад БНР, які прысвоіў Станіславу тытул Начальніка Беларускай Дзяржавы, але праз некалькі дзён войскі бальшавікоў пайшлі ў контрнаступленне і «балахоўцы» мусілі адступіць у Польшу — сам Язэп перайшоў граніцу 26 лістапада.

== Апошнія гады ==
[[Файл:Grób Józefa Bułak-Bałachowicza 1.JPG|thumb|Магіла Язэпа Булак-Балаховіча]]
Пасля польска-бальшавіцкай вайны польскі ўрад надаў Балаховічам польскае грамадзянства за іх удзел у барацьбе супраць Чырвонай Арміі, што дало мажлівасць жыць і працаваць у Польшчы. Язэп Булак-Балаховіч атрымаў ранг [[генерал|генерала брыгады]]. У маі [[1921]] г. Язэп разам з братам і амаль 200-асабовай групай падначаленных прыбыў у [[Белавежа|Белавежу]]. Там ён жыў у прыватным доме [[Філімон Вашкевіч|Філімона Вашкевіча]] на Трапінцы. Спачатку займаўся праблемамі размяшчэння і працаўладкавання былых «балахоўцаў», а пазней — транспартаваннем дзяржаўнай драўніны з лесу да станцыі ў Белавежы. Супрацоўнічаў з мясцовым Раённым Упраўленнем Дзяржаўных Лясоў. Язэп і Станіслаў мелі акцыі лесапільні ў [[Гайнаўка|Гайнаўцы]].

У гэты час бальшавіцкія агенты рабілі шматлікія беспаспяховыя замахі на Станіслава Булак-Балаховіча. 11 чэрвеня Станіслаў мусіў ехаць да [[Гайнаўка|Гайнаўкі]], але яму разбэсціўся конь, таму замест яго паехаў Язэп, бо справа была пільная. Язэп выехаў з [[Белавежа|Белавежы]] позна ўвечары, каб раніцай быць на месцы. Прыкладна а першай гадзіне ночы Язэпа і яго людзей перапынілі незнаёмыя, запыталі «Хто тут Балаховіч?», а пасля адказу Язэпа «Я» — застрэлілі генерала ў твар.

Труну з забітым генералам выставілі ў каталіцкай капліцы ў сталовай царскага палаца. Пахаванне было ўрачыстае, з аркестрам, у ім прыняло ўдзел шмат людзей. У апошні шлях генерала Язэпа Булак-Балаховіча суправаджаў ксёндз з [[Нарэўка (гміна)|Нарэўкі]], бо ў Белавежы ў той час не было асобнай рыма-каталіцкай парафіі. Язэп Булак-Балаховіч быў пахаваны ў паўночна-заходняй частцы могілак Белавежы, яго магіла захаваная і дагэтуль. Паводле ініцыятывы беларускага гісторыка з [[Беласток]]а [[Алег Латышонак|Алега Латышонка]] на месцы забойства быў усталяваны крыж і помнік, месца наведваюць студэнты [[Стыпендыяльная праграма імя Кастуся Каліноўскага|праграмы Каліноўскага]] і нашчадкі Булак-Балаховічаў. Язэп пазаставіў жонку Зінаіду (памерла у [[1980]] г.) і сына Здзіслава Булак-Балаховіча (1918—1944). На сёння адзіныя спадкаемцы прозвішча Булак-Балаховіч — гэта Мацей (ўнук), Рафал і Эрнэст Булак-Балаховічы.

Пачынаючы з 2010 году з ініцыятывы [[Беларуская Нацыянальная Памяць|Беларускай Нацыянальнай Памяці]] адбываецца роварны рэйд у памяць пра Язэпа Булак-Балаховіча&lt;ref&gt;[http://bielarusnp.blogspot.com/2010/06/blog-post_15.html У памяць пра генэрала]. Беларуская Нацыянальная Памяць&lt;/ref&gt;.

== Зноскі ==
{{reflist|2}}

== Літаратура ==
* {{Кніга|аўтар = [[Алег Латышонак]]|загаловак = Жаўнеры БНР|выданне = 3-е|месца = Смаленск|выдавецтва = Інбелкульт|год = 2014|старонак = 373|isbn = 978-5-00076-003-1|тыраж = 500}}
* {{Кніга|загаловак = Балахоўцы: Сведчанні, дакументы, даследаванні|адказны = пераклад, прадмова, каментары А. Вашкевіча, А. Чарнякевіча, Ю. Юркевіча|выданне = 2|месца = Смаленск|выдавецтва = Інбелкульт|старонак = 470|isbn = 978-5-9904531-9-7|тыраж = 750}}

== Спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20070928043523/http://www.bie.ee/historyja/historyja.htm Інфармацыя і фота пра Асобны атрад войск БНР у Эстоніі]
* {{cite web | author = Ю. Віцьбіч| date = 9 лютага 2008| url = http://jivebelarus.net/history/new-history/anticom-resist-and-partisans-at-belarus.html?page=10#lnk9| title = Асобны Дабравольны Народны Аддзел БНР| work = Антыбальшавіцкія паўстанні і партызанская барацьба на Беларусі| publisher = Жыве Беларусь. Бібліятэка гістарычных артыкулаў| access-date = 20 красавіка 2009 }}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Булак-Балаховіч Язэп}}
[[Катэгорыя:Удзельнікі Грамадзянскай вайны ў Расіі]]
[[Катэгорыя:Антыкамуністы]]
[[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Расійская імперыя)]]
[[Катэгорыя:Ваенныя Расійскай імперыі]]
[[Катэгорыя:Ваенныя Польшчы]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў Гайнаўскім павеце]]
[[Катэгорыя:Ваенныя Беларускай Народнай Рэспублікі]]</text>
      <sha1>ajhkz5soi9yi275ibue3g78626llqvu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уладзіслаў Уладзіслававіч Прыбыткоўскі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>581099</id>
    <revision>
      <id>5171143</id>
      <parentid>4742069</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T09:10:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5171143</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12613" sha1="k03j9tk3dp4ynw1usx5tjr37gteyl6i" xml:space="preserve">{{пісьменнік}}
'''Уладзіслаў Уладзіслававіч (Уладзімір) Прыбыткоўскі ''' (нар. [[1905]], г. [[Мінск]] — кастрычнік [[1944]], прапаў без весткак на фронце) — беларускі [[паэт]], [[літаратуразнаўца]] і [[публіцыст]].

== Біяграфія ==
[[Файл:Horackaja_filija_Aršanskaha_Maladniaka._Горацкая_філія_Аршанскага_Маладняка_(1926).jpg|злева|міні|[[Горацкая філія «Аршанскага Маладняка»]], 1926 год. Стаяць: (злева направа) [[Аляксандр Сцяпанавіч Вечар|Алесь Вечар]], [[Рыгор Данілавіч Мурашка|Рыгор Мурашка]], Чыжонак, Уладзіслаў Прыбыткоўскі, Калядка. Сядзяць: Мятла, Сяргейчык, [[Міхаіл Мікалаевіч Ганчарык|Міхась Ганчарык]] (кіраўнік філіі), [[Васіль Каваль]], [[Юрка Гаўрук]], [[Алесь Піліпавіч Дземідовіч|Алесь Дземідовіч]].]]
У [[1925]]—[[1928]] гадах вучыўся ў [[Беларуская сельскагаспадарчая акадэмія|Беларускай акадэміі сельскай і лясной гаспадаркі]] ў [[Горкі|Горках]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Пасля заканчання сельскагаспадарчай акадэміі, некаторы час жыў і працаваў у [[Масква|Маскве]], дзе ў 1931 годзе ўваходзіў у беларускую секцыю [[Маскоўская асацыяцыія пралетарскіх пісьменнікаў|Маскоўскай асацыяцыіі пралетарскіх пісьменнікаў]] &lt;ref&gt;Жыбуль, Віктар «Не разумею вясёласці хмельнай…» : лёс і творчасць Уладзіслава Прыбыткоўскага / Віктар Жыбуль // Роднае слова. — 2015. — № 8. — С. 8—10.&lt;/ref&gt;

Як лічаць многія даследчыкі ў [[1931]] годзе быў рэпрэсаваны і пабываў у высылцы &lt;ref&gt;С. Кандыбовіч, С. Разгром нацыянальнага руху ў Беларусі. http://www.jivebelarus.net/history/new-history/defeat-national-resist.html?page=9.&lt;/ref&gt;.
Пасля вызвалення працаваў навуковым супрацоўнікам [[Беларуская доследная станцыя па жывёлагадоўлі|Беларускай доследнай станцыі па жывёлагадоўлі]] і разам з будучым докторам сельскагаспадарчых навук [[Андрэй Гайко|Андрэем Гайко]] надрукаваў у [[1940]] годзе ў Дзяржаўным выдавецтве БССР брашуру «Племянная ферма ардэнаноснага саўгаса „Крынкі“».[[22 ліпеня]] [[1941]] года быў прызваны ў армію Дрысненскім РВК Полацкай вобласці. І як сведчаць дакументы сайта «Память народа» прапаў без вестак ў кастрычніку [[1944]] года &lt;ref&gt;https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_dopolnitelnoe_donesenie61052967/&lt;/ref&gt;. З гэтых дакументаў таксама бачна, што яго жонка Журбік Кацярына Ігнацьеўна, якая жыла ў Мінску, у 1945—1948 гг. некалькі разоў рабіла запыты ў Кагановіцкі РВК г. Мінска аб лёсе мужа.

== Літаратурная творчасць ==
У час вучобы ў Горках пачаў займацца літаратурнай творчасцю — пісаць вершы і дасылаць у часопіс «Аршанскі маладняк». Друкаваўся пад псеўданімам — ''Прыбытак Лад'' &lt;ref&gt;Саламевіч, Янка. Слоўнік беларускіх псеўданімаў і крыптанімаў (XVI—XX стст.) — Мінск: 1983&lt;/ref&gt;.

У 1926—1927 гг. ўваходзіў у Горацкую студыю «Аршанскага маладняка» &lt;ref&gt;Беларускі дзяржаўны архіў-музей літаратуры і мастацтва Ф. 225, воп. 1, сп. 18, л. 5, 6,8,11&lt;/ref&gt;.
У часопісах [[Маладняк (часопіс)|«Маладняк»]], «Аршанскі Маладняк» друкаваў вершы і літаратуразнаўчыя артыкулы.
ў [[1927]] годзе ўступае ў аб’яднанне «Беларуская літаратурна-мастацкая камуна». У першым нумары часопіса «Росквіт», што выпусціла гэта аб’яднанне, паэт надрукаваў верш. У сакавіку 1928 года гэта літаратурнае аб’яднанне распалася і У. Прыбыткоўскі вярнуліся ў «Маладняк».
Быў дэлегатам Усебеларускай канферэнцыі «Маладняка» ў 1927 годзе ад Горацкай студыі «Аршанскага Маладняка».
У сваіх вершах У. Прыбыткоўскі шукаў новыя паэтычныя формы знаходзіўся пад уплывам [[У. Маякоўскі|У. Маякоўскага]]. Ён актыўна карыстаўся «лесвічкай» і ўжываў рэдкія для беларускай паэзіі віды рыфмоўкі.

== Аналіз яго творчасці ==

[[М. Гарэцкі]] аналізуючы яго творчасць у кнізе «Маладняк за пяць гадоў» адзначаў, што ў яго ёсць «ухіл у [[футурызм]]» &lt;ref&gt;Гарэцкі, М. Маладняк за пяць гадоў. У кн.: Максім Гарэцкі. Успаміны. Артыкулы. Дакументы.- Мн.: 1984. С. 253&lt;/ref&gt;.

Кандыдат філалагічных навук [[Віктар Жыбуль]] лічыць, што паэт &quot;… пакінуў невялікую, але цікавую літаратурную спадчыну, у ёй канцэнтраваліся авангардысцкія пошукі беларускай паэзіі 1920-х гг.(&lt;ref&gt;Жыбуль, Віктар «Не разумею вясёласці хмельнай…» : лёс і творчасць Уладзіслава Прыбыткоўскага // Роднае слова. 2015. № 8. С. 8&lt;/ref&gt;.
У 1926 г. У.Прыбыткоўскі дэбютуе як крытык, друкуючы рэцэнзію на кнігу М.Зарэцкага «Голы звер»(«Аршанскі Маладняк», 1926).

Аб яго творчасці пакінулі ўспаміны [[Юрка Гаўрук]] і [[Міхась Ганчарык]]. Апошні лічыў, што: «Прыбыткоўскі не стаіць на раздарожжы, як Дудар, проста і шчыра кліча кінуць у вёсцы і ў горадзе „слёзы дзедаўскія сеяць па пяску“ і, каб скарэй знішчыць кулацка-нэпаўскі дысананс сучаснасці, зазывае „без вагання прыстаўляць наган к віску“» &lt;ref&gt;Уладзімір Прыбыткоўскі// Інтэрнэт-версія: Камунікат.org, 2013 //http://pdf.kamunikat.org/25492-12.pdf {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181222093007/http://pdf.kamunikat.org/25492-12.pdf |date=22 снежня 2018 }}&lt;/ref&gt;.

== Вершы і літаратуразнаўчыя працы ==
* &quot;Дзядзечка любы… &quot; і «Ціха сыплецца снег», «Сёння — дысананс», «Ліхой ноччу ля Нёмана», &quot;Узрос каласок… &quot;, рэцэнзіі на кнігі: М.Зарэцкага «Голы звер», Я. Пушчы «Vita»(«Аршанскі Маладняк» № 2,3. 1926 г .).
* &quot;Часамі поўніцца… &quot;, &quot;Не разумею вясёласці хмельнай, не разумею… &quot;, «Драма мамы», &quot;Часам поўніцца істота музыкай… &quot;, артыкул «Індывідуалізм і сучасная літаратура»(«Аршанскі Маладняк» № 7,8. 1928 г.)
* &quot;Літаратура ў прыгоне… «(Росквіт» № 1.1928).
* «Пралетарская інтэлігецыя», «Марш калектывізацыі» («Маладняк», 1930. № 1. 8-9).
* «Часамі поўніцца істота музыкай…», «Ціха сыплецца сьнег…», «…Не разумею вясёласьці хмельнай…», «Літаратура ў прыгоне…», «Драма мамы» (Роднае слова. 2015. № 8. С. 11-12) .

== Крыніцы ==
{{reflist}}

== Літаратура ==
* Гаўрук, Юры. Ступень адказнасці: літаратурна-крытычныя артыкулы, эсэ.- Мн.:1986.
* Жыбуль, Віктар. Асоба і творчасць Якуба Коласа ва ўспрыманні Уладзіслава Прыбыткоўскага // Каласавіны : Якуб Колас. Чалавек. Эпоха. Час : матэрыялы XXVII навуковай канферэнцыі, прысвечанай 130-годдзю з дня нараджэння Якуба Коласа, 2―3 лістапада 2012 г., г. Мінск. — Мінск, 2013. С. 177―187.
* Жыбуль, Віктар «Не разумею вясёласці хмельнай…» : лёс і творчасць Уладзіслава Прыбыткоўскага // Роднае слова. 2015. № 8. С. 8—10.
* Кандыбовіч С. Разгром нацыянальнага руху ў Беларусі. — Мн.: 2000.
* Ліўшыц, Уладзімір.&quot;Рабіся хутчэй чалавекам&quot;(пра У.Прыбыткоўскага). У кн.: Раскопкі каля Горацкага Парнаса.- Горкі: 2001. С. 39-43.
* Маракоў, Л. Не стаяў на раздарожжы. // ЛіМ. 1999. 23 крас.;
* Савік, Л. А. Прыбыткоўскі. Біябібліяграфічны слоўнк «Беларускія пісьменнікі» — Мн.: 1995. Т.6.С. 656.

== Спасылкі ==
* Владіслаў Прыбыткоўскі.http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&amp;tq=v0&amp;name_view=va_all&amp;a001=BY-PLRB-ar9381605&amp;strq=l_siz=20
* Уладзімір Прыбыткоўскі. http://www.marakou.by/ru/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-ii?id=19731 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250405235544/http://www.marakou.by/ru/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-ii?id=19731 |date=5 красавіка 2025 }}

{{DEFAULTSORT:Прыбыткоўскі, Уладзіслаў}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Мінску]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Беларускай дзяржаўнай сельскагаспадарчай акадэміі]]
[[Катэгорыя:Постаці беларускай сельскай гаспадаркі]]
[[Катэгорыя:Пісьменнікі паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]]
[[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]]
[[Катэгорыя:Дзіцячыя пісьменнікі паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Паэты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Паэты паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Аршанскі Маладняк]]
[[Катэгорыя:Сябры літаратурнага аб’яднання «Маладняк»]]
[[Катэгорыя:Зніклыя без вестак]]
[[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]]</text>
      <sha1>k03j9tk3dp4ynw1usx5tjr37gteyl6i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>2018 год у гісторыі відэагульняў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>583186</id>
    <revision>
      <id>5170939</id>
      <parentid>5170322</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T20:35:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IshaBarnes</username>
        <id>124956</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дапаўненне</comment>
      <origin>5170939</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1358" sha1="mpqc7cl039d5t1xgiw3dg0tolsgx5c3" xml:space="preserve">{{Гады ў гісторыі відэагульняў|2018}}
'''[[2018]]''' год быў адзначаны шэрагам падзей у галіне [[відэагульня]]ў.

== Мерапрыемствы і падзеі ==
* [[10 лютага]] — кіберспартыўны турнір у дысцыпліне [[FIFA (серыя відэагульняў)|FIFA]] «МЭТА’18: FIFA» (арганізаваны сумесна з асацыяцыяй «Беларуская федэрацыя футбола»).&lt;ref&gt;{{cite web|date = 2018-02-13|url = https://mag.relax.by/info/promo/10559143-v-minske-proshel-turnir-po-kiberfutbolu-meta-18-fifa/|title = В Минске прошел турнир по киберфутболу МЭТА’18.FIFA|publisher = Relax.by|access-date = 2026-07-24|language = ru }}&lt;/ref&gt;

== Выпускі гульняў ==
* 17 кастрычніка — [[RimWorld]] ([[Windows]])
* 25 мая — {{нп5|Detroit: Become Human}} ([[PS4]])
* 2 лістапада — [[Diablo III]] ([[Switch]])
* 13 снежня — [[Book of Demons]] ([[Windows]])

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Храналагічны пералік}}
{{Навігацыя}}
{{Вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:2018]]
[[Катэгорыя:Гады ў відэагульнях]]</text>
      <sha1>mpqc7cl039d5t1xgiw3dg0tolsgx5c3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>2019 год у гісторыі відэагульняў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>583189</id>
    <revision>
      <id>5170937</id>
      <parentid>5170386</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T20:30:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IshaBarnes</username>
        <id>124956</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>абнаўленне</comment>
      <origin>5170937</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="991" sha1="tt9wi0mx97selmqez4xowmhhb6bnyl2" xml:space="preserve">{{Гады ў гісторыі відэагульняў|2019}}
'''[[2019]]''' год быў адзначаны шэрагам падзей у галіне [[відэагульня]]ў.

== Мерапрыемствы і падзеі ==
* 20—25 жніўня — міжнародны турнір [[The International]] 2019

== Выпускі гульняў ==
* 17 студзеня — [[Feudal Alloy]] ([[Windows]])
* 23 красавіка — [[Mortal Kombat 11]] ([[Switch]])
* 23 красавіка — {{нп5|Days Gone}} ([[PS4]])
* 27 верасня — [[FIFA 20]] ([[Switch]])
* 15 кастрычніка — {{нп5|Disco Elysium}} ([[Windows]], [[macOS]])
* 18 кастрычніка — [[Ring Fit Adventure]] ([[Switch]])

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

==Спасылкі==
{{Навігацыя}}
{{Вонкавыя спасылкі}}
{{Храналагічны пералік}}

[[Катэгорыя:2019]]
[[Катэгорыя:Гады ў відэагульнях]]</text>
      <sha1>tt9wi0mx97selmqez4xowmhhb6bnyl2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5170943</id>
      <parentid>5170937</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T20:38:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IshaBarnes</username>
        <id>124956</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дапаўненне</comment>
      <origin>5170943</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1073" sha1="cg3s1ygj3ye62fra7ys2y90hlhsov5x" xml:space="preserve">{{Гады ў гісторыі відэагульняў|2019}}
'''[[2019]]''' год быў адзначаны шэрагам падзей у галіне [[відэагульня]]ў.

== Мерапрыемствы і падзеі ==
* 20—25 жніўня — міжнародны турнір [[The International]] 2019

== Выпускі гульняў ==
* 17 студзеня — [[Feudal Alloy]] ([[Windows]])
* 15 лютага — {{нп5|Metro Exodus}} ([[PS4]], [[Windows]], [[Xbox One]])
* 23 красавіка — [[Mortal Kombat 11]] ([[Switch]])
* 23 красавіка — {{нп5|Days Gone}} ([[PS4]])
* 27 верасня — [[FIFA 20]] ([[Switch]])
* 15 кастрычніка — {{нп5|Disco Elysium}} ([[Windows]], [[macOS]])
* 18 кастрычніка — [[Ring Fit Adventure]] ([[Switch]])

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

==Спасылкі==
{{Навігацыя}}
{{Вонкавыя спасылкі}}
{{Храналагічны пералік}}

[[Катэгорыя:2019]]
[[Катэгорыя:Гады ў відэагульнях]]</text>
      <sha1>cg3s1ygj3ye62fra7ys2y90hlhsov5x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уладзімір Фёдаравіч Прусак</title>
    <ns>0</ns>
    <id>583523</id>
    <revision>
      <id>5171107</id>
      <parentid>5098666</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T06:42:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 11 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5171107</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16577" sha1="0wlbbmoay55xgi9dtx4tdy4r2tvor1x" xml:space="preserve">{{Архітэктар}}
{{цёзкі2|Прусак}}
'''Уладзімір Фёдаравіч Прусак''' ({{ДН|||1846}} — {{ДС|||1917}}) — расійскі інжынер-архітэктар. Брат архітэктара [[Яўген Фёдаравіч Прусак|Яўгена Прусака]]&lt;ref name=&quot;БЮСС&quot;&gt;[https://xn--90ax2c.xn--p1ai/catalog/005289_000028_4D34F934-46BA-4F3C-BF29-1201DEBDA0F9/viewer/?page=286 Барановский Г. В. Юбилейный сборник сведений о деятельности бывших воспитанников Института гражданских инженеров (Строительного училища) 1842—1892. С. 277] &lt;/ref&gt;.

== Біяграфія ==

=== Дзяцінства і адукацыя ===

Нарадзіўся ў 1846 годзе. Родам з [[віцебск]]іх мяшчанаў&lt;ref name=&quot;ПАВ&quot;&gt;[http://www.spbiiran.nw.ru/prussak_a_v/ Пруссак Анна Владимировна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170616121337/http://www.spbiiran.nw.ru/prussak_a_v/ |date=16 чэрвеня 2017 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Рана страціў бацьку&lt;ref name=&quot;ЕНГ&quot;/&gt;. Выхоўваўся ў [[Віцебская мужчынская гімназія|Віцебскай гімназіі]]. Як лепшы вучань гімназіі быў адпраўлены за кошт земства ў Пецярбургскае будаўнічае вучылішча&lt;ref name=&quot;ПАВ&quot;/&gt;, у якое паступіў у 1863 годзе. Скончыў у 1868 годзе курс з чынам X класу, пры чым за выдатныя поспехі запісаны на мармуровую дошку&lt;ref name=&quot;БЮСС&quot;/&gt;.

== Прафесійная дзейнасць ==

Па сканчэнні курса быў пакінуты пры Будаўнічым вучылішчы і ў той самы час (да 1869 года) складаўся на службе ў галоўным таварыстве расійскіх чыгунак памочнікам начальніка 6-га ўчастка [[Мікалаеўская чыгунка|Мікалаеўскай чыгункі]]&lt;ref name=&quot;БЮСС&quot;/&gt;. З 1869 па 1870 год займаў пасаду начальніка 1-й дыстанцыі {{нп3|Ражска-Маршанская чыгунка|Ражска-Маршанскай чыгункі|ru|Ряжско-Моршанская железная дорога}}, а з 1870 па 1878 год быў начальнікам III участка {{нп3|Яраслаўская чыгунка|Маскоўска-Яраслаўскай чыгункі|ru|Ярославская железная дорога}}. У 1871 годзе атрымаў званне інжынера-архітэктара&lt;ref name=&quot;БЮСС&quot;/&gt;.

Не жадаючы працягваць гэты род службы, У. Прусак пераехаў у [[Санкт-Пецярбург]] і паступіў у санкт-пецярбургскую гарадскую ўправу гарадскім архітэктарам па асведчанні гандлёвых фабрычных і заводскіх устаноў, а потым — памочнікам справавода будаўнічага аддзялення і справаводам інвентарнага стала&lt;ref name=&quot;БЮСС&quot;/&gt;.

З 1885 года і прынамсі да 1892 года складаўся членам ацэначнай камісіі пры праўленні санкт-пецярбургскага крэдытнага таварыства і ў той самы час займаўся прыватнымі пабудовамі&lt;ref name=&quot;БЮСС&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[http://www.citywalls.ru/house10782.html Пабудовы аўтарства У. Ф. Прусака ў Санкт-Пецярбургу] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190603223835/http://www.citywalls.ru/house10782.html |date=3 чэрвеня 2019 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Творчасць ==

З выкананых ім пабудоў варта адзначыць цэлы шэраг запасных станцыйных і пад’язных рэйкавых чыгуначных шляхоў (да 50 вёрстаў) з землянымі і іншымі працамі, пабудову чыгуначных мостаў (драўляных — 28, жалезных — 14) і мноства абывацельскіх дамоў, галоўным чынам, у Пецярбургу&lt;ref name=&quot;БЮСС&quot;/&gt;.

=== Асобныя творы ===

==== У Санкт-Пецярбургу ====
[[Файл:St. Petersburg. Serpukhovskaya street, 38.JPG|250px|міні|Асабняк [[Апанас Мікалаевіч Вінаградаў|А. М. Вінаградава]]]]
* Даходны дом па вул. {{нп3|Вярэйская вуліца (Санкт-Пецярбург)|Вярэйскай|ru|Верейская улица (Санкт-Петербург)}}, 29 (перабудова 1890 года, пабудаваны ў 1866 па праекце [[Павел Паўлавіч Гладаў|П. П. Гладава]])&lt;ref&gt;[http://www.citywalls.ru/house3201.html Верейская ул., 29] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190120224946/http://www.citywalls.ru/house3201.html |date=20 студзеня 2019 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;
* Даходны дом па вул. {{нп3|Варонежская вуліца (Санкт-Пецярбург)|Варонежскай|ru|Воронежская улица (Санкт-Петербург)}}, 12&lt;ref&gt;[http://www.citywalls.ru/house10782.html Воронежская ул., 12] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190603223835/http://www.citywalls.ru/house10782.html |date=3 чэрвеня 2019 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;
* Даходны дом па вул. {{нп3|Варонежская вуліца (Санкт-Пецярбург)|Варонежскай|ru|Воронежская улица (Санкт-Петербург)}}, 14. Надбудаваны ў 1903 па праекце тэхніка [[Фама Кузьміч Рэйзман|Ф. К. Рэйзмана]]&lt;ref&gt;[http://www.citywalls.ru/house10783.html Воронежская ул., 14] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170713234951/http://www.citywalls.ru/house10783.html |date=13 ліпеня 2017 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;
* Перабудова дома для [[Алена Раманаўна Сафронава|А. Р. Сафронавай]] па вул. {{нп3|6-я Чырвонаармейская вуліца (Санкт-Пецярбург)|6-я Чырвонаармейскай|ru|6-я Красноармейская улица (Санкт-Петербург)}}, 6&lt;ref&gt;[http://www.citywalls.ru/house11635.html 6-я Красноармейская ул., 6] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180427213017/http://www.citywalls.ru/house11635.html |date=27 красавіка 2018 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;
* Асабняк [[Апанас Мікалаевіч Вінаградаў|А. М. Вінаградава]] па пр. {{нп3|Маладзецкасельскі праспект|Маладзецкасельскім|ru|Малодетскосельский проспект}}, 15/вул. {{нп3|Серпухаўская вуліца (Санкт-Пецярбург)|Серпухаўскай|ru|Серпуховская улица (Санкт-Петербург)}}, 38&lt;ref&gt;[http://www.citywalls.ru/house3127.html Малодетскосельский пр., 15] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181227225018/http://www.citywalls.ru/house3127.html |date=27 снежня 2018 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;
* Даходны дом (левы) па вул. {{нп3|Вуліца Міра (Санкт-Пецярбург)|Міра|ru|Улица Мира (Санкт-Петербург)}}, 7&lt;ref&gt;[http://www.citywalls.ru/house12496.html Мира ул., 7] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191207155221/http://www.citywalls.ru/house12496.html |date=7 снежня 2019 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;
* Даходны дом [[Вячаслаў Вячаслававіч Мясноў|В. В. Мяснова]] па вул. {{нп3|Пскоўская вуліца (Санкт-Пецярбург)|Пскоўскай|ru|Псковская улица (Санкт-Петербург)}}, 19-21&lt;ref&gt;[http://www.citywalls.ru/house7977.html Псковская ул., 19-21] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180702214013/http://www.citywalls.ru/house7977.html |date=2 ліпеня 2018 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;
* Даходны дом па вул. {{нп3|8-я Савецкая вуліца (Санкт-Пецярбург)|8-я Савецкай|ru|8-я Советская улица (Санкт-Петербург)}}, 12&lt;ref&gt;[http://www.citywalls.ru/house11064.html 8-я Советская ул., 12] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190107222455/http://www.citywalls.ru/house11064.html |date=7 студзеня 2019 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;
* Даходны дом [[Ульяна Васільеўна Аляксандрава|У. В. Аляксандравай]] па пр. {{нп3|Сувораўскі праспект (Санкт-Пецярбург)|Сувораўскім|ru|Суворовский проспект (Санкт-Петербург)}}, 7/{{нп3|4-я Савецкая вуліца (Санкт-Пецярбург)|4-я Савецкай|ru|4-я Советская улица (Санкт-Петербург)}} вул., 19&lt;ref&gt;[http://www.citywalls.ru/house8446.html Суворовский пр., 7/4-я Советская ул., 19] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181216235806/http://www.citywalls.ru/house8446.html |date=16 снежня 2018 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;
* Пашырэнне вытворчага будынка Н. Какушкіна для даходнага дома па вул. [[Таўрычаская вуліца (Санкт-Пецярбург)|Таўрычаскай]], 29&lt;ref&gt;[http://www.citywalls.ru/house9839.html Таврическая ул., 29] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181215234822/http://www.citywalls.ru/house9839.html |date=15 снежня 2018 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;

==== Іншае ====

* У 1894-97 годзе па праекце У. Прусака&lt;ref name=&quot;ПВФ&quot;&gt;[http://www.xn-----6kcbbfljec5aacglpidjyhbmpcf2anpqi6a.xn--p1ai/ru/personalia/1000 Пруссак Владимир Федорович] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; і [[Уладзімір Аляксандравіч Ліпскі|У. А. Ліпскага]], у маёнтку [[Іван Міхайлавіч Аленчыкаў|І. М. Аленчыкава]] ў {{нп3|Астраўкі (Ленінградская вобласць)|Астраўках|ru|Островки (Ленинградская область)}} была пабудавана мураваная царква ў імя Раства Іаана Прадцечы, а ў 1902 годзе да яе прыбудавалі званіцу. У гады вайны царква была зруйнавана. Паводле іншых звестак, аўтарам быў [[Дзмітрый Канстанцінавіч Прусак|Д. Прусак]]&lt;ref&gt;[http://temples.ru/architect.php?ID=917 Пруссак Дмитрий Константинович] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Грамадская дзейнасць ==

Член {{нп3|Пецярбургскае таварыства архітэктараў|Пецярбургскага таварыства архітэктараў|ru|Петербургское общество архитекторов}} с 1887 года. Галосны Гарадской думы г. Санкт-Пецярбурга ў 1889—1893 гадах&lt;ref name=&quot;ПВФ&quot;/&gt;.

Архітэктар не захапляўся палітыкай, але пад уплывам рэвалюцыйных падзей 1905 года ён аформіў свае разважанні па пытаннях сацыяльна-палітычнага ладу Расіі і выступіў з прамовай, якую апублікаваў у пачатку 1906 года з прапановай папярэдняга абмеркавання закранутых у ёй палажэнняў да дня склікання Дзяржаўнай Думы&lt;ref&gt;Речь «Народникам» (сказанная инженер-архитектором В. Ф. Пруссаком 6 декабря 1905 г.). [СПб.], 1906.&lt;/ref&gt;. У палітыцы Уладзімір Фёдаравіч стаяў на ўмераных пазіцыях, блізкіх да праграмы канстытуцыйна-дэмакратычнай партыі&lt;ref name=&quot;ЕНГ&quot;/&gt;

== Сям'я ==

Быў жанаты з Ганнай Ціханаўнай, родам з кранштацкіх мяшчанаў, яе бацькі былі з прыгонных сялян гр. Шарамецева, з яго палтаўскіх вотчын&lt;ref name=&quot;ЕНГ&quot;&gt;Е. Н. ГРУЗДЕВА. [https://web.archive.org/web/20181222162525/http://ranar.spb.ru/files/visual/pdf/Gruzdeva_Prussak.pdf АННА ВЛАДИМИРОВНА ПРУССАК — ИСТОЧНИКОВЕД И УЧЕНЫЙ ПЕТЕРБУРГСКОЙ ИСТОРИЧЕСКОЙ ШКОЛЫ НАЧАЛА XX в. (материалы к биографии)] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Мелі чатырох дзяцей, у тым ліку:

* [[:d:Q60583652|Ганна]] (1888–1956), гісторык і мовазнавец&lt;ref name=&quot;ПАВ&quot;/&gt;
* [[:d:Q60584176|Яўген]] (1890–1942), інжынер і кампазітар&lt;ref name=&quot;ЕНГ&quot;/&gt;
* [[:d:Q60583930|Уладзімір]] (1895–1918), паэт
* Алена (1899 - ?)

{{зноскі}}

== Літаратура ==

* Архитекторы-строители Санкт-Петербурга середины XIX — начала XX века. Под общ. ред. Б. М. Кирикова. — СПб. Пилигрим, 1996
* Зодчие Санкт-Петербурга. XIX-начало ХХ века : архитекторы первой половины XIX века; архитекторы второй половины XIX века; архитекторы конца XIX — начала ХХ века / сост. В. Г. Исаченко; ред. : Ю. В. Артемьева, С. А. Прохватилова. — Санкт-Петербург : Лениздат, 1998. — С. 1024.
* Александрова, Е. Л. Водская пятина — Ингерманландия — Санкт-Петербургская губерния — Ленинградская область : ист. прошлое / Е. Л. Александрова. — Санкт-Петербург : Гйоль, 2011. — С. 540, 541.
* Всеволожский район в названиях : историко-топоним. справ. 130 район. имен / авт.-сост. В. А. Бычкова ; МКУ «Всеволож. межпоселен. Б-ка» Всеволож. центр. гор. Б-ка им. Ю. Г. Слепухина. — Всеволожск : [б. и.], 2012. — С. 74.
* Земля Невская Православная : православные храмы пригородных районов Санкт-Петербурга и Ленинградской области : крат. церковно-историч.справ. / РГИА, Ком. по сохранению и возрождению святынь СПб и Ленингр. обл. ; науч. ред. В. В. Антонов. — Санкт-Петербург : Лики России, 2006. — С. 66.

== Спасылкі ==

{{Commonscat|Vladimir Prussak}}
* [http://www.citywalls.ru/search-architect1055.html Архитектор Пруссак В. Ф., здания в Санкт-Петербурге] {{ref-ru}}
{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Прусак Уладзімір Фёдаравіч}}

[[Катэгорыя:Архітэктары Расіі]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Расійскай імперыі]]
[[Катэгорыя:Архітэктары XIX стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Санкт-Пецярбурга]]</text>
      <sha1>0wlbbmoay55xgi9dtx4tdy4r2tvor1x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:Населеныя пункты Чарнігаўскага раёна</title>
    <ns>10</ns>
    <id>583915</id>
    <revision>
      <id>5171001</id>
      <parentid>4703924</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T21:23:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Naikii2015</username>
        <id>134520</id>
      </contributor>
      <comment>ілюстрацыя</comment>
      <origin>5171001</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6599" sha1="aedz9vp3tbehxr5baquxs3641t8mxvv" xml:space="preserve">{{Навігацыйная табліца 
| імя = Населеныя пункты Чарнігаўскага раёна 
| загаловак = [[Выява:Flag of Chernihiv raion.svg|25px|]]  Населеныя пункты [[Чарнігаўскі раён|Чарнігаўскага раёна]] 
| выява =  [[Выява:CoA of Chernihiv raion.svg]]
| клас_спісаў   = hlist

| загаловак1 = [[Пасёлак гарадскога тыпу|Пгт]] 
| спіс1 =
* [[Алышыўка]]
* [[Ганчарыўскэ]]
* [[Мыхайла-Кацюбынскэ]]
* [[Сэдніў]]

| загаловак2 = [[Вёска|Вёскі]] 
| спіс2 =
* [[Андрыіўка (Чарнігаўскі раён)|Андрыіўка]]
* [[Антонавычы (Чарнігаўскі раён)|Антонавычы]]
* [[Анысіў]]
* [[Баравыкы (Чарнігаўскі раён)|Баравыкы]]
* [[Барамыкы]]
* [[Біркы (Чарнігаўскі раён)|Біркы]]
* [[Брусыліў (Чарнігаўскі раён)|Брусыліў]]
* [[Буды (Чарнігаўскі раён)|Буды]]
* [[Будышчэ (Чарнігаўскі раён)|Будышчэ]]
* [[Бэрэзанка (Чарнігаўскі раён)|Бэрэзанка]]
* [[Вазнэсэнскэ (Чарнігаўскі раён)|Вазнэсэнскэ]]
* [[Варохіўка]]
* [[Васылэва Гута (Чарнігаўскі раён)|Васылэва Гута]]
* [[Віктарыўка (Чарнігаўскі раён)|Віктарыўка]]
* [[Вэдыльці]]
* [[Гірманка]]
* [[Глядын]]
* [[Гушчын (Чарнігаўскі раён)|Гушчын]]
* [[Дніпроўскэ (Чарнігаўскі раён)|Дніпроўскэ]]
* [[Доўжык (Чарнігаўскі раён)|Доўжык]]
* [[Драчыўшчына]]
* [[Друцкэ]]
* [[Дэснянка]]
* [[Енькіў]]
* [[Жавынка]]
* [[Жукоткы]]
* [[Жыдынычы]]
* [[Жэвэдзь]]
* [[Завад (Чарнігаўскі раён)|Завад]]
* [[Загатка (Чарнігаўскі раён)|Загатка]]
* [[Зайці (Чарнігаўскі раён)|Зайці]]
* [[Залатынка]]
* [[Іваніўка (Чарнігаўскі раён)|Іваніўка]]
* [[Кабылянка (Чарнігаўскі раён)|Кабылянка]]
* [[Казэрогы (Чарнігаўскі раён)|Казэрогы]]
* [[Калычыўка]]
* [[Кархіўка]]
* [[Каўпыта]]
* [[Клочкіў]]
* [[Кошыўка]]
* [[Краснэ (Чарнігаўскі раён)|Краснэ]]
* [[Круглэ (Чарнігаўскі раён)|Круглэ]]
* [[Кувэчычы]]
* [[Кыінка]]
* [[Кысэліўка (Чарнігаўскі раён)|Кысэліўка]]
* [[Ладынка]]
* [[Ліскы (Чарнігаўскі раён)|Ліскы]]
* [[Ліснэ (Чарнігаўскі раён)|Ліснэ]]
* [[Лукашыўка (Чарнігаўскі раён)|Лукашыўка]]
* [[Лынэя]]
* [[Льгіў]]
* [[Льгіўка]]
* [[Лэванькы]]
* [[Лэнькіў Круг]]
* [[Лэўковычы (Чарнігаўскі раён)|Лэўковычы]]
* [[Мажугіўка]]
* [[Малыніўка (Чарнігаўскі раён)|Малыніўка]]
* [[Малійкы]]
* [[Маргулычы]]
* [[Маскалі (Чарнігаўскі раён)|Маскалі]]
* [[Махнатын]]
* [[Мнёў (Чарнігаўскі раён)|Мнёў]]
* [[Навасэліўка (Чарнігаўскі раён)|Навасэліўка]]
* [[Новы Білавус]]
* [[Павідаў]]
* [[Палуботкы (Чарнігаўскі раён)|Палуботкы]]
* [[Паўліўка (Чарнігаўскі раён)|Паўліўка]]
* [[Пакуль (Чарнігаўскі раён)|Пакуль]]
* [[Папірня (Чарнігаўскі раён)|Папірня]]
* [[Підгірнэ (Чарнігаўскі раён)|Підгірнэ]]
* [[Піскы (Чарнігаўскі раён)|Піскы]]
* [[Плёхіў (Чарнігаўскі раён)|Плёхіў]]
* [[Прохарыў (Чарнігаўскі раён)|Прохарыў]]
* [[Пустынкы]]
* [[Пыльня]]
* [[Пэтровэ (Чарнігаўскі раён)|Пэтровэ]]
* [[Пэтрушын]]
* [[Рабці]]
* [[Раішчэ]]
* [[Рогашчы]]
* [[Рудка (Чарнігаўскі раён)|Рудка]]
* [[Рудня (Чарнігаўскі раён)|Рудня]]
* [[Рыжыкы (Чарнігаўскі раён)|Рыжыкы]]
* [[Рыўнапілля (Чарнігаўскі раён)|Рыўнапілля]]
* [[Рэдзькіўка (Чарнігаўскі раён)|Рэдзькіўка]]
* [[Сінажацкэ]]
* [[Скарынэц]]
* [[Скугары]]
* [[Слабада (Чарнігаўскі раён)|Слабада]]
* [[Слабын]]
* [[Смолын]]
* [[Снаўянка]]
* [[Стары Білавус]]
* [[Старык (Чарнігаўскі раён)|Старык]]
* [[Стасы]]
* [[Сэлянска Слабада]]
* [[Сэмэнягіўка]]
* [[Сэрэдынка (Чарнігаўскі раён)|Сэрэдынка]]
* [[Табаіўка (Чарнігаўскі раён)|Табаіўка]]
* [[Таўсталіс (Чарнігаўскі раён)|Таўсталіс]]
* [[Тапчыіўка (Чарнігаўскі раён)|Тапчыіўка]]
* [[Трысвяцка Слабада]]
* [[Тэрэхіўка]]
* [[Унучкы (Чарнігаўскі раён)|Унучкы]]
* [[Халявын]]
* [[Хатылава Гута]]
* [[Хмільныця]]
* [[Храпатэ]]
* [[Чэрныш (Чарнігаўскі раён)|Чэрныш]]
* [[Шаўчэнкі (Чарнігаўскі раён)|Шаўчэнкі]]
* [[Шмаіўка]]
* [[Шульгіўка (Чарнігаўскі раён)|Шульгіўка]]
* [[Шыбырыніўка]]
* [[Шэставыця]]
* [[Юр'іўка (Чарнігаўскі раён)|Юр'іўка]]
* [[Ягіднэ (Чарнігаўскі раён)|Ягіднэ]]
* [[Якубіўка (Чарнігаўскі раён)|Якубіўка]]

| загаловак3 = [[Пасёлак|Пасёлкі]] 
| спіс3 =
* [[Навэ (Чарнігаўскі раён)|Навэ]]
* [[Рэвуніў Круг]]
* [[Цэнтральнэ (Чарнігаўскі раён)|Цэнтральнэ]]
}}&lt;noinclude&gt; 
[[Катэгорыя:Шаблоны:Чарнігаўская вобласць|Чарнігаўскі раён]] 
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>aedz9vp3tbehxr5baquxs3641t8mxvv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5171002</id>
      <parentid>5171001</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T21:24:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Naikii2015</username>
        <id>134520</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5171002</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6605" sha1="01apkhqwypm6mhntcpueifi3ngl2ap9" xml:space="preserve">{{Навігацыйная табліца 
| імя = Населеныя пункты Чарнігаўскага раёна 
| загаловак = [[Выява:Flag of Chernihiv raion.svg|25px|]]  Населеныя пункты [[Чарнігаўскі раён|Чарнігаўскага раёна]] 
| выява =  [[Выява:CoA of Chernihiv raion.svg|50px|]]
| клас_спісаў   = hlist

| загаловак1 = [[Пасёлак гарадскога тыпу|Пгт]] 
| спіс1 =
* [[Алышыўка]]
* [[Ганчарыўскэ]]
* [[Мыхайла-Кацюбынскэ]]
* [[Сэдніў]]

| загаловак2 = [[Вёска|Вёскі]] 
| спіс2 =
* [[Андрыіўка (Чарнігаўскі раён)|Андрыіўка]]
* [[Антонавычы (Чарнігаўскі раён)|Антонавычы]]
* [[Анысіў]]
* [[Баравыкы (Чарнігаўскі раён)|Баравыкы]]
* [[Барамыкы]]
* [[Біркы (Чарнігаўскі раён)|Біркы]]
* [[Брусыліў (Чарнігаўскі раён)|Брусыліў]]
* [[Буды (Чарнігаўскі раён)|Буды]]
* [[Будышчэ (Чарнігаўскі раён)|Будышчэ]]
* [[Бэрэзанка (Чарнігаўскі раён)|Бэрэзанка]]
* [[Вазнэсэнскэ (Чарнігаўскі раён)|Вазнэсэнскэ]]
* [[Варохіўка]]
* [[Васылэва Гута (Чарнігаўскі раён)|Васылэва Гута]]
* [[Віктарыўка (Чарнігаўскі раён)|Віктарыўка]]
* [[Вэдыльці]]
* [[Гірманка]]
* [[Глядын]]
* [[Гушчын (Чарнігаўскі раён)|Гушчын]]
* [[Дніпроўскэ (Чарнігаўскі раён)|Дніпроўскэ]]
* [[Доўжык (Чарнігаўскі раён)|Доўжык]]
* [[Драчыўшчына]]
* [[Друцкэ]]
* [[Дэснянка]]
* [[Енькіў]]
* [[Жавынка]]
* [[Жукоткы]]
* [[Жыдынычы]]
* [[Жэвэдзь]]
* [[Завад (Чарнігаўскі раён)|Завад]]
* [[Загатка (Чарнігаўскі раён)|Загатка]]
* [[Зайці (Чарнігаўскі раён)|Зайці]]
* [[Залатынка]]
* [[Іваніўка (Чарнігаўскі раён)|Іваніўка]]
* [[Кабылянка (Чарнігаўскі раён)|Кабылянка]]
* [[Казэрогы (Чарнігаўскі раён)|Казэрогы]]
* [[Калычыўка]]
* [[Кархіўка]]
* [[Каўпыта]]
* [[Клочкіў]]
* [[Кошыўка]]
* [[Краснэ (Чарнігаўскі раён)|Краснэ]]
* [[Круглэ (Чарнігаўскі раён)|Круглэ]]
* [[Кувэчычы]]
* [[Кыінка]]
* [[Кысэліўка (Чарнігаўскі раён)|Кысэліўка]]
* [[Ладынка]]
* [[Ліскы (Чарнігаўскі раён)|Ліскы]]
* [[Ліснэ (Чарнігаўскі раён)|Ліснэ]]
* [[Лукашыўка (Чарнігаўскі раён)|Лукашыўка]]
* [[Лынэя]]
* [[Льгіў]]
* [[Льгіўка]]
* [[Лэванькы]]
* [[Лэнькіў Круг]]
* [[Лэўковычы (Чарнігаўскі раён)|Лэўковычы]]
* [[Мажугіўка]]
* [[Малыніўка (Чарнігаўскі раён)|Малыніўка]]
* [[Малійкы]]
* [[Маргулычы]]
* [[Маскалі (Чарнігаўскі раён)|Маскалі]]
* [[Махнатын]]
* [[Мнёў (Чарнігаўскі раён)|Мнёў]]
* [[Навасэліўка (Чарнігаўскі раён)|Навасэліўка]]
* [[Новы Білавус]]
* [[Павідаў]]
* [[Палуботкы (Чарнігаўскі раён)|Палуботкы]]
* [[Паўліўка (Чарнігаўскі раён)|Паўліўка]]
* [[Пакуль (Чарнігаўскі раён)|Пакуль]]
* [[Папірня (Чарнігаўскі раён)|Папірня]]
* [[Підгірнэ (Чарнігаўскі раён)|Підгірнэ]]
* [[Піскы (Чарнігаўскі раён)|Піскы]]
* [[Плёхіў (Чарнігаўскі раён)|Плёхіў]]
* [[Прохарыў (Чарнігаўскі раён)|Прохарыў]]
* [[Пустынкы]]
* [[Пыльня]]
* [[Пэтровэ (Чарнігаўскі раён)|Пэтровэ]]
* [[Пэтрушын]]
* [[Рабці]]
* [[Раішчэ]]
* [[Рогашчы]]
* [[Рудка (Чарнігаўскі раён)|Рудка]]
* [[Рудня (Чарнігаўскі раён)|Рудня]]
* [[Рыжыкы (Чарнігаўскі раён)|Рыжыкы]]
* [[Рыўнапілля (Чарнігаўскі раён)|Рыўнапілля]]
* [[Рэдзькіўка (Чарнігаўскі раён)|Рэдзькіўка]]
* [[Сінажацкэ]]
* [[Скарынэц]]
* [[Скугары]]
* [[Слабада (Чарнігаўскі раён)|Слабада]]
* [[Слабын]]
* [[Смолын]]
* [[Снаўянка]]
* [[Стары Білавус]]
* [[Старык (Чарнігаўскі раён)|Старык]]
* [[Стасы]]
* [[Сэлянска Слабада]]
* [[Сэмэнягіўка]]
* [[Сэрэдынка (Чарнігаўскі раён)|Сэрэдынка]]
* [[Табаіўка (Чарнігаўскі раён)|Табаіўка]]
* [[Таўсталіс (Чарнігаўскі раён)|Таўсталіс]]
* [[Тапчыіўка (Чарнігаўскі раён)|Тапчыіўка]]
* [[Трысвяцка Слабада]]
* [[Тэрэхіўка]]
* [[Унучкы (Чарнігаўскі раён)|Унучкы]]
* [[Халявын]]
* [[Хатылава Гута]]
* [[Хмільныця]]
* [[Храпатэ]]
* [[Чэрныш (Чарнігаўскі раён)|Чэрныш]]
* [[Шаўчэнкі (Чарнігаўскі раён)|Шаўчэнкі]]
* [[Шмаіўка]]
* [[Шульгіўка (Чарнігаўскі раён)|Шульгіўка]]
* [[Шыбырыніўка]]
* [[Шэставыця]]
* [[Юр'іўка (Чарнігаўскі раён)|Юр'іўка]]
* [[Ягіднэ (Чарнігаўскі раён)|Ягіднэ]]
* [[Якубіўка (Чарнігаўскі раён)|Якубіўка]]

| загаловак3 = [[Пасёлак|Пасёлкі]] 
| спіс3 =
* [[Навэ (Чарнігаўскі раён)|Навэ]]
* [[Рэвуніў Круг]]
* [[Цэнтральнэ (Чарнігаўскі раён)|Цэнтральнэ]]
}}&lt;noinclude&gt; 
[[Катэгорыя:Шаблоны:Чарнігаўская вобласць|Чарнігаўскі раён]] 
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>01apkhqwypm6mhntcpueifi3ngl2ap9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уладзімір Лысёнак</title>
    <ns>0</ns>
    <id>584190</id>
    <revision>
      <id>5171074</id>
      <parentid>4347741</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T01:30:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5171074</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6418" sha1="nuhpc4s4e4ffsa50hn27mfxu9oeyhdt" xml:space="preserve">{{Дзяржаўны дзеяч
 | беларускае імя            = Уладзімір Лысёнак
 | арыгінальнае імя          = 
 | партрэт                   =
 | шырыня партрэта           = 
 | подпіс                    = 
 | герб                      = 
 | подпіс герба              =

 | тытул                     = 
 | парадак                   = 
 | парадак-жан               = 
 | пад імем                  = 
 | сцяг                      = 
 | перыядпачатак             = 
 | перыядканец               = 
 | перыяд праўлення          = 
 | папярэднік                = 
 | пераемнік                 = 
 | каранацыя                 = 
 | адрачэнне                 = 
 | наследнік                 = 
 | суправіцель1              = 
 | суправіцель1перыядпачатак = 
 | суправіцель1перыядканец   = 
 | рэгент1                   = 
 | рэгент1перыядпачатак      = 
 | рэгент1перыядканец        =

 | прэм'ер                   = 
 | віцэ-прэзідэнт            = 
 | прэзідэнт                 = 
 | манарх                    = 
 | губернатар                = 
 | віцэ-губернатар           = 
 | каментар                  =

 | дата нараджэння           =  
 | месца нараджэння          =  
 | дата смерці               =  
 | месца смерці              =  
 | пахаваны                  = 
 | дынастыя                  = 
 | бацька                    = Рыгор
 | маці                      = 
 | муж                       = 
 | жонка                     = 
 | у шлюбе                   = 
 | дзеці                     =

 | гады службы               = 
 | прыналежнасць             = 
 | род войскаў               = 
 | званне                    = 
 | камандаваў                = 
 | бітвы                     =

 | навуковая сфера           = 
 | месца працы               = 
 | вядомы як                 =

 | партыя                    = 
 | дзейнасць                 = 
 | прафесія                  = 
 | адукацыя                  = 
 | навуковая ступень         = 
 | манаграма                 = 
 | рэлігія                   = 
 | узнагароды                = 
 | аўтограф                  = 
 | Commons                   = 
 | сайт                      =
}}

'''Уладзімір Лысёнак''' ([[1928]] — ?) — дзеяч беларускага нацыянальнага супраціву, сябра [[Паставы|пастаўскай]] групы беларускай моладзевай падпольнай паваеннай арганізацыі [[Саюз беларускіх патрыётаў]] (СБП).&lt;ref&gt;http://slounik.org/154845.html Біяграфія Уладзіміра Лысёнка&lt;/ref&gt;

== Біяграфія ==
Нарадзіўся ў [[1927]] г. ў в. [[Шаркаўшчына]] [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскага павета]] ([[Віленскае ваяводства]], [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польская Рэспубліка]]). Паходзіў з сялянскай сям’і. Вучыўся ў [[Паставы|Пастаўскай]] педнавучальні. Падчас вучобы ў [[1946]] — [[1947]] далучыўся да нелегальнай беларускай арганізацыі [[Саюз беларускіх патрыётаў|«За Беларусь»]], якая пазней улілася да [[Саюз беларускіх патрыётаў|Саюза беларускіх патрыётаў]], належаў да пастаўскай групы. Пасля працаваў загадчыкам пачатковай школы ў роднай вёсцы.

У лютым [[1947]] года савецкая ўлада пачала арышты сябраў СБП: у давер да сябраў пастаўскай групы раней увайшоў афіцэр МДБ Алег Стахоўскі, які выдаваў сябе за ўдзельніка антысавецкай арганізацыі і падштурхоўваў да тэрарызму, а на дадатак канспірацыя арганізацыі была слабай. Арыштаваны [[3 сакавіка]] [[1947]] г. як «член контррэвалюцыйнай арганізацыі» і за «антысавецкую дзейнасць», атрымаў 10 гадоў лагераў. Тэрмін зняволення адбываў у [[Нарыльск]]іх лагерах.

Памёр пасля вызвалення. Пахаваны ў [[Нарыльск]]у.

Рэабілітаваны Вярхоўным Судом Беларусі [[30 лістапада]] [[1992]] г., групавая справа № 23525-п захоўваецца ў архіве УКДБ Віцебскай вобласці.

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* Гарт. З успамінаў пра Саюз Беларускіх Патрыётаў. Мн., 1997. С. 73, 79, 252, 340.
* Антысавецкія рухі ў Беларусі. 1944—1956. Даведнік, — Мінск, 1999. ISBN 985-6374-07-3.

== Спасылкі ==
* [http://www.marakou.by/by/davedniki/repres_nastaunik/tom-iv-kniga-i?id=24361 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190824001629/http://www.marakou.by/by/davedniki/repres_nastaunik/tom-iv-kniga-i?id=24361 |date=24 жніўня 2019 }} Біяграфія Уладзіміра Лысёнка на старонцы [[Леанід Маракоў|Леаніда Маракова]]]

== Гл. таксама ==
* [[Саюз беларускіх патрыётаў]]

[[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]]
[[Катэгорыя:Члены Саюза беларускіх патрыётаў]]
{{DEFAULTSORT:Лысёнак Уладзімір}}</text>
      <sha1>nuhpc4s4e4ffsa50hn27mfxu9oeyhdt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Украінская чыгунка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>588073</id>
    <revision>
      <id>5170925</id>
      <parentid>5098246</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T19:18:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5170925</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17255" sha1="1yzgw5lh2lu4xqb70adtdr1a3ljmqpn" xml:space="preserve">{{Картка кампаніі
 |назва                = Украінская чыгунка
 |лагатып              = Ukrzaliznytsya.svg
 |тып                  = Акцыянернае таварыства
 |лістынг на біржы     = 
 |дзейнасць            = [[Чыгуначны транспарт]]
 |дэвіз                = 
 |заснавана            = [[1991]]&lt;br/&gt;[[2015]]
 |скасавана            = 
 |прычына скасавання   = 
 |пераемнік            = 
 |ранейшыя назвы       = 
 |заснавальнікі        = дзяржава [[Украіна]] ў асобе [[Кабінет міністраў Украіны|Кабінета міністраў Украіны]]
 |размяшчэнне          = 03680, [[Украіна]], [[Кіеў]], [[Вуліца Ежы Гедройца (Кіеў)|вул. Ежы Гедройца]], 5
 |ключавыя фігуры      = Яўген Паўлавіч Краўцоў, старшыня праўлення
 |галіна               = [[Транспарт]]
 |прадукцыя            = 
 |абарот               = 
 |аперацыйны прыбытак  = {{рост}} 20.06 млрд. ₴ (2017)&lt;ref name=&quot;2017_CFS&quot;&gt;{{cite web
| url = http://www.uz.gov.ua/files/file/about/investors/%D0%9F%D0%90%D0%A2%20%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%B7%D0%BD%D0%B8%D1%86%D1%8F%20%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BE%D0%BB%D1%96%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B0%20%D1%84%D1%96%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0%20%D0%B7%D0%B2%D1%96%D1%82%D0%BD%D1%96%D1%81%D1%82%D1%8C%202017%20%D0%B7%D1%96%20%D0%B7%D0%B2%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%BC%20%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B0.pdf
| title = Приватне акціонерне товариство «Українська залізниця». Консолідована фінансова звітність. Станом на 2017 рік разом із звітом незалежних аудиторів
| work = Укрзалізниця
| accessdate = 9 лютага 2019
| archiveurl = https://web.archive.org/web/20211008085320/https://www.uz.gov.ua/files/file/about/investors/%D0%9F%D0%90%D0%A2%20%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%B7%D0%BD%D0%B8%D1%86%D1%8F%20%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BE%D0%BB%D1%96%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B0%20%D1%84%D1%96%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0%20%D0%B7%D0%B2%D1%96%D1%82%D0%BD%D1%96%D1%81%D1%82%D1%8C%202017%20%D0%B7%D1%96%20%D0%B7%D0%B2%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%BC%20%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B0.pdf
| archivedate = 8 кастрычніка 2021
| url-status = dead
}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;2015_CFS_press&quot;&gt;{{cite web
| url = http://uz.gov.ua/press_center/up_to_date_topic/431581/
| title = ПрАТ «Укрзалізниця» оголосило результати консолідованої фінансової звітності за 2015 рік
| date = 15.07.2016
| work = Укрзалізниця
| access-date = 9 лютага 2019
| archive-date = 17 ліпеня 2016
| archive-url = https://web.archive.org/web/20160717191052/http://uz.gov.ua/press_center/up_to_date_topic/431581/
| url-status = dead
}}&lt;/ref&gt;
 |чысты прыбытак       = {{рост}} 114 млн. ₴ (2017)
&lt;ref name=&quot;2017_CFS&quot;/&gt;
&lt;ref name=&quot;2017_CFS_press&quot;&gt;{{cite web
| url = http://uz.gov.ua/press_center/up_to_date_topic/470074/
| title = У 2017 році Укрзалізниця вперше за останні три роки спрацювала з позитивним фінансовим результатом, – Євген Кравцов
| date = 02.03.2017
| work = Укрзалізниця
| accessdate = 9 лютага 2019
| archiveurl = https://web.archive.org/web/20200808031426/https://uz.gov.ua/press_center/up_to_date_topic/470074/
| archivedate = 8 жніўня 2020
| url-status = dead
}}&lt;/ref&gt;
 |колькасць супрацоўнікаў    = 
 |матчына кампанія     =  
 |даччыныя кампаніі    = 
 |сайт                 = http://uz.gov.ua
}}
'''Публічнае акцыянернае таварыства «Украінская чыгунка»''' ({{lang-uk|акціонерне товариство «Українська залізниця»}}&lt;ref&gt;[http://zakon0.rada.gov.ua/laws/show/200-2014-%D0%BF Про утворення публічного акціонерного товариства «Українська залізниця»] — пастанову Кабінета міністраў Украіны ад 25.06.2014 № 200&lt;/ref&gt;, скар. ''АТ «Укрзалізныця»'' ({{lang-uk|АТ «Укрзалізниця»}})) — украінскае дзяржаўнае прадпрыемства, акцыянернае таварыства з 2018 года, асноўнай сферай дзейнасці якога з’яўляюцца перавозкі чыгуначным транспартам.

Дэ-факта з’яўляецца дзяржаўным прадпрыемствам-манапалістам у сферы чыгуначных перавозак.

== Гісторыя ==
[[Файл:Rail Map Ukraine.png|thumb|300px|Сетка і напрамкі]]
[[Файл:Залізниці України (територіальний поділ).png|міні|справа|300пкс|Тэрытарыяльнае дзяленне чыгункі Украіны па стане на [[2014]] год]]
Пасля атрымання ў 1991 годзе Украінай незалежнасці паўстала пытанне арганізацыі грузавых і пасажырскіх перавозак па тэрыторыі краіны. Для эфектыўнага кіравання чыгуначным транспартам і забеспячэння патрэбаў гаспадаркі і насельніцтва ў перавозках Кабінет Міністраў Украіны 14 снежня 1991 года выдаў пастанову «Аб стварэнні Дзяржаўнай адміністрацыі чыгуначнага транспарту Украіны»&lt;ref&gt;[http://zakon5.rada.gov.ua/laws/show/356-91-п Постанова Кабінету Міністрів України від 14 грудня 1991 року № 356 «Про створення Державної адміністрації залізничного транспорту України»]{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;.

2002 год стаў пачаткам развіцця хуткаснага руху&lt;ref&gt;Украінскія чыгункі па шляху незалежнасці — [http://www.uz.gov.ua/files/file/about/general_information/today_and_history/2002_2004.pdf 2002-2004 гг] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220120175511/https://www.uz.gov.ua/files/file/about/general_information/today_and_history/2002_2004.pdf |date=20 студзеня 2022 }} — газета Магістраль{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;. 11 ліпеня 2002 на маршруце [[Кіеў]] — [[Харкаў]] быў запушчаны «Сталічны экспрэс», вагоны якога былі выпрацаваны [[Крукіўскі вагонабудаўнічы завод|Крукіўскім вагонабудаўнічным заводам]]. Час экспрэса ў шляху склаў 05:00 45 хвілін, што амаль у два разы менш чым звычайна цягніка. На трасе хуткаснага руху было адрамантавана 60 вакзалаў і 190 прыпыначных платформаў.

У 2003 годзе аналагічны цягнік быў запушчаны па маршруце [[Кіеў]] — [[Днепрапятроўск]], а праз 2 гады хуткасны экспрэс спалучаў Кіеў з [[Масква|Масквой]]. Паступова хуткаснае паведамленне ўкаранялася і на іншых участках. Па стане на 2006 год паскораныя цягніка курсавалі на 12 маршрутах&lt;ref&gt;[http://www.mtu.gov.ua/ru/news/7864.html Паміж Кіевам і Львовам пачаў курсіраваць яшчэ адзін «Кіеўскі экспрэс»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150218201213/http://www.mtu.gov.ua/ru/news/7864.html |date=18 лютага 2015 }}{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;.

У 2009 годзе чыгуначным транспартам скарысталіся 490 млн пасажыраў. Страты «Укрзалызныцы» ад пасажырскіх перавозак склалі больш 5,2 млрд грн, у тым ліку ад прыгарадных — 2,6 млрд грн. Адной з асноўных прычын стратнасці пасажырскіх перавозак з’яўляюцца льготныя перавозкі, якія недастаткова фінансуюцца з бюджэту.

У 2010 годзе «Укрзалызныця» ўводзіць прэміум-паслугу, паездкі ў вагонах-салонах, такое падарожжа каштуе як 11 квіткоў у спальным вагоне, а таксама розныя спадарожныя выдаткі дадаткова.

Напярэдадні [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2012|Еўра-2012]] парк Укрзалызныцы папоўніўся 10-ю 9-вагоннымі электрацягнікамі HRCS2 вытворчасці Hyundai Rotem коштам ў 307 млн даляраў&lt;ref&gt;[http://news.finance.ua/ua/news/~/285928 Прыехалі. Колькі каштаваў эксперымент з цягнікамі Hyundai] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150218182619/http://news.finance.ua/ua/news/~/285928 |date=18 лютага 2015 }}&lt;/ref&gt;. Аднак, з надыходам зімовага часу пачасціліся паломкі гэтых цягнікоў. Па падліках СМІ, цягнікі Hyundai за паўгода ламаліся не менш за 100 разоў&lt;ref name=&quot;дтюа&quot;&gt;[http://dt.ua/ECONOMICS/v-ukrzaliznici-nemaye-groshey-na-vitchiznyani-analogi-poyizdiv-hyundai-121886_.html Ва «Укрзалізныцы» няма грошай на айчынныя аналагі цягнікоў Hyundai] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150218184133/http://dt.ua/ECONOMICS/v-ukrzaliznici-nemaye-groshey-na-vitchiznyani-analogi-poyizdiv-hyundai-121886_.html |date=18 лютага 2015 }} — Люстэрка тыдня{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://novagromada.com.ua/hyundai-znyali-z-reysu-za-20-hvilin-do-vidpravki/ «Hyundai» знялі з рэйса за 20 хвілін да адпраўкі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150218181036/http://novagromada.com.ua/hyundai-znyali-z-reysu-za-20-hvilin-do-vidpravki/ |date=18 лютага 2015 }}{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;.

У рамках падрыхтоўкі да чэмпіянату Еўропы па футболе таксама было закуплена два двухпавярховых шасцівагонных электрацягніка EJ 675 вырабленых кампаніяй Škoda Vagonka. Іх кошт склала 39,9 млн еўра&lt;ref&gt;[http://stroyobzor.ua/news/76884.html Борис Колесников: Поезда Škoda будут курсировать по маршруту Харьков — Днепропетровск — Донецк — Харьков] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190917112311/https://stroyobzor.ua/news/76884.html |date=17 верасня 2019 }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

Важнай праблемай ўкраінскай чыгункі з’яўляецца электрыфікацыя, што дазваляе знізіць сабекошт перавозак. За перыяд з 1991 па 2013 гады было электрыфікавана каля 2500 км чыгуначных шляхоў, прычым кошт кіламетру электрыфікаванай ўчастка склаў 3-4 млн грыўняў, а сярэдні тэрмін акупнасці — больш за 8 гадоў. Усяго па стане на 2014 год было электрыфікавана 9878 км (45 % ад агульнай працягласці).

У 2016 годзе планавалася павелічэнне аб’ёмаў хуткасных перавозак.

17 студзеня 2018 года «Укрзалызныця» ўвяла новую функцыю замова квіткоў з перасадкамі.

Кабінет Міністраў Украіны на пасяджэнні 14 лютага 2018 года зацвердзіў кансалідаваны фінансавы план Укрзалызныцы на 2018 год з паказчыкам прыбытку ў суме 92,2 млрд грн і прыбытку — 0,7 млрд грн.

== Структура ==
* Данецкая чыгунка,
* Львоўская чыгунка,
* Адэская чыгунка,
* Прыдняпроўская чыгунка,
* [[Паўднёва-Заходняя чыгунка]],
* Паўднёвая чыгунка.

== Службовыя знакі адрознення служачых ==
{|  style=&quot;width:75%; border:1px solid #8888aa; background:#fff; padding:5px; font-size:95%; margin:0 12px 12px 0; text-align:center; &quot;
|- style=&quot;background:#ccc;&quot;
!
! Радавы
! Малодшы начальнік
! colspan=&quot;4&quot; | Сярэдні начальнік
! colspan=&quot;3&quot; | Старэйшы начальнік
! colspan=&quot;3&quot; | Вышэйшы начальнік
! colspan=&quot;1&quot; | Намеснік
! colspan=&quot;1&quot; | Першы намеснік
! colspan=&quot;1&quot; | Дырэктар
|-  style=&quot;text-align:center;
| Пагон
| [[Файл:Ukrainian Railways Ranks 10.jpg|45px]]
| [[Файл:Ukrainian Railways Ranks 11.jpg|45px]]
| [[Файл:Ukrainian Railways Ranks 08.jpg|45px]]
| [[Файл:Ukrainian Railways Ranks 07.jpg|46px]]
| [[Файл:Ukrainian Railways Ranks 09.jpg|44px]]
| [[Файл:Ukrainian Railways Ranks 12.jpg|44px]]
| [[Файл:Ukrainian Railways Ranks 13.jpg|45px]]
| [[Файл:Ukrainian Railways Ranks 02.jpg|45px]]
| [[Файл:Ukrainian Railways Ranks 01.jpg|45px]]
| [[Файл:Ukrainian Railways Ranks 03.jpg|45px]]
| [[Файл:Ukrainian Railways Ranks 04.jpg|48px]]
| [[Файл:Ukrainian Railways Ranks 14.jpg|45px]]
| [[Файл:Ukrainian Railways Ranks 05.jpg|46px]]
| [[Файл:Ukrainian Railways Ranks 06.jpg|45px]]
| [[Файл:Ukrainian Railways Ranks 15.jpg|45px]]
|}

= Рухомы склад =
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;130px&quot;&gt;
Файл:EKr1-002.jpg|[[ЕКр1]]-002 «[[InterCity+]]»
Файл:Electric Multiple Unit Škoda EJ 675.jpg|[[EJ 675|EJ675]]-002 «[[InterCity]]»
Файл:HRCS2-006.jpg|[[HRCS2]]-006 «[[InterCity+]]», [[Харкаў-Пасажырскі]]
Файл:DPKr2-001.jpg|[[ДПКр2]]
Файл:68-7041КВБЗ.jpg|[[Украіна-2 (цягнік)|Хуткасны міжрэгіянальны цягнік лакаматыўнай цягі]]
Файл:Автомотрисса 610M-001 1.jpg|[[Pesa 610M]]
Файл:Рейковий автобус Львів PESA 620M.jpg|[[Pesa 610M]], [[Львоў (станцыя)|Львоў]]
Файл:ТЭП70-0094 Полтава-Южная.jpg|[[ТЭП70]]-0094, [[Палтава-Піўдэнна]]
Файл:CHS2-426.jpg|[[ЧС2]]-426
Файл:Id er1-54.jpg|[[Электрацягнік ЭР1|ЭР1]]-54, лінія [[Сімферопаль]] — [[Севастопаль]]
Файл:Locomotive ChS4-174 2011 G1.jpg|[[ЧС4]]-174, [[Вінніца (станцыя)|Вінніца]]
Файл:4kvr-40u-odessa.jpg|[[ЧС4]]-110 і [[ВЛ40У]]-1412.2, [[Адэса-Галоўная]]
Файл:EPL2T-031 Lviv 1.jpg|[[ЭПЛ2Т]]-031, [[Львоў (станцыя)|Львоў]]
Файл:EPL9T-015.jpg|[[ЭПЛ9Т]]-015, [[Краснаград (станцыя)|Краснаград]]
Файл:TrainD1-801.jpeg|[[Д1 (дызель-цягнік)|Д1]]-801, [[Варохта (станцыя)|Варохта]]
Файл:Electric locomotive ChS2.jpg|[[ЧС2]]-366, [[Сімферопаль (станцыя)|Сімферопаль]]
Файл:Ukrzalinytsia maintenance cars in Kiev -2012 1.JPG|[[Аўтаматрыса]] АДМ&lt;sup&gt;скм&lt;/sup&gt;-104, [[Кіеў-Таварны]]
Файл:RAILWAY MUSEUM AT KIEV RAILWAY STATION UKRAINE SEP 2013 (9904657666).jpg|Музей чыгуначнага транспарту, [[Кіеў-Пасажырскі]]
Файл:Donetsk muzei parovozov 01.jpg|Паравозы [[ФД]],&lt;br/&gt;музей Данецкай чыгункі
Файл:Музей залізниці1.JPG|Музей гісторыі і чыгуначнай тэхнікі Паўднёвай чыгункі
&lt;/gallery&gt;

{{зноскі}}
{{Чыгуначны транспарт у Еўропе}}

[[Катэгорыя:Чыгуначны транспарт Украіны| ]]
[[Катэгорыя:Кампаніі Украіны]]</text>
      <sha1>1yzgw5lh2lu4xqb70adtdr1a3ljmqpn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>2020 год у гісторыі відэагульняў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>593732</id>
    <revision>
      <id>5170947</id>
      <parentid>5170335</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T20:42:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IshaBarnes</username>
        <id>124956</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дапаўненне</comment>
      <origin>5170947</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="949" sha1="eqnhor7v2l3karjngbp1j0p81cbngjl" xml:space="preserve">{{Гады ў гісторыі відэагульняў|2020}}
'''[[2020]]''' год быў адзначаны шэрагам падзей у галіне [[відэагульня]]ў.

== Выпускі гульняў ==
* 20 сакавіка — [[Animal Crossing: New Horizons]] ([[Switch]])
* 23 сакавіка — {{нп5|Half-Life: Alyx}} ([[Windows]])
* 29 лютага — [[Metro 2033 Redux]] ([[Switch]])
* 11 мая — [[Helltaker]] ([[Windows]])
* 11 чэрвеня — [[NBA 2K21]] ([[Switch]])
* 28 верасня — [[Genshin Impact]] ([[Windows]])
* 10 снежня — {{нп5|Cyberpunk 2077}} ([[PS4]], {{нп5|Google Stadia|Stadia}}, [[Windows]], [[Xbox One]])

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Навігацыя}}
{{Вонкавыя спасылкі}}
{{Храналагічны пералік}}

[[Катэгорыя:2020]]
[[Катэгорыя:Гады ў відэагульнях]]</text>
      <sha1>eqnhor7v2l3karjngbp1j0p81cbngjl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Джэрэмі Бентам</title>
    <ns>0</ns>
    <id>597000</id>
    <revision>
      <id>5170922</id>
      <parentid>4990572</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T19:01:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Антон 740</username>
        <id>76022</id>
      </contributor>
      <comment>дадана літаратура</comment>
      <origin>5170922</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4593" sha1="8a7dhayjjk56lgw5skgyflzofkztd0n" xml:space="preserve">{{Вучоны 
 |Імя                  = Джэрэмі Бентам
 |Арыгінал імя       = {{lang-en|Jeremy Bentham}}
 |Навуковая сфера        = [[паліталогія]], [[сацыялогія]], [[псіхалогія]]
 |Навуковае званне        = [[магістр]] [[права]]
 |Альма-матэр          = [[Оксфардскі ўніверсітэт]]
 |Вядомы як         = [[вынаходнік]], [[Ідэалогія|ідэолаг]]
}}
'''Джэ́рэмі Бе́нтам''' ({{lang-en|Jeremy Bentham}}; {{ДН|15|2|1748}}, [[Лондан]] — {{ДС|6|6|1832}}, [[Лондан]]) — англійскі [[Асветніцтва|асветнік]], [[вынаходнік]], адзін з заснавальнікаў ідэалогіі [[лібералізм|неалібералізму]].

== Біяграфія ==
Джэрэмі Бентам нарадзіўся ў багатай сям’і ў [[Лондан]]е. Да 3 гадоў навучыўся чытаць і размаўляць на [[лацінская мова|лацінскай мове]]. У 7 гадоў — іграць на [[Скрыпка|скрыпцы]]. У 12 гадоў быў накіраваны бацькам навучацца ў Каралеўскі каледж [[Оксфардскі ўніверсітэт|Оксфардскага ўніверсітэта]]. У 1769 годзе атрымаў ступень [[магістр]]а [[права]].

Працаваў прыватным [[адвакат]]ам у [[Лондан]]е. У 1786—1787 гадах жыў разам з братам [[Сэмюэл Бентам|Сэмюэлам Бентамам]] у [[Крычаў|Крычаве]], дзе падрыхтаваў праект [[Паноптыкон]]а. Пасля вяртання ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытанію]] актыўна займаўся грамадскай дзейнасцю, выступаў за рэформу права і кадыфікацыю заканадаўства, вёў перапіску з вядомымі [[палітык]]амі і [[эканаміст]]амі, у тым ліку [[Адам Сміт|Адамам Смітам]]. Прапанаваў некалькі вынаходніцкіх праектаў. Аднак ніводны пры яго жыцці не быў рэалізаваны. Удзельнічаў у заснаванні [[:en:University College London|Універсітэцкага каледжа ў Лондане]].

Пасля смерці па яго асабістаму [[тастамент]]у яго цела было публічна [[Анатомія чалавека|анатамавана]], галава і шкілет запоўнены [[Сена (корм)|сенам]] і [[Мумія|муміфікаваны]]. З 1850 года мумія захоўваецца для ўсеагульнага агляду ва Універсітэцкім каледжы ў Лондане.

&lt;gallery&gt;
Panopticon.jpg|Праект Паноптыкона
Jeremy Bentham - 50 Queen Anne's Gate a.k.a 102 Petty France London SW1H 9AJ.jpg|Дом Дж. Бентама ў Лондане
Jeremy Bentham Auto-Icon.jpg|Рэшткі Дж. Бентама ў наш час
&lt;/gallery&gt;

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|3|Бентам Іерэмія||100—101}}
* ''Crimmins, J.'' Secular Utilitarianism: Social Science and the Critique of Religion in the Thought of Jeremy Bentham / James E. Crimmins. — [[Оксфард|Oxford]]: Clarendon Press, 1990. — ISBN 978-0198277415.
* ''Эткинд, А.'' Внутренняя колонизация. Имперский опыт России / Александр Эткинд. — [[Масква|М.]]: Новое литературное обозрение, 2014. — ISBN 978-5-4448-0151-2.

== Спасылкі ==
* [https://www.iep.utm.edu/bentham/ Internet Encyclopedia of Philosophy]
* [https://liberalhistory.org.uk/history/bentham-jeremy/ Liberal History]
* [https://www.utilitarianism.com/jeremy-bentham/greatest-happiness.pdf J. H. BURNS, Happiness and Utility]

{{Эпоха Асветніцтва}}
{{Wikidata/Ancestors}}
{{Вонкавыя спасылкі}}

{{DEFAULTSORT:Бентам Джэрэмі}}
[[Катэгорыя:Філосафы Вялікабрытаніі]]
[[Катэгорыя:Вынаходнікі Вялікабрытаніі]]
[[Катэгорыя:Дзеячы лібералізму]]</text>
      <sha1>8a7dhayjjk56lgw5skgyflzofkztd0n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Салотвына</title>
    <ns>0</ns>
    <id>598491</id>
    <revision>
      <id>5171198</id>
      <parentid>4949293</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T11:13:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <comment>абнаўленне звестак</comment>
      <origin>5171198</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13910" sha1="ape5ppcxgp3zpfiwg6gcoiekpw8j5y5" xml:space="preserve">{{НП-Украіна
|статус                = Пасёлак гарадскога тыпу
|беларуская назва      = Салотвына
|арыгінальная назва    = Солотвино
|падначаленне          = 
|герб                  = Solotvino gerb.png
|сцяг                  = 
|шырыня герба          = 
|шырыня сцяга          = 
|выява                 = Solot05.JPG
|подпіс                = 
|lat =
|long =
 |lat_dir = N|lat_deg = 47|lat_min = 57|lat_sec = 20
 |lon_dir = E|lon_deg = 23|lon_min = 52|lon_sec = 16
 |CoordAddon           = 
 |CoordScale           = 
|памер карты краіны    = 
|памер карты рэгіёна   = 
|памер карты раёна     = 
|від рэгіёна           = 
|рэгіён                = Закарпацкая вобласць
|від раёна             = 
|раён                  = Цячыўскі раён
|карта краіны          = 
|карта рэгіёна         = 
|карта раёна           = 
|унутранае дзяленне    = 
|від главы             = 
|глава                 = 
|першае згадванне      = 1360
|ранейшыя імёны        = 
|статус з              = 
|плошча                = 11,1
|від вышыні            = 
|вышыня цэнтра НП      = 281
|афіцыйная мова        = 
|афіцыйная мова-ref    = 
|насельніцтва          = 8500
|год перапісу          = 2018
|шчыльнасць            = 792
|нацыянальны склад     = 
|канфесійны склад      = 
|часавы пояс           = 
|DST                   = 
|тэлефонны код         = +380-3134
|паштовы індэкс        = 90575
|паштовыя індэксы      = 
|аўтамабільны код      = 
|від ідэнтыфікатара    = 
|лічбавы ідэнтыфікатар = 
|катэгорыя ў Commons   = Solotvyno
|сайт                  = 
|мова сайта            = 
|мова сайта 2          = 
|мова сайта 3          = 
|мова сайта 4          = 
|мова сайта 5          = 
|add1n                 = 
|add1                  = 
|add2n                 = 
|add2                  = 
|add3n                 = 
|add3                  = 
}}
'''Салотвына'''&lt;ref name=&quot;ТКП&quot;&gt;{{ТКП-Украіна}}&lt;/ref&gt; ({{lang-uk|Солотвино}}) — пасёлак гарадскога тыпу ў [[Цячыўскі раён|Цячыўскім раёне]] [[Закарпацкая вобласць|Закарпацкай вобласці]] [[Украіна|Украіны]] на рацэ [[Ціса]] на мяжы з [[Румынія]]й.

Аднайменны пункт пропуску на мяжы з [[Румынія]]й. Рэчка [[Ціса]] аддзяляе паселішча ад румынскага горада [[Сігету-Мармацыей]]. Салотвына з'яўляецца канцавым пунктам [[Украіна|украінскай]] [[Чыгунка|чыгункі]] і, адпаведна, [[цягнік]]оў, якія следуюць са [[Львоў|Львова]] на [[Закарпацкая вобласць|Закарпацця]].

== Гісторыя ==
З ХІІІ ст. і да 1945 г. на месцы сучаснага пасёлка існавалі дзве вёскі - Слаціна (Фалуслаціна) і Слатынскія Долы (Акнаслаціна).

1360 г. - першае пісьмовае згадванне аб Слаціне ў грамаце [[Каралеўства Венгрыя|вугорскага]] караля Уладзіслава. Згодна з ёй, [[Валахія|валашскі]] ваявода Драгаш з Бедэў пасля вяртання з тэрыторыі сучаснай [[Малдова|Малдовы]], дзе ён пацярпеў паразу ад ворага вугорскага караля — іншага валашскага ваяводы Багдана (заснавальніка [[Малдаўскае княства|Малдаўскага княства]]), атрымаў у валоданне некаторыя вёскі Мармарошчыны, у тым ліку і Салотвына (Слаціну).

Здабыча солі ў гэтых месцах існаваў з часоў заваёвы [[Дакія|Дакіі]] [[Рымскі імператар|рымскім імператарам]] [[Траян]]ам (II ст. н.э.). У шахтах знаходзілі рымскія манеты II-IV ст. н. е. Саляныя шахты таго часу былі найкаштоўнейшым скарбам краю і давалі найбольшыя даходы венгерскаму ўраду. Для здабычы, захоўвання і аховы солі былі запрошаныя з [[Саксонія|Саксоніі]] [[немцы]], якія пабудавалі ў Мараморашы шматлікія гарады і пасёлкі.

У саляных рудніках, акрамя прыгонных, працавалі і асуджаныя на катаргу сяляне з навакольных вёсак. Жыццё салекопаў у значнай ступені залежала ад развіцця спосабаў здабывання солі. Найстаражытным і самым прымітыўным было капанне ступеністых ям глыбінёй да 20 м. пазней капалі конусападобныя або т.зв. &quot;чортавы ямы&quot; (глыбінёй да 140-150 м). Спускаліся рабочыя ў такія ямы па звязаных лесвіцах, а соль падымалі ў сетках, сплеценых з вяровак, або ў буйвалавых шкурах. Гэты прымітыўны спосаб здабывання солі існаваў на працягу ўсяго [[сярэднявечча]]. Здабыча солі ў XVI - першай палове XVII ст. ажыццяўлялася таксама прымітыўнымі сродкамі. Асноўнымі прыладамі працы салекопа былі молат, чакан, клін, кайла, рыдлёўка, тачка, насілкі і мяшок.

У 1498 г. у Мараморашы адбылася забастоўка салекопаў. Кароль [[Ягайла]] вымушаны быў прызначыць салекопам цвёрдую плату і пенсію ўдовам загінуўшых. За кожныя 5 здабытых кавалкаў [[Каменная соль|каменнай солі]] шахцёры атрымлівалі 5 [[дынар]]аў; для куплі адзення яны атрымлівалі 100 кавалкаў каменнай солі ў год, а таксама вызваляліся ад цэлага шэрагу каралеўскіх падаткаў. Салекопы мелі права выбіраць свайго старасту і дарадцаў, у чым яны прыраўноўваліся да правоў гараджан. Акрамя таго, ім былі прызначаныя дадатковыя надбаўкі на [[Каляды]], [[Вялікдзень]] і іншыя святы. Напрыклад, мараморашскім салекопам каралеўскія чыноўнікі на працягу аднаго года перадалі 4 бочкі віна, 4 валоў і 400 хлябоў. Старасты атрымлівалі кожны год 500 кавалкаў солі. Але прагныя чыноўнікі нярэдка прысвойвалі сабе тое, што належала салекопам. Калі злоўжыванні чыноўнікаў даходзіла да краю, салекопи ў знак пратэсту пераставалі працаваць і пакідалі Салотвына. Капальні заціхалі, а гэта вяло да вялікіх страт для казны.

Пасля працяглых перамоваў у [[Цячыў|Цячаве]] заключылі дагавор, згодна з якім [[кашталян]] [[Хуст]]ского замка разам з каралеўскім намеснікам (жупанам) Марамораша абавязваліся не караць гарнякоў за спынення працы, а ў будучыні - строга прытрымлівацца іх правоў. Старасты і дарадцы ўсіх 5 каронных гарадоў звярнуліся да гарнякоў з просьбай прыступіць да працы. Так скончылася першая забастоўка ў мараморашскіх саляных копях, які, магчыма, наогул быў першым выступам рабочых Еўропы на абарону сваіх правоў.

У Салотвына ў прамысловых маштабах здабыча солі пачалася ў другой палове XVIII ст. У часы [[Аўстра-Венгрыя|Аўстра-Венгрыі]] салотвынская саляная рудня складалася з 8 руднікоў, пазней дзейнічалі толькі тры.

== Сучаснасць ==
Максімум здабычы солі прыйшоўся на 1970-я гг. Гадавая здабыча у 1970 г. склала 451 000 тон (10% усёй прадукцыі УССР). Цяпер ён значна ніжэй. У 2006 г. дзяржаўнае прадпрыемства &quot;Салотвынскі солеруднік&quot; (дзяржаўны канцэрн «Укрсільпром&quot;) здабываў 9 тысяч тон солі ў месяц, а для забеспячэння рэнтабельнасці прадпрыемства неабходна здабываць 20-25 тысяч тон. Запасы солі тут складаюць 3,5 млрд тон. Галоўная Прадукцыя: [[Кухонная соль|соль кухонная]] у пакетах, соль ёдаваная, соль-лізунец, соль у брыкетах.

З 14 сакавіка 1982 г. у шахце № 9 солерудніка працавала Салотвінская падземная нізкафонавая лабараторыя Інстытута ядзерных даследаванняў НАНУ. Яе радыеактыўны фон быў адным з лепшых у свеце. У лабараторыі былі атрыманы прыярытэтныя вынікі па даследаванні падвойнага бэта-распаду атамных ядраў, устаноўлены адны з лепшых абмежаванняў на масу нейтрына. Распрацаваны новыя нізкафонавыя дэтэктары і спектрометры, у тым ліку і ўзбагачаныя ізатопамі, для даследавання рэдкіх працэсаў распаду атамных ядраў, праверцы законаў захавання лептоннага, барыённага і электрычнага зарадаў, пошуку цёмнай матэрыі. Упершыню ў свеце зарэгістраваны двухнейтрынны двайны бэта-распад кадмію-116, альфа-распад вальфраму-180

У шахце № 9 размешчаны падземныя памяшканні ўкраінскай алергалагічнай бальніцы, дзе з 1968 г. ужываюць метад спелеатэрапіі (выкарыстанне мікраклімату шахты на глыбіні каля 300 м) для лячэння хворых на астму. Лячэбны эфект стварае дзеянне шахтавага паветра, у 10 разоў больш чыстага, чым на паверхні, і насычанага біялагічна актыўным аэразолем хларыду натрыю (солі). У шахце № 8 - аналагічныя падземныя памяшканні Закарпацкай абласной алергалагічнай бальніцы.

На захад ад мястэчка ляжаць саляныя азёры, якія выкарыстоўваюць у рэкрэацыйных мэтах. Найбуйнейшым з іх з'яўляецца возера Кунігунда. 15 студзеня 2007 г. пры ўдзеле прэзідэнтаў Украіны і Румыніі [[Віктар Юшчанка|Віктара Юшчанкі]] і [[Траян Бэсеску|Траяна Бэсеску]] ўрачыста адкрылі адноўлены па многіх гадах мост праз [[Ціса|Цісу]].

Жыхары пасёлка карыстаюцца больш нізкімі тарыфамі на прыродны газ чым большасць насельніцтва Украіны, паколькі для іх патрэб выкарыстоўваецца газ непасрэдна з Салотвінскага газавага радовішча.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}
{{Цячыўскі раён}}
{{Закарпацкая вобласць}}

[[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Закарпацкай вобласці]]
[[Катэгорыя:Курорты Украіны]]</text>
      <sha1>ape5ppcxgp3zpfiwg6gcoiekpw8j5y5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Манастырыска</title>
    <ns>0</ns>
    <id>600966</id>
    <revision>
      <id>5170942</id>
      <parentid>4950760</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T20:37:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ілля Касакоў</username>
        <id>21245</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5170942</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7598" sha1="er9b7j63k9j1rp368mnspsejk8vbez4" xml:space="preserve">{{НП-Украіна
|статус                = Горад
|беларуская назва      = Манастырыска
|арыгінальная назва    = Монастириська
|падначаленне          = 
|герб                  = COA of Monastyryska.png
|сцяг                  = Monastyryska prapor.png
|шырыня герба          = 
|шырыня сцяга          = 
|выява                 = Районна бібліотека м.Монастириська.jpg
|подпіс                = 
|lat =
|long =
 |lat_dir = N|lat_deg = 49|lat_min = 05|lat_sec = 18
 |lon_dir = E|lon_deg = 25|lon_min = 10|lon_sec = 00
 |CoordAddon           = 
 |CoordScale           = 
|памер карты краіны    = 
|памер карты рэгіёна   = 
|памер карты раёна     = 
|від рэгіёна           = 
|рэгіён                = Цярнопальская вобласць
|від раёна             = 
|раён                  = Манастырыскі раён
|карта краіны          = 
|карта рэгіёна         = 
|карта раёна           = 
|унутранае дзяленне    = 
|від главы             = 
|глава                 = 
|першае згадванне      = 1433
|ранейшыя імёны        = 
|статус з              = 1454
|плошча                = 11
|від вышыні            = 
|вышыня цэнтра НП      = 
|афіцыйная мова        = 
|афіцыйная мова-ref    = 
|насельніцтва          = 5300
|год перапісу          = 2022
|шчыльнасць            = 
|нацыянальны склад     = 
|канфесійны склад      = 
|часавы пояс           = 
|DST                   = 
|тэлефонны код         = +380-3555
|паштовы індэкс        = 48300
|паштовыя індэксы      = 
|аўтамабільны код      = BO, ТЕ, TI, ТК
|від ідэнтыфікатара    = 
|лічбавы ідэнтыфікатар = 
|катэгорыя ў Commons   = Monastyryska
|сайт                  = 
|мова сайта            = 
|мова сайта 2          = 
|мова сайта 3          = 
|мова сайта 4          = 
|мова сайта 5          = 
|add1n                 = 
|add1                  = 
|add2n                 = 
|add2                  = 
|add3n                 = 
|add3                  = 
}}
'''Манастырыска'''&lt;ref name=&quot;ТКП&quot;&gt;{{ТКП-Украіна}}&lt;/ref&gt; ({{lang-uk|Монастириська}}) — горад у [[Цярнопальская вобласць|Цярнопальскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]] на рацэ Карапец (прыток [[Днестр|Днястра]]), [[Манастырыскі раён|раённы цэнтр]].

== Гісторыя ==
Першыя пісьмовыя згадкі аб паселішчы сустракаюцца ў дакументах за 1433 і 1437 гг. як уласнасць рыцара Жыгімонта. У 1454 г. згадваецца як горад з [[Магдэбургскае права|магдэбургскім правам]], [[замак]].

У кастрычніку 1629 г. рэестравыя казакі і каралеўскія войскі пад камандаваннем Рыгора Чорнага і Стэфана Хмелецкага (агульнае камандаванне [[Рускае ваяводства|рускага ваяводы]] Станіслава [[Любамірскія|Любамірскага]]) пад Монастириськамикаля горада разбілі частку арды [[Крымскія татары|крымскіх татараў]], якія вярталіся з рэшткамі буйной здабычы. Ад 1630 г. — уласнасць [[Патоцкія|Патоцкіх]], якія перабудавалі замак пад палац. Уладальнікамі горада былі [[Смаленскае ваяводства|ваявода смаленскі]] Аляксандр Ян Патоцкі, па яго смерці ў 1714 г. удава Тэрэза Тарло, іх сын, львоўскі кашталян граф Юзэф Патоцкі.

Пасля [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзелу Рэчы Паспалітай]] у канцы 1773 г. мястэчка стала цэнтрам аднаго з 13-ці дыстрыктаў Галіцкага цыркулу [[Каралеўства Галіцыі і Ладамерыі]]. 14 сакавіка 1775 г. Галіцкая прыдворная канцылярыя зацвердзіла праект ад 11 кастрычніка 1774 г., па якім Галіцкі цыркул з цэнтрам у [[Івана-Франкоўск|Станіславе]] складаўся з 4-х дыстрыкту, Манастырыскі дыстрыкт адмяняўся. 2 верасня 1780 г. губернатар [[Каралеўства Галіцыі і Ладамерыі|Галіцыі]] быў абавязаны правесці новую адміністрацыйную рэформу кароннага краю. 22 сакавіка 1782 г. [[Аўстрыйская імперыя|імператрыца Аўстрыі]] [[Марыя Тэрэзія]] выдала патэнт, па якім наогул адмяняліся дыстрыкты, ствараліся 18 цыркулаў (акругаў). Манастырыска і навакольныя вёскі ўвайшлі ў склад [[Івана-Франкоўск|Станіслаўскай]] акругі [[Аўстрыйская імперыя|імперыі]].

За ўладальніка горада італьянскага шляхціца Караля Бака дэ Гетэ была збудаваная дзяржаўная фабрыка цыгарэт і тытуню (1797 г.) і фабрыка паперы (1864—1914 гг.). У 1884 г. праз горад пралягла [[чыгунка]] [[Івана-Франкоўск|Станіслаў]] — Ярмалінцы, якая паспрыяла развіццю прамысловасці і гандлю ў горадзе.

У лістападзе 1918 г. горад увайшоў у склад [[Заходне-Украінская Народная Рэспубліка|Заходне-Украінскай Народнай Рэспублікі]]. Па выніках [[Савецка-польская вайна|савецка-польскай вайны]] Манастырыска адыйшла да [[Другая Польская Рэспубліка|Польшчы]], дзе і знаходзіўся да 1939 г., калі з пачаткам [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] [[Савецка-польская вайна 1939 года|ў рамках падзей верасня 1939 г.]] была акупавана [[СССР]] і далучана да [[УССР]].

== Вядомыя жыхары ==
* [[Малка Лі]] — яўрэйская пісьменніца.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{Манастырыскі раён}}
{{Цярнопальская вобласць}}

[[Катэгорыя:Гарады Цярнопальскай вобласці]]</text>
      <sha1>er9b7j63k9j1rp368mnspsejk8vbez4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сачавіца харчовая</title>
    <ns>0</ns>
    <id>607147</id>
    <revision>
      <id>5170867</id>
      <parentid>5167790</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T15:57:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>Створана перакладам старонкі «[[:fr:Special:Redirect/revision/233334299|Lentille cultivée]]»</comment>
      <origin>5170867</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29313" sha1="q0uqqw5pg7fpyls2o7qhfh7oaz2bkjf" xml:space="preserve">'''Сачавіца харчовая''', '''Сачыўка''', '''Чачавіца'''&lt;ref name=&quot;Киселевский&quot;&gt;{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|73}}&lt;/ref&gt;, '''Сачавіца'''&lt;ref name=&quot;Верас&quot;&gt;{{Крыніцы/Беларуска-польска-расейска-лацінскі ботанічны слоўнік}}&lt;/ref&gt;, '''Чычавіца'''&lt;ref name=&quot;Киселевский&quot; /&gt;, '''Сачэўка'''&lt;ref&gt;[[Мікалай Васілевіч Шатэрнік|Шатэрнік М. В.]] Краёвы слоўнік Чэрвеньшчыны. Мінск, 1929&lt;/ref&gt; (''Vicia lens'')&amp;nbsp;— [[Аднагадовыя расліны|аднагадовая]] расліна роду {{bt-bellat|гарошак|Vicia}} сямейства {{bt-bellat|Бабовыя|Fabaceae}}. Гэта [[Аднагадовыя расліны|аднагадовая расліна]] шырока культывуецца дзеля яе ядомага насення, багатага [[Бялкі|бялком]] і [[Вугляводы|вугляводамі]].

Як частка асноўных культур перыяду неаліту, сачавіца з'яўляецца адной з найстарэйшых культурных раслін у [[Сусветная гісторыя|гісторыі чалавецтва]]. Яе [[Адамашненне|даместыфікацыя]] датуецца зараджэннем земляробства ў [[Месапатамія|Месапатаміі]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=fr|url=https://www.lemonde.fr/archives/article/2004/01/25/pour-un-plat-de-lentilles_4285609_1819218.html|title=Pour un plat de lentilles|first=Jean-Pierre|last=Colignon|website=Le Monde|date=2004-01-25|access-date=2026-07-21}}&lt;/ref&gt; і засведчана ў [[Іран|Іране]] паміж 9500 і 8000 гадамі да н.э.&lt;ref&gt;{{Артыкул|спасылка=https://doi.org/10.2307/2173731|аўтар=D. R. Brothwell, Mark Nathan Cohen|загаловак=The Food Crisis in Prehistory. Overpopulation and the Origins of Agriculture.|год=1978-11|выданне=Population Studies|том=32|выпуск=3|старонкі=593|issn=0032-4728|doi=10.2307/2173731}}&lt;/ref&gt;.

Плады — гэта струкі, якія змяшчаюць дзве плоскія круглыя [[Насенне|насеніны]]. Сачавіца — гэта бабовая культура, якая спажываецца ў асноўным у [[Еўропа|Еўропе]], [[Амерыка|Амерыцы]], [[Аўстралія і Акіянія|Акіяніі]], на [[Блізкі Усход|Блізкім Усходзе]] і [[Індыйскі субкантынент|Індыйскім субкантыненце]], прычым сусветная вытворчасць ацэньваецца ў  6 600 000 тон у год паводле даных за 2023 і яна павялічваецца&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.fao.org/faostat/en/|title=FAOSTAT|website=www.fao.org|access-date=2026-07-21}}&lt;/ref&gt;. У [[Францыя|Францыі]] &lt;nowiki&gt;{{нп3|зялёная сачавіца з Беры||fr|Lentille verte du Berry}}&lt;/nowiki&gt; атрымала &quot;&lt;nowiki&gt;{{нп3|Чырвоная пазнака|Чырвоную пазнаку|fr|Label rouge}}&lt;/nowiki&gt;&quot; (1966) і [[Еўрапейскі Саюз|еўрапейскі]] знак &lt;nowiki&gt;{{нп|Абароненае геаграфічнае ўказанне|абароненага геаграфічнага ўказання|fr|Indication géographique protégée}}&lt;/nowiki&gt; (1998). Што тычыцца &lt;nowiki&gt;{{нп3|Зялёная сачавіца з Ле-Пюі|зялёнай сачавіцы з Ле-Пюі|fr|Lentille verte du Puy}}&lt;/nowiki&gt;, яна мае сертыфікат &lt;nowiki&gt;{{нп3|Кантроль сапраўднасці паходжання (Францыя)|Кантролю сапраўднасці паходжання|ru|Контроль подлинности происхождения (Франция)}}&lt;/nowiki&gt; (1996), а з 2008 года - еўрапейскі знак &lt;nowiki&gt;{{нп|Абароненае геаграфічнае ўказанне|абароненага геаграфічнага ўказання|fr|Indication géographique protégée}}&lt;/nowiki&gt;.

[[Лінза|Аптычны кампанент]] лінза атрымаў сваю назву ад падабенства з насеннем сачавіцы, якая на лацінскай мове называецца lens.

== Падвіды ==
Від складаецца з чатырох асноўных падвідаў:

* ''Lens culinaris subsp. culinari'' (культурная сачавіца), часам класіфікуецца як асобны від (''Lens esculenta'' Moench);
* ''Lens culinaris subsp. odemensis'';
* ''Lens culinaris'' subsp. ''orientalis'';
* ''Lens culinaris'' subsp. ''tomentosus''.

== Апісанне ==
[[Файл:Illustration_Lens_culinaris0.jpg|злева|міні|{{Бат.іл.|Тамэ}}]]
Сачавіца - аднагадовая травяністая расліна.

Расліна дасягае да 60 см (у асноўным 40 см) вышынёй, [[насенне]] расце ў стручках, звычайна з двума насенінамі ў кожным. [[Корань расліны|Корань]] стрыжнёвы, разгалінаваны. [[Сцябло]] прамое, галінастае, чатырохграннае. [[Лісце]] складанае, з 2—8 парамі лісточкаў з маленькімі вусікамі. Пры аснове ліста маюцца зубчастыя прылісткі.

Кветкі дробныя, ружовыя, белыя, фіялетава-сінія, з тыповым для сямейства Faboideae матыльковым вяночкам сабраны ў невялікія суквецці па дзве-чатыры штукі. Падвяночак правільнай формы, з пяццю вузкімі і адносна доўгімі зубцамі. Цвіце з мая па ліпень.

[[Плод]] — боб, двухстворкавы, з адным гняздом, сплюшчаны. Насенне плоскае, лінзападобнае, афарбоўка ад жоўтага да чорнага (у культуры пераважаюць сарты зялёнай, чырвонай і карычневай афарбоўкі).


[[Файл:Lens_culinaris_seeds.jpg|міні|Сарты сачавіцы рознага дыяметра і колеру.]]
Плады - кароткія плоскія струкі, якія змяшчаюць дзве плоскія насеніны ў характэрнай злёгку купалападобнай дыскападобнай форме.

== Сарты ==
Сачавіца падзяляецца на дзве групы ў залежнасці ад памеру насення&lt;ref&gt;{{Артыкул|спасылка=https://doi.org/10.3406/jobot.2019.1907|аўтар=Michel Chauvet|загаловак=Présentation de l’ouvrage Encyclopédie des plantes alimentaires|год=2019|выданне=Le Journal de botanique|том=87|выпуск=1|старонкі=5|issn=1280-8202|doi=10.3406/jobot.2019.1907}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Lentilles_Beluga.jpg|злева|міні|Сачавіца &quot;бялуга&quot;.]]

* Група Microsperma

Невялікія струкі ўтрымліваюць насеніны дыяметрам 3-6 мм. Насенная абалонка мае розны колер, ад бледна-жоўтага да чорнага. [[Семядоля|Семядолі]] жоўтыя або аранжавыя. Да гэтай групы адносяцца расліны з [[Блізкі Усход|Блізкага Усходу]]. Яны чырванавата-карычневага колеру, калі прадаюцца цэлымі, і ласосева-аранжавага колеру, калі ачышчаныя ад лупіны&lt;ref&gt;{{Артыкул|спасылка=https://doi.org/10.3406/jobot.2019.1907|аўтар=Michel Chauvet|загаловак=Présentation de l’ouvrage Encyclopédie des plantes alimentaires|год=2019|выданне=Le Journal de botanique|том=87|выпуск=1|старонкі=5|issn=1280-8202|doi=10.3406/jobot.2019.1907}}&lt;/ref&gt;. Найбольш шырока культывуюцца ў [[Індыя|Індыі]], [[Афганістан|Афганістане]], [[Эфіопія|Эфіопіі]] і [[Егіпет|Егіпце]]. Чорная сачавіца, вядомая як &quot;бялуга&quot;, адносіцца гэтага тыпу. У [[Францыя|Францыі]] найбольш культывуецца &quot;зялёная сачавіца». Гэта сорт з цёмнай, мармурова-чорнай лупінай, які славіцца сваёй далікатнасцю.

* Група Macrosperma

Струкі буйнейшыя, дыяметрам 6-9 мм, насенная абалонка бледна-зялёная або жаўтлявая, часам з плямкамі, семядолі жоўтыя. Найбольш распаўсюджаны сорт у гандлі называецца &quot;светлая сачавіца&quot;. Ён пераважае ў [[Паўднёвая Еўропа|Паўднёвай Еўропе]], [[Паўночная Афрыка|Паўночнай Афрыцы]] і [[Амерыка|Амерыцы]]&lt;ref&gt;{{Артыкул|спасылка=https://doi.org/10.3406/jobot.2019.1907|аўтар=Michel Chauvet|загаловак=Présentation de l’ouvrage Encyclopédie des plantes alimentaires|год=2019|выданне=Le Journal de botanique|том=87|выпуск=1|старонкі=5|issn=1280-8202|doi=10.3406/jobot.2019.1907}}&lt;/ref&gt;.

== Распаўсюджанне ==
Гэты від паходзіць з цёплых умераных рэгіёнаў [[Стары Свет|Старога Свету]]:

* &lt;nowiki&gt;{{нп3|Паўднёва-Усходняя Еўропа||fr|Europe du Sud-Est}}&lt;/nowiki&gt;: [[Кіпр]], [[Грэцыя]];
* [[Блізкі Усход|Блізкі]] і [[Сярэдні Усход]]: [[Турцыя]], [[Сірыя]], [[Ліван]], [[Ізраіль]], [[Іарданія]], [[Ірак]], [[Іран]], [[Афганістан]] і [[Пакістан]];
* [[Каўказ]] і [[Цэнтральная Азія]]: [[Азербайджан]], [[Грузія]], [[Арменія]], [[Казахстан]], [[Туркменістан]], [[Узбекістан]], [[Таджыкістан]].

Сачавіца культывуецца ў многіх краінах, але ў дзікім выглядзе практычна не сустракаецца.


== Выкарыстанне ў ежу чалавека ==
{{Пажыўны склад|fibre=17|&lt;!---------------------------------- SOURCE --------------------------------------------------&gt;
source=Souci, Fachmann, Kraut : La composition des aliments. Tableaux des valeurs nutritives, {{7e|édition}}, 2008, MedPharm Scientific Publishers / Taylor &amp; Francis {{ISBN|978-3-8047-5038-8}}.}}
[[Файл:Daal_after_Tadka_Pulse_Soup_India.jpg|злева|міні|&lt;nowiki&gt;{{нп3|Дал (страва)|Дал|ru|Дал (блюдо)}} Тадка (суп з сачавіцы).&lt;/nowiki&gt;]]
Як адна з &lt;nowiki&gt;{{нп3|Асноўныя культуры неаліту|асноўных культур неалітычнага перыяду|fr|Cultures fondatrices du Néolithique}}&lt;/nowiki&gt;, сачавіца вырошчвалася з [[Прагісторыя|дагістарычных часоў]] дзеля атрымання насення&lt;ref&gt;Сярод іншага, яе можна знайсці на [[Неаліт|неалітычнай]] стаянцы &lt;nowiki&gt;{{нп3|Ла-Мармота||fr|La Marmotta}}&lt;/nowiki&gt; ў цэнтральнай Італіі, якая была заселена ў [[6 тысячагоддзе да н.э.|VI тысячагоддзі да н.э.]]&lt;/ref&gt;. Вельмі багатая пажыўнымі рэчывамі, асабліва [[Бялкі|бялком]] (24 % для сухой сачавіцы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ndb.nal.usda.gov/ndb/foods/show/4807|title=ndb.nal.usda.gov}}&lt;/ref&gt; і 10,1 % для варанай зялёнай сачавіцы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ciqual.anses.fr/#/aliments/20587/lentille-verte-bouillie-cuite-a-l'eau|title=Ciqual|website=ciqual.anses.fr|access-date=2026-07-21}}&lt;/ref&gt;), яна таксама забяспечвае [[Харчовыя валокны|клятчатку]] і мінералы, у тым ліку жалеза. Насенне сачавіцы змяшчае да 3&amp;nbsp;% [[Тлушч|тлушчаў]], 35&amp;nbsp;% [[Бялкі|бялкоў]] і 4,5&amp;nbsp;% мінеральных рэчываў. У складзе ёсць таксама [[вітаміны групы B]].


Пры ўжыванні бабовых разам са збожжавымі забяспечваецца збалансаванае і вельмі недарагое харчаванне. [[Бабовыя]] з'яўляюцца краевугольным каменем &lt;nowiki&gt;{{нп3|Міжземнаморская дыета|міжземнаморскай дыеты|ru|Средиземноморская диета}}&lt;/nowiki&gt;. Сачавіца з'яўляецца адной з самых простых у гатаванні бабовай культурай.

Сачавіца багатая клятчаткай, рэзістэнтным [[Крухмал|крухмалам]], [[Мінерал|мінераламі]] (асабліва жалезам, магніем, каліем) і адносна багатая вітамінамі групы В (якія часткова руйнуюцца пры тэрмічнай апрацоўцы), пры гэтым яна мае нізкі [[глікемічны індэкс]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=fr-FR|url=http://informationsnutritionnelles.fr/lentille|title=Informations Nutritionnelles - Lentille|website=informationsnutritionnelles.fr|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;. Яна спрыяе зніжэнню ўзроўню [[Халестэрын|халестэрыну]]&lt;ref&gt;{{Артыкул|спасылка=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/19939654|аўтар=L. A. Bazzano, A. M. Thompson, M. T. Tees, C. H. Nguyen, D. M. Winham|загаловак=Non-soy legume consumption lowers cholesterol levels: a meta-analysis of randomized controlled trials|год=2011-02|выданне=Nutrition, metabolism, and cardiovascular diseases: NMCD|том=21|выпуск=2|старонкі=94–103|issn=1590-3729|doi=10.1016/j.numecd.2009.08.012}}&lt;/ref&gt; і рызыкі сардэчна-сасудзістых захворванняў&lt;ref&gt;{{Артыкул|спасылка=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/11718588|аўтар=L. A. Bazzano, J. He, L. G. Ogden, C. Loria, S. Vupputuri, L. Myers, P. K. Whelton|загаловак=Legume consumption and risk of coronary heart disease in US men and women: NHANES I Epidemiologic Follow-up Study|год=2001-11-26|выданне=Archives of Internal Medicine|том=161|выпуск=21|старонкі=2573–2578|issn=0003-9926|doi=10.1001/archinte.161.21.2573}}&lt;/ref&gt;.

Сачавіца, як і ўсе [[бабовыя]], утрымлівае шэраг антынутрыцыйных фактараў, у тым ліку антытрыпсінавыя фактары, [[таніны]] і фітынавую кіслату. Замочванне і прыгатаванне ежы — гэта працэсы, якія выкарыстоўваюцца для зніжэння ўзроўню антытрыпсінавых фактараў і фітынавай кіслаты. Таніны могуць абмяжоўваць засваенне некаторых амінакіслот. Сачавіца таксама змяшчае &lt;nowiki&gt;{{нп3|катэхіны||ru|Катехины}}&lt;/nowiki&gt; уплыў якіх на здароўе дрэнна вывучаны, але якія могуць абмяжоўваць засваенне жалеза.

=== Вараная сачавіца ===
Традыцыйна рэкамендавалася перабіраць сачавіцу перад [[Кухня|гатаваннем]], бо ў яе маглі патрапіць дробныя каменьчыкі, і замочваць яе ў цёплай [[Вада|вадзе]] перад падрыхтоўкай, каб змякчыць скурку. Звычайна гэтыя дзве аперацыі больш не патрэбныя&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Кніга|аўтар=Éric Birlouez|загаловак=Petite et grande histoire des céréales et légumes secs|год=2022|месца=Versailles|выдавецтва=Éditions Quae|серыя=Carnets de sciences|isbn=978-2-7592-3476-9}}&lt;/ref&gt; .
[[Файл:Salade_lentilles_brunes.jpg|злева|міні| Салата з сачавіцы, упрыгожаная цыбуляй-шалот.]]

=== Прарошчаная сачавіца ===
Прарошчаная сачавіца даволі распаўсюджаная сярод прыхільнікаў [[Арганічная сельская гаспадарка|арганічнай ежы]]. Пасля парасткаў [[Маш|машу]] гэта адзін з найбольш спажываных відаў &lt;nowiki&gt;{{нп3|Прарошчванне|прарошчанага насення|ru|Проращивание}}&lt;/nowiki&gt; ў [[Францыя|Францыі]], разам з парасткамі [[Люцэрна пасяўная|люцэрны]]. Звычайна яго ядуць сырым у салатах, хоць некаторыя людзі часам аддаюць перавагу злёгку прыгатаванаму на пары.

Прарошчаная сачавіца змяшчае значна больш вітамінаў, чым вараная.

Сачавіцу лёгка прарасціць у хатніх умовах. Пасля замочвання на ноч (&lt;nowiki&gt;{{нп3|Перадпасяўная стадыя|перад прарошчваннем|fr|Prégermination}}&lt;/nowiki&gt;), першага прамывання і зліву вады патрабуецца толькі адно штодзённае прамыванне на працягу аднаго-трох дзён (у залежнасці ад таго, ці падабаецца вам кароткі ці доўгі парастак). У 20 °C, яго можна ўжываць толькі праз 36 гадзін пасля пачатку першапачатковага замочвання.

== Выкарыстанне ў ежу жывёламі ==
Культура таксама лічыцца каштоўным кормам для жывёлы, на корм ідуць зерне, мякіна, [[салома]] і зялёная маса. Сена па каштоўнасці не саступае [[Сена (корм)|сену]] з канюшыны.

Сачавічная салома таксама выкарыстоўваецца ў якасці высакаякаснага корму для [[Сельскагаспадарчыя жывёлы|жывёлы]] або крыніцы арганічных рэчываў для паляпшэння глебы.

== Вырошчванне ==
[[Файл:Llenties_maig.JPG|злева|міні| Сачавіца ў полі перад цвіценнем.]]
Сачавіцу вырошчваюць на лёгкіх [[Суглінак|суглінках]], [[Чарназём|чарназёмах]], [[Супесак|супесках]].


Сачавіца добра расце ў лёгкай, [[Пясок|пясчанай]], злёгку [[Вапняк|вапнавай]] глебе ([[Вадародны паказчык|pH]] ад 6 да 8) у сонечных месцах і даволі прахалодным клімаце.

Сачавіца — святлалюбная расліна, таму яе мэтазгодна высаджваць на паўднёвых схілах. Добрымі папярэднікамі для яе з’яўляюцца [[кукуруза]] і [[бульба]]. Асноўная апрацоўка глебы заключаецца ў лушчэнні і зяблевым ворыве. Вясной поле скародзяць і ажыццяўляюць культывацыю. Пад асноўную апрацоўку можна дадаць [[суперфасфат]] (6—10 г на 1 м²). Кіслую глебу варта правапнаваць. Сачавіцу можна сеяць у раннія тэрміны, пры тэмпературы глебы +5-6&amp;nbsp;°C. Невялікіх замаразкаў яна не баіцца. Сеюць суцэльнымі радамі на адлегласці 35 см адзін ад аднаго, пучкамі па шэсць-восем насенін, размешчаных у шахматным парадку, потым закаткоўваюць.

Як узыйшла, скародзяць.

Сачавіца патрабуе рэгулярнай праполкі і арашэння. Падчас працяглай засухі яе паліваюць дадаткова.

Ураджай збіраюць у некалькі прыёмаў, паколькі паспяванне адбываецца нераўнамерна.


Сярэдняя ўраджайнасць сачавіцы складае каля 1400 кг/га, але ўжо назіралася ўраджайнасць у 3600 кг/га&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=fr|url=http://www.inspection.gc.ca/francais/plaveg/bio/dir/dir0312f.shtml|title=Agence canadienne d'inspection des aliments - Bureau de la Biosécurité Végétale - Document de biologie BIO2003-12 - La biologie du Lens culinaris Medikus (lentille)|last=Gouvernement du Canada, Agence canadienne d'inspection des aliments, Direction des produits végétaux, Bureau de la biosécurité végétale|website=www.inspection.gc.ca|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;. Сачавіцу часта лічаць засухаўстойлівай культурай, хоць яна выкарыстоўвае ваду адносна неэфектыўна ў параўнанні з яравой [[Пшаніца|пшаніцай]].

Культуру таксама можна вырошчваць разам з пшаніцай, якая служыць субстратам. Збор ураджаю адбываецца адначасова для абодвух відаў, а затым насенне можна сартаваць. Пасля паспяховых спроб прыгатавання макаронных вырабаў з мукі з сумесі можна нават адмовіцца ад сартавання.

=== Пагрозы ===
Дробная сачавіца павольна расце і асабліва пакутуе ад канкурэнцыі з [[Пустазелле|пустазеллем]], таму патрабуе праполкі&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

==== Захворванні ====
Асноўныя захворванні сачавіцы:

* &lt;nowiki&gt;{{нп3|каранёвая гніль||fr|Fonte des semis}}&lt;/nowiki&gt;,
* [[аскахітоз]]&lt;nowiki&gt;, выкліканы {{bt-bellat||&lt;/nowiki&gt;''&lt;nowiki&gt;Ascochyta lentis}}&lt;/nowiki&gt;'',
* &lt;nowiki&gt;{{нп3|антракноз||fr|Anthracnose}}&lt;/nowiki&gt;,
*&lt;nowiki&gt; заражэнне грыбамі роду {{bt-bellat|ботрытыс|&lt;/nowiki&gt;''Botrytis''&lt;nowiki&gt;}},&lt;/nowiki&gt;
* іржа сачавіцы, выкліканая грыбамі роду &lt;nowiki&gt;{{bt-bellat||Uromyces}}&lt;/nowiki&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=fr|url=https://www.reussir.fr/agriculture-massif-central/attaque-de-rouille-brune-sur-la-lentille|title=Attaque de rouille brune sur la Lentille {{!}} Agriculture Massif central {{!}} PAMAC|website=www.reussir.fr|date=2009-07-08|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=fr-FR|url=https://www.agrimaroc.ma/la-rouille-de-la-lentille-au-maroc/|title=La rouille de la lentille au Maroc - AgriMaroc.ma|first=Par|last=S.M|website=www.agrimaroc.ma|date=2016-11-25|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;.

==== Шкоднікі ====
Найбольш важнымі еўрапейскімі шкоднікамі з'яўляюцца:

* &lt;nowiki&gt;{{bt-bellat|Соўкі|Noctuidae}}&lt;/nowiki&gt;
*&lt;nowiki&gt; {{bt-bellat||&lt;/nowiki&gt;''&lt;nowiki&gt;Contarinia lentis}}&lt;/nowiki&gt;''
* ''&lt;nowiki&gt;{{bt-bellat|гарохавая пладажэрка|Cydia nigricana}}&lt;/nowiki&gt;''
* ''&lt;nowiki&gt;{{bt-bellat||Bruchus signaticornis}}&lt;/nowiki&gt;''
*&lt;nowiki&gt; {{bt-bellat||&lt;/nowiki&gt;''&lt;nowiki&gt;Bruchus lentis}}&lt;/nowiki&gt;''
** {{bt-bellat||Sitona crinitus}}
** {{bt-bellat||Sitona lineatus}}

Часам расліны пашкоджваюцца дзікамі.

== Вытворчасць ==
У 2016 годзе сусветная вытворчасць сачавіцы склала 6,3 мільёна тон, прычым [[Канада]] была вядучым вытворцам (51 % сусветнай вытворчасці), а [[Індыя]] займала другое месца з 17 %. У 2018 годзе толькі канадская правінцыя [[Саскачэван (правінцыя)|Саскачэван]] забяспечыла 40 % сусветнай вытворчасці&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=fr|url=https://www.lemonde.fr/planete/article/2019/09/05/au-canada-le-miracle-des-lentilles-alternative-aux-proteines-animales_5506615_3244.html|title=Au Canada, le miracle des lentilles, alternative aux protéines animales|first=Patricia|last=Jolly|website=Le Monde|date=2019-09-06|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;.

Уся сусветная вытворчасць сачавіцы складае толькі палову вытворчасці [[Нут культурны|нута]], адну пятую частку вытворчасці [[Гарох пасяўны|гароху]] і адну восьмую частку ад агульнай вытворчасці [[Фасоля звычайная|фасолі]]. Асноўнымі раёнамі вытворчасці з'яўляюцца [[Паўночная Амерыка]], [[Індыйскі субкантынент]] і [[Блізкі Усход]].


'''Асноўныя вытворцы сачавіцы ў 2016 годзе'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://doi.org/10.32614/cran.package.faostat|title=FAOSTAT: Download Data from the FAOSTAT Database|first=Michael C.|last=J.|website=CRAN: Contributed Packages|date=2013-02-01|access-date=2026-07-25|last2=Gesmann|first2=Markus|last3=Gheri|first3=Filippo|last4=Rougieux|first4=Paul|last5=Campbell|first5=Sebastian}}&lt;/ref&gt;''':'''
{| class=&quot;wikitable sortable MsoTableGrid&quot;
| rowspan=&quot;2&quot; |Краіна
| colspan=&quot;2&quot; | Вытворчасць (2016 г.)
|-
| (У тонах)
| У (%)
|-
| {{CAN}}
| 3 233 800
| 51.2
|-
| {{IND}}
| 1 055 536
| 16,7
|-
| {{TUR}}
| 365 000
| 5.8
|-
| {{USA}}
| 255 061
| 4.0
|-
| {{NPL}}
| 253 041
| 4.0
|-
| {{AUS}}
| 181 638
| 2.9
|-
| {{ETH}}
| 166 274
| 2.6
|-
| {{BGD}}
| 158 228
| 2,5
|-
| {{CHN}}
| 142 991
| 2.3
|-
| {{SYR}}
| 112 193
| 1.8
|-
| {{IRN}}
| 73 708
| 1.2
|-
| Іншыя
| 318 388
| 5.0
|-
! Усяго
! 6 315 858
! 100
|-
| colspan=&quot;3&quot; | Крыніца: Карпаратыўная статыстычная база дадзеных Харчовай і сельскагаспадарчай арганізацыі ААН
|}


=== Літаратура ===

** {{Крыніцы/БелЭн|14|Сачавіца, сачыўка|Прохараў В. М.|218}}

=== Спасылкі ===

* {{Cite web|lang=en|url=https://www.researchgate.net/publication/335224072_Phylogenetic_Relationship_among_Some_species_of_the_Genera_Lens_Vicia_Lathyrus_and_Pisum_Leguminosae_in_Palestine|title=Phylogenetic Relationship among Some species of the Genera Lens, Vicia, Lathyrus and Pisum (Leguminosae) in Palestine|website=researchgate.net}}
* {{ITIS|503364|''Lens culinaris'' Medik.}}
* {{NCBI|3864|''Lens culinaris''}}
* {{GRIN|411141|''Lens culinaris'' Medik.}}
** {{Плантарыум|22277|Чечевица культурная}}
** {{ООПТ России|44985|''Lens culinaris'' Medik.}}
{{Бібліяінфармацыя}}

&lt;nowiki&gt;[[Катэгорыя:Матыльковыя]]&lt;/nowiki&gt;

&lt;nowiki&gt;[[Катэгорыя:Флора Азіі]]&lt;/nowiki&gt;

&lt;nowiki&gt;[[Катэгорыя:Расліны ў Бібліі]]&lt;/nowiki&gt;

&lt;nowiki&gt;[[Катэгорыя:Лекавыя расліны]]&lt;/nowiki&gt;

&lt;nowiki&gt;[[Катэгорыя:Харчовыя расліны]]&lt;/nowiki&gt;

&lt;nowiki&gt;[[Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1787 годзе]]&lt;/nowiki&gt;
[[Катэгорыя:Расліны ў Бібліі]]
[[Катэгорыя:Бабовыя (трыба)]]
[[Катэгорыя:Сачавіца]]
[[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]]</text>
      <sha1>q0uqqw5pg7fpyls2o7qhfh7oaz2bkjf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5170870</id>
      <parentid>5170867</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T16:06:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>афармленне, вікіфікацыя, дапаўненне</comment>
      <origin>5170870</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28867" sha1="rt209bn0jnyihkaaoqzt6xr16qeixxv" xml:space="preserve">{{Таксон
 |image file        = Mafate Marla lentils dsc00647.jpg
 |image title       = 
 |image descr       = Агульны выгляд расліны
 |regnum            = Расліны
 |parent            = Vicia
 |rang              = Від
 |latin             = Vicia lens
 |author            =([[L.]]) [[Cosson]] &amp; [[Germ.]]
 |syn               = 
*{{btname|Ervum lens|[[Wall.]]}}
*{{btname|Vicia pisicarpa|[[H.Lév.]]}}
*{{btname|Lens culinaris|}}
 |children name     = 
 |children          = 
 |range map         = 
 |range map caption = 
 |range map width   = 
 |range legend      = 
 |wikispecies       = Lens culinaris
 |commons           = Category:Lens culinaris
 |grin              = 411141
 }}
'''Сачавіца харчовая''', '''Сачыўка''', '''Чачавіца'''&lt;ref name=&quot;Киселевский&quot;&gt;{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|73}}&lt;/ref&gt;, '''Сачавіца'''&lt;ref name=&quot;Верас&quot;&gt;{{Крыніцы/Беларуска-польска-расейска-лацінскі ботанічны слоўнік}}&lt;/ref&gt;, '''Чычавіца'''&lt;ref name=&quot;Киселевский&quot; /&gt;, '''Сачэўка'''&lt;ref&gt;[[Мікалай Васілевіч Шатэрнік|Шатэрнік М. В.]] Краёвы слоўнік Чэрвеньшчыны. Мінск, 1929&lt;/ref&gt; (''Vicia lens'')&amp;nbsp;— [[Аднагадовыя расліны|аднагадовая]] расліна роду {{bt-bellat|гарошак|Vicia}} сямейства {{bt-bellat|Бабовыя|Fabaceae}}. Гэта [[Аднагадовыя расліны|аднагадовая расліна]] шырока культывуецца дзеля яе ядомага насення, багатага [[Бялкі|бялком]] і [[Вугляводы|вугляводамі]].

Як частка асноўных культур перыяду неаліту, сачавіца з’яўляецца адной з найстарэйшых культурных раслін у [[Сусветная гісторыя|гісторыі чалавецтва]]. Яе [[Адамашненне|даместыфікацыя]] датуецца зараджэннем земляробства ў [[Месапатамія|Месапатаміі]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=fr|url=https://www.lemonde.fr/archives/article/2004/01/25/pour-un-plat-de-lentilles_4285609_1819218.html|title=Pour un plat de lentilles|first=Jean-Pierre|last=Colignon|website=Le Monde|date=2004-01-25|access-date=2026-07-21}}&lt;/ref&gt; і засведчана ў [[Іран]]е паміж 9500 і 8000 гадамі да н.э.&lt;ref&gt;{{Артыкул|спасылка=https://doi.org/10.2307/2173731|аўтар=D. R. Brothwell, Mark Nathan Cohen|загаловак=The Food Crisis in Prehistory. Overpopulation and the Origins of Agriculture.|год=1978-11|выданне=Population Studies|том=32|выпуск=3|старонкі=593|issn=0032-4728|doi=10.2307/2173731}}&lt;/ref&gt;.

Плады — гэта струкі, якія змяшчаюць дзве плоскія круглыя [[Насенне|насеніны]]. Сачавіца — гэта бабовая культура, якая спажываецца ў асноўным у [[Еўропа|Еўропе]], [[Амерыка|Амерыцы]], [[Аўстралія і Акіянія|Акіяніі]], на [[Блізкі Усход|Блізкім Усходзе]] і [[Індыйскі субкантынент|Індыйскім субкантыненце]], прычым сусветная вытворчасць ацэньваецца ў 6 600 000 тон у год паводле даных за 2023 і яна павялічваецца&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.fao.org/faostat/en/|title=FAOSTAT|website=www.fao.org|access-date=2026-07-21}}&lt;/ref&gt;. У [[Францыя|Францыі]] {{нп3|зялёная сачавіца з Беры||fr|Lentille verte du Berry}} атрымала «{{нп3|Чырвоная пазнака|Чырвоную пазнаку|fr|Label rouge}}» (1966) і [[Еўрапейскі Саюз|еўрапейскі]] знак {{нп3|Абароненае геаграфічнае ўказанне|абароненага геаграфічнага ўказання|fr|Indication géographique protégée}} (1998). Што тычыцца {{нп3|Зялёная сачавіца з Ле-Пюі|зялёнай сачавіцы з Ле-Пюі|fr|Lentille verte du Puy}}, яна мае сертыфікат {{нп3|Кантроль сапраўднасці паходжання (Францыя)|Кантролю сапраўднасці паходжання|ru|Контроль подлинности происхождения (Франция)}} (1996), а з 2008 года — еўрапейскі знак {{нп3|Абароненае геаграфічнае ўказанне|абароненага геаграфічнага ўказання|fr|Indication géographique protégée}}.

[[Лінза|Аптычны кампанент]] лінза атрымаў сваю назву ад падабенства з насеннем сачавіцы, якая на лацінскай мове называецца lens.

== Падвіды ==
Від складаецца з чатырох асноўных падвідаў:

* ''Lens culinaris subsp. culinari'' (культурная сачавіца), часам класіфікуецца як асобны від (''Lens esculenta'' Moench);
* ''Lens culinaris subsp. odemensis'';
* ''Lens culinaris'' subsp. ''orientalis'';
* ''Lens culinaris'' subsp. ''tomentosus''.

== Апісанне ==
[[Файл:Illustration_Lens_culinaris0.jpg|злева|міні|{{Бат.іл.|Тамэ}}]]
Сачавіца — аднагадовая травяністая расліна.

Расліна дасягае да 60 см (у асноўным 40 см) вышынёй, [[насенне]] расце ў стручках, звычайна з двума насенінамі ў кожным. [[Корань расліны|Корань]] стрыжнёвы, разгалінаваны. [[Сцябло]] прамое, галінастае, чатырохграннае. [[Лісце]] складанае, з 2—8 парамі лісточкаў з маленькімі вусікамі. Пры аснове ліста маюцца зубчастыя прылісткі.

Кветкі дробныя, ружовыя, белыя, фіялетава-сінія, з тыповым для сямейства Faboideae матыльковым вяночкам сабраны ў невялікія суквецці па дзве-чатыры штукі. Падвяночак правільнай формы, з пяццю вузкімі і адносна доўгімі зубцамі. Цвіце з мая па ліпень.

[[Плод]] — боб, двухстворкавы, з адным гняздом, сплюшчаны. Насенне плоскае, лінзападобнае, афарбоўка ад жоўтага да чорнага (у культуры пераважаюць сарты зялёнай, чырвонай і карычневай афарбоўкі).

Плады — кароткія плоскія струкі, якія змяшчаюць дзве плоскія насеніны ў характэрнай злёгку купалападобнай дыскападобнай форме.

== Распаўсюджанне ==
Гэты від паходзіць з цёплых умераных рэгіёнаў [[Стары Свет|Старога Свету]]:

* {{нп3|Паўднёва-Усходняя Еўропа||fr|Europe du Sud-Est}}: [[Кіпр]], [[Грэцыя]];
* [[Блізкі Усход|Блізкі]] і [[Сярэдні Усход]]: [[Турцыя]], [[Сірыя]], [[Ліван]], [[Ізраіль]], [[Іарданія]], [[Ірак]], [[Іран]], [[Афганістан]] і [[Пакістан]];
* [[Каўказ]] і [[Цэнтральная Азія]]: [[Азербайджан]], [[Грузія]], [[Арменія]], [[Казахстан]], [[Туркменістан]], [[Узбекістан]], [[Таджыкістан]].

Сачавіца культывуецца ў многіх краінах, але ў дзікім выглядзе практычна не сустракаецца.

== Вырошчванне ==
[[Файл:Llenties_maig.JPG|злева|міні| Сачавіца ў полі перад цвіценнем.]]
Сачавіцу вырошчваюць на лёгкіх [[Суглінак|суглінках]], [[чарназём]]ах, [[Супесак|супесках]].

Сачавіца добра расце ў лёгкай, [[Пясок|пясчанай]], злёгку [[Вапняк|вапнавай]] глебе ([[Вадародны паказчык|pH]] ад 6 да 8) у сонечных месцах і даволі прахалодным клімаце.

Сачавіца — святлалюбная расліна, таму яе мэтазгодна высаджваць на паўднёвых схілах. Добрымі папярэднікамі для яе з’яўляюцца [[кукуруза]] і [[бульба]]. Асноўная апрацоўка глебы заключаецца ў лушчэнні і зяблевым ворыве. Вясной поле скародзяць і ажыццяўляюць культывацыю. Пад асноўную апрацоўку можна дадаць [[суперфасфат]] (6—10 г на 1 м²). Кіслую глебу варта правапнаваць. Сачавіцу можна сеяць у раннія тэрміны, пры тэмпературы глебы +5-6&amp;nbsp;°C. Невялікіх замаразкаў яна не баіцца. Сеюць суцэльнымі радамі на адлегласці 35 см адзін ад аднаго, пучкамі па шэсць-восем насенін, размешчаных у шахматным парадку, потым закаткоўваюць.

Як узыйшла, скародзяць.

Сачавіца патрабуе рэгулярнай праполкі і арашэння. Падчас працяглай засухі яе паліваюць дадаткова.

Ураджай збіраюць у некалькі прыёмаў, паколькі паспяванне адбываецца нераўнамерна.

Сярэдняя ўраджайнасць сачавіцы складае каля 1400 кг/га, але ўжо назіралася ўраджайнасць у 3600 кг/га&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=fr|url=http://www.inspection.gc.ca/francais/plaveg/bio/dir/dir0312f.shtml|title=Agence canadienne d'inspection des aliments - Bureau de la Biosécurité Végétale - Document de biologie BIO2003-12 - La biologie du Lens culinaris Medikus (lentille)|last=Gouvernement du Canada, Agence canadienne d'inspection des aliments, Direction des produits végétaux, Bureau de la biosécurité végétale|website=www.inspection.gc.ca|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;. Сачавіцу часта лічаць засухаўстойлівай культурай, хоць яна выкарыстоўвае ваду адносна неэфектыўна ў параўнанні з яравой [[пшаніца]]й.

Культуру таксама можна вырошчваць разам з пшаніцай, якая служыць субстратам. Збор ураджаю адбываецца адначасова для абодвух відаў, а затым насенне можна сартаваць. Пасля паспяховых спроб прыгатавання макаронных вырабаў з мукі з сумесі можна нават адмовіцца ад сартавання.

=== Сарты ===
[[Файл:Lens_culinaris_seeds.jpg|250px|міні|Сарты сачавіцы рознага дыяметра і колеру.]]
[[Файл:Lentilles_Beluga.jpg|250px|міні|Сачавіца «бялуга».]]
Сачавіца падзяляецца на дзве групы ў залежнасці ад памеру насення&lt;ref&gt;{{Артыкул|спасылка=https://doi.org/10.3406/jobot.2019.1907|аўтар=Michel Chauvet|загаловак=Présentation de l’ouvrage Encyclopédie des plantes alimentaires|год=2019|выданне=Le Journal de botanique|том=87|выпуск=1|старонкі=5|issn=1280-8202|doi=10.3406/jobot.2019.1907}}&lt;/ref&gt;.

* Група Microsperma

Невялікія струкі ўтрымліваюць насеніны дыяметрам 3-6 мм. Насенная абалонка мае розны колер, ад бледна-жоўтага да чорнага. [[Семядоля|Семядолі]] жоўтыя або аранжавыя. Да гэтай групы адносяцца расліны з [[Блізкі Усход|Блізкага Усходу]]. Яны чырванавата-карычневага колеру, калі прадаюцца цэлымі, і ласосева-аранжавага колеру, калі ачышчаныя ад лупіны&lt;ref&gt;{{Артыкул|спасылка=https://doi.org/10.3406/jobot.2019.1907|аўтар=Michel Chauvet|загаловак=Présentation de l’ouvrage Encyclopédie des plantes alimentaires|год=2019|выданне=Le Journal de botanique|том=87|выпуск=1|старонкі=5|issn=1280-8202|doi=10.3406/jobot.2019.1907}}&lt;/ref&gt;. Найбольш шырока культывуюцца ў [[Індыя|Індыі]], [[Афганістан]]е, [[Эфіопія|Эфіопіі]] і [[Егіпет|Егіпце]]. Чорная сачавіца, вядомая як «бялуга», адносіцца гэтага тыпу. У [[Францыя|Францыі]] найбольш культывуецца «зялёная сачавіца». Гэта сорт з цёмнай, мармурова-чорнай лупінай, які славіцца сваёй далікатнасцю.

* Група Macrosperma

Струкі буйнейшыя, дыяметрам 6-9 мм, насенная абалонка бледна-зялёная або жаўтлявая, часам з плямкамі, семядолі жоўтыя. Найбольш распаўсюджаны сорт у гандлі называецца «светлая сачавіца». Ён пераважае ў [[Паўднёвая Еўропа|Паўднёвай Еўропе]], [[Паўночная Афрыка|Паўночнай Афрыцы]] і [[Амерыка|Амерыцы]]&lt;ref&gt;{{Артыкул|спасылка=https://doi.org/10.3406/jobot.2019.1907|аўтар=Michel Chauvet|загаловак=Présentation de l’ouvrage Encyclopédie des plantes alimentaires|год=2019|выданне=Le Journal de botanique|том=87|выпуск=1|старонкі=5|issn=1280-8202|doi=10.3406/jobot.2019.1907}}&lt;/ref&gt;.

=== Пагрозы ===
Дробная сачавіца павольна расце і асабліва пакутуе ад канкурэнцыі з [[пустазелле]]м, таму патрабуе праполкі&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

==== Захворванні ====
Асноўныя захворванні сачавіцы:

* {{нп3|каранёвая гніль||fr|Fonte des semis}},
* [[аскахітоз]], выкліканы {{bt-bellat||Ascochyta lentis}},
* {{нп3|антракноз||fr|Anthracnose}},
* заражэнне грыбамі роду {{bt-bellat|ботрытыс|Botrytis}},
* іржа сачавіцы, выкліканая грыбамі роду {{bt-bellat||Uromyces}}&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=fr|url=https://www.reussir.fr/agriculture-massif-central/attaque-de-rouille-brune-sur-la-lentille|title=Attaque de rouille brune sur la Lentille {{!}} Agriculture Massif central {{!}} PAMAC|website=www.reussir.fr|date=2009-07-08|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=fr-FR|url=https://www.agrimaroc.ma/la-rouille-de-la-lentille-au-maroc/|title=La rouille de la lentille au Maroc - AgriMaroc.ma|first=Par|last=S.M|website=www.agrimaroc.ma|date=2016-11-25|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;.

==== Шкоднікі ====
Найбольш важнымі еўрапейскімі шкоднікамі з’яўляюцца:

* {{bt-bellat|Соўкі|Noctuidae}}
* {{bt-bellat||Contarinia lentis}}
* {{bt-bellat|гарохавая пладажэрка|Cydia nigricana}}
* {{bt-bellat||Bruchus signaticornis}}
* {{bt-bellat||Bruchus lentis}}
* {{bt-bellat||Sitona crinitus}}
* {{bt-bellat||Sitona lineatus}}

Часам расліны пашкоджваюцца дзікамі.

== Вытворчасць ==
У 2016 годзе сусветная вытворчасць сачавіцы склала 6,3 мільёна тон, прычым [[Канада]] была вядучым вытворцам (51 % сусветнай вытворчасці), а [[Індыя]] займала другое месца з 17 %. У 2018 годзе толькі канадская правінцыя [[Саскачэван (правінцыя)|Саскачэван]] забяспечыла 40 % сусветнай вытворчасці&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=fr|url=https://www.lemonde.fr/planete/article/2019/09/05/au-canada-le-miracle-des-lentilles-alternative-aux-proteines-animales_5506615_3244.html|title=Au Canada, le miracle des lentilles, alternative aux protéines animales|first=Patricia|last=Jolly|website=Le Monde|date=2019-09-06|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;.

Уся сусветная вытворчасць сачавіцы складае толькі палову вытворчасці [[Нут культурны|нута]], адну пятую частку вытворчасці [[Гарох пасяўны|гароху]] і адну восьмую частку ад агульнай вытворчасці [[Фасоля звычайная|фасолі]]. Асноўнымі раёнамі вытворчасці з’яўляюцца [[Паўночная Амерыка]], [[Індыйскі субкантынент]] і [[Блізкі Усход]].

'''Асноўныя вытворцы сачавіцы ў 2016 годзе'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://doi.org/10.32614/cran.package.faostat|title=FAOSTAT: Download Data from the FAOSTAT Database|first=Michael C.|last=J.|website=CRAN: Contributed Packages|date=2013-02-01|access-date=2026-07-25|last2=Gesmann|first2=Markus|last3=Gheri|first3=Filippo|last4=Rougieux|first4=Paul|last5=Campbell|first5=Sebastian}}&lt;/ref&gt;''':'''
{| class=&quot;wikitable sortable MsoTableGrid&quot;
| rowspan=&quot;2&quot; |Краіна
| colspan=&quot;2&quot; | Вытворчасць (2016 г.)
|-
| (У тонах)
| У (%)
|-
| {{CAN}}
| 3 233 800
| 51.2
|-
| {{IND}}
| 1 055 536
| 16,7
|-
| {{TUR}}
| 365 000
| 5.8
|-
| {{USA}}
| 255 061
| 4.0
|-
| {{NPL}}
| 253 041
| 4.0
|-
| {{AUS}}
| 181 638
| 2.9
|-
| {{ETH}}
| 166 274
| 2.6
|-
| {{BGD}}
| 158 228
| 2,5
|-
| {{CHN}}
| 142 991
| 2.3
|-
| {{SYR}}
| 112 193
| 1.8
|-
| {{IRN}}
| 73 708
| 1.2
|-
| Іншыя
| 318 388
| 5.0
|-
! Усяго
! 6 315 858
! 100
|-
| colspan=&quot;3&quot; | Крыніца: Карпаратыўная статыстычная база дадзеных Харчовай і сельскагаспадарчай арганізацыі ААН
|}

== Выкарыстанне ==
=== Выкарыстанне ў ежу чалавека ===

[[Файл:Daal_after_Tadka_Pulse_Soup_India.jpg|злева|міні|{{нп3|Дал (страва)|Дал|ru|Дал (блюдо)}} Тадка (суп з сачавіцы).]]
Як адна з {{нп3|Асноўныя культуры неаліту|асноўных культур неалітычнага перыяду|fr|Cultures fondatrices du Néolithique}}, сачавіца вырошчвалася з [[Прагісторыя|дагістарычных часоў]] дзеля атрымання насення&lt;ref&gt;Сярод іншага, яе можна знайсці на [[неаліт]]ычнай стаянцы {{нп3|Ла-Мармота||fr|La Marmotta}} ў цэнтральнай Італіі, якая была заселена ў [[6 тысячагоддзе да н.э.|VI тысячагоддзі да н.э.]]&lt;/ref&gt;. Вельмі багатая пажыўнымі рэчывамі, асабліва [[Бялкі|бялком]] (24 % для сухой сачавіцы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ndb.nal.usda.gov/ndb/foods/show/4807|title=ndb.nal.usda.gov}}&lt;/ref&gt; і 10,1 % для варанай зялёнай сачавіцы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ciqual.anses.fr/#/aliments/20587/lentille-verte-bouillie-cuite-a-l'eau|title=Ciqual|website=ciqual.anses.fr|access-date=2026-07-21}}&lt;/ref&gt;), яна таксама забяспечвае [[Харчовыя валокны|клятчатку]] і мінералы, у тым ліку жалеза. Насенне сачавіцы змяшчае да 3&amp;nbsp;% [[Тлушч|тлушчаў]], 35&amp;nbsp;% [[Бялкі|бялкоў]] і 4,5&amp;nbsp;% мінеральных рэчываў. У складзе ёсць таксама [[вітаміны групы B]].

Пры ўжыванні бабовых разам са збожжавымі забяспечваецца збалансаванае і вельмі недарагое харчаванне. [[Бабовыя]] з’яўляюцца краевугольным каменем {{нп3|Міжземнаморская дыета|міжземнаморскай дыеты|ru|Средиземноморская диета}}. Сачавіца з’яўляецца адной з самых простых у гатаванні бабовай культурай.

Сачавіца багатая клятчаткай, рэзістэнтным [[крухмал]]ам, [[мінерал|мінераламі]] (асабліва жалезам, магніем, каліем) і адносна багатая вітамінамі групы В (якія часткова руйнуюцца пры тэрмічнай апрацоўцы), пры гэтым яна мае нізкі [[глікемічны індэкс]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=fr-FR|url=http://informationsnutritionnelles.fr/lentille|title=Informations Nutritionnelles - Lentille|website=informationsnutritionnelles.fr|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;. Яна спрыяе зніжэнню ўзроўню [[халестэрын]]у&lt;ref&gt;{{Артыкул|спасылка=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/19939654|аўтар=L. A. Bazzano, A. M. Thompson, M. T. Tees, C. H. Nguyen, D. M. Winham|загаловак=Non-soy legume consumption lowers cholesterol levels: a meta-analysis of randomized controlled trials|год=2011-02|выданне=Nutrition, metabolism, and cardiovascular diseases: NMCD|том=21|выпуск=2|старонкі=94–103|issn=1590-3729|doi=10.1016/j.numecd.2009.08.012}}&lt;/ref&gt; і рызыкі сардэчна-сасудзістых захворванняў&lt;ref&gt;{{Артыкул|спасылка=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/11718588|аўтар=L. A. Bazzano, J. He, L. G. Ogden, C. Loria, S. Vupputuri, L. Myers, P. K. Whelton|загаловак=Legume consumption and risk of coronary heart disease in US men and women: NHANES I Epidemiologic Follow-up Study|год=2001-11-26|выданне=Archives of Internal Medicine|том=161|выпуск=21|старонкі=2573–2578|issn=0003-9926|doi=10.1001/archinte.161.21.2573}}&lt;/ref&gt;.

Сачавіца, як і ўсе [[бабовыя]], утрымлівае шэраг антынутрыцыйных фактараў, у тым ліку антытрыпсінавыя фактары, [[таніны]] і фітынавую кіслату. Замочванне і прыгатаванне ежы — гэта працэсы, якія выкарыстоўваюцца для зніжэння ўзроўню антытрыпсінавых фактараў і фітынавай кіслаты. Таніны могуць абмяжоўваць засваенне некаторых амінакіслот. Сачавіца таксама змяшчае {{нп3|катэхіны||ru|Катехины}} уплыў якіх на здароўе дрэнна вывучаны, але якія могуць абмяжоўваць засваенне жалеза.

==== Вараная сачавіца ====
Традыцыйна рэкамендавалася перабіраць сачавіцу перад [[Кухня|гатаваннем]], бо ў яе маглі патрапіць дробныя каменьчыкі, і замочваць яе ў цёплай [[Вада|вадзе]] перад падрыхтоўкай, каб змякчыць скурку. Звычайна гэтыя дзве аперацыі больш не патрэбныя&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Кніга|аўтар=Éric Birlouez|загаловак=Petite et grande histoire des céréales et légumes secs|год=2022|месца=Versailles|выдавецтва=Éditions Quae|серыя=Carnets de sciences|isbn=978-2-7592-3476-9}}&lt;/ref&gt; .
[[Файл:Salade_lentilles_brunes.jpg|злева|міні| Салата з сачавіцы, упрыгожаная цыбуляй-шалот.]]

==== Прарошчаная сачавіца ====
Прарошчаная сачавіца даволі распаўсюджаная сярод прыхільнікаў [[Арганічная сельская гаспадарка|арганічнай ежы]]. Пасля парасткаў [[маш]]у гэта адзін з найбольш спажываных відаў {{нп3|Прарошчванне|прарошчанага насення|ru|Проращивание}} ў [[Францыя|Францыі]], разам з парасткамі [[Люцэрна пасяўная|люцэрны]]. Звычайна яго ядуць сырым у салатах, хоць некаторыя людзі часам аддаюць перавагу злёгку прыгатаванаму на пары.

Прарошчаная сачавіца змяшчае значна больш вітамінаў, чым вараная.

Сачавіцу лёгка прарасціць у хатніх умовах. Пасля замочвання на ноч ({{нп3|Перадпасяўная стадыя|перад прарошчваннем|fr|Prégermination}}), першага прамывання і зліву вады патрабуецца толькі адно штодзённае прамыванне на працягу аднаго-трох дзён (у залежнасці ад таго, ці падабаецца вам кароткі ці доўгі парастак). У 20 °C, яго можна ўжываць толькі праз 36 гадзін пасля пачатку першапачатковага замочвання.

=== Выкарыстанне ў ежу жывёламі ===
Культура таксама лічыцца каштоўным кормам для жывёлы, на корм ідуць зерне, мякіна, [[салома]] і зялёная маса. Сена па каштоўнасці не саступае [[Сена (корм)|сену]] з канюшыны.

Сачавічная салома таксама выкарыстоўваецца ў якасці высакаякаснага корму для [[Сельскагаспадарчыя жывёлы|жывёлы]] або крыніцы арганічных рэчываў для паляпшэння глебы.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

=== Літаратура ===

* {{Крыніцы/БелЭн|14|Сачавіца, сачыўка|Прохараў В. М.|218}}

=== Спасылкі ===

* {{Cite web|lang=en|url=https://www.researchgate.net/publication/335224072_Phylogenetic_Relationship_among_Some_species_of_the_Genera_Lens_Vicia_Lathyrus_and_Pisum_Leguminosae_in_Palestine|title=Phylogenetic Relationship among Some species of the Genera Lens, Vicia, Lathyrus and Pisum (Leguminosae) in Palestine|website=researchgate.net}}
* {{ITIS|503364|''Lens culinaris'' Medik.}}
* {{NCBI|3864|''Lens culinaris''}}
* {{GRIN|411141|''Lens culinaris'' Medik.}}
* {{Плантарыум|22277|Чечевица культурная}}
* {{ООПТ России|44985|''Lens culinaris'' Medik.}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Флора Азіі]]
[[Катэгорыя:Расліны ў Бібліі]]
[[Катэгорыя:Лекавыя расліны]]
[[Катэгорыя:Харчовыя расліны]]
[[Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1787 годзе]]
[[Катэгорыя:Бабовыя (трыба)]]
[[Катэгорыя:Сачавіца]]</text>
      <sha1>rt209bn0jnyihkaaoqzt6xr16qeixxv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5170872</id>
      <parentid>5170870</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T16:07:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>/* Спасылкі */ афармленне</comment>
      <origin>5170872</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28816" sha1="d4wn6nk3pwfvkmgx37ii2bmfp6sftmi" xml:space="preserve">{{Таксон
 |image file        = Mafate Marla lentils dsc00647.jpg
 |image title       = 
 |image descr       = Агульны выгляд расліны
 |regnum            = Расліны
 |parent            = Vicia
 |rang              = Від
 |latin             = Vicia lens
 |author            =([[L.]]) [[Cosson]] &amp; [[Germ.]]
 |syn               = 
*{{btname|Ervum lens|[[Wall.]]}}
*{{btname|Vicia pisicarpa|[[H.Lév.]]}}
*{{btname|Lens culinaris|}}
 |children name     = 
 |children          = 
 |range map         = 
 |range map caption = 
 |range map width   = 
 |range legend      = 
 |wikispecies       = Lens culinaris
 |commons           = Category:Lens culinaris
 |grin              = 411141
 }}
'''Сачавіца харчовая''', '''Сачыўка''', '''Чачавіца'''&lt;ref name=&quot;Киселевский&quot;&gt;{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|73}}&lt;/ref&gt;, '''Сачавіца'''&lt;ref name=&quot;Верас&quot;&gt;{{Крыніцы/Беларуска-польска-расейска-лацінскі ботанічны слоўнік}}&lt;/ref&gt;, '''Чычавіца'''&lt;ref name=&quot;Киселевский&quot; /&gt;, '''Сачэўка'''&lt;ref&gt;[[Мікалай Васілевіч Шатэрнік|Шатэрнік М. В.]] Краёвы слоўнік Чэрвеньшчыны. Мінск, 1929&lt;/ref&gt; (''Vicia lens'')&amp;nbsp;— [[Аднагадовыя расліны|аднагадовая]] расліна роду {{bt-bellat|гарошак|Vicia}} сямейства {{bt-bellat|Бабовыя|Fabaceae}}. Гэта [[Аднагадовыя расліны|аднагадовая расліна]] шырока культывуецца дзеля яе ядомага насення, багатага [[Бялкі|бялком]] і [[Вугляводы|вугляводамі]].

Як частка асноўных культур перыяду неаліту, сачавіца з’яўляецца адной з найстарэйшых культурных раслін у [[Сусветная гісторыя|гісторыі чалавецтва]]. Яе [[Адамашненне|даместыфікацыя]] датуецца зараджэннем земляробства ў [[Месапатамія|Месапатаміі]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=fr|url=https://www.lemonde.fr/archives/article/2004/01/25/pour-un-plat-de-lentilles_4285609_1819218.html|title=Pour un plat de lentilles|first=Jean-Pierre|last=Colignon|website=Le Monde|date=2004-01-25|access-date=2026-07-21}}&lt;/ref&gt; і засведчана ў [[Іран]]е паміж 9500 і 8000 гадамі да н.э.&lt;ref&gt;{{Артыкул|спасылка=https://doi.org/10.2307/2173731|аўтар=D. R. Brothwell, Mark Nathan Cohen|загаловак=The Food Crisis in Prehistory. Overpopulation and the Origins of Agriculture.|год=1978-11|выданне=Population Studies|том=32|выпуск=3|старонкі=593|issn=0032-4728|doi=10.2307/2173731}}&lt;/ref&gt;.

Плады — гэта струкі, якія змяшчаюць дзве плоскія круглыя [[Насенне|насеніны]]. Сачавіца — гэта бабовая культура, якая спажываецца ў асноўным у [[Еўропа|Еўропе]], [[Амерыка|Амерыцы]], [[Аўстралія і Акіянія|Акіяніі]], на [[Блізкі Усход|Блізкім Усходзе]] і [[Індыйскі субкантынент|Індыйскім субкантыненце]], прычым сусветная вытворчасць ацэньваецца ў 6 600 000 тон у год паводле даных за 2023 і яна павялічваецца&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.fao.org/faostat/en/|title=FAOSTAT|website=www.fao.org|access-date=2026-07-21}}&lt;/ref&gt;. У [[Францыя|Францыі]] {{нп3|зялёная сачавіца з Беры||fr|Lentille verte du Berry}} атрымала «{{нп3|Чырвоная пазнака|Чырвоную пазнаку|fr|Label rouge}}» (1966) і [[Еўрапейскі Саюз|еўрапейскі]] знак {{нп3|Абароненае геаграфічнае ўказанне|абароненага геаграфічнага ўказання|fr|Indication géographique protégée}} (1998). Што тычыцца {{нп3|Зялёная сачавіца з Ле-Пюі|зялёнай сачавіцы з Ле-Пюі|fr|Lentille verte du Puy}}, яна мае сертыфікат {{нп3|Кантроль сапраўднасці паходжання (Францыя)|Кантролю сапраўднасці паходжання|ru|Контроль подлинности происхождения (Франция)}} (1996), а з 2008 года — еўрапейскі знак {{нп3|Абароненае геаграфічнае ўказанне|абароненага геаграфічнага ўказання|fr|Indication géographique protégée}}.

[[Лінза|Аптычны кампанент]] лінза атрымаў сваю назву ад падабенства з насеннем сачавіцы, якая на лацінскай мове называецца lens.

== Падвіды ==
Від складаецца з чатырох асноўных падвідаў:

* ''Lens culinaris subsp. culinari'' (культурная сачавіца), часам класіфікуецца як асобны від (''Lens esculenta'' Moench);
* ''Lens culinaris subsp. odemensis'';
* ''Lens culinaris'' subsp. ''orientalis'';
* ''Lens culinaris'' subsp. ''tomentosus''.

== Апісанне ==
[[Файл:Illustration_Lens_culinaris0.jpg|злева|міні|{{Бат.іл.|Тамэ}}]]
Сачавіца — аднагадовая травяністая расліна.

Расліна дасягае да 60 см (у асноўным 40 см) вышынёй, [[насенне]] расце ў стручках, звычайна з двума насенінамі ў кожным. [[Корань расліны|Корань]] стрыжнёвы, разгалінаваны. [[Сцябло]] прамое, галінастае, чатырохграннае. [[Лісце]] складанае, з 2—8 парамі лісточкаў з маленькімі вусікамі. Пры аснове ліста маюцца зубчастыя прылісткі.

Кветкі дробныя, ружовыя, белыя, фіялетава-сінія, з тыповым для сямейства Faboideae матыльковым вяночкам сабраны ў невялікія суквецці па дзве-чатыры штукі. Падвяночак правільнай формы, з пяццю вузкімі і адносна доўгімі зубцамі. Цвіце з мая па ліпень.

[[Плод]] — боб, двухстворкавы, з адным гняздом, сплюшчаны. Насенне плоскае, лінзападобнае, афарбоўка ад жоўтага да чорнага (у культуры пераважаюць сарты зялёнай, чырвонай і карычневай афарбоўкі).

Плады — кароткія плоскія струкі, якія змяшчаюць дзве плоскія насеніны ў характэрнай злёгку купалападобнай дыскападобнай форме.

== Распаўсюджанне ==
Гэты від паходзіць з цёплых умераных рэгіёнаў [[Стары Свет|Старога Свету]]:

* {{нп3|Паўднёва-Усходняя Еўропа||fr|Europe du Sud-Est}}: [[Кіпр]], [[Грэцыя]];
* [[Блізкі Усход|Блізкі]] і [[Сярэдні Усход]]: [[Турцыя]], [[Сірыя]], [[Ліван]], [[Ізраіль]], [[Іарданія]], [[Ірак]], [[Іран]], [[Афганістан]] і [[Пакістан]];
* [[Каўказ]] і [[Цэнтральная Азія]]: [[Азербайджан]], [[Грузія]], [[Арменія]], [[Казахстан]], [[Туркменістан]], [[Узбекістан]], [[Таджыкістан]].

Сачавіца культывуецца ў многіх краінах, але ў дзікім выглядзе практычна не сустракаецца.

== Вырошчванне ==
[[Файл:Llenties_maig.JPG|злева|міні| Сачавіца ў полі перад цвіценнем.]]
Сачавіцу вырошчваюць на лёгкіх [[Суглінак|суглінках]], [[чарназём]]ах, [[Супесак|супесках]].

Сачавіца добра расце ў лёгкай, [[Пясок|пясчанай]], злёгку [[Вапняк|вапнавай]] глебе ([[Вадародны паказчык|pH]] ад 6 да 8) у сонечных месцах і даволі прахалодным клімаце.

Сачавіца — святлалюбная расліна, таму яе мэтазгодна высаджваць на паўднёвых схілах. Добрымі папярэднікамі для яе з’яўляюцца [[кукуруза]] і [[бульба]]. Асноўная апрацоўка глебы заключаецца ў лушчэнні і зяблевым ворыве. Вясной поле скародзяць і ажыццяўляюць культывацыю. Пад асноўную апрацоўку можна дадаць [[суперфасфат]] (6—10 г на 1 м²). Кіслую глебу варта правапнаваць. Сачавіцу можна сеяць у раннія тэрміны, пры тэмпературы глебы +5-6&amp;nbsp;°C. Невялікіх замаразкаў яна не баіцца. Сеюць суцэльнымі радамі на адлегласці 35 см адзін ад аднаго, пучкамі па шэсць-восем насенін, размешчаных у шахматным парадку, потым закаткоўваюць.

Як узыйшла, скародзяць.

Сачавіца патрабуе рэгулярнай праполкі і арашэння. Падчас працяглай засухі яе паліваюць дадаткова.

Ураджай збіраюць у некалькі прыёмаў, паколькі паспяванне адбываецца нераўнамерна.

Сярэдняя ўраджайнасць сачавіцы складае каля 1400 кг/га, але ўжо назіралася ўраджайнасць у 3600 кг/га&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=fr|url=http://www.inspection.gc.ca/francais/plaveg/bio/dir/dir0312f.shtml|title=Agence canadienne d'inspection des aliments - Bureau de la Biosécurité Végétale - Document de biologie BIO2003-12 - La biologie du Lens culinaris Medikus (lentille)|last=Gouvernement du Canada, Agence canadienne d'inspection des aliments, Direction des produits végétaux, Bureau de la biosécurité végétale|website=www.inspection.gc.ca|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;. Сачавіцу часта лічаць засухаўстойлівай культурай, хоць яна выкарыстоўвае ваду адносна неэфектыўна ў параўнанні з яравой [[пшаніца]]й.

Культуру таксама можна вырошчваць разам з пшаніцай, якая служыць субстратам. Збор ураджаю адбываецца адначасова для абодвух відаў, а затым насенне можна сартаваць. Пасля паспяховых спроб прыгатавання макаронных вырабаў з мукі з сумесі можна нават адмовіцца ад сартавання.

=== Сарты ===
[[Файл:Lens_culinaris_seeds.jpg|250px|міні|Сарты сачавіцы рознага дыяметра і колеру.]]
[[Файл:Lentilles_Beluga.jpg|250px|міні|Сачавіца «бялуга».]]
Сачавіца падзяляецца на дзве групы ў залежнасці ад памеру насення&lt;ref&gt;{{Артыкул|спасылка=https://doi.org/10.3406/jobot.2019.1907|аўтар=Michel Chauvet|загаловак=Présentation de l’ouvrage Encyclopédie des plantes alimentaires|год=2019|выданне=Le Journal de botanique|том=87|выпуск=1|старонкі=5|issn=1280-8202|doi=10.3406/jobot.2019.1907}}&lt;/ref&gt;.

* Група Microsperma

Невялікія струкі ўтрымліваюць насеніны дыяметрам 3-6 мм. Насенная абалонка мае розны колер, ад бледна-жоўтага да чорнага. [[Семядоля|Семядолі]] жоўтыя або аранжавыя. Да гэтай групы адносяцца расліны з [[Блізкі Усход|Блізкага Усходу]]. Яны чырванавата-карычневага колеру, калі прадаюцца цэлымі, і ласосева-аранжавага колеру, калі ачышчаныя ад лупіны&lt;ref&gt;{{Артыкул|спасылка=https://doi.org/10.3406/jobot.2019.1907|аўтар=Michel Chauvet|загаловак=Présentation de l’ouvrage Encyclopédie des plantes alimentaires|год=2019|выданне=Le Journal de botanique|том=87|выпуск=1|старонкі=5|issn=1280-8202|doi=10.3406/jobot.2019.1907}}&lt;/ref&gt;. Найбольш шырока культывуюцца ў [[Індыя|Індыі]], [[Афганістан]]е, [[Эфіопія|Эфіопіі]] і [[Егіпет|Егіпце]]. Чорная сачавіца, вядомая як «бялуга», адносіцца гэтага тыпу. У [[Францыя|Францыі]] найбольш культывуецца «зялёная сачавіца». Гэта сорт з цёмнай, мармурова-чорнай лупінай, які славіцца сваёй далікатнасцю.

* Група Macrosperma

Струкі буйнейшыя, дыяметрам 6-9 мм, насенная абалонка бледна-зялёная або жаўтлявая, часам з плямкамі, семядолі жоўтыя. Найбольш распаўсюджаны сорт у гандлі называецца «светлая сачавіца». Ён пераважае ў [[Паўднёвая Еўропа|Паўднёвай Еўропе]], [[Паўночная Афрыка|Паўночнай Афрыцы]] і [[Амерыка|Амерыцы]]&lt;ref&gt;{{Артыкул|спасылка=https://doi.org/10.3406/jobot.2019.1907|аўтар=Michel Chauvet|загаловак=Présentation de l’ouvrage Encyclopédie des plantes alimentaires|год=2019|выданне=Le Journal de botanique|том=87|выпуск=1|старонкі=5|issn=1280-8202|doi=10.3406/jobot.2019.1907}}&lt;/ref&gt;.

=== Пагрозы ===
Дробная сачавіца павольна расце і асабліва пакутуе ад канкурэнцыі з [[пустазелле]]м, таму патрабуе праполкі&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

==== Захворванні ====
Асноўныя захворванні сачавіцы:

* {{нп3|каранёвая гніль||fr|Fonte des semis}},
* [[аскахітоз]], выкліканы {{bt-bellat||Ascochyta lentis}},
* {{нп3|антракноз||fr|Anthracnose}},
* заражэнне грыбамі роду {{bt-bellat|ботрытыс|Botrytis}},
* іржа сачавіцы, выкліканая грыбамі роду {{bt-bellat||Uromyces}}&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=fr|url=https://www.reussir.fr/agriculture-massif-central/attaque-de-rouille-brune-sur-la-lentille|title=Attaque de rouille brune sur la Lentille {{!}} Agriculture Massif central {{!}} PAMAC|website=www.reussir.fr|date=2009-07-08|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=fr-FR|url=https://www.agrimaroc.ma/la-rouille-de-la-lentille-au-maroc/|title=La rouille de la lentille au Maroc - AgriMaroc.ma|first=Par|last=S.M|website=www.agrimaroc.ma|date=2016-11-25|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;.

==== Шкоднікі ====
Найбольш важнымі еўрапейскімі шкоднікамі з’яўляюцца:

* {{bt-bellat|Соўкі|Noctuidae}}
* {{bt-bellat||Contarinia lentis}}
* {{bt-bellat|гарохавая пладажэрка|Cydia nigricana}}
* {{bt-bellat||Bruchus signaticornis}}
* {{bt-bellat||Bruchus lentis}}
* {{bt-bellat||Sitona crinitus}}
* {{bt-bellat||Sitona lineatus}}

Часам расліны пашкоджваюцца дзікамі.

== Вытворчасць ==
У 2016 годзе сусветная вытворчасць сачавіцы склала 6,3 мільёна тон, прычым [[Канада]] была вядучым вытворцам (51 % сусветнай вытворчасці), а [[Індыя]] займала другое месца з 17 %. У 2018 годзе толькі канадская правінцыя [[Саскачэван (правінцыя)|Саскачэван]] забяспечыла 40 % сусветнай вытворчасці&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=fr|url=https://www.lemonde.fr/planete/article/2019/09/05/au-canada-le-miracle-des-lentilles-alternative-aux-proteines-animales_5506615_3244.html|title=Au Canada, le miracle des lentilles, alternative aux protéines animales|first=Patricia|last=Jolly|website=Le Monde|date=2019-09-06|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;.

Уся сусветная вытворчасць сачавіцы складае толькі палову вытворчасці [[Нут культурны|нута]], адну пятую частку вытворчасці [[Гарох пасяўны|гароху]] і адну восьмую частку ад агульнай вытворчасці [[Фасоля звычайная|фасолі]]. Асноўнымі раёнамі вытворчасці з’яўляюцца [[Паўночная Амерыка]], [[Індыйскі субкантынент]] і [[Блізкі Усход]].

'''Асноўныя вытворцы сачавіцы ў 2016 годзе'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://doi.org/10.32614/cran.package.faostat|title=FAOSTAT: Download Data from the FAOSTAT Database|first=Michael C.|last=J.|website=CRAN: Contributed Packages|date=2013-02-01|access-date=2026-07-25|last2=Gesmann|first2=Markus|last3=Gheri|first3=Filippo|last4=Rougieux|first4=Paul|last5=Campbell|first5=Sebastian}}&lt;/ref&gt;''':'''
{| class=&quot;wikitable sortable MsoTableGrid&quot;
| rowspan=&quot;2&quot; |Краіна
| colspan=&quot;2&quot; | Вытворчасць (2016 г.)
|-
| (У тонах)
| У (%)
|-
| {{CAN}}
| 3 233 800
| 51.2
|-
| {{IND}}
| 1 055 536
| 16,7
|-
| {{TUR}}
| 365 000
| 5.8
|-
| {{USA}}
| 255 061
| 4.0
|-
| {{NPL}}
| 253 041
| 4.0
|-
| {{AUS}}
| 181 638
| 2.9
|-
| {{ETH}}
| 166 274
| 2.6
|-
| {{BGD}}
| 158 228
| 2,5
|-
| {{CHN}}
| 142 991
| 2.3
|-
| {{SYR}}
| 112 193
| 1.8
|-
| {{IRN}}
| 73 708
| 1.2
|-
| Іншыя
| 318 388
| 5.0
|-
! Усяго
! 6 315 858
! 100
|-
| colspan=&quot;3&quot; | Крыніца: Карпаратыўная статыстычная база дадзеных Харчовай і сельскагаспадарчай арганізацыі ААН
|}

== Выкарыстанне ==
=== Выкарыстанне ў ежу чалавека ===

[[Файл:Daal_after_Tadka_Pulse_Soup_India.jpg|злева|міні|{{нп3|Дал (страва)|Дал|ru|Дал (блюдо)}} Тадка (суп з сачавіцы).]]
Як адна з {{нп3|Асноўныя культуры неаліту|асноўных культур неалітычнага перыяду|fr|Cultures fondatrices du Néolithique}}, сачавіца вырошчвалася з [[Прагісторыя|дагістарычных часоў]] дзеля атрымання насення&lt;ref&gt;Сярод іншага, яе можна знайсці на [[неаліт]]ычнай стаянцы {{нп3|Ла-Мармота||fr|La Marmotta}} ў цэнтральнай Італіі, якая была заселена ў [[6 тысячагоддзе да н.э.|VI тысячагоддзі да н.э.]]&lt;/ref&gt;. Вельмі багатая пажыўнымі рэчывамі, асабліва [[Бялкі|бялком]] (24 % для сухой сачавіцы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ndb.nal.usda.gov/ndb/foods/show/4807|title=ndb.nal.usda.gov}}&lt;/ref&gt; і 10,1 % для варанай зялёнай сачавіцы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ciqual.anses.fr/#/aliments/20587/lentille-verte-bouillie-cuite-a-l'eau|title=Ciqual|website=ciqual.anses.fr|access-date=2026-07-21}}&lt;/ref&gt;), яна таксама забяспечвае [[Харчовыя валокны|клятчатку]] і мінералы, у тым ліку жалеза. Насенне сачавіцы змяшчае да 3&amp;nbsp;% [[Тлушч|тлушчаў]], 35&amp;nbsp;% [[Бялкі|бялкоў]] і 4,5&amp;nbsp;% мінеральных рэчываў. У складзе ёсць таксама [[вітаміны групы B]].

Пры ўжыванні бабовых разам са збожжавымі забяспечваецца збалансаванае і вельмі недарагое харчаванне. [[Бабовыя]] з’яўляюцца краевугольным каменем {{нп3|Міжземнаморская дыета|міжземнаморскай дыеты|ru|Средиземноморская диета}}. Сачавіца з’яўляецца адной з самых простых у гатаванні бабовай культурай.

Сачавіца багатая клятчаткай, рэзістэнтным [[крухмал]]ам, [[мінерал|мінераламі]] (асабліва жалезам, магніем, каліем) і адносна багатая вітамінамі групы В (якія часткова руйнуюцца пры тэрмічнай апрацоўцы), пры гэтым яна мае нізкі [[глікемічны індэкс]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=fr-FR|url=http://informationsnutritionnelles.fr/lentille|title=Informations Nutritionnelles - Lentille|website=informationsnutritionnelles.fr|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;. Яна спрыяе зніжэнню ўзроўню [[халестэрын]]у&lt;ref&gt;{{Артыкул|спасылка=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/19939654|аўтар=L. A. Bazzano, A. M. Thompson, M. T. Tees, C. H. Nguyen, D. M. Winham|загаловак=Non-soy legume consumption lowers cholesterol levels: a meta-analysis of randomized controlled trials|год=2011-02|выданне=Nutrition, metabolism, and cardiovascular diseases: NMCD|том=21|выпуск=2|старонкі=94–103|issn=1590-3729|doi=10.1016/j.numecd.2009.08.012}}&lt;/ref&gt; і рызыкі сардэчна-сасудзістых захворванняў&lt;ref&gt;{{Артыкул|спасылка=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/11718588|аўтар=L. A. Bazzano, J. He, L. G. Ogden, C. Loria, S. Vupputuri, L. Myers, P. K. Whelton|загаловак=Legume consumption and risk of coronary heart disease in US men and women: NHANES I Epidemiologic Follow-up Study|год=2001-11-26|выданне=Archives of Internal Medicine|том=161|выпуск=21|старонкі=2573–2578|issn=0003-9926|doi=10.1001/archinte.161.21.2573}}&lt;/ref&gt;.

Сачавіца, як і ўсе [[бабовыя]], утрымлівае шэраг антынутрыцыйных фактараў, у тым ліку антытрыпсінавыя фактары, [[таніны]] і фітынавую кіслату. Замочванне і прыгатаванне ежы — гэта працэсы, якія выкарыстоўваюцца для зніжэння ўзроўню антытрыпсінавых фактараў і фітынавай кіслаты. Таніны могуць абмяжоўваць засваенне некаторых амінакіслот. Сачавіца таксама змяшчае {{нп3|катэхіны||ru|Катехины}} уплыў якіх на здароўе дрэнна вывучаны, але якія могуць абмяжоўваць засваенне жалеза.

==== Вараная сачавіца ====
Традыцыйна рэкамендавалася перабіраць сачавіцу перад [[Кухня|гатаваннем]], бо ў яе маглі патрапіць дробныя каменьчыкі, і замочваць яе ў цёплай [[Вада|вадзе]] перад падрыхтоўкай, каб змякчыць скурку. Звычайна гэтыя дзве аперацыі больш не патрэбныя&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Кніга|аўтар=Éric Birlouez|загаловак=Petite et grande histoire des céréales et légumes secs|год=2022|месца=Versailles|выдавецтва=Éditions Quae|серыя=Carnets de sciences|isbn=978-2-7592-3476-9}}&lt;/ref&gt; .
[[Файл:Salade_lentilles_brunes.jpg|злева|міні| Салата з сачавіцы, упрыгожаная цыбуляй-шалот.]]

==== Прарошчаная сачавіца ====
Прарошчаная сачавіца даволі распаўсюджаная сярод прыхільнікаў [[Арганічная сельская гаспадарка|арганічнай ежы]]. Пасля парасткаў [[маш]]у гэта адзін з найбольш спажываных відаў {{нп3|Прарошчванне|прарошчанага насення|ru|Проращивание}} ў [[Францыя|Францыі]], разам з парасткамі [[Люцэрна пасяўная|люцэрны]]. Звычайна яго ядуць сырым у салатах, хоць некаторыя людзі часам аддаюць перавагу злёгку прыгатаванаму на пары.

Прарошчаная сачавіца змяшчае значна больш вітамінаў, чым вараная.

Сачавіцу лёгка прарасціць у хатніх умовах. Пасля замочвання на ноч ({{нп3|Перадпасяўная стадыя|перад прарошчваннем|fr|Prégermination}}), першага прамывання і зліву вады патрабуецца толькі адно штодзённае прамыванне на працягу аднаго-трох дзён (у залежнасці ад таго, ці падабаецца вам кароткі ці доўгі парастак). У 20 °C, яго можна ўжываць толькі праз 36 гадзін пасля пачатку першапачатковага замочвання.

=== Выкарыстанне ў ежу жывёламі ===
Культура таксама лічыцца каштоўным кормам для жывёлы, на корм ідуць зерне, мякіна, [[салома]] і зялёная маса. Сена па каштоўнасці не саступае [[Сена (корм)|сену]] з канюшыны.

Сачавічная салома таксама выкарыстоўваецца ў якасці высакаякаснага корму для [[Сельскагаспадарчыя жывёлы|жывёлы]] або крыніцы арганічных рэчываў для паляпшэння глебы.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

=== Літаратура ===

* {{Крыніцы/БелЭн|14|Сачавіца, сачыўка|Прохараў В. М.|218}}

=== Спасылкі ===

* {{Cite web|lang=en|url=https://www.researchgate.net/publication/335224072_Phylogenetic_Relationship_among_Some_species_of_the_Genera_Lens_Vicia_Lathyrus_and_Pisum_Leguminosae_in_Palestine|title=Phylogenetic Relationship among Some species of the Genera Lens, Vicia, Lathyrus and Pisum (Leguminosae) in Palestine|website=researchgate.net}}
* {{ITIS|503364|''Lens culinaris'' Medik.}}
* {{NCBI|3864|''Lens culinaris''}}
* {{GRIN|411141|''Lens culinaris'' Medik.}}
* {{Плантарыум|22277|Чечевица культурная}}
* {{ООПТ России|44985|''Lens culinaris'' Medik.}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Флора Азіі]]
[[Катэгорыя:Расліны ў Бібліі]]
[[Катэгорыя:Лекавыя расліны]]
[[Катэгорыя:Харчовыя расліны]]
[[Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1787 годзе]]
[[Катэгорыя:Сачавіца]]</text>
      <sha1>d4wn6nk3pwfvkmgx37ii2bmfp6sftmi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Салэдар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>608791</id>
    <revision>
      <id>5171146</id>
      <parentid>5154364</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T09:32:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <comment>абнаўленне звестак</comment>
      <origin>5171146</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1840" sha1="nt32fwt0ay6txbm363px8hbeeeq2uxu" xml:space="preserve">{{НП-Украіна
|статус                = Горад
|беларуская назва      = Салэдар
|арыгінальная назва    = Соледар
|рэгіён                = Данецкая вобласць
|від раёна             = 
|раён                  = Бахмуцкі раён
|першае згадванне      = XVII ст.
|ранейшыя імёны        = 
|статус з              = 1965
}}
'''Саледар''' ці '''Салэдар'''&lt;ref name=&quot;ТКП&quot;&gt;{{ТКП-Украіна}}&lt;/ref&gt; ({{lang-uk|Соледар}}) — горад у [[Бахмуцкі раён|Бахмуцкім раёне]] [[Данецкая вобласць|Данецкай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. У горадзе размешчана чыгуначная станцыя «Сіль» на лініі [[Бахмут]] — [[Сівэрск]]. Вядомы дзякуючы радовішчам [[Каменная соль|каменнай солі]].

Горадаўтваральнае прадпрыемства — [[Арцёмсоль]], якое займаецца здабычай і рэалізацыяй [[павараная соль|кухоннай солі]] (NaCl), найбуйнейшае на тэрыторыі Цэнтральнай і Усходняй Еўропы&lt;ref&gt;[https://interfax.com.ua/news/economic/231861.html Кабмин передал «Артемсоль» в ведение Мининфраструктуры]&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Бахмуцкі раён}}
{{Данецкая вобласць}}

[[Катэгорыя:Гарады Данецкай вобласці]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Бахмуцкага раёна]]</text>
      <sha1>nt32fwt0ay6txbm363px8hbeeeq2uxu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катэгорыя:Колішнія прадпрыемствы Беларусі</title>
    <ns>14</ns>
    <id>609774</id>
    <revision>
      <id>5170791</id>
      <parentid>3418863</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T12:43:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дададзена [[Катэгорыя:Колішнія прадпрыемствы]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5170791</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="133" sha1="45i29tqi0uavcka6m6l81zwi191gqgc" xml:space="preserve">[[Катэгорыя:Прадпрыемствы Беларусі]]
[[Катэгорыя:Колішнія прадпрыемствы]]</text>
      <sha1>45i29tqi0uavcka6m6l81zwi191gqgc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5170792</id>
      <parentid>5170791</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T12:44:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Адкат праўкі [[Special:Diff/5170791|5170791]] аўтарства [[Special:Contributions/DzBar|DzBar]] ([[User talk:DzBar|размовы]])</comment>
      <origin>5170792</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66" sha1="4h3ki6zg8bzirvmmg4tgmrrtanrwnjd" xml:space="preserve">[[Катэгорыя:Прадпрыемствы Беларусі]]</text>
      <sha1>4h3ki6zg8bzirvmmg4tgmrrtanrwnjd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Прыкалотнэ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>609910</id>
    <revision>
      <id>5170996</id>
      <parentid>4955915</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T21:06:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Spokiyny</username>
        <id>153126</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>5170996</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3220" sha1="q0xss87fipoa6ly4mbjdejvngeb1508" xml:space="preserve">{{НП-Украіна
|статус                = Пасёлак гарадскога тыпу
|беларуская назва      = Прыкалотнэ
|арыгінальная назва    = Приколотне
|падначаленне          = 
|герб                  = Prykolotne.gif
|сцяг                  = 
|шырыня герба          = 
|шырыня сцяга          = 
|выява                 =
|подпіс                = 
|lat =
|long =
 |lat_dir = N|lat_deg = 50|lat_min = 09|lat_sec = 30
 |lon_dir = E|lon_deg = 37|lon_min = 20|lon_sec = 08
 |CoordAddon           = 
 |CoordScale           = 
|памер карты краіны    = 
|памер карты рэгіёна   = 
|памер карты раёна     = 
|від рэгіёна           = 
|рэгіён                = Харкаўская вобласць
|від раёна             = 
|раён                  = Вэлыкабурлуцкі раён
|карта краіны          = 
|карта рэгіёна         = 
|карта раёна           = 
|унутранае дзяленне    = 
|від главы             = 
|глава                 = 
|першае згадванне      = 1898
|ранейшыя імёны        = Задонская (да 1901 г.)
|статус з              = 1957
|плошча                = 3,18
|від вышыні            = 
|вышыня цэнтра НП      = 217
|афіцыйная мова        = 
|афіцыйная мова-ref    = 
|насельніцтва          = 100
|год перапісу          = 2026
|шчыльнасць            = 
|нацыянальны склад     = 
|канфесійны склад      = 
|часавы пояс           = 
|DST                   = 
|тэлефонны код         = +380-5752
|паштовы індэкс        = 62632
|паштовыя індэксы      = 
|аўтамабільны код      = 
|від ідэнтыфікатара    = 
|лічбавы ідэнтыфікатар = 
|катэгорыя ў Commons   = 
|сайт                  = 
|мова сайта            = 
|мова сайта 2          = 
|мова сайта 3          = 
|мова сайта 4          = 
|мова сайта 5          = 
|add1n                 = 
|add1                  = 
|add2n                 = 
|add2                  = 
|add3n                 = 
|add3                  = 
}}
'''Прыкалотнэ'''&lt;ref name=&quot;ТКП&quot;&gt;{{ТКП-Украіна}}&lt;/ref&gt; ({{lang-uk|Приколо́тне}}) — [[пасёлак гарадскога тыпу]] ў [[Вэлыкабурлуцкі раён|Вэлыкабурлуцкім раёне]] [[Харкаўская вобласць|Харкаўскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]] за 90 км ад [[Харкаў|Харкава]]. [[Чыгуначная станцыя]] на лініі [[Куп’янск]] - [[Белгарад]].

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{Вэлыкабурлуцкі раён}}
{{Харкаўская вобласць}}

[[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Харкаўскай вобласці]]</text>
      <sha1>q0xss87fipoa6ly4mbjdejvngeb1508</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катэгорыя:Цэнтральная беларуская вайсковая рада</title>
    <ns>14</ns>
    <id>610534</id>
    <revision>
      <id>5170960</id>
      <parentid>3639245</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T20:48:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дададзена [[Катэгорыя:Узброеныя сілы Беларускай Народнай Рэспублікі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5170960</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="225" sha1="4u8tw8cxumrbdz7rqa5zozz42ne9h5c" xml:space="preserve">{{catmain}}

[[Катэгорыя:Вайсковыя арганізацыі беларускай гісторыі]]
[[Катэгорыя:Узброеныя сілы Беларускай Народнай Рэспублікі]]</text>
      <sha1>4u8tw8cxumrbdz7rqa5zozz42ne9h5c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Іосіф Вікенцьевіч Забелін</title>
    <ns>0</ns>
    <id>627053</id>
    <revision>
      <id>5171194</id>
      <parentid>3953117</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T11:10:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <comment>абнаўленне звестак</comment>
      <origin>5171194</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4205" sha1="8x339vfgl8rjun4tx2ymgthb6dab60o" xml:space="preserve">{{Навуковец}}
{{цёзкі2|Забелін}}
'''Іосіф Вікенцьевіч Забелін''' ([[1 красавіка]] [[1834]]&lt;ref&gt;пазначаецца таксама 1833 год&lt;/ref&gt;, [[Віцебская губерня]] — [[7 снежня]] [[1875]]) — [[Расія|расійскі]] [[Фармакалогія|фармаколаг]], [[прафесар]] Санкт-Пецярбургскай медыка-хірургічнай акадэміі.

== Біяграфія ==
Па завяршэнні навучання ў [[Віцебская духоўная семінарыя|Віцебскай духоўнай семінарыі]] (у 1854), паступіў у {{нп3|Імператарская медыка-хірургічная акадэмія|Імператарскую медыка-хірургічную акадэмію|ru|Императорская медико-хирургическая академия}}, дзе у 1859 скончыў курс з залатым медалём і быў пакінуты пры акадэміі для далейшага ўдасканалення. У 1861 годзе атрымаў ступень доктара медыцыны, званне прыват-дацэнта фармакалогіі і камандзіраваны за мяжу на 2 гады.

Тут ён працаваў ва ўсіх вядомых тады біёлага-хімічных лабараторыях. Па вяртанні Забелін стаў чытаць лекцыі па фармакалогіі; з 1868 — ардынарным прафесарам. Паставіўшы вывучэнне фармакалогіі на дакладную фізіёлага-эксперыментальную глебу, Забелін сваімі лекцыямі ажывіў амаль забытую кафедру фармакалогіі і прыцягнуў у сваю аўдыторыю небывалы да таго часу лік слухачоў.

Прадметам яго лекцый служылі толькі медыкаменты, дзеянне якіх было дакладна вывучана эксперыментальным шляхам. Дзякуючы Забеліну пры Акадэміі была ўладкавана фармакалагічная лабараторыя. Першае яго навуковае даследаванне было «Аб уплыве мыш’яковістых злучэнняў на арганізм чалавека». Наступная праца, яго дысертацыя, «Пра ўплыў лімоннакіслага кафеіну», выклікала вялікую палеміку з прафесарам {{нп3|Эдуард Эдуардавіч Эйхвальд|Э. Э. Эйхвальдам|ru|Эйхвальд, Эдуард Эдуардович}}. Наступнае даследаванне было «Аб уплыве [[Кухонная соль|кухоннай солі]] на засваенне арганізмам вапны, аднаўленне касцяной тканкі і засваенне жалеза». У 1870 Забелін сумесна з прафесарамі [[Яўстафій Іванавіч Багданоўскі|Я. І. Багданоўскім]], {{нп3|Міхаіл Мацвеевіч Руднеў|М. М. Рудневым|ru|Руднев, Михаил Матвеевич}} і Заварыкіным стаў выдаваць «Часопіс нармальнай паталогіі і гісталогіі».

{{зноскі}}

== Літаратура ==

* {{ВТ-ЭСБЕ+|Забелин, Иосиф Викентьевич}}
* Забелин, Иосиф Викентьевич // Русский биографический словарь : в 25 томах. — СПб.—М., 1896—1918.

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Забелін Іосіф Вікенцьевіч}}
[[Катэгорыя:Медыкі XIX стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Фармаколагі Расійскай імперыі]]
[[Катэгорыя:Медыкі Расійскай імперыі]]</text>
      <sha1>8x339vfgl8rjun4tx2ymgthb6dab60o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уладзімір Шавель</title>
    <ns>0</ns>
    <id>629449</id>
    <revision>
      <id>5171109</id>
      <parentid>4761609</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T06:49:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5171109</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13183" sha1="tdjpphd19uqrx2zc4hlag0krch6sack" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Шавель}}
{{Асоба
|імя               = Уладзімір Шавель
|арыгінал імя      = 
|бацька			   = Іосіф
|партрэт           = 
|апісанне          = 
|род дзейнасці     = грамадскі і вайсковы дзеяч
|дата нараджэння   = 1915
|месца нараджэння  = 
|дата смерці       = 
|месца смерці      = ?
}}
'''Уладзімір Шавель''' ({{ДН|||1915}} — ?) — беларускі [[грамадскі дзеяч|грамадскі]] і вайсковы дзеяч. Сябра [[Беларуская незалежніцкая партыя|БНП]] і Галоўнай Рады [[Беларуская народная самапомач|БНС]].&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://jivebelarus.net/history/new-history/return-of-bnp.html?page=14|title = Вяртаньне БНП. Асобы і дакумэнты Беларускай Незалежніцкай Партыі|author = [[Сяргей Ёрш]]|archive-url = https://web.archive.org/web/20190725160120/http://jivebelarus.net/history/new-history/return-of-bnp.html?page=14|archive-date = 25 ліпеня 2019|url-status = live}}&lt;/ref&gt;

== Біяграфія ==
Нарадзіўся у [[1915]] годзе ў [[Вільня|Вільні]] ў беларускай рабочай сям'і. Скончыў [[Віленская беларуская гімназія|Віленскую беларускую гімназію]] і юрыдычны факультэт [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага універсітэту]]. Працаваў настаўнікам пачатковай школы в. [[Сліжы (Лідскі раён)|Сліжы]].

У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] [[23 мая]] [[1940]] быў арыштаваны савецкімі карнымі органамі па абвінавачванню ва «удзеле ў антысавецкай арганізацыі», але не быў асуджаны. Вызвалены [[7 снежня]] [[1940]] г. і рэабілітаваны.
 
Падчас нямецкай акупацыі ўваходзіў у Галоўную Раду [[Беларуская народная самапомач|Беларускай народнай самапомачы]], быў сябрам падпольнай [[Беларуская незалежніцкая партыя|Беларускай незалежніцкай партыі]] і супрацоўнікам [[Абвер]]у. У [[1941]] г. з дазволу нямецкіх уладаў арганізаваў аддзелы [[Беларуская дапаможная паліцыя|беларускай паліцыі]] на [[Мінск|Міншчыне]].

Пра далейшыя падзеі і лёс Уладзіміра Шавеля розныя дзеячы падаюць часамі супрацьлеглыя версіі.

Яго памяці прысвяціў сваю кнігу ўспамінаў «Пад знакам Пагоні» (Таронта, 1976) [[Язэп Малецкі]]. Асабовая справа № п-6027 захоўваецца ў архіве УКДБ [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]].

=== Розныя версіі лёсу Уладзіміра Шавеля ===
==== Версія Івана Касяка ====
Паводле [[Іван Касяк|Івана Касяка]], ў [[1942]] г. Уладзімір Шавель разам з былым бурмістрам г. [[Беразіно|Бярэзіна]] [[Анатоль Сакалоў|Анатолем Сакаловым]] на [[Барысаў]]шчыне наладзіў выданне падпольнай літаратуры, стварыў беларускі партызанскі аддзел і вербаваў добраахвотнікаў, але падчас перамоваў групу знішчылі савецкія партызаны, а ўратаваўся толькі Сакалоў.&lt;ref&gt;Найдзюк Я., Касяк І. Беларусь учора і сяньня. Папулярны нарыс з гісторыі Беларусі. — Менск: «Навука і тэхніка», 1993, б. 291-292.&lt;/ref&gt;

==== Версія Антона Шукелойця ====
[[Антон Антонавіч Шукелойць|Антон Шукелойць]] успамінаў пра тыя падзеі так: «''У Менску ўжо ў 1941 годзе мой калега па ўніверсітэту Валодзя Шавель, юрыст, быў апантаны ідэяй стварэння беларускага войска. Паспрабаваў да немцаў падсунуцца з гэтай ідэяй. Яны прапанавалі яму для пачатку зрабіць беларускую паліцыю, чым той і заняўся. А пасля сабраў гэтыя свае арганізаваныя аддзелы і пайшоў у лес. Вось вам першая беларуская нацыяналістычная партызанка ў Бярэзінскім лесе''».&lt;ref&gt;Антонава Т. У землякоў за акіянам. — Мінск: «Голас Радзімы», 1992, б. 80.&lt;/ref&gt;

==== Версія Лявона Галяка ====
[[Леанід Галяк|Лявон Галяк]] падаваў версію, што Уладзімір Шавель, які расчараваўся ў немцах, паехаў у [[Беразіно|Бярэзіна]] да [[Анатоль Сакалоў|Анатоля Сакалова]] і выкрыў змову мясцовых паліцыянтаў, якія хацелі перайсці на бок савецкіх партызанаў, а пасля быў вымушаны перайсці на нелегальнае становішча. Пра гэта пісалася ў паведамленні паліцыі бяспекі і СД на акупаванай тэрыторыі [[СССР]] пра дзейнасць савецкіх партызанаў у Беларусі №5 ад [[29 мая]] [[1942]] г.: «''У раёне Беразіна былы школьны інспэктар у гор. Менску Шунейка на падставе ілжывых звестак змог уладкавацца на пасаду намесніка начальніка паліцыі парадку. Сваё становішча ён выкарыстаў, каб угаварыць 32 паліцыянтаў разам з зброяй уцячы ў партызаны. Перад уцёкамі яны павінны былі ўзарваць у Беразіне вялікі склад з расейскімі артылерыйскімі снарадамі. Перад ажыцьцяўленьнем гэтага пляну Шунейка і 39 паліцыянтаў арыштаваныя''».&lt;ref&gt;«Мы за цаной не пастаім»... // Наша ніва, 1996, 17 чэрвеня, №14&lt;/ref&gt;
Так, Лявон Галяк успамінаў: «''Пад уплывам пагрозы арышту... У. Шавель намовіў А. Сакалова і заступніка Сакалова (прозьвішча не памятаю) да ўцечкі ў лес і там, ці адседжвацца да канца вайны ці арганізаваць партызанскі аддзел, — з расказу Сакалова я ня вырабіў сабе яснага пагляду. Зрабілі згодна з плянам і недзе ў канцы сакавіка [1942 году], спаліўшы ўсе дакумэнты пайшлі ў лес. Праз пару дзён аказалася аднак, што жыцьцё ў лесе не цалкам добра годзіцца са спандэлітам, што быў у Сакалова — было пастаноўлена, што Сакалоў аддзеліцца ад іх і будзе самастойна кіравацца на Менск. Сакалоў накіраваўся на Менск і з таго часу ўсялякі сьлед па Шавелю загінуў''».&lt;ref&gt;Галяк Л. Успаміны. Кн. 1. — ЗША, 1982.&lt;/ref&gt;

==== Версія Дзмітрыя Касмовіча ====
[[Дзмітрый Касмовіч]] падаваў наступную версію падзеяў: «''Па нямецкіх вестках, Шавель перайшоў да расейска-камуністычных бандаў, а па вестках беларускай вайсковай разьведкі, адышоў ад актыўнага беларускага вызвольнага руху, схаваўся на Віленшчыне, хутка быў распазнаны палякамі і расстраляны''».&lt;ref&gt;Касмовіч Д. За вольную і сувэрэнную Беларусь. — Вільня: Gudas, 2006, б. 117&lt;/ref&gt;

==== Версія былога супрацоўніка СД Баранавічаў ====
Паводле версіі былога супрацоўніка СД [[Баранавічы|Баранавічаў]] Уладзімір Шавель мог выконваць нямецкае заданне на Бярэзіншчыне. Паводле гэтай версіі Уладзімір Шавель лячыўся пасля цяжкага раненьня ў нямецкім шпіталі, а ў канцы лета [[1943]] г. у паразуменні з беларускімі дзеячамі быў высланы СД на ўкраінскае [[Палессе]] для правядзеньня перамоваў з кіраўніцтвам [[Арганізацыя ўкраінскіх нацыяналістаў|Арганізацыі ўкраінскіх нацыяналістаў]] [[Сцяпан Бандэра|Сцяпана Бандэры]] і [[Украінская паўстанчая армія|Украінскай паўстанчай арміі]]. Далей, паводле версіі, сувязь з ім знікла і ён, праўдападобна, быў расстраляны ўкраінцамі.&lt;ref&gt;Ёрш С., Горбік С. Беларускі Супраціў. — Львоў, 2006, б. 83-84&lt;/ref&gt;

==== Версія Язэпа Малецкага ====
Версія [[Язэп Малецкі|Язэпа Малецкага]] ўскосна пацвярджае версію аб нямецкім заданні: «''Справакаваны пасьля з двух бакоў, бальшавіцкага й нямецкага, згубіў давер да немцаў ды ўвосені 1943 году скрыўся на Палесьсі й усялякія сьляды па ім прапалі''».&lt;ref&gt;Малецкі Я. Пад знакам Пагоні (Успаміны). — Таронта: «Пагоня», 1976, б. 57.&lt;/ref&gt;

== Крыніцы ==
{{reflist}}

== Літаратура ==
* Канстанцін Самсонаў. Да пытаньня дзейнасьці ў Беларусі падчас нямецкай акупацыі 1941-1944 гг. “ілжэпартызанскіх” атрадаў. [[Беларускі Рэзыстанс (часопіс)|Беларускі Рэзыстанс]]. №1(10)/2011
* {{Крыніцы/Беларускі нацыяналізм. Даведнік|Шавель Уладзімір|https://slounik.org/32105.html}}

== Спасылкі ==
* [http://www.marakou.by/by/davedniki/repres_nastaunik/tom-iv-kniga-ii?id=25488 Біяграфія Уладзіміра Шавеля з кнігі «Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы, работнікі асветы, грамадскія і культурныя дзеячы Беларусі. Рэпрэсаваныя Настаўнікі» Леаніда Маракова]{{Недаступная спасылка}}
* [http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-iii-kniga-ii?id=21178 Біяграфія Уладзіміра Шавеля з кнігі «Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы, работнікі асветы, грамадскія і культурныя дзеячы Беларусі. 1794-1991.» Леаніда Маракова] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191115181613/http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-iii-kniga-ii?id=21178 |date=15 лістапада 2019 }}

{{DEFAULTSORT:Шавель Уладзімір}}
[[Катэгорыя:Ваенныя Беларусі]]
[[Катэгорыя:Члены Беларускай народнай самапомачы]]
[[Катэгорыя:Члены Беларускай незалежніцкай партыі]]
[[Катэгорыя:Члены Беларускай дапаможнай паліцыі]]</text>
      <sha1>tdjpphd19uqrx2zc4hlag0krch6sack</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алег Пятровіч Васількоўскі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>639589</id>
    <revision>
      <id>5170971</id>
      <parentid>4303888</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T20:55:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дададзена [[Катэгорыя:Ваенныя Беларускай Народнай Рэспублікі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5170971</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24750" sha1="pp544mddm8os5sxk1gnhelpyg4859mx" xml:space="preserve">{{Ваенны дзеяч
|поўнае імя        = Алег Карчак-Крыніца-Васількоўскі
|арыгінальнае імя  = Алег Пятровіч Карчак-Крыніца-Васількоўскі
|месца нараджэння = 
|месца смерці     = 
|партрэт           = [[Файл:Oleg Petrovich Vasilkovskiy.jpg|280px]]
|подпіс            = 
|мянушка           = 
|прыналежнасць    = [[Расійская імперыя]],&lt;br /&gt;[[Расійская рэспубліка]],&lt;br /&gt;[[Беларуская Народная Рэспубліка]]
|гады службы       = 1901—1921
|званне           = [[генерал-лейтэнант]]
|род войскаў       = [[кавалерыя]]
|камандаваў        = [[Петраградская ваенная акруга]]
|частка            = 
|бітвы             = [[Руска-японская вайна]]&lt;br /&gt;[[Першая сусветная вайна]]&lt;br /&gt;[[Грамадзянская вайна ў Расіі]]
|узнагароды        = 
|сувязі            = 
|у адстаўцы        = 
}}
'''Але́г Пятровіч Васількоўскі''', '''Але́г Карча́к-Крыні́ца-Васількоўскі''' ({{lang-fr|Oleg Vassilkovsky}}, {{lang-ru|Олег Петрович (Карл Карлович) Васильковский}}, {{lang-et|Oleg Vassilkovski}}; 28 кастрычніка 1879, фальварак [[Сцепаніца]], [[Прыхабская воласць]], [[Себежскі павет]], [[Віцебская губерня]], [[Расійская імперыя]] — 12 студзеня 1944, [[Томск]]) — беларускі генерал [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] і [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]].

== Біяграфія ==

=== Юнацтва ===
Нарадзіўся ў сям’і казачага афіцэра Пятра Карлавіча Васількоўскага і М. П. Віславух-Кржываблоцкай. У 1901 годзе скончыў [[Мікалаеўскае кавалерыйскае вучылішча]] з адрозненнем у чыне харунжага. Выпушчаны ў [[Казачы лейб-гвардыі полк|лейб-гвардыі Казачы полк]]. Удзельнік руска-японскай вайны 1904—1905 у шэрагах 2-га Верхняўдзінскага палка Забайкальскага КВ. На 1 студзеня 1909 года сотнік лейб-гвардыі Казачага палка.

Узнагароджаны шэрагам узнагародаў, у тым ліку ордэнам Св. Георгія 4-й ступені і «Залатой зброяй». У 1912 годзе ў гонар стагоддзя вызвалення Расіі ад напалеонаўскіх войскаў яму быў падараваны Найвышэйшы падарунак — залаты гадзіннік з імператарскім гербам. У 1913 годзе — у гонар 100-годдзя бітвы пад [[Лейпцыг]]ам — вялікі князь Мікалай Мікалаевіч падараваў яму залатую шаблю са сваёй манаграмай, нанесенай золатам на клінку.

=== Першая сусветная вайна ===
З пачаткам Першай сусветнай вайны Васількоўскі падае рапарт аб яго пераводзе на фронт і атрымлівае прызначэнне ў 3-і Данскі казачы полк, а 19 жніўня 1914 года атрымлівае ў часавае камандаванне 19-ы Данскі казачы полк. 26 жніўня 1914 года яго полк атакаваў нямецкія пазіцыі і ўзяў станцыю Мукашаў. За гэту ўдалую аперацыю полк атрымаў 319 салдацкіх георгіеўскіх крыжоў і адмысловую падзяку ў загадзе па 1-ы войскі. У лютым 1915 за бой пад Праснышам і вёскай Бартнікі Васількоўскі быў узнагароджаны ордэнам Святога Уладзіміра 3-й ступені з мячамі. За бой 2 сакавіка 1915 года і ўзяцце ў палон дзвюх рот немцаў з чатырма кулямётамі атрымаў званне палкоўніка і быў зацверджаны ў пасадзе камандзіра палка. 11 чэрвеня 1915 года полк удзельнічаў у бітве з нямецкай брыгадай, у склад якой уваходзілі адборныя 7-ы Кірасірскі і 8-ы Уланскія палкі. Бітва была крывепралітнай і полк Васількоўскага страціў 18 афіцэраў з 24 і 179 казакоў. Затое трафеямі была ўзята 5-гарматная батарэя і 4 кулямёты. За гэты подзвіг полк атрымаў адмысловае манархава спрыянне, а Васількоўскі атрымаў званне генерал-маёра. За гэту бітву ён таксама быў узнагароджаны бельгійскім ордэнам Святона Леапольда з мячамі. Гэты ордэн яму быў уручаны праз бельгійскага консула толькі ў 1926 годзе ў Эстоніі. 2 верасня 1915 года ён камандаваў ужо брыгадай, якая складалася з 19-га і 26-га Данскіх казачых палкоў 4-й Данской казачай дывізіі.

=== Пасля рэвалюцыі ===
Падчас Лютаўскай рэвалюцыі знаходзіўся ў складзе 12-га войска Радко-Дзмітрыева, які камандзіраваў яго ў Петраград, дзе Васількоўскі арганізаваў Саюз георгіеўскіх кавалераў.

19 ліпеня 1917 года быў прызначаны на пасаду галоўнакамандуючага Петраградскай ваеннай акругі. Пасля здушэння «карнілаўскага мецяжу» палучыў званне [[генерал-лейтэнант]]а і быў адпраўлены ў адстаўку. Затым браў удзел у фарміраванні [[Ударныя часці Рускай арміі|ўдарных часцей Рускай арміі]].

З 10 верасня/28 жніўня 1917 года — у распараджэнні Ваеннага Міністра.

Браў удзел у антыбальшавіцкім [[Яраслаўскае паўстанне|паўстанні ў Яраслаўлі]] ў войсках генерала Карпава. Пасля разгрому паўстання Васількоўскаму атрымалася схавацца і хавацца на працягу года. Неаднаразова быў арыштаваны, але кожны раз яго адпускалі. З 30 жніўня 1919 года ў Фінляндыі&lt;ref name=&quot;The Times&quot;&gt;The Times. London, Greter London. England. Tuesday, September, 1919. Page 10.&lt;/ref&gt;. Быў у [[Мікалай Юдзеніч|Юдзеніча]], але прызначэнне ў [[Паўночна-заходняе войска]] не атрымаў. У 1920 годзе пераехаў у Эстонію. Займаўся гандлем, адкрыў майстэрню па рамонце марскіх судоў. Супернічаў з генералам [[Аляксей Баіаў|Аляксеям Баіавым]], імкнучыся да кіруючай ролі сярод расійскіх ваенных эмігрантаў у Эстоніі.

Пастановай міністра ўнутраных спраў ад 9 сакавіка 1923 года Васількоўскаму было прадпісана пакінуць Эстонію. Але высылка была заменена на ссылку ў [[Пярну]], адкуль ён быў вызвалены 5 студзеня 1924 года.

=== Генерал БНР ===
У 1919 годзе ўзначаліў дыпламатычную місію [[БНР]] у Прыбалтыцы і ўзначальваў яе да 1920 года, пасля чаго ў маі 1920 года ён прыбыў у [[Хельсінкі]], як афіцыйны прадстаўнік [[БНР]]. Тут ён наладзіў сувязь з фінскім палкоўнікам з меркаванымі беларускімі каранямі [[Юр’ё Эльфенгрэн]]ам. 25 чэрвеня 1920 года ён атрымлівае афіцыйныя паўнамоцтвы ваенна-дыпламатычнага прадстаўніка [[БНР]] пры ўрадзе [[Фінляндыя|Фінляндыі]], а [[Юр’ё Эльфенгрэн]] — яго дарадцы. Вядома таксама, што Алег Васількоўскі вёў перамовы з лідарамі [[Антанта|Антанты]] аб прызнанні [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]].

[[Файл:Elfengren.jpg|thumb|злева|200px|[[Юр’ё Эльфенгрэн]]]]
З ліста [[Васіль Захарка|Васіля Захаркі]] (кіраўніка дэлегацыі БНР для перамоў з Савецкай Расіяй, [[Рэвель]]) [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлаву Ластоўскаму]] (прэм’ер-міністру БНР, [[Рыга]]) за 21 чэрвеня 1926 года&lt;ref name=&quot;Архіў БНР (ф. 582, оп. 1, д. 45, лл. 38а-h)&quot;&gt;Архіў БНР (ф. 582, оп. 1, д. 45, лл. 38а-h).&lt;/ref&gt;, у прыватнасці, паведамлялася:
{{Цытата|«…Зараз іншая справа — гэта прыезд сюды Генерала Васількоўскага з палкоўнікам. Усю інфармацыю яны перададуць Вам вусна. З іх словаў я бачу, што генерал вельмі цвёрда стаяў на глебе нашай дзяржавы, вёў барацьбу з ворагамі і як нельга лепш асвятляў наша пытанне перад прадстаўнікамі Антанты, на працягу 8 месяцаў, не ўзяўшы ад нас, да гэтай пары, ні гроша. Самі разумееце, што павінна адказаць яму Бацькаўшчына…»

«…Я ўжо сказаў, што паважаны генерал з вельмі сур’ёзным палкоўнікам перадасць Вам, пра што мы гутарылі з Міністрам замежных спраў…»

«…Пры прызначэнні генерала прадстаўніком у Фінляндыі палкоўнік мог бы быць дараднікам. Я добра ведаю, што пры разглядзе гэтага пытання Вы затрымаецеся на беларускай мове. Але што рабіць, калі зараз мы не можам абставіць нашы ўстановы як бы гэтага жадалася.

Людзі шчыра вялі нашу працу на інтэрнацыянальнай [мове], на мове расійскай і французскай [мовах, на якіх размаўляў Юр’ё Эльфенгрэн] і хай працягваюць яе…»

«…Яшчэ больш просім, каб не было адмоўлена ў прызначэнні генерала нашым паўнамоцным дыпламатычным прадстаўніком у Фінляндыі, а дараднікам палкоўніка Эльфенгрэна, вельмі здольнага чалавека, добра знаёмага з нацыянальнымі рухамі народаў. Ён беларус Мінскай губерні.»

«…Як у Фінляндыі, так і тут, у генерала і палкоўніка шмат знаёмых, якія могуць што-небудзь зрабіць.»

«З-за таго, што генерала ў Латвію не пускаюць, да Вас едзе па фінляндскім пашпарце падавец гэтага ліста палкоўнік Эльфенгрэн. Ён таксама ў курсе ўсіх спраў.»

«Я вельмі прашу не затрымліваць яго больш аднаго-двух дзён. Каб такім чынам даць яму магчымасць вярнуцца да майго ад’езду.»

«З ім жа дашліце мне і ўсю апошнюю інфармацыю…»

«…Ужо за гэты час як Васількоўскі, так і падавец ліста палкоўнік Эльфенгрэн, шмат прынеслі карысці нашай справе тым, што інфармавалі ўсіх замежнікаў.»

«Палкоўнік Вам перадасць, што кажуць пра нас у Маскве.»

«Палкоўнік і да Вас едзе за свой рахунак. Грошай ён не просіць, але будзьце добрыя, добра яго прыміце і дайце ўсе паперы, якія палегчылі б працу…»}}

З ліста [[Янка Чарапук|Яна Чарапука]] (кіраўнік дэлегацыі БНР для перамоў з Савецкай Расіяй, [[Рэвель]]) [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлаву Ластоўскаму]] (прэм’ер-міністру БНР, [[Рыга]]) за 21.06.1927&lt;ref name=&quot;Архіў БНР (ф. 582, оп. 1, д. 45, лл. 39 і об.)&quot;&gt;Архіў БНР (ф. 582, оп. 1, д. 45, лл. 39 і об.).&lt;/ref&gt;, паведамлялася:

{{Цытата|«…Тым часам да Вас едзе палкоўнік Эльфенгрэн па справе генерала Васількоўскага — гэтыя асобы пакінулі ў мяне ўражанне вельмі добрае. Людзі, мабыць, выдатныя дзяржаўнікі і на першы погляд шчыра адданыя нашай справе. Імкніцеся і Вы іх выкарыстоўваць».}}
[[Файл:Diplomatic mission of BNR.jpg|thumb|280px|Шыльда Ваенна-Дыпламатычнай Місіі БНР у [[Латвія|Латвіі]] і [[Эстонія|Эстоніі]]]]
Пасля Фінляндыі Васількоўскі накіроўваецца зноў у [[Эстонія|Эстонію]], дзе 30 кастрычніка 1920 года становіцца надзвычайным паслом [[БНР]] у [[Эстонія|Эстоніі]]&lt;ref&gt;[http://www.ra.ee/dgs/browser.php?tid=68&amp;iid=110700232805&amp;img=era0957_011_0000259_00001_m.png&amp;tbn=1&amp;pgn=1&amp;lst=2&amp;hash=a4ef9571e4c1c4d2725de604ff3c162d  «Эстонскі Дзяржаўны Архіў» ERA.957.11.259 Väljavõtted Läti ajakirjandusest Valgevene ja Poola vahekorra kohta ning kirjavahetus Valgevene Rahvavabariigiga, Vene missiooni ja sõjaväelise esindusega Valgevene sõltumatuse, poliitilise hoiaku ja teistes poliitilistes küsimustes. Piirdaatumid:10.01.1920-30.10.1920.]&lt;/ref&gt;. У гэты час у [[Эстонія|Эстонію]] накіроўваецца мноства беларусаў, пераважна з-за палітычных матываў. 25 студзеня 1920 года намаганнямі пераведзенага з [[Тамерфорс]]у консула [[БНР]] у Фінляндыі [[Мікалай Чарвякоў|Мікалая Чарвякова]] пры ўрадзе Эстоніі была зарэгістравана першая арганізацыя беларускай дыяспары ў Эстоніі — [[Беларускі нацыянальны камітэт у Рэвелі]] — «Рада».

Галоўнымі мэтамі «Рады» з’яўляліся аб’яднанне эстонскіх беларусаў вакол Ваенна-дыпламатычнай місіі БНР у Рэвелі, захаванне і падтрымка беларускай нацыянальнай культуры і мовы, а таксама дапамога ўцекачам з Беларусі і былым ваенным-беларусам з Паўночна-Заходняй Арміі Юдзеніча. «Рада» садзейнічала рэгістрацыі беларусаў і набыццю імі грамадзянства БНР. За кароткі перыяд ад кастрычніка 1919 года па чэрвень 1920 года Ваенна-дыпламатычнай місіяй БНР быў выдадзены 991 пашпарт і зарэгістравана больш за тысячу грамадзян БНР&lt;ref name=&quot;http://www.razam.us/dyyaspara-emgraczyya-radzma/belarus-in-ukraine.html&quot;&gt;БЕЛАРУСКАЯ ДЫЯСПАРА У КРАІНАХ БАЛТЫІ.&lt;/ref&gt;.

=== У эміграцыі ===
Васількоўскі так і застаўся жыць у Эстоніі, дзе ўдзельнічаў у культурным жыцці беларускай і расійскай эміграцыі. Удзельнічаў у стварэнні Звязу расійскіх знявечаных ваяроў-эмігрантаў у Эстоніі. У 1930 годзе абраны яго старшынёй, але па чынніку хваробы Васількоўскага гэту пасаду часова займаў Л. Алік. Таксама ў 1930 годзе пры падтрымцы Васількоўскага быў арганізаваны [[Саюз узаемадапамогі чыноў былога Паўночна-заходняга войска]] і расійскіх эмігрантаў у Эстоніі, старшынёй якога ён з’яўляўся да закрыцця саюза ў 1936 годзе.

=== Арышт і смерць ===
1 ліпеня 1940 года пасля анексіі Эстоніі [[СССР]] арыштаваны органамі [[НКУС]] у [[Талін]]е. 9 мая 1941 года прысуджаны да найвышэйшай меры пакарання. 12 жніўня 1941 года прысуд быў заменены на 10 гадоў зняволення па чынніку псіхічнага засмучэння&lt;ref&gt;ERAF.129SM.1.28966 Pealkiri: VASSILKOVSKI Oleg Pjotr (1879). Kirje sisestatud: 31.05.2006.&lt;/ref&gt;. 12 студзеня 1944 загінуў у Томскім лагеры № 6&lt;ref&gt;ERAF.2-M/О.1.188 Pealkiri: VASSILKOVSKAJA, Lidia Aleksei t. Tallinn. Kirje sisestatud: 21.12.2005.&lt;/ref&gt;.

== Узнагароды ==
* [[Залатая зброя]] (ВП 14.07.1908);
* [[Ордэн Святога Георгія]] 4-й ст. (ВП 03.10.1908).
* [[Ордэн Святога Уладзіміра]] 3-й ступені з мечамі (люты 1915).
* Бельгійскі [[Ордэн Леапольда]] з мечамі.

== Дадатковыя звесткі ==
* Самы малады генерал царскай арміі на пачатак Першай сусветнай вайны.

== Сачыненні ==
* Беседа с генералом О. П. Васильковским. Сост. Г. Г-ов, ред. Н. Н. Иванов. Новая Россия, № 164—168 15-20.10.1919. Ревель(Tallinn)// Перадрук: Кто наш главный враг? Выдавец А. И. Иванов. Tallinn. 1922. С. 9—31.
* Васильковский О. П. Карфаген должен быть разрушен. Надрукавана: Кто наш главный враг? Выдавец А. И. Иванов. Tallinn. 1922. С. 46—47.
* Васильковский О. П. Кто они? 31 июля 1922 года г. Ревель. Надрукавана: Въ единении сила. Выдавец А. И. Иванов. Tallinn. 1922. С. 17—20.
* Васильковский О. П. Обращение к бывшим воинским чинам Северо-Западной армии. Вести дня. Tallinn. № 92(3155). 24/04/1936.

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{кніга|аўтар = Р. Абисогомян.|частка = |загаловак = Роль русских военных деятелей в общественной и культурной жизни Эстонской Республики 1920—1930 гг. и их литературное наследие|арыгінал = |спасылка = http://www.dk1868.ru/statii/Abisogomjan_1.pdf|адказны = |выданне = |месца = |выдавецтва = |год = |том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}, [http://www.dk1868.ru/statii/Abisogomjan_3.pdf даданне]
* {{кніга|аўтар = Kerensky A. F.|частка = |загаловак = The Prelude To Bolshevism. The Kornilov Rising by A. F. Kerensky |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = New York |выдавецтва= Dodd, Mead And Company |год =1919. |том = |старонкі =87, 310. |старонак =345 |серыя = |isbn = |тыраж = }}.
* {{кніга|аўтар = Половцов П.А.|частка = |загаловак = Дни затмения. Записки Главнокомандующего Войсками Петроградского Военного Округа П.А. Половцова в 1917 года. |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Парыж. |выдавецтва = Возрождение |год =1928. |том = |старонкі =181, 189, 190, 193, 195. |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}.
* {{кніга|аўтар = Никитин Б. В.|частка = |загаловак = Роковые годы (Новые показания участника). |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Paris.|выдавецтва = [Le Polonais en France] |год =1937. |том = |старонкі =215, 216, 239, 241. |старонак =271 |серыя = |isbn = |тыраж = }}.
* {{кніга|аўтар = Плюханова М. С.|частка = |загаловак = &quot;Мне кажется, что мы не расстовались... Воспоминания&quot;. |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Таллинн.|выдавецтва = Александра |год =1999. |том = |старонкі =|старонак =193 |серыя = |isbn = |тыраж = }}.
* {{кніга|аўтар = Плюханова М. С.|частка = |загаловак = &quot;Воспоминания&quot;. |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне =ТАЛЛИНН №24(104) |месца = Таллинн.|выдавецтва = MTÜ Ajakiri Tallinn |год =2001. |том = |старонкі =107-111|старонак = |серыя = |isbn =ISSN 1406-0078 |тыраж = }}.
{{Бібліяінфармацыя}}
{{ізаляваны артыкул}}

{{DEFAULTSORT:Васількоўскі Алег Пятровіч}}
[[Катэгорыя:Удзельнікі руска-японскай вайны]]
[[Катэгорыя:Генерал-маёры (Расійская імперыя)]]
[[Катэгорыя:Палітыкі Беларускай Народнай Рэспублікі]]
[[Катэгорыя:Генералы Беларусі]]
[[Катэгорыя:Казакі ў Першай сусветнай вайне]]
[[Катэгорыя:Ваенныя Беларускай Народнай Рэспублікі]]</text>
      <sha1>pp544mddm8os5sxk1gnhelpyg4859mx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катэгорыя:Асобны атрад БНР</title>
    <ns>14</ns>
    <id>639909</id>
    <revision>
      <id>5170957</id>
      <parentid>3599616</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T20:48:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>выдалена [[Катэгорыя:Беларуская Народная Рэспубліка]]; дададзена [[Катэгорыя:Узброеныя сілы Беларускай Народнай Рэспублікі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5170957</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="122" sha1="ki1da60vfkggtwq5bj9q99d535y1fhr" xml:space="preserve">{{catmain}}

[[Катэгорыя:Узброеныя сілы Беларускай Народнай Рэспублікі]]</text>
      <sha1>ki1da60vfkggtwq5bj9q99d535y1fhr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тэрмапілы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>640564</id>
    <revision>
      <id>5170795</id>
      <parentid>5028040</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T12:50:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5170795</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6811" sha1="a6ykisvtuiagfcxoix4szykrhvsho7o" xml:space="preserve">{{Часопіс
|назва             =Тэрмапілы
|арыгінал назвы    = 
|лагатып           = Termapily logo.jpg
|выява             = 
|шырыня            = 
|подпіс            =
|спецыялізацыя     =[[Літаратура|літаратурна]]-[[Мастацтва|мастацкі]] і [[Грамадства|грамадска]]-[[Палітыка|палітычны]]
|перыядычнасць     =1/год
|скарачэнне        = 
|мова              = [[Беларуская мова|беларуская]], [[Польская мова|польская]]
|адрас рэдакцыі    = 15-420 [[Бяласток|Białystok]], ul. Liniarskiego 4
|галоўны рэдактар  = [[Ян Чыквін]]
|заснавальнікі     = [[Беларускае літаратурнае аб’яднанне «Белавежа»]]
|выдавец           = 
|краіна            = [[Польшча]]
|гісторыя          = 
|заснаванне        = 1998
|апошні выпуск     = 
|аб'ём             = 350 с.
|камплектацыя      = 
|тыраж             = {{num|}}
|ISSN              = 1506-6576
|eISSN             = 
|доступ            = 
|узнагароды        = 
|вэб-сайт          = 
|вікікрыніцы       = 
|вікісховішча      = 
}}

'''«Тэрмапілы»''' — літаратурна-мастацкі і беларусазнаўчы штогадовы часопіс&lt;ref&gt;{{cite web| author =| date =| url = https://e-catalog.nlb.by/Collection/BY-NLB-br294027| title = Тэрмапілы: літаратурна-мастацкі і беларусазнаўчы часопіс|publisher =[[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|НББ]]| accessdate  = 2020-04-27}}&lt;/ref&gt;. Выдавец — [[Беларускае літаратурнае аб’яднанне «Белавежа»]]&lt;ref&gt;{{cite web| author =[[Адам Іосіфавіч Мальдзіс|Мальдзіс А.І.]]| date =26 чэрвеня 2008| url = https://www.sb.by/articles/u-belastotskay-belavezhy-yub-ley.html| title =У беластоцкай “Белавежы” — юбілей |publisher =[[СБ. Беларусь сегодня]]| accessdate  = 2020-04-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web| author = | date = | url = http://poland.mfa.gov.by/be/bilateral_relations/belarusiny/wydanni/| title = Навукова-публіцыстычныя выданні| publisher = Міністэрства замежных спраў Рэспублікі Беларусь| accessdate = 2020-04-27| archive-date = 14 кастрычніка 2020| archive-url = https://web.archive.org/web/20201014055633/http://poland.mfa.gov.by/be/bilateral_relations/belarusiny/wydanni/| url-status = dead}}&lt;/ref&gt;. Выходзіць з 1998 года ў [[Беласток]]у, Польшча. Галоўны рэдактар — [[Ян Чыквін]]&lt;ref name=&quot;Тварановіч&quot;&gt;{{cite web| author =[[Галіна Паўлаўна Тварановіч|Тварановіч Г.П.]]| date =10 студзеня 2014| url =https://tbm-mova.by/monitoring22.html| title =Беларуская літаратура ў Польшчы| publisher =[[Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны|ТБМ]]| accessdate =2020-04-27| archiveurl =https://web.archive.org/web/20210415125842/http://www.tbm-mova.by/monitoring22.html| archivedate =15 красавіка 2021| url-status =dead}}&lt;/ref&gt;. Мова выдання — [[Беларуская мова|беларуская]], [[Польская мова|польская]].

== Гісторыя ==
Часопіс «Тэрмапілы» выходзіць з 1998 г., юбілейнага саракагоддзя аб’яднання [[Беларускае літаратурнае аб’яднанне «Белавежа»|«Белавежа»]]. Да гэтага творы белавежцаў друкаваліся на Літаратурнай старонцы штотыднёвіка «[[Ніва (газета)|Ніва]]», у альманахах ды аўтарскіх выданнях&lt;ref&gt;{{артыкул |аўтар= |загаловак=Мастацкія творы на старонках часопіса Тэрмапілы: жанры, тэматыка, праблематыка |спасылка=http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/106535/1/Tychko.PDF |мова= |выданне=[[Магілёўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Аркадзя Куляшова|МДУ імя А. Куляшова]] |тып= |год=2016 |том= |нумар= |старонкі=1 |doi= |issn= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211210163353/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/106535/1/Tychko.PDF |archivedate=10 снежня 2021 }}&lt;/ref&gt;. Часопіс стаў першым беларускім выключна літаратурным часопісам на тэрыторыі Польшчы&lt;ref&gt;{{cite web| author =[[Сяргей Астравец|Астраўцоў С.А.]]| date =7 мая 2001| url = https://nashaniva.by/?c=ar&amp;i=95470| title =Што такое “Правінцыя”? |publisher =[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]| accessdate  = 2020-04-27}}&lt;/ref&gt;.

Ва ўступным слове да першага нумара рэдактар «Тэрмапілаў» Я. Чыквін акрэсліў канцэпцыю часопіса: 
{{пачатак цытаты}}
«''Хочацца спадзявацца, што ад самага пачатку часопісу будзе ўласціва формула адкрытасці ў тым сэнсе, што ён стане месцам сустрэчы для ўсіх, хто хоча творча займацца беларускім прыгожым пісьменствам, беларускаю культураю і іх даследаваннем, як у  нас, так і па-за межамі Польшчы''»&lt;ref name=&quot;Тварановіч&quot; /&gt;&lt;ref&gt;«Тэрмапілы» 1998, № 1, с. 3.&lt;/ref&gt;.
{{канец цытаты}}

== Спасылкі ==
* [http://kamunikat.org/termapily.html Падборка выданняў час. «Тэрмапілы»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210128045407/https://kamunikat.org/termapily.html |date=28 студзеня 2021 }} на [[Kamunikat.org]]

{{зноскі}}

[[Катэгорыя:Часопісы на польскай мове]]
[[Катэгорыя:Часопісы Польшчы на беларускай мове]]
[[Катэгорыя:Часопісы паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Культура Беластока]]</text>
      <sha1>a6ykisvtuiagfcxoix4szykrhvsho7o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Васіль Шаўчэнка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>648762</id>
    <revision>
      <id>5170977</id>
      <parentid>4582770</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T20:55:54Z</timestamp>
      <contributor deleted="deleted" />
      <minor />
      <comment deleted="deleted" />
      <origin>5170977</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17011" sha1="qbnmeeljnsoabibrv393vmufb6ktsyl" xml:space="preserve">{{Ваенны дзеяч
|імя           = Васіль Шаўчэнка
|мянушка       = Бацька
|месца смерці  =
|дата смерці   =
|прыналежнасць = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}}&lt;br /&gt;{{Сцяг|Беларусь|БНР}} [[Беларуская Народная Рэспубліка]] (1919—1925)
|род войскаў   = [[пяхота]]
|званне        = [[атаман]]
|камандаваў    = [[антыкамунізм|антыбальшавіцкі]] атрад (да 100 чалавек)
|бітвы         = [[Грамадзянская вайна ў Расіі]]
}}
{{Цёзкі2|Шаўчэнка}}
'''Васіль Шаўчэнка''' (памёр 25 снежня 1925 года, [[Васількі (Бялыніцкі раён)|Васількі]], [[Бялыніцкі раён]], [[Магілёўская акруга]]) — беларускі атаман, былы [[Руская імператарская армія|царскі афіцэр]], які кіраваў [[Антыкамунізм|антыбальшавіцкім]] атрадам на [[Магілёўская акруга|Магілёўшчыне]] (збольшага ж атрад знаходзіўся ў [[Бялыніцкі раён|Бялыніцкім раёне]]), меў мянушку Бацька. Змагаўся з савецкай уладай цягам 1919—1925 гадоў за [[Беларуская Народная Рэспубліка|Вольную Беларусь]].

== Біяграфічны нарыс ==
Разам з братам у 1919 годзе Васіль пачаў свой паўстанцкі шлях. У 1921 яны, абодва афіцэры царскага войска, былі арыштаваныя і асуджаныя да смяротнага пакарання. Але прысуд застаўся на паперы, браты з турмы ўцяклі, каб за тры гады стаць «гаспадарамі» [[Магілёўская акруга|Магілёўскай акругі]].

Васіль Шаўчэнка не пакідаў без увагі выпадкі рабаўніцтва сялян як з боку савецкіх функцыянераў, так і з боку іншых атаманаў. Ён забяспечваў вольніцу ў лесе: сяляне беспакарана гналі самагонку, нарыхтоўвалі дровы. На бюро прызнавалі, што людзі атамана падтрымліваюць. «Ён забараніў рабаваць сялян, карыстаецца іх сімпатыяй і аўтарытэтам», — гучала ў выступах.

=== Паляванне Скатнічэнкі ===
У верасні 1924 года каля вёскі [[Княжыцы (Магілёўскі раён)|Княжыцы]] (10 вёрстаў ад [[Магілёў|Магілёва]]) восем добра ўзброеных баевікоў Шаўчэнкі напалі на атрад міліцыянераў пад камандаваннем начальніка раённага аддзела Скатнічэнкі. Падчас перастрэлкі і рукапашнага бою загінуў агент крымінальнага вышуку і быў паранены яшче адзін супрацоўнік аддзялення.

У снежні Скатнічэнка з шасцю міліцыянерамі паспрабаваў зноў абкласці Шаўчэнку ў вёсцы [[Навасёлкі]], на поўдзень ад [[Магілёў|Магілёва]]. Але атаман за некалькі гадзін да з’яўлення карнікаў пакінуў Навасёлкі.

Агентура, купленая ўладаю за соль і мануфактуру, паведаміла, што баевікі накіраваліся ў вёску [[Пушча (Магілёўскі раён)|Пушча]]. Скатнічэнка і яго людзі абкружылі пасёлак, прачасалі хутары паблізу. Насустрач трапіўся мясцовы жыхар, які ахвотна паведаміў, што «банда» пры падыходзе міліцыі схавалася ў лесе. Міліцыянеры вырашылі даць сабе кароткі адпачынак, зайшлі ў хату добразычлівага Дуброўскага (так сябе назваў жыхар) напіцца вады. І былі сустрэтыя стрэламі. Шаўчэнка са сваімі партызанамі хаваўся ў другім пакоі. У хаце застаўся цяжка паранены міліцыянер Ялыніч, астатнія выбеглі на двор і пачалі страляць па вокнах. Міліцыянеры Арлоў і Тарасенка паспрабавалі падпаліць хутар. Арлоў быў застрэлены. Людзі Шаўчэнкі кінулі з вокнаў хаты некалькі бомбаў і, карыстаючыся разгубленасцю міліцыянераў, уцяклі.

=== Агентура ===
Цягам 1924 года спробы знішчыць атамана рабіліся не раз. У аддзел Шаўчэнкі засылалі ўзброеных агентаў, якія мусілі забіць атамана, што ў іх не ўдалося. Таксама намагаліся ўсыпіць яго морфіем і схапіць, але гэтае гэтаксама не спрацавала. «Ён узброены да зубоў, хітры і смелы», — тлумачылі сілавікі адсутнасць вынікаў.

=== Нарада ===
10 снежня 1924 года ва ўмовах сакрэтнасці засядала бюро Магілёўскага акружнога камітэта [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|КПБ]]. Паседжанне было цалкам прысвечанае вядомай у акрузе асобе атамана Шаўчэнкі. Удзельнікі расказалі пра высілкі па знішчэнні «паралельнай улады». Партыйцы скардзіліся на Акружны аддзел [[Дзяржаўнае палітычнае ўпраўленне пры ЦВК Беларусі|ДПУ]], які не надаваў належнай ацэнкі «бандзе Шаўчэнкі». Таксама нагадалі пра ненармальныя адносіны паміж ДПУ і міліцыяй, якія немаведама што дзеляць, прывялі да правалу шэрагу аперацый супраць атамана і вялікіх чалавечых стратаў. Кіраўнікі акругі падкрэслілі, што «ў тых раёнах, дзе ёсць Шаўчэнка, міліцыі немагчыма працаваць і там уся ўлада тэрарызаваная».

Паводле агентурных даных, Шаўчэнка меў да сотні ўкрывальнікаў. Імёны 90 чалавек былі вядомыя [[Надзвычайная камісія БССР|чэкістам]]. [[Сымон Файнштэйн|Кіраўнік міліцыі]] прапанаваў пачынаць з укрывальнікаў. Браць іх першымі, каб паказаць, што «савецкая ўлада зусім не мяккая».

Прынятая пастанова засведчыла:&lt;blockquote&gt;Наяўнасць банды Шаўчэнкі і яе дзейнасць варожа адбіваецца на палітычным стане акругі. Банда… падрывае аўтарытэт улады, разбэшчвае сялян і стварае сабе аўтарытэт.&lt;/blockquote&gt;У дакуменце асобным радком згадвалася пра неабходнасць дадатковых сродкаў на буйную аперацыю. Запланавана было пачаць з арыштаў хаўруснікаў і ўкрывальнікаў. У вёскі накіроўваліся спецыяльныя карныя аддзелы. «Працу па ліквідацыі гэтай банды лічыць ударна-баявой», — з пафасам заклікала пастанова сходу.

=== Аперацыя па знішчэнні ===
Сам [[Яўхім Майсеевіч Кроль|Яўхім Кроль]] пакінуў сталіцу, каб знішчыць «бацьку» [[Магілёўская акруга|Магілёўшчыны]]. За пяць гадоў сваёй вайны Шаўчэнка надта раззлаваў улады.

Як успамінаў Кроль, план аперацыі прадугледжваў рухацца з трох бакоў буйнымі міліцыйнымі аддзеламі ў бок вёскі Княжыцы. Туды ж накіроўваўся і атрад з [[Мінск]]а на чале з Кролем. Тыдзень атрад чакаў данясенняў выведкі. Нарэшце дачакаліся тэлефанавання агента, які ведаў, дзе спыніцца Шаўчэнка. Група накіравалася ў Княжыцкі лес, улюбёнае месца атамана. Кроль успамінае, што пачуцце страху і насцярогі не пакідала міліцыянераў. Яны ведалі, колькі работнікаў міліцыі загінула ад гранат і карабіна баевіка. Але, як пазней высветлілася, атаман ужо быў забіты падчас бойкі з карным атрадам. Тэлефонны провад у сельскім савеце быў перарэзаны, таму Мінская група вярнулася ў [[Бялынічы]].

=== Ліквідацыя ў Васільках ===
Паводле агентурных звестак, атаман знаходзіўся на хутары селяніна Рыжковіча каля [[Васількі (Бялыніцкі раён)|Васількоў]]. Група захопу пад кіраўніцтвам міліцыянера Паўлоўскага з пяці чалавек спынілася каля дома Рыжковіча. Міліцыянеры запыталіся ў гаспадара наконт ягонага госця. Вясковец няветліва адказаў, што нічога і нікога не ведае. У гэты момант Шаўчэнка стрэліў з акна хаты і забіў старшага міліцыянера [[Бялыніцкі раён|Бялыніцкага раёна]] Царанкова. Пачалася перастрэлка, у ёй атаман загінуў. Пра ліквідацыю «бандыта» паведаміла зводка данясенняў па Магілёўскім крымінальным вышуку ад 25 снежня 1924 года.

== Далейшы лёс атрада ==
Нават без атамана шаўчэнкаўцы працягвалі дзейнічаць: пасля гібелі Васіля яго аддзел узначаліў нейкі Зяньчук, пра якога нічога пакуль не вядома. Толькі ў красавіку 1926 варшаўскія газеты паведамілі, што ў [[Магілёў|Магілёве]] да расстрэлу прысудзілі 43 паўстанцаў «банды Васіля (Базыля) Шаўчэнкі». Тады ж [[Барыс Савінкаў|савінкаўская]] газета «За свабоду» скупа напісала пра некаторыя факты з жыцця атамана.

== Асоба ==
У юбілейным зборніку, прысвечаным 10-годдзю [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|беларускай міліцыі]], [[Яўхім Майсеевіч Кроль|Яўхім Кроль]] пакінуў цікавыя, нават з рамантычным адценнем, успаміны пра ліквідацыю Шаўчэнкі. Аўтар дэманстраваў імкненне да аб’ектыўнасці, павагу да ворага. Але такі падыход цалкам быў і ў яго інтарэсах. Чаго вартая перамога над слабым нікчэмным праціўнікам. Начальнік не шкадаваў эпітэтаў у адрас атамана: «Шыракаплечы, рэлігійны, выдатны стралок… Ён быў пагрозай савецкіх работнікаў», — прызнаваў Кроль.

Да таго ж разумны, няўлоўны. Паводле словаў галоўнага міліцыянера, Васіль Шаўчэнка «цараваў» не толькі ў [[Бялыніцкі раён|Бялыніцкім раёне]], але, «маючы многа ўдзельнікаў, пяць год крываваю мараю гаспадарыў у [[Магілёўская акруга|Магілёўскай акрузе]]». Савецкія работнікі «не смелі з’ўяляцца на яго тэрыторыі». Людзі «кланяліся яму, як куміру», — са здзіўленнем і пашанаю да знішчанага ворага ўспамінаў тыя дні міліцэйскі кіраўнік.

Збройны майстар у мінулым, Шаўчэнка выдатна страляў.

== Выгляд ==
У юбілейным зборніку, выдадзеным да 10-годдзя беларускай міліцыі, ёсць здымак забітага атамана. Бачна, што ўжо нежывое і закасцянелае цела маладога мужчыны падцягнулі і прыставілі да сцяны адмыслова для здымка, дадаўшы побач у якасці аздаблення бомбы і карабін. На жаль, пакуль не знойдзеныя прыжыццёвыя здымкі Васіля Шаўчэнкі, хаця, як сведчаць крыніцы, іх у вялікай колькасці раздавалі міліцыянерам і агентам падчас карных аперацый.

Пазней, падобна на тое, што Кроль перачытаў свой артыкул пра атамана і заўважыў ягоную залішнюю кампліментарнасць. Як бы спахапіўшыся, ён знаходзіць для Шаўчэнкі абразлівыя эпітэты. Прыгадвае не да месца «ламброзаўскі чэрап», а шырокія скулы і кірпаты нос атамана падаюцца яму чамусьці «жывёльнымі».

== Тактыка ==
Атаман трымаўся тактыкі, якая дазваляла яму паспяхова дзейнічаць і пазбягаць пастак [[ДПУ БССР|ДПУ]]. Пры ім звычайна было не больш як 3—7 чалавек. Але яго невялікая група па сігнале за адну ноч вырастала ў сотню.

== Цікавінкі ==
* [[Яўхім Майсеевіч Кроль|Яўхім Кроль]] атрымаў [[Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга БССР|Ордэн Працоўнага Чырвонага сцяга]] за ліквідацыю Шаўчэнкі.

== Спасылкі ==
* [https://horki.info/navina/1885.html Пра антысавецкую дзейнасць] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200629202614/https://horki.info/navina/1885.html |date=29 чэрвеня 2020 }}
* [http://bzh.kamunikat.org/download.php?item=30946-1.pdf&amp;pubref=30946 У газеце]{{Недаступная спасылка}} «[[Наша Ніва (1991)|Нашай Ніве]]»

{{DEFAULTSORT:Шаўчэнка Васіль}}
[[Катэгорыя:Ваенныя Беларускай Народнай Рэспублікі]]
[[Катэгорыя:Антыкамуністы]]
[[Катэгорыя:Удзельнікі Грамадзянскай вайны ў Расіі]]</text>
      <sha1>qbnmeeljnsoabibrv393vmufb6ktsyl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Узброеныя сутыкненні ў Тавушы (2020)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>650505</id>
    <revision>
      <id>5170901</id>
      <parentid>5098218</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T17:33:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5170901</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42617" sha1="1f0lq6d8fspnphxxbguyo68e0pi02k8" xml:space="preserve">{{Узброены канфлікт 
|канфлікт = Узброеныя сутыкненні ў Тавушы
|выява = 
|загаловак = 
|дата =  [[12 ліпеня|12]]—[[31 ліпеня]] [[2020]]
|месца = армяна-азербайджанская мяжа
|вынік = кожны бок абвясціў пра сваю перамогу&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://az.sputniknews.ru/politics/20200715/424447877/azerbaijan-aliyev-ministri.html |title=Президент Алиев собрал министров |access-date=8 жніўня 2020 |archive-date=5 жніўня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805075048/https://az.sputniknews.ru/politics/20200715/424447877/azerbaijan-aliyev-ministri.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Prime Minister of the Republic of Armenia presented the position of Armenia regarding the recent escalation on the Armenian-Azerbaijani border and the Nagorno-Karabakh peace process |url=https://www.primeminister.am/en/statements-and-messages/item/2020/07/23/Cabinet-meeting-Speech/ |website=primeminister.am |publisher=The Prime Minister of the Republic of Armenia |archiveurl=https://archive.today/20200805095729/https://www.primeminister.am/en/statements-and-messages/item/2020/07/23/Cabinet-meeting-Speech/ |archivedate=5 жніўня 2020 |date=23 July 2020 |quote=There is no doubt that we have passed this test with victory... [...] ...we strengthened our positions after the victorious battles in July... |accessdate=8 жніўня 2020 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

|праціўнік1 = {{Сцягафікацыя|Азербайджан}}
|праціўнік2 = {{Сцягафікацыя|Арменія}}
|камандзір1 = {{Сцяг|Азербайджан}} [[Ільхам Аліеў]]
|камандзір2 = {{Сцяг|Арменія}} [[Армен Варданавіч Саркісян|Армен Саркісян]]
|сілы1 = ''невядома''
|сілы2 = ''невядома''
|страты1 = 12 забітых і 4 параненых &lt;small&gt;(даныя МА Азербайджана&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://mod.gov.az/az/news/itki-veren-dusmen-geri-otuzdurulub-31442.html |title=İtki verən düşmən geri otuzdurulub |website=mod.gov.az |publisher=Azerbaijan Ministry of Defence |date=12 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200712133556/https://mod.gov.az/az/news/itki-veren-dusmen-geri-otuzdurulub-31442.html |archive-date=12 ліпеня 2020 |accessdate=12 July 2020 |language=az |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://mod.gov.az/az/news/dusmen-hucumunun-qarsisi-alinarken-herbi-qulluqcularimiz-sehid-olub-31445.html |title=Düşmən hücumunun qarşısı alınarkən hərbi qulluqçularımız şəhid olub |website=mod.gov.az |publisher=Azerbaijan Ministry of Defence |date=12 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200712182039/https://mod.gov.az/az/news/dusmen-hucumunun-qarsisi-alinarken-herbi-qulluqcularimiz-sehid-olub-31445.html |archive-date=12 ліпеня 2020 |accessdate=12 July 2020 |language=az |url-status=live }}&lt;/ref&gt;)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;30 забітых, 3 танкі, каля 13 БПЛА збітыя &lt;small&gt;(даныя МА Арменіі&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://168.am/2020/07/13/1334178.html |title=«Հակառակորդը միայն մարդկային կորուստներ չի կրել։ Թանկարժեք թռչնակ էլ կորցրեցին». Արծրուն Հովհաննիսյան |archive-url=https://web.archive.org/web/20200713001543/https://168.am/2020/07/13/1334178.html |archive-date=13 ліпеня 2020 |date=12 July 2020 |website=168.am |accessdate=12 July 2020 |language=hy |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.banak.info/2020/07/bacarik-nkar-xocvel-e-adrbejanakan-ats.html |title=Բացառիկ լուսանկար․ հայկական կողմը խոցել է ադրբեջանական ԱԹՍ |website=Banak.info |archive-url=https://web.archive.org/web/20200713133623/https://www.banak.info/2020/07/bacarik-nkar-xocvel-e-adrbejanakan-ats.html |archive-date=13 ліпеня 2020 |accessdate=13 July 2020 |language=hy |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200713133623/https://www.banak.info/2020/07/bacarik-nkar-xocvel-e-adrbejanakan-ats.html |archivedate=13 ліпеня 2020 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;)&lt;/small&gt;
|страты2 = 4 забітых і 46 параненых &lt;small&gt;(даныя МА Арменіі&lt;ref&gt;[https://ordu.az/az/news/167881/tavusun-vilayet-rehberi---5-yaralimiz-var- Tavuşun vilayət rəhbəri: &quot;5 yaralımız var&quot;] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200713160525/https://ordu.az/az/news/167881/tavusun-vilayet-rehberi---5-yaralimiz-var- |date=13 ліпеня 2020 }}&lt;/ref&gt;)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;каля 120 забітых, 1 танк, 1 БТР, 2 БПЛА, 1 сродак РЭБ &lt;small&gt;(даныя МА Азербайджана&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://virtualaz.org/aktual/165413 |title=Haqqin.az aparıcı erməni KİV-inə müraciət etdi |access-date=13 ліпеня 2020 |archive-date=13 ліпеня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200713151419/https://virtualaz.org/aktual/165413 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;)&lt;/small&gt;
|агульныя страты = 1 мірны жыхар Азербайджана забіты і 1 мірны жыхар Арменіі паранены
}}
'''Узброеныя сутыкненні ў [[Тавуш]]ы''' паміж сілавікамі [[Арменія|Арменіі]] і [[Азербайджан]]а пачаліся 12 ліпеня 2020 года і працягваліся да канца месяца. Падзеі з’яўляюцца часткай шматгадовай пагранічнай спрэчкі і міжэтнічнага канфлікту ў [[Нагорны Карабах|Карабаху]].

== Сутыкненні ==
Першы інцыдэнт адбыўся каля 12 гадзін 12 ліпеня па мясцовым часе. У прэс-службе Мінабароны Азербайджана расказалі, што ваенныя Арменіі груба парушылі рэжым спынення агню, калі пачалі абстрэл. Прычым у ведамстве ўдакладнілі, што абстрэл вёўся з артылерыйскіх установак. У сваю чаргу ў [[Facebook]] Мінабароны Арменіі напісала, што ваенныя супрацьлеглага боку паспрабавалі захапіць пагранпункт, а да гэтага хацелі парушаць мяжу, праехаўшы на машыне&lt;ref&gt;[https://4esnok.by/novosti/na-granice-azerbajdzhana-i-armenii-proizoshlo-stolknovenie/ На границе Азербайджана и Армении произошло столкновение] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200714080715/https://4esnok.by/novosti/na-granice-azerbajdzhana-i-armenii-proizoshlo-stolknovenie/ |date=14 ліпеня 2020 }} // Чеснок, 13 июля 2020&lt;/ref&gt;.

Перастрэлкі працягваліся да наступнага дня. Па даных Арменіі, яны ішлі кожныя 15—25 хвілін з выкарыстаннем артылерыі рознага калібра, прычым баявыя дзеянні адбываліся ў небяспечнай блізкасці ад мірных вёсак, а зацішша наступіла толькі на дзве гадзіны з 03:30. Баку заяўляў, што армянскія ваенныя вялі агонь па мірным сялу Агдам Тавузскага раёна. Гэтую інфармацыю абвергла прэс-сакратар міністэрства абароны Арменіі Шушан Сцепанян, якая заявіла, што Армянскія УС падвергнулі абстрэлу інжынерную інфраструктуру і тэхнічныя сродкі арміі Азербайджана&lt;ref&gt;[https://m.lenta.ru/brief/2020/07/13/azer_arm/ На границе Армении и Азербайджана начались бои]&lt;/ref&gt;.

Раніцай азербайджанская артылерыя абстраляла базу праціўніка&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://mod.gov.az/az/news/azerbaycan-ordusunun-bolmeleri-dusmenin-dayaq-menteqesine-zerbe-endirib-video-31448.html |title=Azərbaycan Ordusunun bölmələri düşmənin dayaq məntəqəsinə zərbə endirib - VİDEO |website=mod-gov.az |publisher=Azerbaijani Ministry of Defense |date=13 July 2020 |archive-date=13 July 2020 |language=az |archive-url=https://archive.today/20200713141343/https://mod.gov.az/az/news/azerbaycan-ordusunun-bolmeleri-dusmenin-dayaq-menteqesine-zerbe-endirib-video-31448.html }}&lt;/ref&gt;. Пазней абодва бакі абвінавацілі адзін аднаго ў абстрэлах мірных паселішчаў&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.facebook.com/photo.php?fbid=3048042298565243&amp;set=a.171637199539115&amp;type=3&amp;theater |title=Ադրբեջանական զինված ուժերը 82մմ տրամաչափի ականանետից յոթ արկ են արձակել Չինարի բնակավայրի ուղղությամբ։ Տուժածներ չկան, վնասվել է բնակելի տներից մեկի տանիքը։ |last=Shushan |first=Stepanyan |archive-url=https://archive.today/20200713144513/https://www.facebook.com/photo.php?fbid=3048042298565243&amp;set=a.171637199539115&amp;type=3&amp;theater |archive-date=13 ліпеня 2020 |date=13 July 2020 |accessdate=13 July 2020 |website=Facebook |language=hy |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://azevoice.az/?p=2538 |title=Ermənistan Silahlı Qüvvələri Tovuzun yaşayış məntəqələrini artilleriya atəşinə tutub |website=Aze Voice |archive-url=https://web.archive.org/web/20200713170935/https://azevoice.az/?p=2538 |archive-date=13 ліпеня 2020 |date=13 July 2020 |accessdate=13 July 2020 |language=az |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Баі працягваліся і [[14 ліпеня]]. Армянскі бок паведамляў, што праціўнік выкарыстоўваў рэактыўныя сістэмы залпавага агню, танкі і дроны. Па паведамленні МА Арменіі позна ўвечары СПА Арменіі збілі два ўдарныя БПЛА Азербайджана, якія ўпалі на нейтральнай тэрыторыі. Ноч з 14 на [[15 ліпеня]] прайшла адносна спакойна, артылерыя не ўжывалася&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=hy|url=http://mil.am/hy/news/8087|title=Մամուլի հաղորդագրություն|author=content|website=mil.am|accessdate=2020-07-15}}&lt;/ref&gt;.

Раніцай 15 ліпеня Міністэрства абароны Азербайджана заявіла, што адна даўгачасная агнявая кропка узброеных сіл Арменіі, што абстрэльвала пазіцыі азербайджанскіх падраздзяленняў і населеныя пункты ў напрамку Тавузскага раёна&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://az.sputniknews.ru/politics/20200715/424437841/VS-Azerbaydzhana-unichtozhili-opornyy-punkt-i-ognevuyu-tochku-protivnika---video.html|title=ВС Азербайджана уничтожили опорный пункт и огневую точку противника - видео|website=Sputnik Азербайджан|accessdate=2020-07-15|archive-date=15 ліпеня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200715181055/https://az.sputniknews.ru/politics/20200715/424437841/VS-Azerbaydzhana-unichtozhili-opornyy-punkt-i-ognevuyu-tochku-protivnika---video.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

Днём Міністэрства абароны Азербайджана паведаміла, што ў выніку карных мер, прадпрынятых у дачыненні да праціўніка, дакладным агнём азербайджанскіх падраздзяленняў быў знішчаны палявы пункт кіравання аднаго з падраздзяленняў узброеных сіл Арменіі&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://az.sputniknews.ru/karabakh/20200715/424445319/azerbaijan-armenia-karabakh.html|title=Уничтожен полевой пункт управления подразделения ВС Армении - видео|website=Sputnik Азербайджан|accessdate=2020-07-15|archive-date=15 ліпеня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200715181044/https://az.sputniknews.ru/karabakh/20200715/424445319/azerbaijan-armenia-karabakh.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Знішчальнікі Су-30СМ ВПС Арменіі былі паднятыя ў паветра для патрулявання паветраных межаў Арменіі пасля з’яўлення турэцкіх беспілотнікаў на межах з Арменіяй&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.rusdialog.ru/war/200437_1594825959|title=Армения отправила истребители “Су-30СМ” на боевое дежурство: что известно|website=rusdialog.ru|accessdate=2020-07-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://m.ru.armeniasputnik.am/video/20200715/23741099/Vozdushnye-granitsy-na-zamke-Pashinyan-obnarodoval-video-poleta-istrebiteley-Su-30SM.html|title=Воздушные границы на замке: Пашинян показал, как Су-30СМ заступают на боевое дежурство|website=Sputnik Армения|accessdate=2020-07-15|url-status=dead|archive-date=16 ліпеня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200716032615/https://m.ru.armeniasputnik.am/video/20200715/23741099/Vozdushnye-granitsy-na-zamke-Pashinyan-obnarodoval-video-poleta-istrebiteley-Su-30SM.html}}&lt;/ref&gt;.

У ноч з 15-га на 16-га , як паведамляў Ераван, армянскія ваенныя падчас жорсткага бою перашкодзілі азербайджанскай арміі ажыцявіць дыверсію на сваёй тэрыторыі&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://m.ru.armeniasputnik.am/armenia/20200716/23752324/Erevan-soobschil-o-vozobnovlenii-stolknoveniy-na-granitse-s-Azerbaydzhanoi.html|title=Ночью на границе с Азербайджаном был бой: армянские ВС пресекли диверсию|website=Sputnik Армения|accessdate=2020-07-15|archive-date=16 ліпеня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200716104025/https://m.ru.armeniasputnik.am/armenia/20200716/23752324/Erevan-soobschil-o-vozobnovlenii-stolknoveniy-na-granitse-s-Azerbaydzhanoi.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://m.ru.armeniasputnik.am/society/20200716/23757180/Azerbaydzhanskiy-spetsnaz-nochyu-atakoval-armyanskuyu-pozitsiyu-Besstrashnyy---detali-ot-MO.html|title=Азербайджанский спецназ ночью атаковал армянскую позицию &quot;Бесстрашный&quot; - детали от МО|website=Sputnik Армения|accessdate=2020-07-16|archive-date=16 ліпеня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200716100209/https://m.ru.armeniasputnik.am/society/20200716/23757180/Azerbaydzhanskiy-spetsnaz-nochyu-atakoval-armyanskuyu-pozitsiyu-Besstrashnyy---detali-ot-MO.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=hy|url=https://factor.am/269388.html|title=Ադրբեջանցիները 100 հոգով փորձել են դիրք գրավել. զոհերով հետ են շպրտվել. Նիկոլ Փաշինյան.

Ամբողջական հոդվածը կարող եք կարդալ այս հասցեով՝ https://factor.am/269388.html

© factor.am|author=|website=|publisher=}}&lt;/ref&gt;.

[[16 ліпеня]] армянскі бок дазволіў азербайджанскаму камандаванню эвакуіраваць цела іх загінулых салдат з нейтральнай зоны на мяжы, паведаміла прэс-сакратар Мінабароны Шушан Сцепанян. Таксама былі апублікаваныя фота і відэа, на якіх, па паведамленнях армянскага боку, відаць, як азербайджанскія вайскоўцы забіраюць з тэрыторыі цела сваіх таварышаў па службе. Мяркуючы па матэрыялах, азербайджанскія ваенныя, як пісалі армянскія СМІ, вынеслі, як мінімум, 8 загінулых&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://m.ru.armeniasputnik.am/video/20200716/23764624/Kak-azerbaydzhantsy-zabirayut-tela-pogibshikh-voennykh-s-neytralnoy-zony---video-MO-Armenii.html|title=Как азербайджанцы забирают тела погибших военных с нейтральной зоны - видео МО Армении|website=Sputnik Армения|accessdate=2020-07-16|archive-date=18 ліпеня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200718123734/https://m.ru.armeniasputnik.am/video/20200716/23764624/Kak-azerbaydzhantsy-zabirayut-tela-pogibshikh-voennykh-s-neytralnoy-zony---video-MO-Armenii.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Прадстаўнік Мінабароны Азербайджана абверг словы армянскага боку, заявіўшы, што на тэрыторыі Арменіі няма загінулых або параненых вайскоўцаў азербайджанскай арміі&lt;ref&gt;[https://az.sputniknews.ru/azerbaijan/20200716/424453547/azerbaijan-armenia-tela-minoboroni.html Минобороны АР: на территории Армении нет погибших и раненых азербайджанских военнослужащих]&lt;/ref&gt;

Разам з тым, баі працягваліся. У той жа дзень МА Азербайджана паведамляла, што падчас бою іх байцы знішчылі 20 салдат, 1 дрон і сродак РЭБ варожага боку&lt;ref name=&quot;16июля&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://az.sputniknews.ru/azerbaijan/20200716/424455203/Podrazdeleniya-VS-Azerbaydzhana-unichtozhili-20-armyanskikh-voennosluzhaschikh.html|title=Подразделения ВС Азербайджана уничтожили 20 армянских военнослужащих|website=Sputnik Азербайджан|accessdate=2020-07-16|archive-date=17 ліпеня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200717100753/https://az.sputniknews.ru/azerbaijan/20200716/424455203/Podrazdeleniya-VS-Azerbaydzhana-unichtozhili-20-armyanskikh-voennosluzhaschikh.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

[[17 ліпеня]] армянскі бок заявіў, што ўначы азербайджанскія сілы парушылі рэжым спынення агню 120 раз, але агонь вёўся выключна са стралковай зброі, без ужывання цяжкага ўзбраення&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://m.ru.armeniasputnik.am/politics/20200717/23772478/Azerbaydzhanskie-VS-120-raz-narushili-rezhim-prekrascheniya-ognya----Minoborony-Armenii.html|title=Азербайджанские ВС 120 раз нарушили режим прекращения огня - Минобороны Армении|website=Sputnik Армения|accessdate=2020-07-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200717174853/https://m.ru.armeniasputnik.am/politics/20200717/23772478/Azerbaydzhanskie-VS-120-raz-narushili-rezhim-prekrascheniya-ognya----Minoborony-Armenii.html|archivedate=17 ліпеня 2020|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

Міністэрства абароны Азербайджана паведаміла, што падраздзяленні ўзброеных сіл Арменіі на працягу сутак парушылі рэжым спынення агню ў розных напрамках фронту 97 разоў. У прыватнасці, з тэрыторыі Чамбаракскага раёна Арменіі, падвергнуліся абстрэлу пазіцыі азербайджанскай арміі ў сёлах Агдам, Мунджуглу і на безыменных вышынях на тэрыторыі Тавузскага раёна, у вёсцы Заманлы і на безыменных вышынях на тэрыторыі Кедабекскага раёна&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://mod.gov.az/ru/news/rezhim-prekrasheniya-ognya-31541.html|title=17 Июля 2020 10:05|website=mod.gov.az|accessdate=2020-07-17}}&lt;/ref&gt;.

Днём армянскі бок распаўсюдзіў фатаграфію ўдарнага БПЛА УС Азербайджана SkyStriker, вырабленага ў [[Ізраіль|Ізраілі]], які перахапілі армянскія УС з дапамогай сродкаў РЭБ, да нанясення ім удару&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://m.ru.armeniasputnik.am/armenia/20200717/23777905/Istoriya-odnoy-fotografii-kak-azerbaydzhanskiy-dron-kamikadze-okazalsya-v-armyanskom-plenu.html|title=История одной фотографии: как азербайджанский дрон-камикадзе оказался в армянском &quot;плену&quot;|website=Sputnik Армения|accessdate=2020-07-17|archive-date=17 ліпеня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200717130816/https://m.ru.armeniasputnik.am/armenia/20200717/23777905/Istoriya-odnoy-fotografii-kak-azerbaydzhanskiy-dron-kamikadze-okazalsya-v-armyanskom-plenu.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

Раніцай [[18 ліпеня]] [[Армія абароны Нагорна-Карабахскай Рэспублікі]] апублікавала фатаграфію, якая паказвае, як паведаміла прэс-службы, збіты азербайджанская беспілотнік [[Orbiter (БПЛА)|Orbiter-3]], які пралятаў над тэрыторыяй непрызнанай [[Нагорна-Карабахская Рэспубліка|НКР]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://m.ru.armeniasputnik.am/karabah/20200718/23790106/V-Karabakhe-sbili-azerbaydzhanskiy-bespilotnik.html|title=В Карабахе сбили азербайджанский беспилотник – фото|website=Sputnik Армения|accessdate=2020-07-18|archive-date=18 ліпеня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200718111035/https://m.ru.armeniasputnik.am/karabah/20200718/23790106/V-Karabakhe-sbili-azerbaydzhanskiy-bespilotnik.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

Міністэрства абароны Азербайджана паведаміла, што падраздзяленні ўзброеных сіл Арменіі, выкарыстоўваючы буйнакаліберныя кулямёты і снайперскія вінтоўкі, на працягу сутак парушылі рэжым спынення агню ў розных напрамках фронту 53 разы. У прыватнасці, з пазіцый, размешчаных у вёсцы Масесгех Бердскага раёна і на безыменных вышынях на тэрыторыі Чамбаракскага раёна Арменіі, падвергнуліся абстрэлу пазіцыі азербайджанскай арміі ў сяле Агдам Тавузскага раёна, у вёсцы Геялі і на безыменных вышынях на тэрыторыі Кедабекскага раёна. Агнём у адказ праціўнік быў падаўлены, азербайджанскія падраздзяленні цалкам кантралююць аператыўнае становішча&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://mod.gov.az/ru/news/rezhim-prekrasheniya-ognya-31553.html|title=18 Июля 2020 09:58|website=mod.gov.az|accessdate=2020-07-18}}&lt;/ref&gt;.

[[19 ліпеня]] міністэрства абароны Азербайджана выступіла з заявай, у якой паведамлялася, што «воінскія часці Узброеных сіл Арменіі парушалі рэжым спынення агню 70 разоў на працягу дня ў розных напрамках фронту, выкарыстоўваючы буйнакаліберныя кулямёты і снайперскія вінтоўкі».

[[21 ліпеня]] Баку выступіў з заявай, у якой паведамлялася, што «воінскія часці Узброеных сіл Арменіі парушалі рэжым спынення агню 60 разоў на працягу дня ў розных напрамках фронту, выкарыстоўваючы буйнакаліберныя кулямёты і снайперскія вінтоўкі». Начальнік прэс-службы міністэрства абароны палкоўнік Вагіф Даргяхлы паведаміў, што ворагі парушылі рэжым спынення агню і ў выніку прынятых прэвентыўных мер двое армянскіх ваеннаслужачых былі цяжка паранены&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://az.sputniknews.ru/politics/20200721/424492836/azerbaijan-armenia-war-minoboroni.html|title=Ситуация на линии фронта напряженная, ранены военнослужащие ВС Армении - Минобороны АР|website=Sputnik Азербайджан|accessdate=2020-07-22|archive-date=22 ліпеня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200722110603/https://az.sputniknews.ru/politics/20200721/424492836/azerbaijan-armenia-war-minoboroni.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

Раніцай наступнага дня прэс-сакратар мінабароны Арменіі Шушан Сцепанян заявіў, што ўначы азербайджанскія сілы паспрабавалі захапіць пост, але былі адкінутыя агнём армянскіх сіл, нясучы значныя страты. Паведамляецца, што ў армянскага боку страт і параненых няма. Таксама было дададзена, што некаторыя азербайджанскія вайскоўцы засталіся адрэзаныя ад асноўнай часткі войскаў і апынуліся ў блакадзе&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://m.ru.armeniasputnik.am/society/20200721/23837043/Armyanskie-VS-otrazili-ataku-protivnika-azerbaydzhanskie-voennye-okazalis-v-okruzhenii.html|title=Армянские ВС отразили новую атаку противника, азербайджанские военные оказались в блокаде|website=Sputnik Армения|accessdate=2020-07-22|archive-date=22 ліпеня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200722050842/https://m.ru.armeniasputnik.am/society/20200721/23837043/Armyanskie-VS-otrazili-ataku-protivnika-azerbaydzhanskie-voennye-okazalis-v-okruzhenii.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Кіраўнік прэс-службы Міністэрства абароны Азербайджана палкоўнік Вагіф Даргяхлы назваў гэтую заяву армянскага боку выдумкай і дэзінфармацыяй. Паводле яго слоў ніякай атакі ў тым напрамку з боку Азербайджана не было. Даргяхлы абверг таксама наяўнасць у азербайджанскага боку страт, заўважыўшы, пры гэтым, што з боку Арменіі назіралася паніка сярод армянскіх ваеннаслужачых, былі чутныя стрэлы са стралковай зброі на пазіцыях падраздзяленняў УС Арменіі. Даргяхлы заявіў, што мяркуючы па ўсім паміж армянскімі вайскоўцамі адбылася чарговая перастрэлка&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://az.sputniknews.ru/azerbaijan/20200722/424496747/Eto-vydumki-v-Minoborony-Azerbaydzhana-oprovergli-zayavleniya-protivnika-ob-atake.html|title=Это выдумки: в Минобороны Азербайджана опровергли заявления противника об атаке|website=Sputnik Азербайджан|accessdate=2020-07-22|archive-date=22 ліпеня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200722014910/https://az.sputniknews.ru/azerbaijan/20200722/424496747/Eto-vydumki-v-Minoborony-Azerbaydzhana-oprovergli-zayavleniya-protivnika-ob-atake.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

Увечары 22 ліпеня Міністэрства абароны Азербайджана заявіла аб знішчэнні армянскага тактычнага БПЛА «X-55» над вёскай Агдам і апублікавала фатаграфіі абломкаў&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://mod.gov.az/ru/news/unichtozhen-ocherednoj-takticheskij-bpla-armenii-31583.html|title=Уничтожен очередной тактический БПЛА Армении|website=mod.gov.az|accessdate=2020-07-22}}&lt;/ref&gt;.

На працягу 23—29 ліпеня зафіксаваныя парадку сотні парушэнняў рэжыму спынення агню з абодвух бакоў. Паведамлялася пра снайперскія атакі і выкарыстанні БПЛА.

30 і 31 ліпеня армянскі бок заяўляў аб шматразовых атаках азербайджанскіх сіл, у тым ліку і з ужываннем ЗРК «Аса»&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://armenpress.am/eng/news/1023502/ |title=Situation relatively calm in Armenia-Azerbaijan border |publisher=Armenpress |date=2020-07-30 |archive-url=https://archive.today/20200730093857/https://armenpress.am/eng/news/1023502/ |archive-date=2020-07-30 |access-date=2020-07-30 |language=en |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://en.armradio.am/2020/07/30/situation-on-border-relatively-calm-azerbaijan-fires-from-igla-s-and-osa-ak-systems/ |title=Situation on border relatively calm: Azerbaijan fires from Igla-S and OSA-AK systems |publisher=Public Radio of Armenia |date=2020-07-30 |archive-url=https://archive.today/20200730094033/https://en.armradio.am/2020/07/30/situation-on-border-relatively-calm-azerbaijan-fires-from-igla-s-and-osa-ak-systems/ |archive-date=2020-07-30 |access-date=2020-07-30 |language=en |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.aysor.am/en/news/2020/07/31/situation-border/1726684|title=Situation on Armenian-Azerbaijani state border relatively calm: MOD |publisher=Aysor.am|date=2020-07-31 |archive-url=https://archive.today/20200731080631/https://www.aysor.am/en/news/2020/07/31/situation-border/1726684 |archive-date=2020-07-31 |access-date=2020-07-31 |language=en |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

== Пагрозы ==
16 ліпеня прэс-сакратар мінабароны Азербайджана Вагіф Даргяхлы ў адказ на заявы армянскага боку аб магчымасці нанясення ўдару па [[Мінгечэвірскае вадасховішча|Мінгечэвірскаму вадасховішчу]], заявіў, што «армянскі бок не павінен забываць, што найноўшыя ракетныя сістэмы, якія знаходзяцца на ўзбраенні нашай арміі, дазваляюць з высокай дакладнасцю ўразіць [[Армянская АЭС|АЭС Мецаморы]], што можа прывесці да вялікай катастрофы для Арменіі»&lt;ref&gt;[https://apa.az/ru/azerbaydjanskaya-armiya/Minoborony:-Raketnye-sistemy-nashej-armii-pozvolyayut-porazit-AES-Mecamor-s-vysokoj-tochnostyu-417851 Минобороны: Ракетные системы нашей армии позволяют поразить АЭС Мецамор с высокой точностью]&lt;/ref&gt;. У адказ, прадстаўнік мінабароны Арменіі Арцрун Аванісян заявіў, што ўдар па АЭС можа прывесці да глабальнай катастрофы для ўсяго рэгіёну, уключаючы Азербайджан. Ён нагадаў, што з боку армянскіх узброеных сіл ці афіцыйных асобаў не было ніякіх заяў аб узяцці пад прыцэл грамадзянскіх аб’ектаў, альбо стратэгічна важных і не важных аб’ектаў. Паводле яго слоў, гэтай заявай азербайджанскага боку ўжо займаюцца спецыялісты: палітыкі і дыпламаты падымуць гэтае пытанне ў адпаведных міжнародных структурах&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://m.ru.armeniasputnik.am/politics/20200716/23768278/Eto-prestuplenie--armyanskie-diplomaty-zaymutsya-ugrozoy-Baku-udarit-po-Armyanskoy-AES.html|title=&quot;Это преступление&quot;- армянские дипломаты займутся угрозой Баку ударить по Армянской АЭС|website=Sputnik Армения|accessdate=2020-07-16|archive-date=16 ліпеня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200716183450/https://m.ru.armeniasputnik.am/politics/20200716/23768278/Eto-prestuplenie--armyanskie-diplomaty-zaymutsya-ugrozoy-Baku-udarit-po-Armyanskoy-AES.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Пазней МЗС Арменіі апублікаваў заяву, дзе адзначаецца, што дзеянні, якімі пагражае МА Азербайджана, з’яўляюцца абуральным парушэннем міжнароднага гуманітарнага права, у прыватнасці, першага дадатковага пратакола [[Жэнеўскія канвенцыі|Жэнеўскай канвенцыі]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://m.ru.armeniasputnik.am/politics/20200716/23769067/Vlasti-Azerbaydzhana-sozdayut-yadernuyu-ugrozu-vsem-narodam-regiona---otsenki-MID-i-ombudsmena.html|title=Власти Азербайджана создают ядерную угрозу всем народам региона - оценки МИД и омбудсмена|website=Sputnik Армения|accessdate=2020-07-16|archive-date=16 ліпеня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200716200727/https://m.ru.armeniasputnik.am/politics/20200716/23769067/Vlasti-Azerbaydzhana-sozdayut-yadernuyu-ugrozu-vsem-narodam-regiona---otsenki-MID-i-ombudsmena.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Рэакцыя ==
[[АДКБ|Арганізацыя дагавора аб калектыўнай бяспецы (АДКБ)]] прызначыла экстраннае пасяджэнне ў сувязі з эскалацыяй канфлікту дзвюх краін&lt;ref&gt;[https://www.pravda.ru/world/1512378-karabach/ К чему готовы Баку и Ереван на фоне эскалации карабахского конфликта] // Правда.ру, 13 июля 2020&lt;/ref&gt;.

Прэм’ер Арменіі [[Нікол Пашынян]] на пасяджэнні ўраду 13 ліпеня назваў тое, што адбылося «правакацыяй» і заявіў, што яна «не застанецца без адказу». У сваю чаргу прэзідэнт Азербайджана [[Ільхам Аліеў]] заявіў у той жа дзень, што распачатая днём раней перастрэлка на мяжы — «чарговая правакацыя армянскага боку» і адказнасць за яе нясе ваенна-палітычнае кіраўніцтва Арменіі&lt;ref name=dw/&gt;.

МЗС [[Турцыя|Турцыі]], [[Іран]]а і [[Пакістан]]а&lt;ref&gt;{{Cite web |first=Aisha |last=Farooqui |url=https://nation.com.pk/14-Jul-2020/pakistan-condemns-armenian-attack-on-tovuz-in-azerbaijan |title=Pakistan condemns Armenian attack on Tovuz in Azerbaijan  |date=14 July 2020 |language=en}}&lt;/ref&gt; падтрымалі Баку і асудзілі Арменію за абстрэлы на мяжы&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://virtualaz.org/reyler/165398 |title=Türkiyə XİN Azərbaycan-Ermənistan sərhədindəki döyüşlər haqda |access-date=13 ліпеня 2020 |archive-date=13 ліпеня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200713063053/https://virtualaz.org/reyler/165398 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. У той жа час Ераван падтрымалі [[Гватэмала]] і [[Нагорна-Карабахская Рэспубліка]]&lt;ref&gt;{{Cite web |first=Vahram |last=Poghosyan |url=https://www.facebook.com/poghosyan.vahram/posts/3801649589852200 |title=Արցախից շարունակում ենք ուշի-ուշով հետևել ՀՀ պետական սահմանի ուղղությամբ Ադրբեջանի կողմից իրականացվող սադրիչ գործողություններին: Եթե չհանդարտվի, ընդամենը ժամեր հետո արցախցի կամավորականները իրավիճակի թելադրանքով և պահանջով կրկին պատրաստ են տավուշցի եղբայրների հետ խրամատներում թև ու թիկունք դառնալու: |archive-date=13 ліпеня 2020 |date=12 July 2020 |website=Facebook |archive-url=https://web.archive.org/web/20200713002541/https://www.facebook.com/poghosyan.vahram/posts/3801649589852200 |language=hy |accessdate=14 ліпеня 2020 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Афіцыйныя прадстаўнікі [[Расія|Расіі]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.mid.ru/ru/foreign_policy/news/-/asset_publisher/UdAzvXr89FbD/content/id/4229053 |title=Заявление МИД России |website=mid.ru |publisher=Министерство иностранных дел Российской Федерации |archivedate=13 ліпеня 2020 |date=13 July 2020 |accessdate=13 July 2020 |language=ru |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200713124758/https://www.mid.ru/ru/foreign_policy/news/-/asset_publisher/UdAzvXr89FbD/content/id/4229025 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;, [[ЗША]], [[Украіна|Украіны]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://mfa.gov.ua/news/komentar-rechnici-mzs-ukrayini-shchodo-artilerijskih-obstriliv-na-tovuzkomu-napryami |title=Відповідь речниці МЗС на запитання ЗМІ щодо артилерійських обстрілів на Товузькому напрямі |website=mfa.gov.ua |publisher=Министерство иностранных дел Украины |archive-url=https://web.archive.org/web/20200713182036/https://mfa.gov.ua/news/komentar-rechnici-mzs-ukrayini-shchodo-artilerijskih-obstriliv-na-tovuzkomu-napryami |archive-date=13 ліпеня 2020 |date=13 July 2020 |accessdate=13 July 2020 |language=uk |url-status=live }}&lt;/ref&gt;, [[Казахстан]]а і [[Грузія|Грузіі]]&lt;ref&gt;{{Cite web |first=Salome |last=Zourabichvili |url=https://www.president.gov.ge/eng/pressamsakhuri/siakhleebi/saqartvelos-prezidentis-ganckhadeba-(7).aspx |title=Statement of the President of Georgia |archive-url=https://web.archive.org/web/20200713163803/https://www.president.gov.ge/eng/pressamsakhuri/siakhleebi/saqartvelos-prezidentis-ganckhadeba-(7).aspx |archive-date=13 ліпеня 2020 |website=president.gov.ge |publisher=The Administration of the President of Georgia |date=13 July 2020 |language=en |accessdate=14 ліпеня 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200713163803/https://www.president.gov.ge/eng/pressamsakhuri/siakhleebi/saqartvelos-prezidentis-ganckhadeba-(7).aspx |archivedate=13 ліпеня 2020 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; выказалі сваю занепакоенасць эскалацыяй канфлікту

Спецпрадстаўнік [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскага саюза]] на Паўднёвым Каўказе Тайва Клаар адзначыў, што Еўрасаюз занепакоены абвастрэннем сітуацыі на мяжы дзвюх дзяржаў і заклікае абодва бакі праявіць стрыманасць дзеля ўрэгулявання гэтага канфлікту&lt;ref name=dw&gt;[https://m.dw.com/ru/%D0%B5%D1%81-%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D1%81%D0%BF%D0%BE%D0%BA%D0%BE%D0%B5%D0%BD-%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%BC-%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%84%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%B0-%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B8-%D0%B8-%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%B0/a-54157346 ЕС обеспокоен обострением конфликта Армении и Азербайджана]{{Недаступная спасылка}} // Deutsche Welle, 13 июля 2020&lt;/ref&gt;.

== Гл. таксама ==
* [[Карабахскі канфлікт]]
* [[Узброеныя сутыкненні ў Нагорным Карабаху (2016)]]
* [[Узброеныя сутыкненні ў Нагорным Карабаху (2020)]]

== Зноскі ==
{{Reflist}}

[[Катэгорыя:Падзеі 12 ліпеня]]
[[Катэгорыя:Падзеі 13 ліпеня]]
[[Катэгорыя:Ліпень 2020 года]]
[[Катэгорыя:Канфлікты 2020 года]]
[[Катэгорыя:Войны Азербайджана]]
[[Катэгорыя:Войны Арменіі]]
[[Катэгорыя:Памежныя канфлікты]]</text>
      <sha1>1f0lq6d8fspnphxxbguyo68e0pi02k8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>У Піліпаўку</title>
    <ns>0</ns>
    <id>651873</id>
    <revision>
      <id>5170833</id>
      <parentid>4733671</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T14:12:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5170833</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5132" sha1="4j7vrw1uf3671hfe8tgsrp65ohstkz7" xml:space="preserve">{{Літаратурны твор 
|Назва               = «У Піліпаўку»
|Выява               = 
|Памер               = 
|Подпіс выявы        =  
|Жанр                = паэма
|Аўтар               = [[Янка Купала]]
|Мова арыгіналу      = 
|Напісаны            =  
|Публікацыя          =  
|Электронная версія  = http://rv-blr.com/litaratura/view/3183
}}
'''«У [[Калядны пост|Піліпаўку]]»''' — паэма [[Янка Купала|Янкі Купалы]], напісаная ў 1908 годзе ў [[Вільня|Вільні]] і ўпершыню апублікаваная ў газеце «[[Наша ніва (1906)|Наша Ніва]]» 18 снежня 1908 года.&lt;ref name=&quot;enc&quot;&gt;Янка Купала: Энцыкл. даведнік. — Мн., БелСЭ, 1986. — Артыкул «У Піліпаўку». — С. 607.&lt;/ref&gt;

== Апісанне ==
Жыццёвым матэрыялам, сюжэтна—трагедыйнай калізіяй і мастацка-стылявым ладам блізкая да паэмы «[[Зімою]]». У аснове твора паэтычны расповед пра няшчасны выпадак з дарэвалюцыйнага жыцця беларускага сялянства. Герой твора Сцяпан замёрз у сцюдзёную ноч па дарозе з горада дадому, не здолеўшы давезці лек хвораму сыну. Паэма прасякнутая шчырым лірызмам, глыбокім разуменнем простага працоўнага чалавека, неспакойным роздумам аб яго лёсе, згубнай уладзе сацыяльных абставін. Паэт спагадліва ставіцца да лёсу сваіх герояў, але ён верны жыццёвай логіцы: лёс іх залежыць ад невыпадковага збегу акалічнасцей. Паэма вытрымана ў 4-стопным [[Дактыль|дактыл]]ічным памеры з перакрыжаванай рыфмоўкай, але гэта не перашкаджае ёй быць рытмічна разнастайнай і інтанацыйна багатай.&lt;ref name=&quot;enc&quot;/&gt;

Як адзначыў [[З. Санюк]]:
{{Цытата|[Галоўныя героі паэмы] паказаныя ў той момант, калі жыццёвая катастрофа — ужо непасрэдна іх лёс. Купала аб’ядноўвае адначасна канечнае і бясконцае, калі быццё канечнага і ёсць быццё бясконцага. Першае з іх — аснова другога нават тады, калі яно ўвасабляе сабой нябыт. Гэта чыста лагічная формула трагічнага выражае дыялектыку самога жыцця, калі мастак не можа паказаць шчаслівага зыходу падзей&lt;ref&gt;{{Спасылка| прозвішча = Санюк| імя = Зміцер| url = http://kamunikat.org/download.php?item=6048.html&amp;pubref=6042| загаловак = Трагічнае ў дакастрычніцкай творчасці Янкі Купалы.| назва праекту = Санюк, Зм. Аўтарэферат на спашуканне вучонай ступені кандыдата філалагічных навук. — Мн. — 23 с. — С. 9.| дата = 18 красавіка 2012| access-date = 29 ліпеня 2020| archive-date = 17 верасня 2009| archive-url = https://web.archive.org/web/20090917213951/http://kamunikat.org/download.php?item=6048.html&amp;pubref=6042| url-status = dead}}&lt;/ref&gt;.}}

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* Янка Купала: Энцыкл. даведнік / БелСЭ; Рэдкал.: [[Іван Шамякін|І. П. Шамякін]] (гал. рэд.) і інш. — Мн., БелСЭ, 1986. — 727 с, 26 л. іл.; Артыкул «У Піліпаўку» / Аўтар — М.М.Арочка. — С. 607.
* Санюк, Зм. Трагічнае ў дакастрычніцкай творчасці Янкі Купалы / Аўтарэферат на спашуканне вучонай ступені кандыдата філалагічных навук. — Мн. — 23 с.

== Спасылкі ==
* [http://kamunikat.org/download.php?item=6048.html&amp;pubref=6042 Петрушкевіч Ала. Біблейскія матывы ў ранніх паэмах Янкі Купалы/ Беларуская інтэрнэт-бібліятэка kamunikat.org] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090917213951/http://kamunikat.org/download.php?item=6048.html&amp;pubref=6042 |date=17 верасня 2009 }}

{{Янка Купала}}

[[Катэгорыя:Паэмы Янкі Купалы]]
[[Катэгорыя:Творы 1908 года]]</text>
      <sha1>4j7vrw1uf3671hfe8tgsrp65ohstkz7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:Чарнігаўскі раён</title>
    <ns>10</ns>
    <id>653738</id>
    <revision>
      <id>5171003</id>
      <parentid>4703405</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T21:33:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Naikii2015</username>
        <id>134520</id>
      </contributor>
      <comment>ілюстрацыя</comment>
      <origin>5171003</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3353" sha1="7ocqq90bpugxmctpi5ucu59t97pijnz" xml:space="preserve">{{Навігацыйная табліца 
| імя = Чарнігаўскі раён
| загаловак = [[Выява:Flag of Chernihiv raion.svg|25px|]] [[Чарнігаўскі раён]]
| выява = [[Выява:CoA of Chernihiv raion.svg|50px|]] 
| клас_спісаў   = hlist

| загаловак1 = [[Горад|Гарады]]
| спіс1 =
* [[Асцёр (горад)|Асцёр]]
* [[Гародня (Чарнігаўская вобласць)|Гародня]]
* '''[[Чарнігаў]]'''

| загаловак2 = [[Пасёлак гарадскога тыпу|Пгт]] 
| спіс2 =
* [[Алышыўка]]
* [[Бэрэзна]]
* [[Ганчарыўскэ]]
* [[Дабранка (Чарнігаўская вобласць)|Дабранка]]
* [[Дэсна (Чарнігаўская вобласць)|Дэсна]]
* [[Замглай]]
* [[Казэлэць]]
* [[Кулыкіўка]]
* [[Любэч]]
* [[Мыхайла-Кацюбынскэ]]
* [[Радуль]]
* [[Рыпкы]]
* [[Сэдніў]]

| загаловак3 = [[Аб’яднаная тэрытарыяльная грамада|Гарадскія грамады]]
| спіс3 =
* [[Асцёрская гарадская грамада|Асцёрская]]
* [[Гароднянская гарадская грамада|Гароднянская]]
* [[Чарнігаўская гарадская грамада|Чарнігаўская]]

| загаловак4 = [[Аб’яднаная тэрытарыяльная грамада|Пасялковыя грамады]]
| спіс4 =
* [[Алышыўская пасялковая грамада|Алышыўская]]
* [[Бэрэзнанская пасялковая грамада|Бэрэзнанская]]
* [[Ганчарыўская пасялковая грамада|Ганчарыўская]]
* [[Дабранская пасялковая грамада|Дабранская]]
* [[Дэснанская пасялковая грамада|Дэснанская]]
* [[Казэлэцкая пасялковая грамада|Казэлэцкая]]
* [[Кулыкіўская пасялковая грамада|Кулыкіўская]]
* [[Любэцкая пасялковая грамада|Любэцкая]]
* [[Мыхайла-Кацюбынская пасялковая грамада|Мыхайла-Кацюбынская]]
* [[Рыпкынская пасялковая грамада|Рыпкынская]]
* [[Сэдніўская пасялковая грамада|Сэдніўская]]

| загаловак5 = [[Аб’яднаная тэрытарыяльная грамада|Вясковыя грамады]]
| спіс5 =
* [[Іваніўская вясковая грамада (Чарнігаўская вобласць)|Іваніўская]]
* [[Кіпціўская вясковая грамада|Кіпціўская]]
* [[Кысэліўская вясковая грамада|Кысэліўская]]
* [[Кыінская вясковая грамада|Кыінская]]
* [[Новабілавуская вясковая грамада|Новабілавуская]]
* [[Тупычыўская вясковая грамада|Тупычыўская]]

}}&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Шаблоны:Чарнігаўская вобласць|Чарнігаўскі раён]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>7ocqq90bpugxmctpi5ucu59t97pijnz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уладзімір Валянцінавіч Карпяк</title>
    <ns>0</ns>
    <id>658119</id>
    <revision>
      <id>5171017</id>
      <parentid>5114406</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T23:34:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5171017</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5108" sha1="f6d4h52tnbk9dwn6fbznbknp8atzdn7" xml:space="preserve">{{ДД}}
'''Уладзімір Валянцінавіч Карпяк''' ({{ВД-Прэамбула}}) — [[Беларусь|беларускі]] [[палітык]]. [[Дэпутаты Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь чацвёртага склікання|Дэпутат Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь чацвёртага склікання]].

== Біяграфія ==
Нарадзіўся 22 ліпеня 1967 года ў [[Наўёйі Акмяне]] ([[Літоўская ССР]]).

Скончыў [[Рыжскі тэхнічны ўніверсітэт]] (інжынер-электрык па [[Аўтаматызацыя|аўтаматызацыі]]), [[Акадэмія кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь|Акадэмію кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь]] (эканаміст-менеджар).

Працоўную дзейнасць пачаў інжынерам Хмяльніцкага паўночнага прадпрыемства электрычных сетак у горадзе [[Шапятоўка|Шапятоўцы]] ([[УССР]]). Працаваў энергетыкам, старшым майстрам, інжынерам, галоўным энергетыкам, намеснікам галоўнага інжынера па тэхнічнаму развіццю, галоўным інжынерам — першым намеснікам дырэктара завода масавых шын адкрытага акцыянернага таварыства «[[Белшына]]».

Быў [[дэпутаты Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь чацвёртага склікання|дэпутатам Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь чацвёртага склікання]].

З 14 сакавіка 2017 года&lt;ref&gt;https://president.gov.by/ru/events/prinjatie-kadrovyx-reshenij-15774&lt;/ref&gt; па 26 чэрвеня 2018 года&lt;ref&gt;https://www.belarus.by/by/government/events/lukashenka-razgledze-kadravyja-pytann_i_81733.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210804121441/https://www.belarus.by/by/government/events/lukashenka-razgledze-kadravyja-pytann_i_81733.html |date=4 жніўня 2021 }}&lt;/ref&gt; працаваў [[Памочнік Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|памочнікам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] — галоўным інспектарам па г. Мінску.

З 26 чэрвеня 2018 года&lt;ref&gt;https://www.belarus.by/by/government/events/lukashenka-razgledze-kadravyja-pytann_i_81733.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210804121441/https://www.belarus.by/by/government/events/lukashenka-razgledze-kadravyja-pytann_i_81733.html |date=4 жніўня 2021 }}&lt;/ref&gt; па 23 красавіка 2020 года&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://bobrdeti.by/dolzhnost-generalnogo-direktora-oao-belshina-zaimyot-andrei-bunakov |title=Архіўная копія |access-date=4 жніўня 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210804130206/https://bobrdeti.by/dolzhnost-generalnogo-direktora-oao-belshina-zaimyot-andrei-bunakov |archivedate=4 жніўня 2021 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; працаваў генеральным дырэктарам ААТ «[[Белшына]]».

У цяперашні час працуе намеснікам дырэктара па вытворчасці навукова-вытворчага рэспубліканскага ўнітарнага прадпрыемства «Белгазтэхніка»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://belgastechnika.by/company/rukovodstvo-predpriyatiya/ |title=Руководство предприятия |access-date=19 сакавіка 2026 |archive-date=19 чэрвеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230619185415/https://www.belgastechnika.by/company/rukovodstvo-predpriyatiya/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

== Узнагароды ==
* [[Ганаровая грамата Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь]]&lt;ref&gt;[http://www.sovrep.gov.by/uploads/files/Parlament-4soz.pdf ПАРЛАМЕНТ. Национальное собрание Республики Беларусь четвертого созыва]&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{DEFAULTSORT:Карпяк Уладзімір Валянцінавіч}}
[[Катэгорыя:Дэпутаты Палаты Прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 4-га склікання]]
[[Катэгорыя:Памочнікі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь — інспектары па горадзе Мінску]]</text>
      <sha1>f6d4h52tnbk9dwn6fbznbknp8atzdn7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Партал:Кінематограф/Новыя артыкулы</title>
    <ns>100</ns>
    <id>658977</id>
    <revision>
      <id>5170865</id>
      <parentid>5169844</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T15:51:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NirvanaBot</username>
        <id>40832</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+1 новых</comment>
      <origin>5170865</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1265" sha1="sjoqbfnb0pbbi7qi1mxr66n6vmm44dn" xml:space="preserve">{{Новы артыкул|Вангеліс|2026-07-25T12:14:06Z|DzBar}}
{{Новы артыкул|Міхаіл Львовіч Матусоўскі|2026-07-23T13:25:03Z|DzBar}}
{{Новы артыкул|Георг Вільгельм Пабст|2026-07-23T08:01:07Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Маці Пальм|2026-07-23T06:59:43Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Мікалай Пятровіч Пало|2026-07-22T12:12:47Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Віталь Паўлавіч Паліцаймака|2026-07-22T11:14:48Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Алена Зуй-Вайцяхоўская|2026-07-21T15:51:38Z|Чаховіч Уладзіслаў}}
{{Новы артыкул|Ханс Рудзі Гігер|2026-07-20T09:30:11Z|Culamar}}
{{Новы артыкул|Star Control II|2026-07-14T19:51:29Z|Emilia Noah}}
{{Новы артыкул|Адам Ламберт|2026-07-11T14:21:40Z|DzBar}}
{{Новы артыкул|Інэсэ Лайзанэ|2026-07-10T06:46:48Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Дзіна Купле|2026-07-10T06:39:58Z|Autumndancer}}
&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>sjoqbfnb0pbbi7qi1mxr66n6vmm44dn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Якуб Амяльянавіч Гузней</title>
    <ns>0</ns>
    <id>663817</id>
    <revision>
      <id>5170989</id>
      <parentid>4527168</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T20:57:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дададзена [[Катэгорыя:Ваенныя Беларускай Народнай Рэспублікі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5170989</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8043" sha1="pdqdmkvp7ac0vxsbidi3vm9cvvzsq8h" xml:space="preserve">{{Ваенны дзеяч
|поўнае імя        = Якуб Гузней
|арыгінальнае імя  = Якуб Амяльянавіч Гузней
|месца нараджэння  =  
|месца смерці      =  
|партрэт           = 
|подпіс            = 
|мянушка           = 
|прыналежнасць     =  
|гады службы       = [[1914]]—[[1921]]
|званне            = [[паручнік]]
|род войскаў       = [[пяхота]]
|камандаваў        = 1 ротай [[Першая брыгада БНР|Першай брыгады]] [[Першая брыгада БНР|Першай брыгады]] [[Войска БНР]]
|частка            = 
|бітвы             = [[Першая сусветная вайна]] &lt;br/&gt;[[Польска-бальшавіцкая вайна]] &lt;br/&gt;[[Слуцкі збройны чын]]
|узнагароды        = 
|сувязі            = 
|у адстаўцы        = 
}}
'''Якуб Амяльянавіч Гузней''' ({{ДН|6|10|1892}}, в. [[Гольчыцы]], [[Слуцкі павет (Расійская імперыя)|Слуцкі павет]], [[Мінская губерня]], [[Расійская імперыя]] — {{ДС|11|12|1937}}) — беларускі грамадска-палітычны і вайсковы дзеяч. Удзельнік [[Слуцкі збройны чын|Слуцкага збройнага чыну]] [[1920]] года, камандаваў першай ротай у Першай Брыгадзе войска [[БНР]]&lt;ref name=&quot;narys&quot;&gt;{{кніга
|аўтар         = Вашкевіч Андрэй, Пашкевіч Алесь, Чарнякевіч Андрэй
|частка        = 
|загаловак     = Кароткі нарыс беларускага пытання
|арыгінал      = 
|спасылка      = http://kamunikat.org/download.php?item=20041-1.pdf&amp;pubref=20041
|выданне      = 1-е выд
|месца         = Мінск
|выдавецтва    = І. П. Логвінаў
|год           = 2008
|том           = 
|старонкі      = 
|старонак      = 396
|isbn          = 978-985-6901-22-8
}}&lt;/ref&gt;.

== Біяграфія ==
З сялянскай сям'і.

Выпускнік Ілуксцкай настаўніцкай семінарыі. 

Удзельнік [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. З лістапада 1914 служыў у гарнізоне Ковенскай крэпасці. Скончыў 3-ю Маскоўскую школу прапаршчыкаў (17 жніўня 1915). Ваяваў на [[Паўночны фронт (Першая сусветная вайна)|Паўночным фронце]] ў складзе 5-й расійскай арміі&lt;ref name=&quot;narys&quot;/&gt;. На 1917 – прапаршчык 323-га пяхотнага Юр'евецкага палка. 

Пасля [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі]] [[1917]] года актыўна працуе ў беларускім вайсковым руху. Дэлегат з’езду беларусаў-вайсковых [[Паўночны фронт (Першая сусветная вайна)|Паўночнага фронту]] ў [[Віцебск]]у&lt;ref name=&quot;narys&quot;/&gt;, нам. старшыні Выканкама беларусаў-вайсковых [[Паўночны фронт (Першая сусветная вайна)|Паўночнага фронту]]. Удзельнік [[Першы Усебеларускі кангрэс|Першага Усебеларускага з’езду]] ў [[Менск]]у&lt;ref name=&quot;narys&quot;/&gt;. Член [[Цэнтральная Беларуская Вайсковая Рада|Цэнтральнай Беларускай Вайсковай Рады]]&lt;ref name=&quot;narys&quot;/&gt;. Падчас польска-савецкай вайны — рэзервовы афіцэр [[БВК|Беларускай вайсковай камісіі]]&lt;ref name=&quot;narys&quot;/&gt;.

Удзельнік Слуцкага Збройнага Чыну, паручнік&lt;ref&gt;{{кніга
|аўтар         = Ніна Стужынская
|частка        = «ЗЯЛЁНЫ ДУБ»
|загаловак     = [[Беларусь мяцежная (кніга)|Беларусь мяцежная]]. З гісторыі ўзброенага антысавецкага супраціву ў 1920-я гг.
|арыгінал      = 
|спасылка      = 
|выданне      = 2-е выд
|месца         = Вільня
|выдавецтва    = Наша будучыня
|год           = 2011
|том           = 
|старонкі      = 334
|старонак      = 384
|isbn          = 
}}&lt;/ref&gt;, камандаваў першай ротай у Першай Брыгадзе войска [[БНР]]&lt;ref&gt;{{кніга
|аўтар         = Ніна Стужынская
|частка        = «ЗЯЛЁНЫ ДУБ»
|загаловак     = [[Беларусь мяцежная (кніга)|Беларусь мяцежная]]. З гісторыі ўзброенага антысавецкага супраціву ў 1920-я гг.
|арыгінал      = 
|спасылка      = 
|выданне      = 2-е выд
|месца         = Вільня
|выдавецтва    = Наша будучыня
|год           = 2011
|том           = 
|старонкі      = 85
|старонак      = 384
|isbn          = 
}}&lt;/ref&gt;. Пасля ліквідацыі Слуцкага паўстання жыў у Заходняй Беларусі&lt;ref name=&quot;narys&quot;/&gt;. Далучыўся да антыпольскай партызанкі&lt;ref name=&quot;narys&quot;/&gt;. Пачынае супрацоўнічаць з савецкімі ўладамі&lt;ref name=&quot;narys&quot;/&gt;. У чэрвені [[1924]] года нелегальна трапляе ў [[Менск]], дзеля ўдзелу ў ліквідацыйным з’ездзе [[БПСР|Беларускай партыі сацыялістаў-рэвалюцыянераў]]&lt;ref name=&quot;narys&quot;/&gt;.

Па вяртанні ў Заходнюю Беларусь нелегальна перабіраецца ў [[Літва|Літву]], дзе 23 жніўня 1924 года просіць палітычнага прытулку&lt;ref name=&quot;narys&quot;/&gt;. Працаваў пры прадстаўніцтве БНР у [[Коўна]], належаў да групы Цвікевіча&lt;ref name=&quot;narys&quot;/&gt;.

Пасля 1925 года вярнуўся ў савецкую Беларусь, пазней быў высланы ў [[Кіраў (Кіраўская вобласць)|Кіраў]], працаваў кладаўшчыком у Інстытуце эпідэміялогіі і мікрабіялогіі. Тамсама быў асуджаны &quot;за шкодніцтва&quot; і расстраляны.

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* Слуцкі збройны чын 1920. у дакумантах і ўспамінах., [[Мінск]], Медысонт, 2006.
{{Бібліяінфармацыя}}

== Спасылкі ==
* [https://ria1914.info/index.php/%D0%93%D1%83%D0%B7%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%AF%D0%BA%D0%BE%D0%B2_%D0%95%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%8F%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Яков Гузней]

{{DEFAULTSORT:Гузней Якуб}}
[[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Расійская імперыя)]]
[[Катэгорыя:Удзельнікі Першага Усебеларускага з’езда]]
[[Катэгорыя:Ваенныя БНР]]
[[Катэгорыя:Удзельнікі Слуцкага паўстання]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў XX стагоддзі]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Слуцкім раёне]]
[[Катэгорыя:Ваенныя Беларускай Народнай Рэспублікі]]</text>
      <sha1>pdqdmkvp7ac0vxsbidi3vm9cvvzsq8h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5170990</id>
      <parentid>5170989</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T20:57:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <origin>5170990</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7998" sha1="7g2dgv39qrf565ngbi4moah6m7l356x" xml:space="preserve">{{Ваенны дзеяч
|поўнае імя        = Якуб Гузней
|арыгінальнае імя  = Якуб Амяльянавіч Гузней
|месца нараджэння  =  
|месца смерці      =  
|партрэт           = 
|подпіс            = 
|мянушка           = 
|прыналежнасць     =  
|гады службы       = [[1914]]—[[1921]]
|званне            = [[паручнік]]
|род войскаў       = [[пяхота]]
|камандаваў        = 1 ротай [[Першая брыгада БНР|Першай брыгады]] [[Першая брыгада БНР|Першай брыгады]] [[Войска БНР]]
|частка            = 
|бітвы             = [[Першая сусветная вайна]] &lt;br/&gt;[[Польска-бальшавіцкая вайна]] &lt;br/&gt;[[Слуцкі збройны чын]]
|узнагароды        = 
|сувязі            = 
|у адстаўцы        = 
}}
'''Якуб Амяльянавіч Гузней''' ({{ДН|6|10|1892}}, в. [[Гольчыцы]], [[Слуцкі павет (Расійская імперыя)|Слуцкі павет]], [[Мінская губерня]], [[Расійская імперыя]] — {{ДС|11|12|1937}}) — беларускі грамадска-палітычны і вайсковы дзеяч. Удзельнік [[Слуцкі збройны чын|Слуцкага збройнага чыну]] [[1920]] года, камандаваў першай ротай у Першай Брыгадзе войска [[БНР]]&lt;ref name=&quot;narys&quot;&gt;{{кніга
|аўтар         = Вашкевіч Андрэй, Пашкевіч Алесь, Чарнякевіч Андрэй
|частка        = 
|загаловак     = Кароткі нарыс беларускага пытання
|арыгінал      = 
|спасылка      = http://kamunikat.org/download.php?item=20041-1.pdf&amp;pubref=20041
|выданне      = 1-е выд
|месца         = Мінск
|выдавецтва    = І. П. Логвінаў
|год           = 2008
|том           = 
|старонкі      = 
|старонак      = 396
|isbn          = 978-985-6901-22-8
}}&lt;/ref&gt;.

== Біяграфія ==
З сялянскай сям'і.

Выпускнік Ілуксцкай настаўніцкай семінарыі. 

Удзельнік [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. З лістапада 1914 служыў у гарнізоне Ковенскай крэпасці. Скончыў 3-ю Маскоўскую школу прапаршчыкаў (17 жніўня 1915). Ваяваў на [[Паўночны фронт (Першая сусветная вайна)|Паўночным фронце]] ў складзе 5-й расійскай арміі&lt;ref name=&quot;narys&quot;/&gt;. На 1917 – прапаршчык 323-га пяхотнага Юр'евецкага палка. 

Пасля [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі]] [[1917]] года актыўна працуе ў беларускім вайсковым руху. Дэлегат з’езду беларусаў-вайсковых [[Паўночны фронт (Першая сусветная вайна)|Паўночнага фронту]] ў [[Віцебск]]у&lt;ref name=&quot;narys&quot;/&gt;, нам. старшыні Выканкама беларусаў-вайсковых [[Паўночны фронт (Першая сусветная вайна)|Паўночнага фронту]]. Удзельнік [[Першы Усебеларускі кангрэс|Першага Усебеларускага з’езду]] ў [[Менск]]у&lt;ref name=&quot;narys&quot;/&gt;. Член [[Цэнтральная Беларуская Вайсковая Рада|Цэнтральнай Беларускай Вайсковай Рады]]&lt;ref name=&quot;narys&quot;/&gt;. Падчас польска-савецкай вайны — рэзервовы афіцэр [[БВК|Беларускай вайсковай камісіі]]&lt;ref name=&quot;narys&quot;/&gt;.

Удзельнік Слуцкага Збройнага Чыну, паручнік&lt;ref&gt;{{кніга
|аўтар         = Ніна Стужынская
|частка        = «ЗЯЛЁНЫ ДУБ»
|загаловак     = [[Беларусь мяцежная (кніга)|Беларусь мяцежная]]. З гісторыі ўзброенага антысавецкага супраціву ў 1920-я гг.
|арыгінал      = 
|спасылка      = 
|выданне      = 2-е выд
|месца         = Вільня
|выдавецтва    = Наша будучыня
|год           = 2011
|том           = 
|старонкі      = 334
|старонак      = 384
|isbn          = 
}}&lt;/ref&gt;, камандаваў першай ротай у Першай Брыгадзе войска [[БНР]]&lt;ref&gt;{{кніга
|аўтар         = Ніна Стужынская
|частка        = «ЗЯЛЁНЫ ДУБ»
|загаловак     = [[Беларусь мяцежная (кніга)|Беларусь мяцежная]]. З гісторыі ўзброенага антысавецкага супраціву ў 1920-я гг.
|арыгінал      = 
|спасылка      = 
|выданне      = 2-е выд
|месца         = Вільня
|выдавецтва    = Наша будучыня
|год           = 2011
|том           = 
|старонкі      = 85
|старонак      = 384
|isbn          = 
}}&lt;/ref&gt;. Пасля ліквідацыі Слуцкага паўстання жыў у Заходняй Беларусі&lt;ref name=&quot;narys&quot;/&gt;. Далучыўся да антыпольскай партызанкі&lt;ref name=&quot;narys&quot;/&gt;. Пачынае супрацоўнічаць з савецкімі ўладамі&lt;ref name=&quot;narys&quot;/&gt;. У чэрвені [[1924]] года нелегальна трапляе ў [[Менск]], дзеля ўдзелу ў ліквідацыйным з’ездзе [[БПСР|Беларускай партыі сацыялістаў-рэвалюцыянераў]]&lt;ref name=&quot;narys&quot;/&gt;.

Па вяртанні ў Заходнюю Беларусь нелегальна перабіраецца ў [[Літва|Літву]], дзе 23 жніўня 1924 года просіць палітычнага прытулку&lt;ref name=&quot;narys&quot;/&gt;. Працаваў пры прадстаўніцтве БНР у [[Коўна]], належаў да групы Цвікевіча&lt;ref name=&quot;narys&quot;/&gt;.

Пасля 1925 года вярнуўся ў савецкую Беларусь, пазней быў высланы ў [[Кіраў (Кіраўская вобласць)|Кіраў]], працаваў кладаўшчыком у Інстытуце эпідэміялогіі і мікрабіялогіі. Тамсама быў асуджаны &quot;за шкодніцтва&quot; і расстраляны.

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* Слуцкі збройны чын 1920. у дакумантах і ўспамінах., [[Мінск]], Медысонт, 2006.
{{Бібліяінфармацыя}}

== Спасылкі ==
* [https://ria1914.info/index.php/%D0%93%D1%83%D0%B7%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%AF%D0%BA%D0%BE%D0%B2_%D0%95%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%8F%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Яков Гузней]

{{DEFAULTSORT:Гузней Якуб}}
[[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Расійская імперыя)]]
[[Катэгорыя:Удзельнікі Першага Усебеларускага з’езда]]
[[Катэгорыя:Удзельнікі Слуцкага паўстання]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў XX стагоддзі]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Слуцкім раёне]]
[[Катэгорыя:Ваенныя Беларускай Народнай Рэспублікі]]</text>
      <sha1>7g2dgv39qrf565ngbi4moah6m7l356x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катэгорыя:Першы Слуцкі полк</title>
    <ns>14</ns>
    <id>664455</id>
    <revision>
      <id>5170959</id>
      <parentid>3742331</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T20:48:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>выдалена [[Катэгорыя:Узброеныя сілы БНР]]; дададзена [[Катэгорыя:Узброеныя сілы Беларускай Народнай Рэспублікі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5170959</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="179" sha1="imy54digyovitolsrjfxe5iy5bywntj" xml:space="preserve">{{catmain}}

[[Катэгорыя:Слуцкае паўстанне]]
[[Катэгорыя:Узброеныя сілы Беларускай Народнай Рэспублікі]]</text>
      <sha1>imy54digyovitolsrjfxe5iy5bywntj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уладзіслаў Ігнатавіч Кіркор</title>
    <ns>0</ns>
    <id>665382</id>
    <revision>
      <id>5171120</id>
      <parentid>4765146</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T07:35:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5171120</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3517" sha1="f3yjdn974q7vdpm46hn1ll49x1mthcp" xml:space="preserve">{{Вучоны}}
{{цёзкі2|Кіркор}}
'''Уладзіслаў Ігнатавіч Кіркор''' ({{ДН|||1886}}, в. Карчоўка, [[Быхаўскі павет]], [[Магілёўская губерня]] — {{ДС|12|4|1942}}) — прафесар, першы дырэктар адноўленага ў 1919 годзе [[Горацкі сельскагаспадарчы інстытут|Горацкага сельскагаспадарчага інстытута]]. У 1903—1907 гадах член [[РСДРП]].

== Біяграфія ==
Скончыў [[Горацкае каморніцка-земляробчае вучылішча]], потым матэматычны факультэт [[Санкт-Пецярбургскі ўніверсітэт|Санкт-Пецярбургскага ўніверсітэта]]. У 1909 годзе абараніў дысертацыю і з 1910 года па 1919 год працаваў у каморніцка-земляробчым вучылішчы.

У 1919—1920 гадах прымаў актыўны ўдзел у аднаўленні Горацкага сельскагаспадарчага інстытута і быў абраны першым яго дырэктарам (1919—1924).

Працаваў прафесарам у [[Омскі дзяржаўны аграрны ўніверсітэт імя П. А. Сталыпіна|Сібірскім інстытуце сельскай гаспадаркі і лесаводства]] (г. [[Омск]]), у 1928—1929 гадах быў загадчыкам кафедры землеўпарадкавання і праектавання.

Арыштаваны 1 студзеня 1933 года ў [[Горкі|Горках]], асуджаны 8 мая 1933 года як «удзельнік контррэвалюцыйнай шпіёнска-дыверсійнай арганізацыі ў сістэме наркамата земляробства БССР» да 10 гадоў. Рэабілітаваны трыбуналам 16 ліпеня 1958 года&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.marakou.by/by/davedniki/repres_nastaunik/tom-iv-kniga-i?id=24078 |title=КІРКОР Уладзіслаў Ігнатавіч |access-date=15 снежня 2020 |archive-date=9 лютага 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230209093307/http://www.marakou.by/by/davedniki/repres_nastaunik/tom-iv-kniga-i?id=24078 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

{{Зноскі}}

== Літаратура ==
* Альгерчик, В. Заговор царской профессуры / В. Альгерчик // Белорусская нива. — 1996. — 6 июня.
* Михайлов, А. Профессор Киркор и другие / Михайлов А. // Живая вода. — 1996. — 30 марта.
* Цыганаў, А. Р. Беларуская дзяржаўная сельскагаспадарчая акадэмія: гісторыя і сучаснасць / А. Р. Цыганаў, А. П. Курдзека, У. М. Ліўшыц; БДСГА. — Горкі: БДСГА, 2010. — Ч. 1: 100 пытанняў і адказаў. — 146 с. — (у змесце: С. 93—94).
{{Рэктары БДСГА}}

{{DEFAULTSORT:Кіркор Уладзіслаў Ігнатавіч}}
[[Катэгорыя:Рэктары Беларускай дзяржаўнай сельскагаспадарчай акадэміі]]
[[Катэгорыя:Члены РСДРП]]</text>
      <sha1>f3yjdn974q7vdpm46hn1ll49x1mthcp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Партызанскі атрад атамана Чорта</title>
    <ns>0</ns>
    <id>667138</id>
    <revision>
      <id>5170961</id>
      <parentid>4695772</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T20:49:23Z</timestamp>
      <contributor deleted="deleted" />
      <minor />
      <comment deleted="deleted" />
      <origin>5170961</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9908" sha1="tu0alkhyy5r5v8ue0iu4ib88xf3pre7" xml:space="preserve">{{Вайсковае фарміраванне|назва=Партызанскі атрад атамана Чорта|падпарадкаванне=[[Брацтва сялян-беларусаў]]|краіна={{Сцяг БНР}} [[Беларуская Народная Рэспубліка]]|бітвы=[[Партызанскі рух у Заходняй Беларусі (1921—1925)]]|гады=красавік [[1922]] года|вядомыя_камандзіры=[[Іван Грыцук (атаман)|Іван Грыцук «Чорт»]]|размяшчэнне=[[Белавежская пушча]]|памер=да 24 чалавек|роля=змаганне з [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|польскай уладай]]|тып=партызаны|у складзе=[[Узброеныя сілы Беларускай Народнай Рэспублікі|Войска БНР]]}}'''Партызанскі атрад атамана Чорта''' — беларускі партызанскі атрад, які хаваўся ў [[Белавежская пушча|Белавежскай пушчы]]. Фармаванне было часткаю [[Брацтва сялян-беларусаў]] і прызнавала [[Урад Беларускай Народнай Рэспублікі|ўрад БНР]].

== Перадумовы ==
На пачатку 1922 года Аддзяленне дзяржаўнай паліцыі ў [[Беласток|Беластоку]] выйшла на след шырока разгалінаванай тэрарыстычнай арганізацыі, якая дзейнічала супраць [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]], падтрымлівалася матэрыяльна і маральна [[Літоўская Рэспубліка (1918—1940)|Ковенскай Літвой]].

Раёны, якія мяжуюць з Ковенскай Літвой і Беларуссю былі падзеленыя на 4 групы. Гарадзеншчына была ўключана ў IV групу, на чале якой стаяў паручнік Літоўскай арміі [[Вячаслаў Разумовіч]] («Хмара»). Сядзібай Разумовіча і яго штаба было літоўскае мястэчка [[Мяркіне|Мерач]] на польскім памежжы. Кур’ерам паміж ковенскімі войскамі і партызанамі была [[Вера Ігнатаўна Маслоўская|Вера Маслоўская]].

== Гісторыя ==
Вясной 1922 года пачалася хваля арыштаў, з-за якой частка партызанаў збегла ў Белавежскую пушчу. Да іх туды вярнуўся з [[Літва|Летувы]] [[Герман Шыманюк]], загадаўшы атаману Івану Грыцуку (Грыцюку) «Чорту» стварыць баявы атрад. У красавіку 1922 года Герман Шыманюк зноў уцёк у Летуву. Пасля гэтага Чорт распачаў актыўную дзейнасць.

7 красавіка 1922 года а 10-й гадзіне ягоныя людзі напалі на сям’ю гаёвага Яна Алькевіча ў [[Вітава (Падляшскае ваяводства)|Вітаве]]. 17 красавіка былі спаленыя склады дрэва віленскай дырэкцыі дзяржаўнай чыгункі на чыгуначнай лініі [[Чаромха (вёска)|Чаромсе]]-[[Гайнаўка|Гайнаўцы]]. Тутэйшым працаўнікам партызаны паведамілі, што яны не дадуць віленскай дырэкцыі вывозіць дрэва з лясоў і што яны паслалі ўльтыматум [[Юзаф Пілсудскі|Пілсудскаму]], таксама яны сказалі, што даруюць ім жыццё пры ўмове, калі яны застануцца ў бараку і не перашкодзяць ім у падпале. Чортаўцы таксама пакінулі ліст на [[Руская мова|расейскай мове]]:&lt;blockquote&gt;''– Віленская дырэкцыя.''

''Адносна дасланага 31 сакавіка ўльтыматуму да Начальніка [[Юзаф Пілсудскі|Пілсудскага]], тэрмін якога скончваецца 9 красавіка паводле старога стылю, у якім сказана, што пасля яго атрымання  павінны спыніцца вываз дрэва, які ігнаруецца і ўспрымаецца як жарт, вы збіраецеся працягваць пагрузку метраў 19 красавіка н. ст., чым яўна парушаецца ўльтыматум, таму я, камандзір тэрарыстаў Ян Чорт, паводле загаду атамана [[Герман Шыманюк|Германа Скамароха]], палю гэтыя метры ў імя таго, каб яны не дасталіся нашым ворагам – палякам.''

''Кам. тэрарыстаў Я. Чорт.''&lt;/blockquote&gt;Праўдападобна партызаны таксама спалілі чыгуначны мост на рацэ [[Нараўка|Нараўцы]] ў наваколлі [[Белавежа|Белавежы]].

=== Напады 27—28 красавіка ===
Атрад ладзіў напад на мястэчка [[Кляшчэлі]]. Пра гэты намер каменданту пастарунка паліцыі Кляшчэлі паведаміў сам Грыцук адмысловым лістом, напісаным [[Руская мова|па-расейску]], з пячаткай [[Брацтва сялян-беларусаў]]:&lt;blockquote&gt;''– П. бандыты паліцыі ў Кляшчэлях! Паводле загаду атамана Скамароха, я, камандзір аддзела тэрарыстаў Ян Чорт, папярэджваю, што вы, польская сволач, за вашыя дзеянні будзеце павешаныя на тэлеграфным слупе. Не забывайце, што вы ўсе сярод нас і нашыя вочы ўсюды. Памятайце, што набліжаецца час парахунку. Камендант аддзела тэрарыстаў Я. Чорт. 8. 4. 1922 г. н. ст.''&lt;/blockquote&gt;Напад бандытаў на пастарунак паліцыі ў Кляшчэлях быў здзейснены апоўначы з 27 на 28 красавіка. Падчас нападу ў пастарунку знаходзіліся кіраўнік Стэфан Пятроўскі і восем пастарунковых. Напад быў крывавы, былі забітыя два паліцыянты ды скрадзена шмат зброі. Потым партызаны напалі на рэстаран, забілі яго ўласніка Ануфрыя Савіцкага і зрабавалі. Чортаўцы таксама напалі на каталіцкую плябанію.

=== Заняпад ===
У адказ аддзелы войскаў і паліцыі акружылі [[Белавежская пушча|пушчу]] і знайшлі партызанскі лагер, але партызаны змаглі уцячы, накіраваўшыся ўразброд у Летуву. Але шэсць чалавек было схоплена, з іх чатыры партызаны: Андрэй Тамашук, Іван Захарчук, Іван Піцэлюк, Дзям’ян Мартынюк. Ваенна-палявы суд прысудзіў іх да смяротнага пакарання. Расстрэл адбыўся 24 траўня 1922 года.

Пра расстрэл паведаміў часопіс «Беларускі партызан» з адрасам рэдакцыі «[[Белавежская пушча]]». Рэдактарам значыўся [[Герман Шыманюк|Герман «Скарамох»]], але сапраўднасць ягонага ўдзелу ў выдаванні газеты даследчыкамі ставіцца пад сумненне.

== Спасылкі ==

* {{Артыкул|аўтар=[[Алег Латышонак]]|загаловак=Здымак партызанаў атамана „Чорта”|год=1 снежня 2013 г.|нумар=48 (3003)|выданне=[[Ніва]]|спасылка=http://niva.bialystok.pl/issue/2013/48/48_2013.pdf|мова=[[беларуская мова]]|issn=0546-1960|старонкі=12}}
* {{Артыкул|аўтар=[[Аляксей Трубкін]]|загаловак=“Dziennik Białostocki” пра партызанаў БНР|выданне=[[Беларускае Радыё Рацыя]]|спасылка=https://www.racyja.com/kultura/dziennik-bialostocki-pra-partyzanau-bnr/|мова=[[беларуская мова]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107140624/https://www.racyja.com/kultura/dziennik-bialostocki-pra-partyzanau-bnr/|archivedate=7 студзеня 2021}}

[[Катэгорыя:З’явіліся ў 1922 годзе]]
[[Катэгорыя:Зніклі ў 1922 годзе]]
[[Катэгорыя:1922 год у Заходняй Беларусі]]
[[Катэгорыя:Узброеныя сілы Беларускай Народнай Рэспублікі]]
[[Катэгорыя:Вайсковыя арганізацыі беларускай гісторыі]]</text>
      <sha1>tu0alkhyy5r5v8ue0iu4ib88xf3pre7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уладзімір Аляксеевіч Шаліхін</title>
    <ns>0</ns>
    <id>668138</id>
    <revision>
      <id>5171012</id>
      <parentid>5028250</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T22:38:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5171012</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17789" sha1="mj49bqkcovriwkl90o06dgt0xt6ro4h" xml:space="preserve">{{Асоба
| жонка = Лілія Стасевіч
| дзеці = дачка Кацярына
}}
'''Уладзімір Аляксеевіч Шаліхін''' ([[21 студзеня]] [[1930]], [[Гомель]]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; — 1 верасня 2002&lt;ref&gt;{{Артыкул|спасылка=http://bdg.by/news/news.htm%3F31311%2C1|загаловак=Умер первый белорусский телеведущий Владимир Шелихин |publisher=БДГ Деловая газета (bdg.by)|мова=ru}}&lt;/ref&gt;, [[Мінск]]) — беларускі савецкі [[піяніст]], [[дыктар]] [[Нацыянальная дзяржаўная тэлерадыёкампанія Рэспублікі Беларусь|Беларускага радыё і тэлебачання]], вядучы канцэртаў у [[Беларуская дзяржаўная філармонія|Белдзяржфілармоніі]], [[настаўнік]]&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://bis.nlb.by/ru/documents/138533|title=Шаліхін Уладзімір Аляксеевіч — Беларусь у асобах і падзеях (nlb.by)}}&lt;/ref&gt;, [[спявак]] і [[акцёр]].

== Біяграфія ==
Нарадзіўся [[21 студзеня]] [[1930]] года ў Гомелі ў сям’і рабочага [[Гомельшкло|шклозавода]] і хатняй гаспадыні. У [[1937]] годзе бацька быў абвінавачаны ў [[трацкізм]]е і асуджаны на тры гады. Пасля вызвалення з пачаткам вайны быў мабілізаваны і загінуў на фронце.

Маленькі Валодзя ўпершыню выканаў песню «О мое солнце» перад дамашнімі і суседзямі калі яму было толькі тры гады. У час вайны і пасля выступаў у ваенных шпіталях перад раненымі байцамі.

У 1951 годзе скончыў [[Гомельскі дзяржаўны каледж мастацтваў імя Н. Ф. Сакалоўскага|Гомельскае музычнае вучылішча]] па класах вакалу, [[фартэпіяна]] і харавога дырыжыравання. На выпускных экзаменах па фартэпіяна прысутнічаў вядомы беларускі кампазітар [[Уладзімір Алоўнікаў]], які параіў маладому музыканту паступаць у [[Беларуская дзяржаўная акадэмія музыкі|Беларускую дзяржаўную кансерваторыю]]. Так Шаліхін паступіў на класы фартэпіяна і вакалу. Маючы прыродны гучны і прыемны голас, ён паспрабаваў сябе ў якасці дыктара на Гомельскім радыё, а пасля заканчэння кансерваторыі папрасіў направіць яго на [[Першы Нацыянальны канал Беларускага радыё|Беларускае радыё]] у Мінску.

=== Тэлебачанне і радыё ===
На радыё Уладзімір Шаліхін пачаў працаваць дыктарам з 1952 года. Быў вучнем такіх майстроў як [[Ілья Львовіч Курган|Ілья Курган]] і [[Любоў Якаўлеўна Бацвіннік|Любоў Бацвіннік]].

З 1956 года Шаліхін пачаў працаваць на толькі што створаным [[Нацыянальная дзяржаўная тэлерадыёкампанія Рэспублікі Беларусь|Беларускім тэлебачанні]]&lt;ref&gt;{{Артыкул|спасылка=https://www.tvr.by/news/obshchestvo/vladimiru_shelikhinu_segodnya_ispolnilos_by_85/|загаловак=Владимиру Шелихину сегодня исполнилось бы 85 (tvr.by)|мова=ru}}&lt;/ref&gt;. Акрамя работы дыктарам, вёў розныя тэле- і радыёперадачы: канцэрт па заяўках «Сябрам дарагім», перадачы «Якая ты, музыка?», «Я з 70-х», «Вахта ўраджаю», «Жывуць сярод нас героі», «Наша пошта», «Кінаафіша», «Камертон», «Актава», «Танцуйте з намі», «Пра музыку ад А да Я» і іншыя. У 1970-х гадах стаў адным з асноўных дыктараў «Панарамы навін» &lt;ref&gt;{{Артыкул|спасылка=https://www.kp.by/daily/24197.3/402833/|загаловак=Куда исчезли белорусские дикторы? (kp.by)|мова=ru}}{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt; (а пасля «Панарамы» і «Навін» калі яны выходзілі як асобныя праграмы), разам з [[Зінаіда Аляксандраўна Бандарэнка|Зінаідай Бандарэнка]] вёў трансляцыі са святочных мерапрыемстваў&lt;ref&gt;{{Артыкул|спасылка=https://nn.by/?c=ar&amp;i=25727|загаловак=Фантастычны лёс Зінаіды Бандарэнка (nn.by)}}&lt;/ref&gt;.

Да Шаліхіна дыктары «вяшчалі». Ён жа першым вырашыў, што з гледачом трэба размаўляць, вытрымаўшы нямала спрэчак з начальствам. На тэлебачанні гэта стала сапраўднай рэвалюцыяй{{sfn|sb.by}}. Пісаў цікавыя артыкулы, тонкія рэцэнзіі і сцэнары перадач. Чалавек з глыбокімі ведамі і шырокім кругаглядам, бліскуча валодаў дарам імправізацыі, быў аўтарам і рэдактарам адначасова, таму што большасць радыё- і тэлеперадач ён вёў у жывым эфіры. Уладзімір Шаліхін увайшоў у гісторыю як аўтар і выканаўца 25 радыёперадач з цыклу «Выдатныя майстры сусветнага музычнага мастацтва»&lt;ref&gt;{{Артыкул|спасылка=https://gomelstreet.by/znamenitye-gomelchane/shelihin-vladimir-alekseevich/|загаловак=Шелихин, Владимир Алексеевич (gomelstreet.by)|мова=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20200927023901/https://gomelstreet.by/znamenitye-gomelchane/shelihin-vladimir-alekseevich/|archive-date=27 верасня 2020}}&lt;/ref&gt;. Акрамя дыктарства і вядзення музычных праграм, быў таксама спартыўным каментатарам, распрацаваў цыкл праграм для дзяцей «Тэлебачанне — школе»{{sfn|sb.by}}.

[[Вера Ропат]], дыктар Беларускага тэлебачання ў 1975—2003 годзе, ўспамінае гісторыю з праграмы «Панарама». Зараз гэта анекдот, а тады Шаліхін атрымаў вымову. Вера і Уладзімір чыталі міжнародныя падзеі. У студыю заляцела муха і села на Шаліхіна. «Карэспандэнты ТАСС паведамляюць: сёння самалёты iзраiльскай авiяцыi бамбiлi Лiван», — паведаміў Уладзімір Аляксеевіч і выразна адмахнуўся … За кадрам стаяў такі рогат, што асістэнт рэжысёра ніяк не магла памяняць застаўку. Пасля гэтага за адсутнасцю мух у студыі сталі сачыць асабліва пільна.{{sfn|sb.by}}&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Артыкул|спасылка=https://www.youtube.com/watch?v=lFAfquq0DJc|загаловак=Владимир Шелихин. НАШИ — YouTube|мова=ru}}&lt;/ref&gt;

=== Музыка і спевы ===
У 1968 годзе пад уласны акампанемент Уладзімір Шаліхін даў два канцэрты ў [[Юбілейны дом|Доме работнікаў мастацтваў]]&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Артыкул
|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LIM.zip/2010-04.pdf
|загаловак=«Рыцар мастацтва» - Часопіс «Літаратура і Мастацтва» № 4 29 студзеня 2010 г.
|старонка=3
|archive-date=15 сакавіка 2024
|archive-url=https://web.archive.org/web/20240315071113/https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LIM.zip/2010-04.pdf
}}&lt;/ref&gt;. У першым спяваў старадаўнія рамансы, у праграме другога вечара былі песні з вакальных цыклаў [[Франц Шуберт|Ф. Шуберта]] і [[Роберт Шуман|Р. Шумана]], рамансы [[Сяргей Васільевіч Рахманінаў|С. Рахманінава]] і [[Мілій Аляксеевіч Балакіраў|М. Балакірава]]. На творчых вечарах ён не раз сам выступаў у якасці [[Вакаліст|выканаўцы вакальных]] твораў і старадаўніх [[раманс]]аў{{sfn|sb.by}}. На працягу 18 гадоў У. Шаліхін акампанаваў студэнтам-вакалістам. Удзельнічаў у IV Міжнароднага конкурсу імя П. Чайкоўскага ў Маскве — акампанаваў спеваку Валерыю Кучынскаму, які стаў тады лаўрэатам.

Пачынаючы з 1951 года Шаліхін правёў у Беларускай дзяржаўнай філармоніі больш за 11 тысяч канцэртаў&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Запомніўся слухачам тым, што выходзіў без паперкі, гаварыў ад душы і заўсёды дакладна аб’яўляў аўтараў і выканаўцаў.&lt;ref&gt;{{Артыкул |спасылка=https://www.tvr.by/videogallery/poznavatelnye/nashi/vladimir-shelikhin/|загаловак=Владимир Шелихин (tvr.by)}}&lt;/ref&gt; Добра ведаў тое, пра што казаў і з захапленнем слухаў выканаўцаў. Уладзімір Аляксеевіч быў гарачым прыхільнікам [[Мантсерат Кабалье]]. У 1996 годзе вялікая спявачка павінна была прыехаць у [[Мінск]]. Білеты на канцэрт расхапалі загадзя. Вядомы канцэртмайстар стаў абіваць парогі арганізатараў, і нарэшце яму сказалі: «Мы вас пусцім на канцэрт, але за гэта вы яго правядзеце!» Так ён апынуўся на адной сцэне з Кабалье.

Памёр 1 верасня 2002 года ў Мінску ад анкалагічнага захворвання{{sfn|sb.by}}.

== Кніга ==
Напісаў кнігу «Сэрца памятае», якая выйшла ў 2000 годзе, пра выбітных дзеячоў культуры XX стагоддзя, якіх Шаліхін ведаў асабіста і з кім падтрымліваў сяброўскія адносіны. У 2003 годзе фонд Дзяржаўнага музея гісторыі музычнай і тэатральнай культуры набыў асабісты архіў Уладзіміра Шаліхіна&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Сярод унікальных матэрыялаў архіва — багатая калекцыя аўтографаў знакамітых дзеячаў сусветнага мастацтва — музыкаў, спевакоў, акцёраў, дырыжораў, кампазітараў, з якімі давялося размаўляць У. Шаліхіну на працягу амаль паўвекавога творчага шляху. Гэта фатаграфіі з памятнымі надпісамі [[Ларыса Александроўская|Ларысы Александроўскай]] і [[Іван Сямёнавіч Казлоўскі|Івана Казлоўскага]], [[Святаслаў Тэафілавіч Рыхтэр|Святаслава Рыхтэра]] і [[Дзмітрый Шастаковіч|Дзмітрыя Шастаковіча]], [[Марыя Калас|Марыі Калас]] і [[Любоў Пятроўна Арлова|Любові Арловай]]&lt;ref&gt;{{Артыкул|спасылка=https://philharmonic.by/ru/concert/vecher-pamyati-vladimira-shelihina|загаловак=Вечер памяти Владимира Шелихина|выдавецтва=Белорусская государственная филармония (philharmonic.by)|мова=ru|archive-date=5 снежня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221205131053/https://philharmonic.by/ru/concert/vecher-pamyati-vladimira-shelihina}}&lt;/ref&gt;

== Фільмаграфія ==
* Сямейныя абставіны (1977, [[Беларусьфільм]]) — ''супрацоўнік радыё'' &lt;ref&gt;{{Артыкул|спасылка=https://www.kino-teatr.ru/kino/acter/m/star/292304/works/|мова=ru|загаловак=Владимир Шелихин — актёр — фильмография — актёры — знаменитости в кино |выдавецтва=Кино-Театр. РУ (kino-teatr.ru)}}&lt;/ref&gt;

== Сям’я ==
* З 1958 года жыў у цывільным браку з дыктаркай [[Лілія Яфрэмаўна Стасевіч|Ліліяй Стасевіч]].
* Дачка — Кацярына Уладзіміраўна Шаліхіна&lt;ref&gt;{{Артыкул|спасылка=https://charter97.org/ru/news/2018/7/30/299605/|загаловак=Белорусскому языку научила теща |мова=ru|выдавецтва= Хартия’97 :: Новости Беларуси 30.07.2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Артыкул|спасылка=https://kulturologia.ru/blogs/240720/47061/|загаловак=Как актёр Роман Филиппов увёл девушку у Высоцкого и обрел счастье всей своей жизни |мова=ru|выдавецтва=kulturologia.ru}}&lt;/ref&gt;.

== Бібліяграфія ==
* «Сердце помнит…» : альбом-книга / В. А. Шелихин. — Минск : Четыре четверти, 2000. — 222 с.

== Узнагароды ==
* [[Заслужаны дзеяч мастацтваў Рэспублікі Беларусь]] (1991).

== Ушанаванне памяці ==
* Уладзімір Шаліхін. «Нашы. Рэтра» на «Беларусь 1» — 15 студзеня 2015 года&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Артыкул|спасылка=https://www.tvr.by/bel/news/obshchestvo/vladimir_shelikhin_nashi_retro_na_belarus_1/|загаловак=Уладзімір Шаліхін. «Нашы. Рэтра» на «Беларусь 1» |выдавецтва=tvr.by}}&lt;/ref&gt;.
* «Святло далёкай зоркі» — Беларускае тэлебачанне, 21 студзеня 2016 года.&lt;ref&gt;{{Артыкул|спасылка=http://tv-programm.com.ua/belarus-3/2016-01-21|загаловак=Беларусь 3 — телепрограма на 21 січня 2016|выдавецтва=tv-programm.com.ua}}{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* Тэатральная Беларусь : энцыклапедыя : [у 2 т.]. — Мінск, 2003. — Т. 2.
* Республика Беларусь : энциклопедия : [в 7 т.]. — Минск, 2008. — Т. 7.
* Регионы Беларуси : энциклопедия : в 7 т. — Минск, 2013. — Т. 3, кн. 2 : Гомельская область.

== Спасылкі ==
* [http://respublika.sb.by/pamyat/article/vy-ne-poete-u-vas-krasivyy-golos-.html «Вы не пяеце? У вас прыгожы голас…», газета «Рэспубліка»]{{Недаступная спасылка}}
* {{Артыкул|спасылка=https://news.sb.by/articles/nastroyshchik-nyuansov.html|загаловак=Коллеги вспоминают диктора телевидения Владимира Шелихина (sb.by)|ref=sb.by|мова=ru|archive-date=4 лютага 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210204132951/https://news.sb.by/articles/nastroyshchik-nyuansov.html}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Шаліхін Уладзімір Аляксеевіч}}
[[Катэгорыя:Тэлевядучыя Беларусі]]
[[Катэгорыя:Дыктары радыё]]
[[Катэгорыя:Радыёвядучыя Беларусі]]
[[Катэгорыя:Тэлевядучыя СССР]]
[[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Заслужаныя дзеячы мастацтваў Беларускай ССР]]</text>
      <sha1>mj49bqkcovriwkl90o06dgt0xt6ro4h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band</title>
    <ns>0</ns>
    <id>670346</id>
    <revision>
      <id>5170920</id>
      <parentid>5170711</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T18:45:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Цімур</username>
        <id>27525</id>
      </contributor>
      <origin>5170920</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="117280" sha1="kndgfkzhn10d6c91cwr3sm55qcvmxz3" xml:space="preserve">{{картка:Альбом
|Вокладка=Label LP Sgt Pepperjpg.jpg
}}
«'''Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band'''» ― восьмы альбом брытанскага рок-гурта «[[The Beatles]]», выдадзены 26 мая 1967 года ў Злучаным Каралеўстве, а на наступны дзень у ЗША. Альбом запісваўся 129 дзён, пачынаючы з 6 снежня 1966 года. Гэта першы кампакт-дыск, запісаны «Бітлз» з канца канцэрта і прысвечаны працы студыі. Яго адрознівае незвычайная разнастайнасць стыляў, загадкавыя тэксты песень, выкарыстанне інавацыйных прыёмаў запісу і нетыповыя для поп-музыкі таго часу музычныя інструменты.

== Перадгісторыя ==
[[Файл:WCFL Sound 10 survey October 1966 Beatles Jim Stagg (cropped).jpg|280px|thumb|right|«The Beatles» з [[дыджэй|дыджэем]] {{нп1|Джым Стэг|Джымам Стэгам|en|Jimmy Staggs}} (у цэнтры) падчас свайго {{нп1|Канцэртны тур «The Beatles» 1966 года па ЗША|апошняга|en|The Beatles' 1966 US tour}} [[канцэртны тур|канцэртнага турнэ]] (жнівень 1966 года)]]
К канцу 1965 года «The Beatles» стаміліся ад жывых выступаў{{sfn|Lewisohn|2010|p=210}}. Паводле [[Джон Ленан|Джона Ленана]], «мы маглі б адпраўляць замест сябе чатыры васковыя фігуры, і натоўпу б гэтага хапіла. Канцэрты &quot;The Beatles&quot; больш не маюць нічога агульнага з музыкай. Гэта проста чортавы дзікунскія абрады»{{sfn|The Beatles|2000|p=229}}. У чэрвені 1966 года, праз два дні пасля завяршэння працы над альбомам «[[Revolver]]», гурт адправіўся ў чарговае {{нп1|Канцэртны тур «The Beatles» 1966 года па Германіі, Японіі і Філіпінах|турнэ|en|The Beatles' 1966 tour of Germany, Japan and the Philippines}}, якое пачалося ў [[Федэратыўная Рэспубліка Германіі (1949—1990)|Заходняй Германіі]]{{sfn|MacDonald|2005|p=212}}. Знаходзячыся ў [[Гамбург]]у, яны атрымалі ананімную тэлеграму, у якой гаварылася: «Не ляціце ў [[Токіа]]. Вашы жыцці ў небяспецы»{{sfn|Martin &amp; Pearson|1994|p=7}}. Пагроза была ўспрынята ўсур'ёз у святле палемікі наконт будучых канцэртаў сярод рэлігійных і [[кансерватызм|кансерватыўных]] груп Японіі, якія асабліва пратэставалі супраць выступаў квартэта на арэне «[[Ніпон Будакан|Nippon Budokan]]», што лічыцца свяшчэннай{{sfn|Martin &amp; Pearson|1994|p=7}}. У якасці дадатковай меры перасцярогі было мабілізавана 35 000 паліцэйскіх, якія перавозілі музыкантаў з гатэляў на канцэртныя пляцоўкі на браніраваных аўтамабілях&lt;ref&gt;{{harvnb|Lewisohn|2010|p=211}}; {{harvnb|Martin &amp; Pearson|1994|p=7}}.&lt;/ref&gt;. Затым «The Beatles» выступілі на [[Філіпіны|Філіпінах]], дзе некаторыя мясцовыя жыхары выкрыквалі пагрозы і спрабавалі прымяніць рукапрыкладства за тое, што яны не наведалі першую ледзі краіны [[Імельда Маркас|Імельду Маркас]]. Гурт быў злы на свайго менеджара [[Браян Эпстайн|Браяна Эпстайна]] за тое, што ён настаяў на гэтым, паводле іх, цяжкім і дэмаралізавальным маршруце{{sfn|MacDonald|2005|pp=212–13}}.

Пасля публікацый у ЗША выказванняў Ленана пра тое, што «The Beatles» «[[папулярнейшыя за Ісуса]]», гурту быў абвешчаны байкот з боку т. зв. [[Біблейскі пояс|Біблейскага пояса]] Амерыкі{{sfn|MacDonald|2005|p=213}}. Публічныя прабачэнні аслабілі скандал, але {{нп1|Канцэртны тур «The Beatles» 1966 года па ЗША|жнівеньскі тур па краіне|en|The Beatles' 1966 US tour}}, які азнаменаваўся зніжэннем продажаў квіткоў у параўнанні з рэкорднай наведвальнасцю гурта ў 1965 годзе, а таксама пасрэднымі выступамі, аказаўся для іх апошнім&lt;ref&gt;{{harvnb|Lewisohn|2010|p=230: фінальны гастрольны выступ «The Beatles»}}; {{harvnb|Turner|2016|pp=295, 299}}: зніжэнне продажаў квіткоў, рэкордная наведвальнасць у 1965 годзе; {{harvnb|MacDonald|2005|p=213}}: пасрэдныя выступы.&lt;/ref&gt;. Пісьменнік [[Нікалас Шэфнер]] адзначаў:{{цытата|Для «The Beatles» правядзенне падобных канцэртаў стала фарсам, настолькі далёкім ад новых [музычных] накірункаў, якімі яны былі паглынуты, што з толькі што выпушчанага альбома «Revolver» не было выкарыстана ніводнай песні. Іх аранжыроўкі збольшага было немагчыма ўзнавіць праз абмежаванні, накладаемыя сцэнічным складам гурта, які складаецца [усяго] з дзвюх гітар, басу і барабаннай устаноўкі{{sfn|Schaffner|1978|pp=58–59}}.}}
{{урэзка|выраўноўванне = right|фон =  #F5F5DC|Цвет=#FFFFF0|шырыня = 29%|памер шрыфта=85%|Загаловак =
|Змест =''«Нам надакучыла быць &quot;The Beatles&quot;, сталі сыты гэтым па горла. Мы сапраўды ненавідзелі тое, як нас успрымалі — чацвёра валасатых юнакоў. Цяпер мы былі ўжо не хлопчыкамі, мы былі мужчынамі… і лічылі сябе творцамі з вялікай літары, а не проста выканаўцамі песень»''{{sfn|Miles|1997|p=303}}.|Подпіс = [[Пол Мак-Картні]]}}
Пасля вяртання «The Beatles» у Англію пачалі цыркуляваць чуткі пра магчымы распад гурта{{sfn|Julien|2008b|p=1}}. [[Джордж Харысан]] паведаміў Эпстайну, што пакідае квартэт, аднак яго пераканалі застацца, запэўніўшы, што гастроляў больш не будзе{{sfn|MacDonald|2005|p=213}}. У выніку бітлы ўзялі трохмесячны перапынак, на працягу якога засяродзіліся на асабістых справах{{sfn|Gould|2007|p=367}}. Харысан адправіўся ў [[Індыя|Індыю]] на шэсць тыдняў, каб засвоіць [[сітар]] пад кіраўніцтвам [[Раві Шанкар]]а{{sfn|Julien|2008b|p=2}} і паглыбіцца ў [[індуізм|індуісцкую]] філасофію{{sfn|Everett|1999|p=71}}. Будучы апошнім з чацвёркі, хто прызнаў, што іх жывыя выступы страцілі сэнс{{sfn|Rodriguez|2012|p=18}}, [[Пол Мак-Картні]] пачаў працу з [[Джордж Генры Марцін|Джорджам Марцінам]] над [[саўндтрэк]]ам да фільма {{нп1|Сямейны шлях|«Сямейны шлях»|en|The Family Way}}{{sfn|Sounes|2010|pp=158–59}}, пасля чаго правёў адпачынак у [[Кенія|Кеніі]] ў кампаніі [[Мэл Эванс|Мэла Эванса]], аднаго з [[гастрольны менеджар|гастрольных менеджараў]] «The Beatles»{{sfn|Turner|2016|pp=364–65}}. Ленан зняўся ў [[сатыра|сатырычнай]] стужцы «[[Як я выйграў вайну]]» і пачаў наведваць мастацкія выставы, адна з іх праходзіла ў {{нп1|Галерэя «Індыка»|галерэі «Індыка»|en|Indica Gallery}}, дзе ён пазнаёміўся са сваёй будучай жонкай [[Ёка Она]]{{sfn|Womack|2007|pp=158, 160–61}}. [[Рынга Стар]] скарыстаўся перапынкам, каб правесці больш часу са сваёй жонкай [[Марын Старкі Тайгрэт|Марын]] і нованароджаным сынам [[Зак Старкі|Закам]]&lt;ref&gt;{{harvnb|Harry|2000|pp=323, 333}}; {{harvnb|Julien|2008b|p=2}}.&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы натхнення і канцэпцыя ==
[[Файл:Lennon-McCartney.JPG|280px|thumb|right|]]
У верасні 1966 года, падчас здымак фільма «Як я выйграў вайну» на поўдні [[Іспанія|Іспаніі]], Ленан паглыбіўся ў глыбокі самааналіз. Яго турботы за сваю будучыню і будучыню гурта знайшлі адлюстраванне ў песні «[[Strawberry Fields Forever]]»{{sfn|Turner|2016|pp=332–33}} пра дзяцінства ў [[Ліверпуль|Ліверпулі]], якая стала адпраўным пунктам для новага альбома{{sfn|Everett|1999|p=99}}. Пасля вяртання ў Лондан Ленан далучыўся да мастацкай культуры горада, часткай якой быў Мак-Картні{{sfn|Rodriguez|2012|p=88}}, і пачаў падзяляць інтарэсы свайго сябра да [[авангардная музыка|авангарднай]] і [[электронная музыка|электроннай музыкі]] такіх кампазітараў, як [[Карлхайнц Штокхаўзен]], [[Джон Кейдж]] і [[Лучана Берыа]]{{sfn|Sounes|2010|p=165}}{{sfn|Prendergast|2003|p=193}}.

У лістападзе, падчас вяртання з Афрыкі, у Мак-Картні ўзнікла ідэя для песні, якая ў выніку і перарасла ў канцэпцыю «Sgt. Pepper»{{sfn|Julien|2008b|p=2}}. Ідэя заключалася ў тым, каб выканаць песню ад імя выдуманага аркестра [[эдвардыянская эпоха|эдвардыянскай эпохі]]{{sfn|Moore|1997|pp=20–21}}, для якога Эванс прыдумаў назву ў стылі гуртоў з [[Сан-Францыска]], такіх як [[Big Brother and the Holding Company]] і [[Quicksilver Messenger Service]]{{sfn|Womack|2007|p=168}}{{заўвага|Мак-Картні ўспамінаў, што ідэя назвы для гурта ўзнікла падчас абеду ў самалёце. Музыкант недачуў, калі Эванс папрасіў перадаць яму «соль і перац»&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.paulmccartney.com/news-blogs/news/you-gave-me-the-answer-sgt-pepper-special|title='You Gave Me The Answer' – Sgt. Pepper Special|date=2017-04-26|website=Paulmccartney.com|access-date=2017-08-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20170814020845/https://www.paulmccartney.com/news-blogs/news/you-gave-me-the-answer-sgt-pepper-special|archive-date=2017-08-14|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.|кам.}}. За кошт выкарыстання [[alter ego|альтэр-эга]] «The Beatles» атрымлівалі поўную свабоду ў музычным эксперыментаванні{{sfn|Miles|1997|pp=303–04}}. Марцін успамінаў, што хаця гэтая канцэпцыя не абмяркоўвалася ў пачатку сесій{{sfn|Turner|2016|p=378}}, дзякуючы ёй альбом неўзабаве зажыў «уласным жыццём»{{sfn|Martin|1994|p=202}}.

Альбом адлюстроўвае цікавасць «The Beatles» да [[блюз]]у, запісаў лэйбла [[Motown Records|Motown]] і іншых традыцыйных амерыканскіх музычных накірункаў{{sfn|Hannan|2008|p=62}}. Паводле пісьменніка [[Іэн Макдональд|Іэна Макдональда]], у канцы 1966 года, пры вывучэнні апошніх рэлізаў сваіх асноўных канкурэнтаў, «The Beatles» вылучылі пласцінку «[[The Beach Boys]]» «[[Pet Sounds]]», якую [[Браян Уілсан]] сачыніў у адказ на іх «[[Rubber Soul]]»{{sfn|MacDonald|2005|p=215}}. Мак-Картні быў вельмі ўражаны яе «[[гармонія (музыка)|гарманічнымі]] структурамі» і падборам інструментаў, адзначыўшы, што гэтыя элементы падштурхнулі яго да думкі: «The Beatles» маглі б «капнуць яшчэ глыбей»{{sfn|Babiuk|2002|p=197}}. Ён назваў «Pet Sounds» сваёй галоўнай крыніцай натхнення ў перыяд стварэнння «Sgt. Pepper», дадаўшы: «[Мы] запазычылі адтуль некалькі ідэй»{{sfn|Babiuk|2002|p=204}}, хаця ён усё ж лічыў, што альбому бракавала авангардызму, да якога ён так імкнуўся{{sfn|The Beatles|2000|p=253}}. Яшчэ адным рэлізам, які паўплываў на бітлоў, лічыцца «[[Freak Out!]]» гурта «[[The Mothers of Invention]]»{{sfn|Julien|2008c|p=160}}. Паводле біёграфа {{нп1|Філіп Норман (пісьменнік)|Філіпа Нормана|en|Philip Norman (author)}}, падчас студыйных сесій Мак-Картні неаднаразова заяўляў: «Гэта наш &quot;Freak Out!&quot;»{{sfn|Julien|2008c|p=158}}. Публіцыст {{нп1|Чэт Фліпа|Чэт Фліпа|en|Chet Flippo}} адзначаў, што Мак-Картні захацеў запісаць [[канцэптуальны альбом]] менавіта пасля праслухоўвання пласцінкі [[Фрэнк Запа|Фрэнка Запы]]{{sfn|Julien|2008c|p=160}}.

Яшчэ адным творчым арыенцірам была [[музыка Індыі|індыйская музыка]], аднак збольшага толькі для Ленана і Харысана{{sfn|Reck|2008|pp=69, 72–73}}. У інтэрв'ю 1967 года апошні сказаў, што няспынны поспех гурта натхняў іх працягваць развівацца ў музычным плане, і, улічваючы статус гурта, яны маглі рабіць «тое, што нам падабаецца, не азіраючыся на ўмоўнасці поп-жанра. Мы далучаны не толькі да поп-музыкі, але і ва ўсю музыку ў цэлым»{{sfn|Philo|2015|p=119}}. Мак-Картні лічыў, што альтэр-эга «The Beatles» змогуць уключыць у свой рэпертуар «крышку [[Бі Бі Кінг]]а, крышку Штокхаўзена, крышку [[Альберт Эйлер|Альберта Эйлера]], крышку Раві Шанкара, крышку &quot;Pet Sounds&quot;, крышку &quot;[[The Doors]]&quot;»{{sfn|Greene|2016|p=19}}. Ён разглядаў «The Beatles» як гурт, які «рассоўвае [музычныя] межы», падобна да іншых перадавых кампазітараў таго часу, нават нягледзячы на тое, што ім «не абавязкова падабалася тое, што, скажам, рабіў Берыа»{{sfn|Lewisohn|2005}}.

== Запіс і прадзюсаванне ==

=== Працэс стварэння ===
{{урэзка|Выраўноўванне = right|Фон =  #F5F5DC|Цвет=#FFFFF0|Шырыня = 29%|Памер шрыфта=85%|Загаловак =
|Змест =''«Музычныя выданні пачалі лаяць нас на ўсе лады… бо запіс [&quot;Сяржанта Пепера&quot;] зацягнуўся на пяць месяцаў, і я памятаю, як адчуў вялікую радасць, убачыўшы ў адным з часопісаў загаловак &quot;«The Beatles» спякліся&quot;… а я сядзеў, паціраючы рукі, і прыгаворваў: &quot;Ну, вы дачакаецеся&quot;»''{{sfn|Martin &amp; Pearson|1994|p=111}}.|Подпіс = [[Пол Мак-Картні]]}}
[[Файл:Abbeyroadtomswain.jpg|280px|thumb|right|Памяшканне студыі [[Эбі-Роўд (студыя)|Abbey Road Studio Two]], дзе праходзіў запіс альбома «Sgt. Pepper»]]
[[Файл:Abbey road studios.jpg|280px|thumb|right|Парадны ўваход студыі «Эбі-Роўд» (у той час EMI Studios) у 2005 годзе]]
Сесіі пачаліся 24 лістапада 1966 года ў другой студыі EMI Studios (у далейшым вядомай як [[Эбі-Роўд (студыя)|студыя «Эбі-Роўд»]]). На іх музыканты ўпершыню сабраліся разам з верасня{{sfn|Lewisohn|2010|p=232}}. Маючы ў сваім распараджэнні амаль бязмежны бюджэт і адсутнасць часавых рамак{{sfn|Emerick &amp; Massey|2006|p=142}}, квартэт браўся за працу ў 19:00, застаючыся ў студыі столькі, колькі лічыў патрэбным{{sfn|MacDonald|2005|p=215}}. Запіс пачаўся са «Strawberry Fields Forever», за якой паследавалі яшчэ дзве песні, тэматычна звязаныя з дзяцінствам музыкантаў — «[[When I’m Sixty-Four]]», першая сесія якой адбылася 6 снежня{{sfn|Lewisohn|2005|p=89}}, і «[[Penny Lane]]»&lt;ref&gt;{{harvnb|Everett|1999|pp=99, 100}}; {{harvnb|MacDonald|2005|pp=212–223}}.&lt;/ref&gt;.

У лютым 1967 года «Strawberry Fields Forever» і «Penny Lane» былі выпушчаны ў якасці [[Бок «А» і бок «Б»#Дубль-А|двайнога]] [[сінгл]]а пасля таго, як EMI і Эпстайн націснулі на Марціна, праз неабходнасць гурта нагадаць пра сябе{{sfn|Moore|1997|pp=19–20}}. Калі рэліз не здолеў пакарыць [[UK Singles Chart|брытанскі чарт]], мясцовыя СМІ пачалі намякаць пра канец папулярнасці квартэта. Прэса застракацела загалоўкамі «&quot;The Beatles&quot; не здолелі дасягнуць вяршыні», «Упершыню за чатыры гады» і «Ці лопнула бурбалка?»{{sfn|Harry|2002|p=714}}. У адпаведнасці з падыходам гурта да раней выпушчаных сінглаў, песні былі аўтаматычна выключаны з будучага альбома{{sfn|Greene|2016|pp=34, 42}}. У далейшым Марцін назваў адмову ад гэтых песень «найвялікшай памылкай у маёй кар'еры»{{sfn|MacDonald|2005|p=218fn}}. Паводле яго, «Strawberry Fields Forever», на запіс якой яны патрацілі беспрэцэдэнтных 55 гадзін студыйнага часу, «задавала тон для ўсёй пласцінкі»&lt;ref&gt;{{harvnb|MacDonald|2005|p=219}}: патрацілі 55 гадзін у студыі; {{harvnb|Martin &amp; Pearson|1994|p=13}}: «задавала тон для ўсёй пласцінкі».&lt;/ref&gt;. Ён тлумачыў: «Гэта мусіў быць альбом… [з песнямі, якія] немагчыма было б выканаць ужывую: яны былі задуманы як студыйныя творы, у гэтым і была розніца»{{sfn|Julien|2008b|p=6}}. Мак-Картні заявіў: «Гэты альбом павінен быў замяніць сабой нашы канцэрты»{{заўвага|«The Beatles» часта жартавалі наконт рашэння [[Элвіс Прэслі|Элвіса Прэслі]] адправіць у турнэ яго залаты [[Cadillac]] (для прасоўвання фільма «[[Паказычы мяне]]»&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.graceland.com/blog/posts/elvis-presley-and-the-gold-cadillac-tour/|title=Elvis Presley and the Gold Cadillac Tour|publisher=graceland.com|lang=en|access-date=2024-04-03|archive-date=2024-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20240403115200/https://www.graceland.com/blog/posts/elvis-presley-and-the-gold-cadillac-tour/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Womack|2018|loc=chap. 10}}), і Марцін, і Мак-Картні ўспаміналі, як гурт фантазіраваў, што на гастролі падобным чынам можна адправіць «Sgt. Pepper»{{sfn|Womack|2018|loc=chap. 10}}&lt;ref&gt;{{cite magazine |url=https://www.nme.com/news/music/the-beatles-379-1344340 |title=Paul McCartney: 'Elvis influenced Sgt Pepper' |author=Staff |date=2007-05-17 |magazine=[[NME]] |access-date=2024-01-12 |archive-date=2024-03-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240314134523/https://www.nme.com/news/music/the-beatles-379-1344340 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.|кам.}}{{sfn|Julien|2008b|p=6}}.

Паводле музыказнаўцы {{нп1|Уолтэр Эверэт|Уолтэра Эверэта|en|Walter Everett (musicologist)}}, «Sgt. Pepper» знамянуе сабой пачатак узыходжання Мак-Картні як дамінантнай творчай сілы «The Beatles». Ён сачыніў больш за палову ўсяго матэрыялу, адначасова ўзмацняючы кантроль над запісам сваіх кампазіцый{{заўвага|Паводле Эмерыка, у перыяд запісу «Sgt. Pepper» Мак-Картні фактычна пераўвасобіўся ў прадзюсара «The Beatles», паколькі Марцін усё часцей адсутнічаў бліжэй да канца сесій, якія рэгулярна зацягваліся да світанку{{sfn|Emerick &amp; Massey|2006|p=163}}.|кам.}}{{sfn|Everett|1999|p=99}}. Музыканты зрабілі мноства дубляў, спрабуючы дабіцца патрэбнага яму гуку ў песні «[[Getting Better]]». Калі было прынята рашэнне перазапісаць асноўную гукавую дарожку, Стар быў экстрэнна выкліканы ў студыю, аднак яго не задзейнічалі, паколькі на той момант акцэнт пераключыўся з рытму на вакал{{sfn|Дэвіс|2018|с=382}}. Большая частка [[бас-гітара|бас-гітары]] была зведзена загадзя{{sfn|Hannan|2008|p=52}}. Аддаючы перавагу накладанню сваіх партый у апошнюю чаргу, Мак-Картні, як правіла, граў на іншых інструментах падчас запісу мінусовак. Такі падыход дазваляў яму пускацца ў меладычныя аванцюры, прыдумляючы незвычайныя басовыя хады — паўтараючы адну з асаблівасцей, якой ён асабліва захапляўся ў працы Браяна Уілсана над «Pet Sounds», — і дадаваць іх ужо ў фінальныя аранжыроўкі песень&lt;ref&gt;{{harvnb|Emerick &amp; Massey|2006|pp=169–70}}; {{harvnb|Miles|1997|p=281}}: «адна з асаблівасцей, якой ён асабліва захапляўся на &quot;Pet Sounds&quot;».&lt;/ref&gt;{{заўвага|У сваю чаргу Уілсан быў уражаны складанымі басовымі партыямі ў «Rubber Soul». У далейшым Мак-Картні заявіў, што ён, Уілсан і {{нп1|Джэймс Джамерсан|Джэймс Джамерсан|en|James Jamerson}} з [[Motown Records|Motown]] былі адзінымі трыма музыкантамі, «якія ўжо тады гралі меладычныя басовыя партыі... кожны з нас падглядваў нешта адзін у аднаго»{{sfn|Miles|1997|p=271}}.|кам.}}. Акрамя басу, на некаторых песнях Мак-Картні сыграў на [[электрагітара|электрагітары]], а таксама [[клавішныя інструменты|клавішных]], такіх як [[фартэпіяна]], [[раяль]] і {{нп1|Арган Лоўры|арган Лоўры|en|Lowrey organ}}, у той час як Марцін зрабіў унёсак партыямі на [[клавесін]]е, [[фісгармонія|фісгармоніі]] і {{нп1|піянет|піянеце|en|Hohner Pianet}}&lt;ref&gt;{{harvnb|Everett|1999|p=104}}: Орган Лоури в «Lucy in the Sky with Diamonds»; {{harvnb|Everett|1999|p=106}}: піянет у «Getting Better», {{harvnb|Everett|1999|p=107}}: клавесін у «Fixing a Hole»; {{harvnb|Everett|1999|p=110}}: губны гармонік у «Being for the Benefit of Mr. Kite!»; {{harvnb|Everett|1999|p=120}}: раяль у «A Day in the Life».&lt;/ref&gt;. У песнях Ленана таксама аддавалася перавага клавішным інструментам{{заўвага|Напрыклад, у «Strawberry Fields Forever» актыўна выкарыстоўваўся [[мелатрон]]{{sfn|Cunningham|1998|p=127}}{{sfn|Prendergast|2003|p=83}}, інструмент, клавішы якога прайгравалі магнітафонныя запісы розных музычных інструментаў, дазваляючы аднаму выканаўцу замяняць сабой цэлы аркестр{{sfn|Rodriguez|2012|pp=109, 191–93}}.|кам.}}{{sfn|Everett|1999|p=99}}.

Хаця роля Харысана як сольнага гітарыста была ў многім адсунута на задні план, Эверэт лічыць «яго ўнёсак у альбом важным у многіх аспектах»{{sfn|Everett|1999|p=100}}. Дзякуючы яму на пласцінку трапілі такія індыйскія інструменты, як сітар, [[тампура]] і [[свармандал]]{{sfn|Everett|1999|pp=104, 106, 111}}{{sfn|Clayson|2003|p=212}}. Марцін называў яго самым адкрытым з бітлоў да новых музычных накірункаў{{заўвага|У інтэрв'ю 2017 года Стар так выказаўся адносна гітарнага ўнёску Харысана: «Мы з Полам абмяркоўвалі гэта, калі слухалі &quot;Сяржанта Пепера&quot; на [50-гадовым] юбілеі пласцінкі і адзначылі, наколькі была важная для альбома зробленая Джорджам праца [як гітарыста]»&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.news.com.au/entertainment/music/ringo-starr-the-voice-behind-the-yellow-submarine-and-tank-engine-returns-on-give-more-love/news-story/c5eb865f1b73a574e82930ff04f4bb92|first=Kathy|last=McCabe|title=Ringo Starr: The voice behind the yellow submarine and tank engine returns on Give More Love|work=[[news.com.au]]|date=2017-09-17|access-date=2019-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20190202095605/https://www.news.com.au/entertainment/music/ringo-starr-the-voice-behind-the-yellow-submarine-and-tank-engine-returns-on-give-more-love/news-story/c5eb865f1b73a574e82930ff04f4bb92|archive-date=2019-02-02|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.|кам.}}{{sfn|Hertsgaard|1996|p=172}}. У сваю чаргу выкарыстанне Старам мембраны з цялячай скуры для [[том-том]]аў яго [[ударная ўстаноўка|ўдарнай устаноўкі]] забяспечыла гучанню барабанаў глыбейшы тэмбр, у адрозненне ад ранейшай пластыкавай абіўкі{{sfn|Everett|1999|p=100}}. Як і ў выпадку з альбомам «Revolver»{{sfn|Rodriguez|2012|p=112}}, «The Beatles» усё часцей запрашалі сесійных музыкантаў, асабліва для запісу [[аранжыроўка|аранжыровак]], натхнёных класічнымі творамі{{sfn|Babiuk|2002|p=197}}. Паводле Філіпа Нормана, выразны вакал Ленана ў некаторых песнях Мак-Картні «значна ўзмацніў іх атмасферу», асабліва ў кампазіцыі «[[Lovely Rita]]»{{sfn|Norman|2016|p=263}}.

Праз гадзіну пасля завяршэння апошніх альбомных накладанняў, 20 красавіка 1967 года, гурт вярнуўся да кампазіцыі «[[Only a Northern Song]]» Харысана, асноўную частку якой яны запісалі ў лютым{{sfn|Lewisohn|2005|p=109}}. Музыканты дадалі ў яе выпадковыя гукі і аркестроўку, перш чым адправіць яе [[United Artists]] у якасці першай з чатырох новых песень, якія яны павінны былі прадставіць гэтай кампаніі для ўключэння ў анімацыйны фільм «[[Жоўтая падводная лодка (мультфільм)|Жоўтая падводная лодка]]»{{sfn|Winn|2009|p=102}}. Паводле пісьменніка [[Марк Льюісан|Марка Льюісана]], гэта была «дзіўная» сесія, аднак яна прадэманстравала «вялізны апетыт бітлоў да стварэння матэрыялу»{{sfn|Lewisohn|2005|p=109}}. Падчас працы ў студыі гурт таксама запісаў «[[Carnival of Light]]» пад кіраўніцтвам Мак-Картні, эксперыментальную п'есу, створаную для мерапрыемства «Million Volt Light and Sound Rave», што праходзіла ў «[[The Roundhouse|Roundhouse Theater]]» 28 студзеня і 4 лютага{{sfn|MacDonald|2005|pp=224–25}}. Сесіі завяршыліся 21 красавіка запісам выпадковых шумоў і галасоў, уключаных у какафонію, якая завяршае пласцінку. Ім папярэднічалі вельмі высокія гукі — недаступныя для чалавечага вуха — якія маглі пачуць толькі сабакі (і некаторыя іншыя жывёлы){{sfn|Lewisohn|2010|pp=252–53}}.

=== Студыйная атмасфера ===

«The Beatles» імкнуліся надаць сесіям атмасферу свята{{sfn|Gould|2007|p=387}}. Хутка стаміўшыся ад безгустоўнага дызайну ўнутраных памяшканняў EMI, музыканты дадалі ў студыю псіхадэлічнае асвятленне{{sfn|Howard|2004|pp=28–29}}, уключаючы прыладу з пяці чырвоных флуарэсцэнтных лямпаў, прымацаваную да мікрафоннай стойкі, [[лававая лямпа|лававую свяцільню]], чырвоную лямпу як у [[фоталабараторыя|фоталабараторыі]] і [[страбаскоп]], зрэшты, неўзабаве адмовіўшыся ад выкарыстання апошняга{{sfn|Lewisohn|2005|p=114}}. Харысан успамінаў, што падчас працы студыя стала для іх нечым накшталт нефармальнага клуба{{sfn|Hertsgaard|1996|pp=211, 392}}, дзе гурт часта наведвалі калегі, у тым ліку [[Дэвід Кросбі]], [[Мік Джагер]] і [[Донаван]]{{заўвага|24 лютага гурт запісваў бэк-вакал для песні «[[Lovely Rita]]». У ліку гасцёў бітлоў у той вечар былі Кросбі і {{нп1|Шон Філіпс|Шон Філіпс|en|Shawn Phillips}}, гітарыст Донавана{{sfn|Winn|2009|p=95}}. На фатаграфіях, апублікаваных у часопісе ''{{нп1|The Beatles Book|Beatles Monthly|en|The Beatles Book}}'', былі выяўлены Ленан, Мак-Картні, Харысан і Кросбі, якія згрупаваліся вакол мікрафона&lt;ref name=&quot;Runtagh/RS&quot; /&gt;, а ў артыкуле ''{{нп1|Beat Instrumental|Beat Instrumental|en|Beat Instrumental}}'' адзначалася, што бэк-вакал быў запісаны пры ўдзеле Кросбі{{sfn|Winn|2009|p=95}}. Пазней Філіпс сказаў, што ён таксама спяваў з трыма бітламі&lt;ref name=&quot;Runtagh/RS&quot;&gt;{{cite magazine|url=https://www.rollingstone.com/music/music-features/beatles-sgt-pepper-at-50-when-pink-floyd-david-crosby-visited-lovely-rita-sessions-127210/|first=Jordan|last=Runtagh|title=Beatles' 'Sgt. Pepper' at 50: When Pink Floyd, David Crosby Visited 'Lovely Rita' Sessions|magazine=[[Rolling Stone]]|date=2017-05-29|access-date=2020-03-23|archive-date=2023-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230409124907/https://www.rollingstone.com/music/music-features/beatles-sgt-pepper-at-50-when-pink-floyd-david-crosby-visited-lovely-rita-sessions-127210/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, аднак яго словы не падтрымаў ніхто з прысутных&lt;ref name=&quot;Runtagh/RS&quot; /&gt; У выніку бэк-вакал быў перазапісаны 7 сакавіка{{sfn|Winn|2009|p=95}}.|кам.}}{{sfn|Everett|1999|p=100}}. Бітлы рэгулярна апраналіся ў адзенне псіхадэлічных расфарбовак{{sfn|Lewisohn|2005|p=114}}, што падштурхнула аднаго з сесійных трубачоў да думкі пра іх удзел у здымках новага фільма{{sfn|Cunningham|1998|pp=148–49}}.

Запіс аркестра для «[[A Day in the Life]]», які адбываўся 10 лютага, быў арганізаваны ў духу шараговага [[хэпенінг]]у лонданскай авангарднай сцэны{{sfn|Harris|2007|p=76}}{{sfn|Sounes|2010|p=166}}. «The Beatles» запрасілі мноства сяброў{{sfn|Lewisohn|2005|p=96}}, а сесійныя музыканты былі апрануты ў строгія вячэрнія касцюмы, дапоўненыя маскарадным рэквізітам{{sfn|Hertsgaard|1996|p=8}}{{sfn|Gould|2007|pp=387–88}}. Пад кіраўніцтвам Тоні Брэмвела падзея была знята на сем партатыўных камер{{sfn|Ingham|2006|p=166}}, пры гэтым частку матэрыялу знялі самі бітлы{{sfn|Cunningham|1998|p=151}}. Пасля гэтага гурт разглядаў варыянт пра тое, каб зрабіць спецыяльны тэлевізійны выпуск, прысвечаны альбому{{sfn|Lewisohn|2005|p=96}}. Кожная песня мусіла быць забяспечана відэакліпам, знятым рознымі рэжысёрамі{{sfn|Harris|2007|p=82}}, але кошт запісу пласцінкі зрабіў гэтую ідэю непасільнай для EMI{{заўвага|Пасля здымак «A Day in the Life» музычная прэса застракацела паведамленнямі пра ідэю бітлоў выпусціць асобны тэлефільм, прысвечаны «Сяржанту Пеперу»{{sfn|Lewisohn|2005|p=96}}. Хаця ў ліпеньскіх часопісах адзначалася, што ад гэтага плану адмовіліся, на канец года быў складзены графік здымак, і «The Beatles» былі поўныя рашучасці распачаць працу над «[[Чароўнае таямнічае падарожжа (фільм)|Чароўным таямнічым падарожжам]]»{{sfn|Winn|2009|p=88}}.|кам.}}{{sfn|Greene|2016|pp=37–38}}. 15 сакавіка, падчас запісу «Within You Without You», студыю зноў ператварылі: на сцены павесілі індыйскія дываны, завесілі вокны і дадалі запаленыя духмяныя рэчывы, каб стварыць неабходны настрой{{sfn|Lavezzoli|2006|p=179}}. Ленан апісаў сесію як «цудоўны вечар свінгу», у ліку гасцёў якога было «400 індыйскіх музыкантаў»{{sfn|The Beatles|2000|p=243}}.

«The Beatles» аднеслі {{нп1|ацэтатны дыск|ацэтатны дыск|en|Acetate disc}} з гатовым альбомам у кватэру амерыканскай спявачкі [[Кас Эліёт]], недалёка ад {{нп1|Кінгс-роўд|Кінгс-роўд|en|King's Road}} у [[Чэлсі]]{{sfn|Ellen|2002|p=102}}. Там у шэсць раніцы яны ўключылі яго на поўную гучнасць з дынамікаў, усталяваных у адчыненых насцеж вокнах. Сябар гурта і іх былы прэс-аташэ {{нп1|Дэрэк Тэйлар|Дэрэк Тэйлар|en|Derek Taylor}} успамінаў, што замест скаргаў на шум жыхары раёна пачалі высоўвацца з вокнаў і слухаць, лічачы, што гэта была нейкая нявыдадзеная музыка ліверпульскай чацвёркі{{sfn|MacDonald|2005|p=249}}.

=== Тэхнічныя аспекты ===
{{урэзка|выраўноўванне = right|фон =  #F5F5DC|колер=#FFFFF0|шырыня = 29%|памер шрыфта=85%|Загаловак =
|Змест =''«Калі слухаць запісы паэтапна, пасля праслухоўвання першых дзвюх дарожак цяжка зразумець, чаго яшчэ яны дабіваюцца, — песня ж, здаецца, скончана? Часцяком канчатковая шматслойная версія нібы паглынае першапачатковую простую мелодыю. Але яны разумеюць, калі нешта не так, нават калі не могуць вытлумачыць словамі. Іх самааддача ўражвае — над песняй яны могуць працаваць да знямогі гадзін па дзесяць запар»''{{sfn|Дэвіс|2018|с=386}}.|Подпіс = Музычны журналіст [[Хантэр Дэвіс]], 1968 год}}
[[Файл:Studer J37 4-track tape recorder (1964-1972), Abbey Road Studios.jpg|280px|thumb|right|[[шматдарожачны запіс|Чатырохдарожачны]] магнітафон {{нп1|Studer (кампанія)|Studer J37|en|Studer}}, які выкарыстоўваўся на «Sgt. Pepper»]]
У кнізе «The Ambient Century: From Mahler to Moby», прысвечанай гісторыі [[эмбіент]]у, Марк Прэндэргаст разглядае «Sgt. Pepper» як «даніну павагі» «The Beatles» творчасці Штокхаўзена і Кейджа, дадаючы, што яго «багаты, насычаны эксперыментамі з аўдыяплёнкай гук» дэманструе ўплыў кампазітара [[П'ер Шэфер|П'ера Шэфера]]{{sfn|Prendergast|2003|p=190}}. Паводле Марціна, «Sgt. Pepper» «натуральным чынам вырас з &quot;Revolver&quot;», азнаменаваўшы «эру амаль няспынных эксперыментаў з апаратурай»&lt;ref&gt;{{harvnb|Martin &amp; Pearson|1994|p=78}}: «няспынныя эксперыменты з апаратурай»; {{harvnb|Martin &amp; Pearson|1994|p=82}}: «Sgt. Pepper» «натуральным чынам вырас з &quot;Revolver&quot;».&lt;/ref&gt;. Альбом быў запісаны з выкарыстаннем [[шматдарожачны запіс|чатырохдарожачных]] магнітафонаў, паколькі іх васьмідарожачныя аналагі не выкарыстоўваліся ў камерцыйных студыях Лондана да канца 1967 года{{sfn|Emerick &amp; Massey|2006|p=191}}. Як і ў выпадку з папярэднімі пласцінкамі «The Beatles», пры працы над «Sgt. Pepper» паўсюдна ўжывалася {{нп1|рэдукцыйнае звядзенне|рэдукцыйнае|en|Ping-pong recording}} [[звядзенне (музыка)|звядзенне]], метад, пры якім ад адной да чатырох запісаных на асобны магнітафон дарожак мікшыруюцца і {{нп1|дабінг (музыка)|дублююцца|en|Dubbing (music)}} на іншы чатырохдарожачны магнітафон, які выкарыстоўваецца ў якасці асноўнага. Дзякуючы гэтаму гукарэжысёр мог ствараць падабенства віртуальнай шматдарожачнай студыі&lt;ref&gt;{{cite AV media notes|last=Lewisohn|first=Mark|year=2009|title=Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band| publisher=Apple/EMI Records|p=29}}&lt;/ref&gt;. Чатырохдарожачныя магнітафоны {{нп1|Studer (кампанія)|Studer J37|en|Studer}}, усталяваныя ў студыях EMI, добра пасавалі для гэтага метаду, паколькі забяспечвалі высокую якасць гуку, што зводзіла да мінімуму шумы падчас мікшыравання{{sfn|Babiuk|2002|p=199}}. Запісваючы аркестр для «A Day in the Life», Марцін сінхранізаваў чатырохдарожачны магнітафон, які прайграе мінусоўку «The Beatles», з іншым магнітафонам, які запісвае аркестроўку. Гукарэжысёр {{нп1|Кен Таўнсенд|Кен Таўнсенд|en|Ken Townsend}} распрацаваў гэты метад, выкарыстоўваючы сігнал частатой 50 Гц паміж двума апаратамі{{sfn|Lewisohn|2010|p=244}}.

Праца над «Strawberry Fields Forever» была асабліва складанай і ўключала ў сябе наватарскае аб'яднанне двух дубляў песні, запісаных у розным [[тэмп (музыка)|тэмпе]] і [[вышыня гуку|танальнасці]]{{sfn|MacDonald|2005|pp=217–20}}{{sfn|Howard|2004|pp=27–28}}. Паводле ўспамінаў Эмерыка, падчас запісу «Revolver» «мы прызвычаіліся да таго, што нас просяць зрабіць немагчымае, і мы ведалі, што ў слоўніку &quot;The Beatles&quot; не існуе слова &quot;не&quot;»{{sfn|Emerick &amp; Massey|2006|p=139}}. Ключавая асаблівасць «Sgt. Pepper» — гэта ліберальнае стаўленне Марціна і Эмерыка да ўжывання [[апрацоўка сігналаў|апрацоўкі сігналаў]] для фарміравання гучання запісу, дадзены падыход уключаў у сябе прымяненне [[кампрэсар аўдыясігналу|сціскання дынамічнага дыяпазону]], {{нп1|Рэверберацыя (эфект)|рэверберацыі|en|Reverb effect}} і {{нп1|Абмежаванні сігналу|абмежаванні сігналу|en|Limiter}}{{sfn|Kimsey|2008|p=133}}. Гурт эксперыментаваў з перадавымі [[блок эфектаў|блокамі эфектаў]], такім як [[калонка Леслі|дынамік Леслі]], праз які прапускаўся гук інструментаў і вакал{{sfn|Emerick &amp; Massey|2006|p=190}}. На пласцінцы вылучаецца некалькі інавацыйных метадаў прадзюсавання, у тым ліку ўжыванне [[дырэкт-бокс]]аў і {{нп1|Амбіяфонія|амбіяфоніі|en|Ambiophonics}}, а таксама эксперыментаванне з {{нп1|Пітч-кантроль|хуткасцю прайгравання|en|Pitch control}}{{sfn|Hannan|2008|p=62}}. Басовая партыя ў «[[Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band (песня)|Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band]]» была першым запісам «The Beatles» з дапамогай дырэкт-боксу. Гэты метад быў прыдуманы Таўнсендам у выглядзе падключэння электрагітар наўпрост да мікшэрнага пульта{{sfn|Womack|2007|p=170}}. Паводле {{нп1|Кенет Уомак|Кенета Уомака|en|Kenneth Womack}}, дырэкт-бокс у загалоўным трэку «надзяліў [гучанне] бас-гітары Мак-Картні багацейшай [[склад (музыка)|тэкстурай]] і танальнай частатой»{{sfn|Womack|2007|p=170}}.

У некаторых выпадках падчас мікшыравання ўжываўся {{нп1|Аўтаматычны даблтрэкінг|аўтаматычны даблтрэкінг|en|Automatic double tracking}}, эфект, дзякуючы якому гучанне атрымлівалася больш насычаным. Метад быў распрацаваны Таўнсендам у перыяд працы над альбомам «Revolver» адмыслова для бітлоў, якія рэгулярна прасілі прыдумаць альтэрнатыву запісу дадатковага вакалу{{sfn|Lewisohn|2010|p=216}}. Яшчэ адной ключавой асаблівасцю стаў [[пітч-шыфтар|пітч-шыфт]], тэхніка, якую «The Beatles» таксама шырока ўжывалі на «Revolver»{{sfn|Emerick &amp; Massey|2006|p=190}}. Паводле Марціна, «[[Lucy in the Sky with Diamonds]]» стала рэкардсменам альбома па найбольшай колькасці варыяцый хуткасці запісу. Так, пры запісе вакалу Ленана хуткасць плёнкі была зніжана з 50 да 45 цыклаў на секунду, што дазволіла атрымаць вышэйшае і танчэйшае гучанне голасу пры прайграванні на звычайнай хуткасці{{sfn|Martin &amp; Pearson|1994|p=105}}. Падчас запісу загалоўнай кампазіцыі пласцінкі гучанне ўдарнай устаноўкі было палепшана за кошт {{нп1|Дэмпаванне|дэмпавання|en|Damping (music)}}, а таксама {{нп1|Размяшчэнне мікрафонаў|блізкага размяшчэння мікрафонаў|en|Microphone practice}}. Макдональд лічыў, што такі метад дазволіў дабіцца «трохмернага» гуку, які, побач з іншымі інавацыямі «The Beatles», неўзабаве стаў стандартнай практыкай сярод амерыканскіх гукарэжысёраў{{sfn|MacDonald|2005|pp=233–34}}.
[[Файл:Beatles ad 1965 just the beatles crop.jpg|280px|thumb|right|Нягледзячы на першапачатковы энтузіязм музыкантаў і заявы Ленана, што «гэты альбом быў адным з важнейшых крокаў у іх кар'еры», з гадамі іх меркаванне памянялася&lt;ref name=&quot;FarOutMagazine&quot;/&gt;. Пласцінка падабалася Харысану і Ленану менш за ўсё, у многім праз кантроль Мак-Картні над працэсам. У сваю чаргу Мак-Картні называў «Пепера» сваім фаварытам, бо адчуваў сябе «рэжысёрам» запісу. Пазіцыя Стара аказалася недзе пасярэдзіне&lt;ref name=&quot;LennonHated&quot;&gt;{{cite web|url=https://faroutmagazine.co.uk/john-lennon-hated-the-beatles-sgt-pepper-album-reason/|title=The reason why John Lennon hated The Beatles ‘Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band’|publisher=''[[Far Out Magazine]]''|lang=en|author=Taysom, Joe|date=2021-01-01|access-date=2024-04-22|archive-date=2021-01-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210101100038/https://faroutmagazine.co.uk/john-lennon-hated-the-beatles-sgt-pepper-album-reason/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SergeyKnyazev&quot;/&gt;]]
Авангардныя элементы, такія як размяшчэнне бязладнай тарабаршчыны ў фінальнай кампазіцыі, сталі адной з вызначальных асаблівасцей пласцінкі{{sfn|Julien|2008b|p=7}}. «Sgt. Pepper» стаў першым поп-альбомам, [[мастэрынг|зробленым]] без кароткачасовых паўз, якія звычайна ставяцца паміж песнямі з мэтай іх размежавання адной ад адной{{sfn|Womack|2007|pp=170–171}}. Замест гэтага выкарыстоўваліся два [[фейдар|красфейды]], якія змешвалі песні паміж сабой, ствараючы ўражанне няспыннага канцэрта{{заўвага|Загалоўная песня плаўна перацякала ў «With a Little Help from My Friends», а рэпрыза «Sgt. Pepper» — у «A Day in the Life»{{sfn|Lewisohn|2010|p=251}}.|комм.}}&lt;ref&gt;{{harvnb|Julien|2008c|p=162}}; {{harvnb|Lewisohn|2010|p=251}}.&lt;/ref&gt;. Хаця былі падрыхтаваны як [[Стэрэафонія|стэрэа]]-, так і [[Манафонія|монафанічныя]] варыянты альбома, «The Beatles» мінімальна ўдзельнічалі ў працэсе стэрэамікшыравання, які лічылі менш важным, даверыўшы гэтую задачу Марціну і Эмерыку{{sfn|Lewisohn|2010|p=252}}. Яны патрацілі тры тыдні на стварэнне монаміксаў і, «магчыма, дні тры на стэрэа»{{sfn|Scapelliti|2007|p=100}}. Большасць слухачоў у выніку азнаёмілася толькі са стэрэаверсіяй{{sfn|Hannan|2008|p=40}}. Паводле ацэнак Эмерыка, запіс пласцінкі заняў каля 700 гадзін, што больш чым у 30 разоў перавышала час, патрачаны гуртом на іх [[Please Please Me|першы альбом]], вытворчасць якога абышлася ў 400 фунтаў стэрлінгаў&lt;ref&gt;{{harvnb|Дэвіс|2018|p=375}}: «Please Please Me» быў запісаны за адзін дзень і абышоўся ў £400; {{harvnb|Lewisohn|2010|p=253}}: «Sgt. Pepper» гурт запісваў 700 гадзін (чатыры месяцы), і ён каштаваў £25000.&lt;/ref&gt;. Затраты на «Sgt. Pepper» склалі прыкладна 25 000 фунтаў стэрлінгаў (што эквівалентна 483 000 фунтаў стэрлінгаў у 2021 годзе){{sfn|Martin &amp; Pearson|1994|p=168}}.

=== Узаемаадносіны ўнутры гурта ===
Паводле пісьменніка Роберта Радрыгеса, хаця Ленан, Харысан і Стар прынялі ідэю Мак-Картні «гурта ўнутры гурта», якая падразумявала поўную творчую свабоду, яны «падтрымалі гэтую канцэпцыю з рознай ступенню энтузіязму»{{sfn|Rodriguez|2012|pp=206–07}}. Персанал студыі ўспамінаў, што Ленан «ніколі не здаваўся такім шчаслівым», як падчас працы над гэтай пласцінкай{{sfn|Hertsgaard|1996|pp=212, 396}}. Аднак у інтэрв'ю {{нп1|Бары Майлз|Бары Майлзу|en|Barry Miles}} музыкант заявіў, што знаходзіўся ў дэпрэсіі і, хаця Мак-Картні быў «поўны ўпэўненасці ў сабе», для яго «гэта было катаваннем»&lt;ref&gt;{{cite web|author=Miles|title=John Lennon/Yoko Ono Interview|url=https://www.rocksbackpages.com/Library/Article/john-lennonyoko-ono-interview|publisher=Rock's Backpages|year=2019|access-date=2020-06-05|archive-date=2023-12-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20231204132425/https://www.rocksbackpages.com/Library/Article/john-lennonyoko-ono-interview/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Ленан так тлумачыў свой погляд на канцэпцыю альбома: «Пол абвяшчаў: &quot;Прыходзьце і атрымайце асалоду ад паказу&quot;, а я на гэта выдаваў: &quot;Сёння я такое прачытаў у газеце… ох, халера&quot;»{{sfn|Northcutt|2006|p=137}}.

Эверэт адзначаў, што Стару «было вельмі нудна» падчас сесій. Барабаншчык пазней скардзіўся: «Найбольшы ўспамін, які ў мяне застаўся пра &quot;Sgt. Pepper&quot;... гэта тое, што я навучыўся гуляць у шахматы»{{sfn|Everett|1999|p=100}}. У {{нп1|Анталогія «The Beatles» (кніга)|«Анталогіі &quot;The Beatles&quot;»|en|The Beatles Anthology (book)}} Харысан заявіў, што яго мала цікавіла канцэпцыя Мак-Картні (які «стаў рухальнай сілай гурта»&lt;ref name=&quot;FarOutMagazine&quot;/&gt; і ператварыў альбом у «сваё тварэнне»&lt;ref name=&quot;LennonHated&quot;/&gt;) пра выдуманы гурт і што пасля яго падарожжа ў Індыю «маё сэрца ўсё яшчэ было там… Відаць, у той момант я страціў да славы ўсякую цікавасць»{{sfn|The Beatles|2000|pp=241, 242}}. Гітарыст дадаў, што, атрымаўшы масу задавальнення ад запісу «Rubber Soul» і «Revolver», яму не спадабаўся падыход гурта да «Sgt. Pepper», бо тое, што адбывалася, ператварылася ў «працэс зборкі: дробныя дэталі, фанаграмы накладваліся адна на адну», у выніку чаго «большую частку часу Пол проста граў на піяніна, а Рынга трымаў рытм, а астатнім даводзілася проста гультаяваць»{{sfn|The Beatles|2000|p=242}}.

Паводле Льюісана, падчас запісу пласцінкі «The Beatles» у апошні раз дзейнічалі як адзіны калектыў, аб'ядноўваючы высілкі і дэманструючы згуртаванасць, якая аслабла пасля заканчэння сесій і цалкам знікла з рэлізам «[[The Beatles (альбом)|Белага альбома]]» (1968){{sfn|Lewisohn|2010|p=237}}. Марцін успамінаў, што на працягу працы над пласцінкай «паміж бітламі панавалі вельмі добрыя адносіны, яны таксама выдатна ладзілі з намі [персаналам]. Мы ўсе ўсведамлялі, што робім нешта вялікае». Ён дадаў, што, хаця Мак-Картні эфектыўна кіраваў праектам і часам раздражняў сваіх таварышаў па гурце, «Пол цаніў унёсак Джона ў альбом. У плане колькасці ён быў невялікі, але ў плане якасці — вялізны»&lt;ref&gt;{{cite magazine|url=https://www.rollingstone.com/music/features/it-was-twenty-years-ago-today-19870618|first=Kurt|last=Loder|title=The Beatles' 'Sgt. Pepper': It Was Twenty Years Ago Today...|magazine=[[Rolling Stone]]|date=1987-06-18|access-date=2018-11-14|archive-date=2024-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20240410215054/https://www.rollingstone.com/music/music-news/the-beatles-sgt-pepper-it-was-twenty-years-ago-today-98632/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Канцэпцыя ==
{{пачатак цытаты}}Павінны ж фанаты разумець, што мы не можам рабіць адно і тое ж вечна!{{канец цытаты|крыніца=Джон Ленан&lt;ref name=&quot;SergeyKnyazev&quot;/&gt;.}}
[[Файл:John Lennon, 1974 (restored cropped).jpg|205px|thumb|left|«Увесь мой унёсак у гэты альбом не мае ніякага дачынення да ідэі сяржанта Пепера і яго аркестра» — Джон Ленан&lt;ref name=&quot;SergeyKnyazev&quot;/&gt;]]
[[Файл:Paul McCartney Headshot (cropped).jpg|205px|thumb|right|«Мы былі аркестрам сяржанта Пепера; на працягу ўсёй працы над гэтым альбомам кожны з нас прыкідваўся некім іншым» — [[Пол Мак-Картні]]&lt;ref name=&quot;SergeyKnyazev&quot;/&gt;]]
Паводле Уомака, пачатковай песняй «The Beatles» ствараюць штучную тэкставую прастору, у якой можна паэксперыментаваць{{sfn|Womack|2007|p=170}}. Рэпрыза загалоўнай кампазіцыі з'яўляецца на другім баку, непасрэдна перад кульмінацыйнай «A Day in the Life», ствараючы [[абрамленне|закальцоўвальны эфект]]{{sfn|MacDonald|2005|p=248}}. Паводле Ленана і Стара, канцэптуальна звязаны толькі першыя дзве песні і рэпрыза{{sfn|Everett|1999|p=99}}. У інтэрв'ю 1980 года Ленан заявіў, што яго кампазіцыі не мелі нічога агульнага з канцэпцыяй «Sgt. Pepper», дадаўшы: «&quot;Сяржанта Пепера&quot; прынята лічыць першым канцэптуальным альбомам, але гэта не зусім так. [...] Аднак усе лічаць менавіта так, паколькі мы так сказалі»{{sfn|Sheff|1981|p=197}}. «Мне здавалася, што мы проста працуем у студыі, запісваем новую пласцінку, а Пол бегаў са сваёй ідэяй нейкага выдуманага гурта», — падзяляў скептыцызм таварыша Харысан&lt;ref name=&quot;SergeyKnyazev&quot;/&gt;.

Паводле Макфарлейна, бітлы «палічылі за лепшае ўжыць усеахопную тэматычную канцэпцыю ў спробе аб'яднаць асобныя, незвязаныя паміж сабой песні»{{sfn|MacFarlane|2008|p=33}}. Эверэт сцвярджае, што «музычная суцэльнасць альбома з'яўляецца вынікам… узаемасувязі матываў паміж ключавымі яго часткамі, асабліва якія ўключаюць танальнасці C, E і G»{{sfn|Everett|1999|p=122}}. «Ужыванне ў запісе падобных гарманічных мадэлей і зыходных мелодый» садзейнічае яе агульнай музычнай суцэльнасці, мяркуе Мур, характарызуючы яе як апавядальную суцэльнасць, але не абавязкова канцэптуальную{{sfn|Moore|2008|p=144}}. Макфарлейн падзяляе падобны пункт гледжання і адзначае, што, за выключэннем рэпрызы, альбому бракуе меладычнага і гарманічнага адзінства, якое адпавядае [[цыкл (музыка)|цыклічнай форме]]{{sfn|MacFarlane|2008|pp=33, 37}}.

У інтэрв'ю 1995 года Мак-Картні падкрэсліў, што тэма дзяцінства музыкантаў, якая стала асновай для першых трох песень, запісаных падчас сесій, так і не перарасла ў паўнавартасную канцэпцыю, але, паводле яго, яны трымалі яе ў галаве як нейкі «арыенцір» на працягу ўсяго праекта{{sfn|MacDonald|2005|p=215}}. Паводле Макдональда, у альбоме прысутнічаюць намёкі на дзяцінства бітлоў, якія «надта відавочныя, каб іх ігнараваць». Да іх адносяцца ўспаміны пра пасляваенны мюзік-хол паўночнай Англіі, адсылкі да прамысловых гарадоў гэтага рэгіёна і школьных дзён у Ліверпулі, вобразы, натхнёныя Льюісам Кэралам (як даніна павагі любімым дзіцячым кнігам Ленана), выкарыстанне духавых інструментаў у стылі вулічнай эстрады (знаёмай Мак-Картні па візітах у {{нп1|Сефтан-парк|Сефтан-парк|en|Sefton Park}})&lt;ref name=&quot;Irvin/Mojo&quot;&gt;{{cite magazine|last=Irvin|first=Jim|title=The Big Bang!|magazine=[[Mojo]]|date=2007-03|page=78}}&lt;/ref&gt;, і кветкавая кампазіцыя на вокладцы, падобная да [[Кветкавы гадзіннік|кветкавага гадзінніка]]{{sfn|MacDonald|2005|p=215fn}}. Норман збольшага падзяляе гэтае меркаванне: «У многіх адносінах альбом працягнуў тэму дзяцінства і адсылак да Ліверпуля з выкарыстаннем у ім элементаў цырка і кірмашоў, а таксама скразной атмасферай традыцыйнага [[Паўночная Англія|паўночнага]] мюзік-холу, якая была ў крыві ў абодвух яго галоўных стваральнікаў [Мак-Картні і Ленана]»{{заўвага|«У некаторых аспектах, — падкрэсліваў Норман, — &quot;Sgt. Pepper&quot; пасталеў [на фоне папярэдніх работ &quot;The Beatles&quot;] да беспрэцэдэнтнай, нават небяспечнай ступені». Падводзячы вынік вышэйсказанага: «Яго багацце адлюстроўвала свядомае жаданне &quot;The Beatles&quot; загладзіць віну перад сваімі паклоннікамі за тое, што яны адмовіліся ад гастроляў. Скаваныя слухаўкамі ў студыі гуказапісу, яны здолелі арганізаваць жывое шоў, больш захапляльнае і інтымнае за любое іншае з тых пор, як яны пакінулі [[Cavern Club]]»{{sfn|Norman|2016|p=261}}.|комм.}}{{sfn|Norman|2016|p=261}}.

== Спіс кампазіцый ==
Усе песні напісаны тандэмам [[Ленан — Мак-Картні]], за выключэннем «Within You Without You» аўтарства [[Джордж Харысан|Джорджа Харысана]]. Інфармацыя аб працягласці песень і выканаўцах вядучага вакалу базуецца на даных біёграфаў «The Beatles» [[Марк Льюісан|Марка Льюісана]] і [[Іэн Макдональд|Іэна Макдональда]]&lt;ref&gt;{{harvnb|Lewisohn|2010|p=350}}; {{harvnb|MacDonald|2005|pp=220–250}}.&lt;/ref&gt;.

{{Track listing
| headline       = Першы бок
| all_writing    = 
| extra_column   = Вядучы вакал
| title1         = [[Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band (песня)|Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band]]
| extra1         = Пол Мак-Картні
| length1        = 2:00

| title2         = [[With a Little Help from My Friends]]
| extra2         = Рынга Стар
| length2        = 2:42

| title3         = [[Lucy in the Sky with Diamonds]]
| extra3         = Джон Ленан
| length3        = 3:28

| title4         = [[Getting Better]]
| extra4         = Пол Мак-Картні
| length4        = 2:48

| title5         = [[Fixing a Hole]]
| extra5         = Пол Мак-Картні
| length5        = 2:36

| title6         = [[She’s Leaving Home]]
| extra6         = Пол Мак-Картні пры ўдзеле Джона Ленана
| length6        = 3:25

| title7         = [[Being for the Benefit of Mr. Kite!]]
| extra7         = Джон Ленан
| length7        = 2:37
| total_length   = 19:36
}}
{{Track listing
| headline      = Другі бок
| extra_column  = Вядучы вакал
| title1        = [[Within You Without You]]
| extra1        = Джордж Харысан
| length1       = 5:05
| title2        = [[When I’m Sixty-Four]]
| extra2        = Пол Мак-Картні
| length2       = 2:37
| title3        = [[Lovely Rita]]
| extra3        = Пол Мак-Картні
| length3       = 2:42
| title4        = [[Good Morning Good Morning]]
| extra4        = Джон Ленан
| length4       = 2:42
| title5        = [[Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band (песня)#Рэпрыза|Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band (Reprise)]]
| extra5        = Джон Ленан, Пол Мак-Картні, Джордж Харысан і Рынга Стар
| length5       = 1:18
| title6        = [[A Day in the Life]]
| extra6        = Джон Ленан пры ўдзеле Пола Мак-Картні
| length6       = 5:38
| total_length  = 20:02 &lt;!-- Unless you can cite a source for the &quot;inner groove&quot; being listed as a track on the original release, it doesn't belong here, since it's [[WP:OR|original research]]. Especially by Calkin. --&gt;
}}

== У запісе ўдзельнічалі ==
Паводле даных Марка Льюісана і Іэна Макдональда&lt;ref&gt;{{harvnb|Lewisohn|2010|pp=232–53}}, {{harvnb|MacDonald|2005|pp=215–50}}.&lt;/ref&gt;, калі не ўказана іншае:
; «The Beatles»
* [[Джон Ленан]]: [[вакал|вядучы]], [[гармонія (музыка)|гарманічны]] і [[бэк-вакал]]; [[рытм-гітара|рытм-]], [[акустычная гітара|акустычная]] і [[сола-гітара]]; [[арган Хаманда]], фінальны [[мі мажор|акорд]] на фартэпіяна; [[губны гармонік]], {{нп1|Аўдыяплёнка|эксперыменты з аудыяплёнкай|en|Tape loop}}, [[гукавы эфект|гукавыя эфекты]], {{нп1|Грэбень і папіросная папера|грэбень і папіросная папера|en|Comb and paper}}; воплескі, [[бубен]], [[маракас]]ы, [[бас-гітара]] на «Fixing a Hole»; аранжыроўка і дырыжыраванне ў песні «Good Morning Good Morning» (саксафоны); аранжыроўка ў песні «A Day in the Life» ([[струнныя музычныя інструменты|струнныя]], [[медныя духавыя музычныя інструменты|духавыя]], [[драўляныя духавыя музычныя інструменты|драўляныя духавыя]] і [[ударныя музычныя інструменты|перкусія]])
* [[Пол Мак-Картні]]: вядучы, гарманічны і бэк-вакал; бас-гітара і сола-гітара; [[фартэпіяна]], [[раяль]], арга́ны {{нп1|Арган Лоўры|Лоўры|en|Lowrey organ}} і Хаманда; волпескі; вакалізы, гукавыя эфекты, грэбень і папіросная папера; аранжыроўка і дырыжыраванне ў песнях «Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band», «When I’m Sixty Four» (восем скрыпак і чатыры віяланчэлі) і «A Day in the Life» (струнныя, духавыя, драўляныя духаавыя і перкусія)
* [[Джордж Харысан]]: гарманічны і бэк-вакал; сола-, рытм- і акустычная гітара; [[сітар]], [[тамбура]], [[свармандал]]; губны гармонік, грэбень і папіросная папера; воплескі, бубен, маракасы; вядучы вакал у песні «Within You Without You»; аранжыроўка і дырыжыраванне ў песні «Within You Without You»
* [[Рынга Стар]]: [[ударная ўстаноўка|ударныя]], [[конга (музычны інструмент)|конгі]], бубен, маракасы, воплескі, [[аркестравыя званы]]; вядучы вакал у песні «With a Little Help from My Friends»; губны гармонік, грэбень і папіросная папера; фінальны акорд на фартэпіяна
; Дадатковы персанал
{{кал}}
* [[Джордж Генры Марцін|Джордж Марцін]]: [[музычны прадзюсар|прадзюсар]], [[звядзенне (музыка)|звядзенне]]; эксперыменты з аўдыяплёнкай, гукавыя эфекты; клавесін у песні «Fixing a Hole», [[фісгармонія]], арган Лоўры, [[аркестравыя званочкі]] і [[мелатрон]]&lt;ref&gt;{{cite book|title=Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band (50th Anniversary Deluxe Version) (book).|last=Howlett|first=Kevin|publisher=The Beatles. Apple Records.|year=2017}}&lt;/ref&gt; у песні «Being for the Benefit of Mr. Kite!», арган Хаманда ў песні «With a Little Help from My Friends», фартэпіяна ў песні «Getting Better», сола на фартэпіяна ў песні «Lovely Rita»; фінальны акорд на фісгармоніі; аранжыроўка і дырыжыраванне ў песнях «Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band», «When I’m Sixty Four», «Good Morning Good Morning» (саксафоны), «Within You Without You» (восем скрыпак і чатыры віяланчэлі) і «A Day in the Life» (струнныя, духавыя, драўляныя духавыя і перкусія); аранжыроўка струнных інструментаў у «She’s Leaving Home»
* [[Джэф Эмерык]]: гукарэжысёр, эксперыменты з аўдыяплёнкай, гукавыя эфекты{{заўвага|Кіраўніцтва EMI адхіліла просьбу Марціна пазначыць Эмерыка на вокладцы альбома ў якасці гукарэжысёра&lt;ref&gt;{{sfn|Everett|1999|p=123}}&lt;/ref&gt;. Аднак нягледзячы на гэта ў 1968 годзе ён стаў лаўрэатам «Грэмі» за ''«Лепшы некласічны альбом»''&lt;ref&gt;{{sfn|Womack|2014|p=256}}&lt;/ref&gt;.|кам.}}
* [[Мэл Эванс]]: адлік, губны гармонік, будзільнік, фінальны акорд на фартэпіяна
* [[Ніл Аспінал]]: губны гармонік, [[тамбура]]
* {{нп1|Sounds Incorporated|Sounds Inc.|en|Sounds Incorporated}}: [[саксафон]]ы, [[трамбон]]ы і [[валторна|валторны]] ў песні «Good Morning Good Morning»
* {{нп1|Майк Леандэр|Майк Леандэр|en|Mike Leander}}: аранжыроўка струнных інструментаў у «She’s Leaving Home»
* Джэймс Бак: [[валторна]] («Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band»)
* Ніл Сандэрс: валторна («Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band»)
* [[Тоні Рэндал]]: валторна («Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band»)
* Джон Бёрдэн: валторна («Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band»)
* [[Эрых Грунберг]]: [[скрыпка]] («She’s Leaving Home», «Within You Without You» и «A Day in the Life»)
* Дэрэк Джэйкабс: скрыпка («She’s Leaving Home» и «A Day in the Life»)
* Трэвар Уільямс: скрыпка («She’s Leaving Home» и «A Day in the Life»)
* Хасэ Луіс Гарсія: скрыпка («She’s Leaving Home» и «A Day in the Life»)
* Джон Андэрвуд: [[альт (струнны інструмент)|альт]] («She’s Leaving Home», «A Day in the Life»)
* Стэфен Шынглс: альт («She’s Leaving Home», «A Day in the Life»)
* Дэніс Уігэй: [[віяланчэль]] («She’s Leaving Home», «A Day in the Life»)
* Алан Дэлзіел: віяланчэль («She’s Leaving Home», «A Day in the Life»)
* Гордан Пірс: [[кантрабас]] («She’s Leaving Home», «A Day in the Life»)
* [[Шэйла Бромберг]]: [[арфа]] («She’s Leaving Home»)
* Натвар Соні: [[табла]] («Within You Without You»)
* Анна Джошы: {{нп1|Дылруба|дылруба|en|Dilruba}} («Within You Without You»)
* Амрыт Гаджар: дылруба («Within You Without You»)
* Будхадэў Кансара: тамбура («Within You Without You»)
* Алан Лаўдэй: скрыпка («Within You Without You»)
* Джуліен Гэйлард: скрыпка («Within You Without You»)
* Пол Шэрман: скрыпка («Within You Without You»)
* Ральф Элман: скрыпка («Within You Without You»)
* Дэвід Уольфсхол: скрыпка («Within You Without You»)
* Джэк Ротштэйн: скрыпка («Within You Without You»)
* Джэк Грын: скрыпка («Within You Without You»)
* Рэджынальд Кілбі: віяланчэль («Within You Without You»)
* Ален Форд: віяланчэль («Within You Without You»)
* Пітэр Бівен: віяланчэль («Within You Without You»)
* Роберт Бёрнс: [[кларнет]] («When I’m Sixty Four», «A Day in the Life»)
* Генры Мак-Кензі: кларнет («When I’m Sixty Four», «A Day in the Life»)
* Фрэнк Рыдзі: кларнет («When I’m Sixty Four»)
* Бэры Кэмеран: [[саксафон]] («Good Morning Good Morning»)
* Дэвід Глайд: саксафон («Good Morning Good Morning»)
* Ян Холмс: саксафон («Good Morning Good Morning»)
* Джон Лі: валторна («Good Morning Good Morning»)
{{канец кал}}

== Чарты і сертыфікацыя==
=== Штотыднёвыя чарты ===
{{col-begin}}
{{col-2}}

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ Арыгінальнае выданне
|-
!Чарт
!Вышэйшая&lt;br&gt;пазіцыя
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Аўстралія}} ''[[Kent Music Report|Аўстралія]]''&lt;ref name=&quot;auchart&quot;&gt;{{Cite book|title=[[Kent Music Report|Australian Chart Book 1970–1992]]|last=Kent|first=David|author-link=David Kent (historian)|publisher=Australian Chart Book|location=St Ives, NSW|year=1993|isbn=0-646-11917-6}}&lt;/ref&gt;
|1
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Вялікабрытанія}} ''[[UK Albums Chart|Вялікабрытанія]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.officialcharts.com/artist/10363/beatles/|title=The Beatles – Full official Chart History|publisher=[[Official Charts Company]]|access-date=2016-05-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20160512024604/http://www.officialcharts.com/artist/10363/beatles/|archive-date=2016-05-12|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|1
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|ФРГ}} ''{{нп1|Musikmarkt|Заходняя Германія|en|Musikmarkt}}''&lt;ref name=&quot;dechart&quot;&gt;{{cite web|url = https://www.offiziellecharts.de/suche|title = Search: The Beatles – ''Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band''|lang = de|publisher = Media Control|access-date=2010-05-01|format = ASP|archive-date = 2015-11-02|archive-url = https://web.archive.org/web/20151102071930/http://i.imgur.com/My5ZAxf.jpg|url-status = live}}&lt;/ref&gt;
|1
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|ЗША}} ''[[Billboard 200|ЗША]]''&lt;ref name=&quot;billboard&quot;&gt;{{cite magazine |url=https://www.billboard.com/charts/billboard-200?tag=chscr1#/charts/billboard-200?chartDate=1967-07-01 |title=Billboard 200 |magazine=Billboard |access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101115095520/http://www.billboard.com/charts/billboard-200?tag=chscr1#/charts/billboard-200?chartDate=1967-07-01 |archive-date=2010-11-15 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|1
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Канада}} ''[[RPM (журнал)|Канада]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.bac-lac.gc.ca/eng/discover/films-videos-sound-recordings/rpm/Pages/image.aspx?Image=nlc008388.10081a&amp;URLjpg=http%3a%2f%2fwww.collectionscanada.gc.ca%2fobj%2f028020%2ff4%2fnlc008388.10081a.gif&amp;Ecopy=nlc008388.10081a |title=''RPM'' Top Albums/CDs – Volume 7, No. 21, Jul 22, 1967 |date=2013-07-17 |publisher=[[Library and Archives Canada]] |access-date=2015-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20150413012103/http://www.bac-lac.gc.ca/eng/discover/films-videos-sound-recordings/rpm/Pages/image.aspx?Image=nlc008388.10081a&amp;URLjpg=http%3a%2f%2fwww.collectionscanada.gc.ca%2fobj%2f028020%2ff4%2fnlc008388.10081a.gif&amp;Ecopy=nlc008388.10081a |archive-date=2015-04-13 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|1
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Нарвегія}} ''[[VG-lista|Нарвегія]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://norwegiancharts.com/weekchart.asp?year=1967&amp;date=196724&amp;cat=a |title=VG Lista – Album Top 40 |publisher=norwegiancharts.com|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111229150911/http://norwegiancharts.com/weekchart.asp?year=1967&amp;date=196724&amp;cat=a |archive-date=2011-12-29 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|1
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Фінляндыя}} ''[[Suomen virallinen lista|Фінляндыя]]''&lt;ref&gt;{{cite book|first=Jake|last=Nyman|year=2005|title=Suomi soi 4: Suuri suomalainen listakirja|publisher=Tammi|location=Helsinki|isbn=951-31-2503-3|language=fi}}&lt;/ref&gt;
|align=&quot;center&quot;|1
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Швецыя}} ''[[Sverigetopplistan|Швецыя]]''&lt;ref&gt;{{cite web|title=Swedish Charts 1966–1969/Kvällstoppen – Listresultaten vecka för vecka &gt; Juni 1967 &gt; 20 Juni|url=http://www.hitsallertijden.nl/charts/swedish%20charts/SwedishCharts%200366-0969.pdf|work=hitsallertijden.nl|lang=sv|access-date=2014-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20180305110338/http://www.hitsallertijden.nl/charts/swedish%20charts/SwedishCharts%200366-0969.pdf|archive-date=2018-03-05|url-status=live}} ''Note: [[Sverigetopplistan|Kvällstoppen]] combined sales for albums and singles in the one chart. ''Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band'' peaked at number five for two weeks beginning on 20 June 1967, but was the highest-charting LP.''&lt;/ref&gt;
|1
|}
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ Перавыданне 1987 года
|-
!Чарт
!Вышэйшая&lt;br&gt;пазіцыя
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Вялікабрытанія}} ''[[UK Albums Chart|Вялікабрытанія]]''&lt;ref name=&quot;ukchart&quot;&gt;{{cite web| url=https://www.officialcharts.com/artist/_/Beatles| title=The Beatles &gt; Artists &gt; Official Charts| publisher=[[UK Albums Chart]]|access-date=2013-05-01| archive-url=https://web.archive.org/web/20130313042939/http://www.officialcharts.com/artist/_/beatles/| archive-date=2013-03-13| url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|3
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|ЗША}} ''[[Billboard charts|ЗША]]''&lt;ref&gt;{{cite magazine|url=https://worldradiohistory.com/Archive-Billboard/80s/1987/Billboard-1987-06-27.pdf|title=Top Compact Disks (for week ending June 27, 1987)|magazine=[[Billboard]]|date=1987-06-27|access-date=2020-07-23|page=42|archive-date=2020-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20201104180733/https://worldradiohistory.com/Archive-Billboard/80s/1987/Billboard-1987-06-27.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|1
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Нідэрланды}} ''[[MegaCharts|Нідэрланды]]''&lt;ref name=&quot;nlchart&quot;&gt;{{cite web|title=The Beatles – ''Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band''|url=https://dutchcharts.nl/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a|lang=nl|publisher=dutchcharts.nl|access-date=2010-05-01|format=ASP|archive-url=https://web.archive.org/web/20131207213344/http://dutchcharts.nl/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt%2E+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a|archive-date=2013-12-07|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|2
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Японія}} ''[[Oricon|Японія]]''&lt;ref name=&quot;Jachart1&quot;&gt;{{cite book|title=Oricon Album Chart Book: Complete Edition 1970–2005|publisher=Oricon Entertainment|location=Roppongi, Tokyo|year=2006|isbn=4-87131-077-9}}&lt;/ref&gt;
|3
|}

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ Перавыданне 2009 года
|-
!Год
!Вышэйшая&lt;br&gt;пазіцыя
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Аўстралія}} ''[[ARIA Charts|Аўстралія]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://australian-charts.com/weekchart.asp?year=2009&amp;date=20090927&amp;cat=a |title=Album Top 50 |publisher=australian-charts.com|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101026185922/http://australian-charts.com/weekchart.asp?year=2009&amp;date=20090927&amp;cat=a |archive-date=2010-10-26 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|16
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Валонія}} [[Ultratop|Бельгія (Валонія)]]&lt;ref&gt;{{cite web|title=The Beatles – ''Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band''|url=https://www.ultratop.be/fr/album/19de/The-Beatles-Sgt.-Pepper%27s-Lonely-Hearts-Club-Band|lang=fr|format=ASP|publisher=ultratop.be|access-date=2022-01-15|archive-date=2023-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20230412224749/https://www.ultratop.be/fr/album/19de/The-Beatles-Sgt.-Pepper%27s-Lonely-Hearts-Club-Band|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|22
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Бразілія}} ''[[Associação Brasileira dos Produtores de Discos|Бразілія]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.abpd.org.br/noticias_internas.asp?noticia=187 |title=De 14 a 20 de Setembro 2009 |publisher=[[Associação Brasileira dos Produtores de Discos]] (in Portuguese) |access-date=2010-11-16 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110928081133/http://www.abpd.org.br/noticias_internas.asp?noticia=187 |archive-date=2011-09-28}}&lt;/ref&gt;
|20
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Вялікабрытанія}} ''[[UK Albums Chart|Вялікабрытанія]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.officialcharts.com/charts/albums-chart/20090913/7502/ |title=UK Albums Chart |publisher=[[Official Charts Company]] |access-date=2010-11-16 |archive-date=2023-04-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230408210343/https://www.officialcharts.com/charts/albums-chart/20090913/7502/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|5
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Данія}} ''[[Hitlisten|Данія]]''&lt;ref name=&quot;dkchart&quot;&gt;{{cite web|title=The Beatles – ''Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band''|publisher=danishcharts.dk|url=https://danishcharts.dk/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a|format=ASP|access-date=2012-10-12|archive-date=2023-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20230606143113/https://danishcharts.dk/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt%2E+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|20
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Іспанія}} ''[[PROMUSICAE|Іспанія]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://spanishcharts.com/weekchart.asp?year=2009&amp;date=20090913&amp;cat=a |title=Album Top 100 |publisher=spanishcharts.com|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121008050856/http://spanishcharts.com/weekchart.asp?year=2009&amp;date=20090913&amp;cat=a |archive-date=2012-10-08 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|22
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Італія}} ''[[Italian Albums Chart|Італія]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://italiancharts.com/weekchart.asp?year=2009&amp;date=20090917&amp;cat=a |title=Album Top 20 |publisher=italiancharts.com|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111214220016/http://italiancharts.com/weekchart.asp?year=2009&amp;date=20090917&amp;cat=a |archive-date=2011-12-14 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|9
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Новая Зеландыя}} ''[[Recording Industry Association of New Zealand|Новая Зеландыя]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://charts.nz/weekchart.asp?year=2009&amp;date=20090914&amp;cat=a |title=Album Top 40 |publisher=charts.nz|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170521075032/http://charts.nz/weekchart.asp?year=2009&amp;date=20090914&amp;cat=a |archive-date=2017-05-21 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|12
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Нарвегія}} ''[[IFPI|Нарвегія]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://norwegiancharts.com/weekchart.asp?year=2009&amp;date=200938&amp;cat=a |title=VG Lista – Album Top 40 |publisher=norwegiancharts.com|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111227024821/http://norwegiancharts.com/weekchart.asp?year=2009&amp;date=200938&amp;cat=a |archive-date=2011-12-27 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|31
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Партугалія}} ''[[Associação Fonográfica Portuguesa|Партугалія]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://portuguesecharts.com/archive.asp?todo=show&amp;woche=38&amp;jahr=2009&amp;sparte=a |title=Portuguese Charts: Albums – 38/2009 |publisher=portuguesecharts.com|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121012191617/http://portuguesecharts.com/archive.asp?todo=show&amp;woche=38&amp;jahr=2009&amp;sparte=a |archive-date=2012-10-12 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|4
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Фінляндыя}} ''[[Finnish Albums Chart|Фінляндыя]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://finnishcharts.com/weekchart.asp?year=2009&amp;date=200938&amp;cat=a |title=Album Top 50 |publisher=finnishcharts.com|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100104052224/http://finnishcharts.com/weekchart.asp?year=2009&amp;date=200938&amp;cat=a |archive-date=2010-01-04 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|9
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Швецыя}} ''[[Swedish Albums Chart|Швецыя]]''&lt;ref&gt;{{cite web|title=The Beatles – ''Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band''|format=ASP|url=https://swedishcharts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a|publisher=swedishcharts.com |lang=sv|access-date=2013-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20131225015947/http://swedishcharts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt%2E+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a|archive-date=2013-12-25|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|8
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Японія}} ''[[Oricon|Японія]]''&lt;ref name=&quot;Jachart2&quot;&gt;{{cite web| url=https://www.oricon.co.jp/news/rankmusic/69149/full/| title=ザ・ビートルズ&quot;リマスター&quot;全16作トップ100入り「売上金額は23.1億円」(All of the Beatles' &quot;Remastered&quot; Albums Enter the Top 100: Grossing 2,310 Million Yen In One Week)| lang=ja| publisher=oricon.co.jp|date=2009-09-15|access-date=2014-03-03| archive-url=https://web.archive.org/web/20130309122433/http://www.oricon.co.jp/news/rankmusic/69149/full/| archive-date=2013-03-09| url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|20
|}
{{col-2}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ Перавыданне 2017 года
|-
!Чарт
!Вышэйшая&lt;br&gt;пазіцыя
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Аўстралія}} ''[[ARIA Charts|Аўстралія]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://australian-charts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a |title=Australiancharts.com – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=en |archive-date=2024-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240410223028/https://australian-charts.com/search.asp?todo=notfound |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|5
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Аўстрыя}} ''[[Ö3 Austria Top 40|Аўстрыя]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://austriancharts.at/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a |title=Austriancharts.at – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=de |archive-date=2017-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170629135519/http://austriancharts.at/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt%2E+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|3
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Валонія}} ''[[Ultratop|Бельгія (Валонія)]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ultratop.be/fr/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a |title=Ultratop.be – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=fr}}&lt;/ref&gt;
|1
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Бельгія}} ''[[Ultratop|Бельгія (Фландрыя)]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ultratop.be/nl/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a |title=Ultratop.be – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=nl}}&lt;/ref&gt;
|2
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Вялікабрытанія}} ''[[UK Albums Chart|Вялікабрытанія]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.officialcharts.com/charts/albums-chart/2 |title=June 2017/7502/ &quot;Official Albums Chart Top 100 |publisher=Official Charts Company |access-date=2024-04-10|lang=en |archive-date=2024-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240410215016/https://www.officialcharts.com/charts/albums-chart/19691228/7502/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|1
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Германія}} ''[[Чарты GfK Entertainment|Германія]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.offiziellecharts.de/album-details-6622 |title=Offiziellecharts.de – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=GfK Entertainment Charts |access-date=2024-04-10|lang=de |archive-date=2023-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407061803/https://www.offiziellecharts.de/album-details-6622 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|5
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Данія}} ''[[Hitlisten|Данія]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://danishcharts.dk/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a |title=Danishcharts.dk – The Beatles – Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=da |archive-date=2023-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230606143113/https://danishcharts.dk/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt%2E+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|3
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|ЗША}} ''[[Billboard 200|ЗША]]''&lt;ref&gt;{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/7817591/bryson-tiller-true-to-self-no-1-billboard-200|title=Bryson Tiller Notches His First No. 1 Album on Billboard 200 Chart With 'True to Self'|first=Keith|last=Caulfield|magazine=Billboard|date=2017-06-04|access-date=2017-06-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20170604230659/http://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/7817591/bryson-tiller-true-to-self-no-1-billboard-200|archive-date=2017-06-04|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|3
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Ірландыя}} ''[[Ірландская асацыяцыя гуказапісных кампаній|Ірландыя]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.irma.ie/index.cfm?page=irish-charts&amp;chart=Albums |title=Irish Albums Chart: 3 June 2017 |publisher=Irish Recorded Music Association |access-date=2024-04-10|lang=en |archive-date=2022-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220620040128/https://www.irma.ie/index.cfm?page=irish-charts&amp;chart=Albums |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|2
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Іспанія}} ''[[Productores de Música de España|Іспанія]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.promusicae.es/listas/semana/3428-%C3%81lbumes-semana-22-2017|title=Top 100 Albumes — Semana 22: del 26.05.2017 al 01.06.2017|publisher=[[Productores de Música de España]]|lang=es|access-date=2017-06-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20170824092957/http://www.promusicae.es/listas/semana/3428-%C3%81lbumes-semana-22-2017|archive-date=2017-08-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|3
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Італія}} ''[[Federazione Industria Musicale Italiana|Італія]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fimi.it/classifiche#/category:album/id:2486|title=Album – Classifica settimanale WK 22 (dal 2017-05-26 al 2017-06-01)|publisher=[[Federazione Industria Musicale Italiana]]|lang=it|access-date=2017-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20180125015143/http://www.fimi.it/classifiche#/category:album/id:2486|archive-date=2018-01-25|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|6
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Канада}} ''[[Canadian Albums Chart|Канада]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.fyimusicnews.ca/articles/2017/06/04/charts-june-05-2017 |title=On The Charts: June 5, 2017 |publisher=FYIMusicNews |access-date=2024-04-10|lang=en |archive-date=2019-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190331015455/https://www.fyimusicnews.ca/articles/2017/06/04/charts-june-05-2017 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|7
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Мексіка}} ''[[Asociación Mexicana de Productores de Fonogramas y Videogramas|Мексіка]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.amprofon.com.mx/top-album.php |title=Top Album – Semanal (del 09 de Junio al 15 de Junio)|access-date=2017-07-11|lang=es|publisher=Asociación Mexicana de Productores de Fonogramas y Videogramas|archive-url=https://web.archive.org/web/20170711201001/http://www.amprofon.com.mx/top-album.php|archive-date=2017-07-11}}&lt;/ref&gt;
|18
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Нарвегія}} ''[[VG-lista|Нарвегія]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://lista.vg.no/liste/topp-40-album/2/dato/2017/uke/22 |title=VG-lista – Topp 40 Album uke 22, 2017 |publisher=VG-lista |access-date=2024-04-10|lang=no |archive-date=2017-08-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170816143814/http://lista.vg.no/liste/topp-40-album/2/dato/2017/uke/22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|9
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Нідэрланды}} ''[[Dutch Album Top 100|Нідэрланды]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://dutchcharts.nl/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a |title=Dutchcharts.nl – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=nl |archive-date=2018-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180627173318/https://dutchcharts.nl/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|2
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Новая Зеландыя}} ''[[Recorded Music NZ|Новая Зеландыя]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://nztop40.co.nz/chart/albums?chart=4368|title=NZ Top 40 Albums Chart|publisher=[[Recorded Music NZ]]|date=2017-06-05|access-date=2017-06-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20170614175238/http://nztop40.co.nz/chart/albums?chart=4368|archive-date=2017-06-14|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| 4
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Партугалія}} ''[[Associação Fonográfica Portuguesa|Партугалія]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://portuguesecharts.com/archive.asp?todo=show&amp;woche=22&amp;jahr=2017&amp;sparte=a|title=Portuguese Charts: Albums – 22/2017|publisher=Hung Medien|access-date=2017-08-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20170801085936/http://portuguesecharts.com/archive.asp?todo=show&amp;woche=22&amp;jahr=2017&amp;sparte=a|archive-date=2017-08-01|url-status=live|lang=en}}&lt;/ref&gt;
|3
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Польшча}} ''[[Związek Producentów Audio-Video|Польшча]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://olis.onyx.pl/listy/index.asp?idlisty=1085&amp;lang=en |title=Oficjalna lista sprzedaży :: OLiS - Official Retail Sales Chart&quot;. OLiS |publisher=Polish Society of the Phonographic Industry |access-date=2024-04-10|lang=pl |archive-date=2021-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210925001542/http://olis.onyx.pl/listy/index.asp?idlisty=1085&amp;lang=en |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|28

|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Фінляндыя}} ''[[Suomen virallinen lista|Фінляндыя]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ifpi.fi/lista/artistit/The+Beatles/Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band |title=The Beatles: Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Musiikkituottajat – IFPI Finland |access-date=2024-04-10|lang=fi |archive-date=2023-04-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230409201555/https://www.ifpi.fi/lista/artistit/The+Beatles/Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|23
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Чэхія}} ''[[Міжнародная федэрацыя вытворцаў фанаграм|Чэхія]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ifpicr.cz/hitparada/14/?weekId= |title=Czech Albums – Top 100 |publisher=ČNS IFPI |access-date=2024-04-10|lang=cs|archive-date=2023-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231113200959/https://ifpicr.cz/hitparada/14?weekId= |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|6
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Шатландыя}} ''[[Scottish Singles and Albums Charts|Шатландыя]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.officialcharts.com/charts/scottish-albums-chart/2 |title=June 2017/40/ &quot;Official Scottish Albums Chart Top 100 |publisher=Official Charts Company |access-date=2024-04-10|lang=pl |archive-date=2024-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240410215045/https://www.officialcharts.com/charts/scottish-albums-chart/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|1
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Швейцарыя}} ''[[Schweizer Hitparade|Швейцарыя]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://swisscharts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a |title=Swisscharts.com – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=en |archive-date=2013-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131224122003/http://swisscharts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt%2E+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|2
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Швецыя}} ''[[Sverigetopplistan|Швецыя]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://swedishcharts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a |title=Swedishcharts.com – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=en |archive-date=2018-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180627144825/https://swedishcharts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|2
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Японія}} ''[[Oricon|Японія]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.oricon.co.jp/rank/ja/w/12 |title=June 2017/ &quot;Oricon Top 50 Albums: 12 June 2017|publisher=Oricon |access-date=2024-04-10|lang=ja}}&lt;/ref&gt;
|5
|}
{{col-end}}
{{col-begin}}
{{col-2}}

=== Выніковыя гадавыя чарты ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
!Чарт (1967)
!Пазіцыя
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Аўстралія}} ''{{нп1|Спіс 25 лепшых альбомаў 1967 года ў Аўстраліі|Аўстралія|en|List of Top 25 albums for 1967 in Australia}}''&lt;ref name=&quot;auchart&quot; /&gt;
|1
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Вялікабрытанія}} ''[[UK Albums Chart|Вялікабрытанія]]''&lt;ref name=&quot;Mawer/1967&quot;&gt;{{cite web|first=Sharon|last=Mawer|archive-url=https://web.archive.org/web/20071217020411/http://www.theofficialcharts.com/album_chart_history_1967.php|url=https://www.theofficialcharts.com/album_chart_history_1967.php|title=Album Chart History: 1967|publisher=[[Official Charts Company|The Official UK Charts Company]]|date=2007-05|archive-date=2007-12-17|access-date=2019-10-23}}&lt;/ref&gt;
|1
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|ЗША}} ''[[Billboard 200|ЗША]]''&lt;ref&gt;{{cite book |url={{google books |plainurl=y |id=aSgEAAAAMBAJ|page=12}}|title=Billboard – Top Pop Albums of 1967 |access-date=2013-05-03}}&lt;/ref&gt;
|10
|-
!Чарт (1968)
!Пазіцыя
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Аўстралія}} ''{{нп1|Спіс 25 лепшых альбомаў 1968 года ў Аўстраліі|Аўстралія|en|List of Top 25 albums for 1968 in Australia}}''&lt;ref name=&quot;auchart&quot; /&gt;
|3
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|ЗША}} ''[[Billboard 200|ЗША]]''&lt;ref&gt;{{cite book |url={{google books |plainurl=y |id=736Mu91q_fcC|page=230}}|page=230|title=Billboard – Top Pop Albums of 1968|access-date=2013-05-03}}&lt;/ref&gt;
|6
|-
|}
{{col-2}}

=== Выніковыя дэкадныя чарты ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
!Чарт (1960-я)
!Пазіцыя
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Вялікабрытанія}} ''[[UK Albums Chart|Вялікабрытанія]]''
|1
|}
{{col-end}}

=== Сертыфікацыя ===
{|class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Краіна
! Статус
! Продажы
|-
|{{сцяг|Аргенціна}} ''[[Аргенцінская палата вытворцаў фанаграм і відэаграм|Аргенціна]]''
| [[Файл:Double platinum record icon.svg|20px]] 2× Плацінавы
| 120,000^
|-
|{{сцяг|Аргенціна}} ''[[ААргенцінская палата вытворцаў фанаграм і відэаграм|Аргенціна]]''&lt;br&gt;&lt;small&gt;(перавыданне 1987 года)&lt;/small&gt;
| [[Файл:Triple platinum record icon.svg|20px]] 3× Плацінавы
| 180,000^
|-
|{{сцяг|Аўстралія}} ''[[Аўстралійская асацыяцыя гуказапісных кампаній|Аўстралія]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.dropbox.com/sh/k9o2q7p7o4awhqx/AAAkIHUsZxjA2_mq5yRhmM7aa/2009%20Accreds.pdf|title=ARIA Charts – Accreditations – 2009 Albums|publisher=Australian Recording Industry Association|access-date=2024-04-11|lang=en|archive-date=2023-09-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20230913142651/https://www.dropbox.com/sh/k9o2q7p7o4awhqx/AAAkIHUsZxjA2_mq5yRhmM7aa/2009%20Accreds.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| [[Файл:Quadruple platinum record icon.svg|20px]] 4× Плацінавы
| 280,000^
|-
|{{сцяг|Бразілія}} ''[[Pro-Música Brasil|Бразілія]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://pro-musicabr.org.br/home/certificados/?busca_artista=The+Beatles&amp;busca_tipo_produto=%C3%81LBUM|title=Brazilian album certifications – The Beatles – Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band|publisher=Pro-Música Brasil|access-date=2024-04-11|lang=pt|archive-date=2022-06-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20220619183652/https://pro-musicabr.org.br/home/certificados/?busca_artista=The%20Beatles&amp;busca_tipo_produto=%C3%81LBUM|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| [[Файл:Gold record icon.svg|19px]] Залаты
| 290,000&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://memoria.bn.br/DocReader/DocReader.aspx?bib=030015_10&amp;Pesq=beatles%20abbey%20road&amp;pagfis=201532|title=O sargento Pimenta faz 20 anos|newspaper=Jornal do Brasil|quote=Sgt. pepper’s que toca em cinco paginas desta edicao, e o terceiro mais vendido (290 mil). Perde Abbey Road (390 mil) e para Help (320 mil)|lang=pt|date=1987-06-01|page=37|via=National Library of Brazil|access-date=2024-04-11|archive-date=2023-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230409124929/http://memoria.bn.br/DocReader/DocReader.aspx?bib=030015_10&amp;Pesq=beatles%20abbey%20road&amp;pagfis=201532|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{сцяг|Вялікабрытанія}} ''[[Брытанская асацыяцыя вытворцаў фанаграм|Вялікабрытанія]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.bpi.co.uk/award/9388-1786-2|title=British album certifications – The Beatles – Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band|publisher=British Phonographic Industry|access-date=2024-04-11|lang=en|archive-date=2022-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20221112120829/https://www.bpi.co.uk/award/9388-1786-2|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| [[Файл:Octuple platinum record icon.svg|20px]] 18× Плацінавы
| 5,400,000‡
|-
|{{сцяг|Германія}} ''[[Bundesverband Musikindustrie|Германія]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.musikindustrie.de/wie-musik-zur-karriere-werden-kann/markt-bestseller/gold-/platin-und-diamond-auszeichnung/datenbank/?action=suche&amp;strTitel=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;strInterpret=The+Beatles&amp;strTtArt=alle&amp;strAwards=checked|title=Gold-/Platin-Datenbank (The Beatles; 'Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band')|publisher=Bundesverband Musikindustrie|access-date=2024-04-11|lang=de|archive-date=2023-02-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230226225957/https://www.musikindustrie.de/wie-musik-zur-karriere-werden-kann/markt-bestseller/gold-/platin-und-diamond-auszeichnung/datenbank/?action=suche&amp;strTitel=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;strInterpret=The+Beatles&amp;strTtArt=alle&amp;strAwards=checked|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| [[Файл:Platinum record icon.svg|20px]] Плацінавы
| 500,000^
|-
|{{сцяг|Данія}} ''[[IFPI Danmark|Данія]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ifpi.dk/node/12267|title=Danish album certifications – The Beatles – Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band|publisher=IFPI Danmark|access-date=2024-04-11|lang=da|archive-date=2023-03-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329112556/http://ifpi.dk/node/12267|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| [[Файл:Triple platinum record icon.svg|20px]] 3× Плацінавы
| 60,000‡
|-
|{{сцяг|ЗША}} ''[[Амерыканская асацыяцыя гуказапісных кампаній|ЗША]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.riaa.com/gold-platinum/?tab_active=default-award&amp;ar=The+Beatles&amp;ti=Lonely+Hearts+Club+Band&amp;format=Album&amp;type=#search_section|title=American album certifications – The Beatles – Lonely Hearts Club Band|publisher=Recording Industry Association of America.|access-date=2024-04-11|lang=en|archive-date=2023-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20230407061803/https://www.riaa.com/gold-platinum/?tab_active=default-award&amp;ar=The+Beatles&amp;ti=Lonely+Hearts+Club+Band&amp;format=Album&amp;type=#search_section|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| [[Файл:Octuple platinum record icon.svg|20px]] 11× Плацінавы
| 11,000,000^
|-
|{{сцяг|Італія}} ''[[Італьянская федэрацыя гуказапіснай індустрыі|Італія]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.fimi.it/top-of-the-music/certificazioni/certificazioni.kl#/certifications|title=Italian album certifications – The Beatles – Sgt.Pepper's Lonely Hearts Club Band (Примечание: Выберете «2019» в меню «Anno». Выберите «Sgt.Pepper's Lonely Hearts Club Band» в поле «Filtra». Выберете «Album e Compilation» под «Sezione».)|publisher=Federazione Industria Musicale Italiana|access-date=2024-04-11|lang=it|archive-date=2019-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20191007223636/https://www.fimi.it/top-of-the-music/certificazioni/certificazioni.kl#/certifications|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;&lt;small&gt;(перавыданне 2009 года)&lt;/small&gt;
| [[Файл:Platinum record icon.svg|20px]] Плацінавы
| 50,000‡
|-
|{{сцяг|Канада}} ''[[Music Canada|Канада]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://musiccanada.com/gold-platinum/?_gp_search=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band%20The+Beatles|title=Canadian album certifications – The Beatles – Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band|publisher=Music Canada|access-date=2024-04-11|lang=en|archive-date=2023-07-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20230729195557/https://musiccanada.com/gold-platinum/?_gp_search=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band%20The+Beatles|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| [[Файл:Octuple platinum record icon.svg|20px]] 8× Плацінавы
| 800,000^
|-
|{{сцяг|Новая Зеландыя}} ''[[Recorded Music NZ|Новая Зеландыя]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.radioscope.net.nz/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=79&amp;Itemid=62|title=Latest Gold / Platinum Albums|publisher=Radioscope|access-date=2024-04-11|lang=en|archive-date=2011-07-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20110728144225/http://www.radioscope.net.nz/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=79&amp;Itemid=62|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| [[Файл:Sextuple platinum record icon.svg|20px]] 6× Плацінавы
| 90,000^
|-
|{{сцяг|Францыя}} ''[[Syndicat National de l’Édition Phonographique|Францыя]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://snepmusique.com/les-certifications/?categorie=Albums&amp;interprete=The+Beatles&amp;titre=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band|title=French album certifications – The Beatles – Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band|publisher=Syndicat National de l'Édition Phonographique|access-date=2024-04-11|lang=fr|archive-date=2023-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230409090618/http://snepmusique.com/les-certifications/?categorie=Albums&amp;interprete=The+Beatles&amp;titre=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| [[Файл:Gold record icon.svg|19px]] Залаты
| 100,000*
|-
|{{сцяг|Японія}} ''[[Японская асацыяцыя гуказапісных кампаній|Японія]]''&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар= |загаловак= Oricon Album Chart Book: Complete Edition 1970–2005|мова=ja|выдавецтва= Tokyo: Oricon Entertainment| год= 2006|isbn = 4-87131-077-9}}&lt;/ref&gt;
| align=&quot;center&quot;|—
| 208,000
|-
| align=&quot;center&quot; class=&quot;shadow&quot; colspan=&quot;5&quot; style=&quot;font-size: 8pt&quot;|'''Сумарныя продажы'''
|-
! Краіна
! Статус
! Продажы
|-
|{{сцяг|Свет}} ''Агульнасусветныя''
| align=&quot;center&quot;|—
| 32,000,000
|-
| align=&quot;center&quot; class=&quot;shadow&quot; colspan=&quot;5&quot; style=&quot;font-size: 8pt&quot;| * азначае, што даныя аб продажах заснаваны толькі на сертыфікацыі&lt;br&gt;^ азначае, што даныя аб пастаўках заснаваны толькі на сертыфікацыі&lt;br&gt;† азначае, што продажы+стрымінг заснаваны толькі на сертыфікацыі
|}

== Гісторыя рэлізу ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Краіна
! Дата
! Лэйбл
! Фармат
! Каталог
|-
|rowspan=2| [[Вялікабрытанія]]
|rowspan=2| [[1 чэрвеня]] 1967
|rowspan=2| [[Parlophone Records|Parlophone]]
| [[LP]] ([[мона]])
| PMC 7027
|-
| LP ([[стэрэафонія|стэрэа]])
| PCS 7027
|-
|rowspan=2| [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]
|rowspan=2| [[2 чэрвеня]] 1967
|rowspan=2| [[Capitol Records]]
| LP (мона)
| MAS 2653
|-
| LP (стэрэа)
| SMAS 2653
|-
| Сусветнае перавыданне
|1 чэрвеня [[1987]]
| [[Apple Records|Apple]], Parlophone, [[EMI]]
| [[кампакт-дыск|CD]] (стэрэа)
| CDP 7 46442 2
|-
| [[Японія]]
| [[11 сакавіка]] [[1998]]
| [[EMI Music Japan|Toshiba-EMI]]
| CD
| TOCP 51118
|-
| Японія
| [[21 студзеня]] [[2004]]
| Toshiba-EMI
| LP (рэмастэрынг)
| TOJP 60138
|-
|rowspan=2 |Сусветнае перавыданне
|rowspan=2 |[[9 верасня]] [[2009]]
|rowspan=2 |Apple
|CD (стэрэа,&lt;br&gt;рэмастэрынг)
|
|-
|CD (мона)
|
|-
|rowspan=3 |Юбілейнае перавыданне
|rowspan=3 |[[26 мая]] [[2017]]
|rowspan=3 |Apple, Parlophone, EMI
|CD (стэрэа,&lt;br&gt;рэмастэрынг)
|
|-
| LP (рэмастэрынг)
| PCS 7027
|-
| DVD / Blu-ray ([[5.1]])
|
|}

== Узнагароды ==
* [[1967]] — прыз «[[Грэмі]]» за лепшы альбом года
* 1967 — прыз «Грэмі» за лепшую гукарэжысуру
* 1967 — прыз «Грэмі» за лепшы сучасны альбом
* 1967 — прыз «Грэмі» за лепшую вокладку альбома

== Заўвагі ==
{{заўвагі}}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20080623212750/http://www.rollingstone.com/news/story/5938174/the_rs_500_greatest_albums_of_all_time Спіс 500 лепшых альбомаў усіх часоў] паводле часопіса [https://www.rollingstone.com/?pageid=rs.page.news.story «Rolling Stone»]{{ref|en}}
* [https://ultimateclassicrock.com/beatles-pose-for-sgt-pepper/ Даведнік па выявах вядомых асоб, размешчаных на вокладцы пласцінкі]
* Старонка альбома [http://www.beatles.com/hub/tracklisting.php?img=Pepper&amp;menuItem=the%20music&amp;order=chrono ''Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band''] на афіцыйным сайце гурта Beatles.com{{ref|en}}

{{навігацыя}}
{{вонкавыя спасылкі}}
{{The Beatles}}
[[Катэгорыя:Альбомы 1967 года]]
[[Катэгорыя:Альбомы The Beatles]]</text>
      <sha1>kndgfkzhn10d6c91cwr3sm55qcvmxz3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5171095</id>
      <parentid>5170920</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T06:00:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Цімур</username>
        <id>27525</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Тэхнічныя аспекты */</comment>
      <origin>5171095</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="117689" sha1="dlsbq2h6iedyjsufawzq6xmu00jhq71" xml:space="preserve">{{картка:Альбом
|Вокладка=Label LP Sgt Pepperjpg.jpg
}}
«'''Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band'''» ― восьмы альбом брытанскага рок-гурта «[[The Beatles]]», выдадзены 26 мая 1967 года ў Злучаным Каралеўстве, а на наступны дзень у ЗША. Альбом запісваўся 129 дзён, пачынаючы з 6 снежня 1966 года. Гэта першы кампакт-дыск, запісаны «Бітлз» з канца канцэрта і прысвечаны працы студыі. Яго адрознівае незвычайная разнастайнасць стыляў, загадкавыя тэксты песень, выкарыстанне інавацыйных прыёмаў запісу і нетыповыя для поп-музыкі таго часу музычныя інструменты.

== Перадгісторыя ==
[[Файл:WCFL Sound 10 survey October 1966 Beatles Jim Stagg (cropped).jpg|280px|thumb|right|«The Beatles» з [[дыджэй|дыджэем]] {{нп1|Джым Стэг|Джымам Стэгам|en|Jimmy Staggs}} (у цэнтры) падчас свайго {{нп1|Канцэртны тур «The Beatles» 1966 года па ЗША|апошняга|en|The Beatles' 1966 US tour}} [[канцэртны тур|канцэртнага турнэ]] (жнівень 1966 года)]]
К канцу 1965 года «The Beatles» стаміліся ад жывых выступаў{{sfn|Lewisohn|2010|p=210}}. Паводле [[Джон Ленан|Джона Ленана]], «мы маглі б адпраўляць замест сябе чатыры васковыя фігуры, і натоўпу б гэтага хапіла. Канцэрты &quot;The Beatles&quot; больш не маюць нічога агульнага з музыкай. Гэта проста чортавы дзікунскія абрады»{{sfn|The Beatles|2000|p=229}}. У чэрвені 1966 года, праз два дні пасля завяршэння працы над альбомам «[[Revolver]]», гурт адправіўся ў чарговае {{нп1|Канцэртны тур «The Beatles» 1966 года па Германіі, Японіі і Філіпінах|турнэ|en|The Beatles' 1966 tour of Germany, Japan and the Philippines}}, якое пачалося ў [[Федэратыўная Рэспубліка Германіі (1949—1990)|Заходняй Германіі]]{{sfn|MacDonald|2005|p=212}}. Знаходзячыся ў [[Гамбург]]у, яны атрымалі ананімную тэлеграму, у якой гаварылася: «Не ляціце ў [[Токіа]]. Вашы жыцці ў небяспецы»{{sfn|Martin &amp; Pearson|1994|p=7}}. Пагроза была ўспрынята ўсур'ёз у святле палемікі наконт будучых канцэртаў сярод рэлігійных і [[кансерватызм|кансерватыўных]] груп Японіі, якія асабліва пратэставалі супраць выступаў квартэта на арэне «[[Ніпон Будакан|Nippon Budokan]]», што лічыцца свяшчэннай{{sfn|Martin &amp; Pearson|1994|p=7}}. У якасці дадатковай меры перасцярогі было мабілізавана 35 000 паліцэйскіх, якія перавозілі музыкантаў з гатэляў на канцэртныя пляцоўкі на браніраваных аўтамабілях&lt;ref&gt;{{harvnb|Lewisohn|2010|p=211}}; {{harvnb|Martin &amp; Pearson|1994|p=7}}.&lt;/ref&gt;. Затым «The Beatles» выступілі на [[Філіпіны|Філіпінах]], дзе некаторыя мясцовыя жыхары выкрыквалі пагрозы і спрабавалі прымяніць рукапрыкладства за тое, што яны не наведалі першую ледзі краіны [[Імельда Маркас|Імельду Маркас]]. Гурт быў злы на свайго менеджара [[Браян Эпстайн|Браяна Эпстайна]] за тое, што ён настаяў на гэтым, паводле іх, цяжкім і дэмаралізавальным маршруце{{sfn|MacDonald|2005|pp=212–13}}.

Пасля публікацый у ЗША выказванняў Ленана пра тое, што «The Beatles» «[[папулярнейшыя за Ісуса]]», гурту быў абвешчаны байкот з боку т. зв. [[Біблейскі пояс|Біблейскага пояса]] Амерыкі{{sfn|MacDonald|2005|p=213}}. Публічныя прабачэнні аслабілі скандал, але {{нп1|Канцэртны тур «The Beatles» 1966 года па ЗША|жнівеньскі тур па краіне|en|The Beatles' 1966 US tour}}, які азнаменаваўся зніжэннем продажаў квіткоў у параўнанні з рэкорднай наведвальнасцю гурта ў 1965 годзе, а таксама пасрэднымі выступамі, аказаўся для іх апошнім&lt;ref&gt;{{harvnb|Lewisohn|2010|p=230: фінальны гастрольны выступ «The Beatles»}}; {{harvnb|Turner|2016|pp=295, 299}}: зніжэнне продажаў квіткоў, рэкордная наведвальнасць у 1965 годзе; {{harvnb|MacDonald|2005|p=213}}: пасрэдныя выступы.&lt;/ref&gt;. Пісьменнік [[Нікалас Шэфнер]] адзначаў:{{цытата|Для «The Beatles» правядзенне падобных канцэртаў стала фарсам, настолькі далёкім ад новых [музычных] накірункаў, якімі яны былі паглынуты, што з толькі што выпушчанага альбома «Revolver» не было выкарыстана ніводнай песні. Іх аранжыроўкі збольшага было немагчыма ўзнавіць праз абмежаванні, накладаемыя сцэнічным складам гурта, які складаецца [усяго] з дзвюх гітар, басу і барабаннай устаноўкі{{sfn|Schaffner|1978|pp=58–59}}.}}
{{урэзка|выраўноўванне = right|фон =  #F5F5DC|Цвет=#FFFFF0|шырыня = 29%|памер шрыфта=85%|Загаловак =
|Змест =''«Нам надакучыла быць &quot;The Beatles&quot;, сталі сыты гэтым па горла. Мы сапраўды ненавідзелі тое, як нас успрымалі — чацвёра валасатых юнакоў. Цяпер мы былі ўжо не хлопчыкамі, мы былі мужчынамі… і лічылі сябе творцамі з вялікай літары, а не проста выканаўцамі песень»''{{sfn|Miles|1997|p=303}}.|Подпіс = [[Пол Мак-Картні]]}}
Пасля вяртання «The Beatles» у Англію пачалі цыркуляваць чуткі пра магчымы распад гурта{{sfn|Julien|2008b|p=1}}. [[Джордж Харысан]] паведаміў Эпстайну, што пакідае квартэт, аднак яго пераканалі застацца, запэўніўшы, што гастроляў больш не будзе{{sfn|MacDonald|2005|p=213}}. У выніку бітлы ўзялі трохмесячны перапынак, на працягу якога засяродзіліся на асабістых справах{{sfn|Gould|2007|p=367}}. Харысан адправіўся ў [[Індыя|Індыю]] на шэсць тыдняў, каб засвоіць [[сітар]] пад кіраўніцтвам [[Раві Шанкар]]а{{sfn|Julien|2008b|p=2}} і паглыбіцца ў [[індуізм|індуісцкую]] філасофію{{sfn|Everett|1999|p=71}}. Будучы апошнім з чацвёркі, хто прызнаў, што іх жывыя выступы страцілі сэнс{{sfn|Rodriguez|2012|p=18}}, [[Пол Мак-Картні]] пачаў працу з [[Джордж Генры Марцін|Джорджам Марцінам]] над [[саўндтрэк]]ам да фільма {{нп1|Сямейны шлях|«Сямейны шлях»|en|The Family Way}}{{sfn|Sounes|2010|pp=158–59}}, пасля чаго правёў адпачынак у [[Кенія|Кеніі]] ў кампаніі [[Мэл Эванс|Мэла Эванса]], аднаго з [[гастрольны менеджар|гастрольных менеджараў]] «The Beatles»{{sfn|Turner|2016|pp=364–65}}. Ленан зняўся ў [[сатыра|сатырычнай]] стужцы «[[Як я выйграў вайну]]» і пачаў наведваць мастацкія выставы, адна з іх праходзіла ў {{нп1|Галерэя «Індыка»|галерэі «Індыка»|en|Indica Gallery}}, дзе ён пазнаёміўся са сваёй будучай жонкай [[Ёка Она]]{{sfn|Womack|2007|pp=158, 160–61}}. [[Рынга Стар]] скарыстаўся перапынкам, каб правесці больш часу са сваёй жонкай [[Марын Старкі Тайгрэт|Марын]] і нованароджаным сынам [[Зак Старкі|Закам]]&lt;ref&gt;{{harvnb|Harry|2000|pp=323, 333}}; {{harvnb|Julien|2008b|p=2}}.&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы натхнення і канцэпцыя ==
[[Файл:Lennon-McCartney.JPG|280px|thumb|right|]]
У верасні 1966 года, падчас здымак фільма «Як я выйграў вайну» на поўдні [[Іспанія|Іспаніі]], Ленан паглыбіўся ў глыбокі самааналіз. Яго турботы за сваю будучыню і будучыню гурта знайшлі адлюстраванне ў песні «[[Strawberry Fields Forever]]»{{sfn|Turner|2016|pp=332–33}} пра дзяцінства ў [[Ліверпуль|Ліверпулі]], якая стала адпраўным пунктам для новага альбома{{sfn|Everett|1999|p=99}}. Пасля вяртання ў Лондан Ленан далучыўся да мастацкай культуры горада, часткай якой быў Мак-Картні{{sfn|Rodriguez|2012|p=88}}, і пачаў падзяляць інтарэсы свайго сябра да [[авангардная музыка|авангарднай]] і [[электронная музыка|электроннай музыкі]] такіх кампазітараў, як [[Карлхайнц Штокхаўзен]], [[Джон Кейдж]] і [[Лучана Берыа]]{{sfn|Sounes|2010|p=165}}{{sfn|Prendergast|2003|p=193}}.

У лістападзе, падчас вяртання з Афрыкі, у Мак-Картні ўзнікла ідэя для песні, якая ў выніку і перарасла ў канцэпцыю «Sgt. Pepper»{{sfn|Julien|2008b|p=2}}. Ідэя заключалася ў тым, каб выканаць песню ад імя выдуманага аркестра [[эдвардыянская эпоха|эдвардыянскай эпохі]]{{sfn|Moore|1997|pp=20–21}}, для якога Эванс прыдумаў назву ў стылі гуртоў з [[Сан-Францыска]], такіх як [[Big Brother and the Holding Company]] і [[Quicksilver Messenger Service]]{{sfn|Womack|2007|p=168}}{{заўвага|Мак-Картні ўспамінаў, што ідэя назвы для гурта ўзнікла падчас абеду ў самалёце. Музыкант недачуў, калі Эванс папрасіў перадаць яму «соль і перац»&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.paulmccartney.com/news-blogs/news/you-gave-me-the-answer-sgt-pepper-special|title='You Gave Me The Answer' – Sgt. Pepper Special|date=2017-04-26|website=Paulmccartney.com|access-date=2017-08-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20170814020845/https://www.paulmccartney.com/news-blogs/news/you-gave-me-the-answer-sgt-pepper-special|archive-date=2017-08-14|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.|кам.}}. За кошт выкарыстання [[alter ego|альтэр-эга]] «The Beatles» атрымлівалі поўную свабоду ў музычным эксперыментаванні{{sfn|Miles|1997|pp=303–04}}. Марцін успамінаў, што хаця гэтая канцэпцыя не абмяркоўвалася ў пачатку сесій{{sfn|Turner|2016|p=378}}, дзякуючы ёй альбом неўзабаве зажыў «уласным жыццём»{{sfn|Martin|1994|p=202}}.

Альбом адлюстроўвае цікавасць «The Beatles» да [[блюз]]у, запісаў лэйбла [[Motown Records|Motown]] і іншых традыцыйных амерыканскіх музычных накірункаў{{sfn|Hannan|2008|p=62}}. Паводле пісьменніка [[Іэн Макдональд|Іэна Макдональда]], у канцы 1966 года, пры вывучэнні апошніх рэлізаў сваіх асноўных канкурэнтаў, «The Beatles» вылучылі пласцінку «[[The Beach Boys]]» «[[Pet Sounds]]», якую [[Браян Уілсан]] сачыніў у адказ на іх «[[Rubber Soul]]»{{sfn|MacDonald|2005|p=215}}. Мак-Картні быў вельмі ўражаны яе «[[гармонія (музыка)|гарманічнымі]] структурамі» і падборам інструментаў, адзначыўшы, што гэтыя элементы падштурхнулі яго да думкі: «The Beatles» маглі б «капнуць яшчэ глыбей»{{sfn|Babiuk|2002|p=197}}. Ён назваў «Pet Sounds» сваёй галоўнай крыніцай натхнення ў перыяд стварэнння «Sgt. Pepper», дадаўшы: «[Мы] запазычылі адтуль некалькі ідэй»{{sfn|Babiuk|2002|p=204}}, хаця ён усё ж лічыў, што альбому бракавала авангардызму, да якога ён так імкнуўся{{sfn|The Beatles|2000|p=253}}. Яшчэ адным рэлізам, які паўплываў на бітлоў, лічыцца «[[Freak Out!]]» гурта «[[The Mothers of Invention]]»{{sfn|Julien|2008c|p=160}}. Паводле біёграфа {{нп1|Філіп Норман (пісьменнік)|Філіпа Нормана|en|Philip Norman (author)}}, падчас студыйных сесій Мак-Картні неаднаразова заяўляў: «Гэта наш &quot;Freak Out!&quot;»{{sfn|Julien|2008c|p=158}}. Публіцыст {{нп1|Чэт Фліпа|Чэт Фліпа|en|Chet Flippo}} адзначаў, што Мак-Картні захацеў запісаць [[канцэптуальны альбом]] менавіта пасля праслухоўвання пласцінкі [[Фрэнк Запа|Фрэнка Запы]]{{sfn|Julien|2008c|p=160}}.

Яшчэ адным творчым арыенцірам была [[музыка Індыі|індыйская музыка]], аднак збольшага толькі для Ленана і Харысана{{sfn|Reck|2008|pp=69, 72–73}}. У інтэрв'ю 1967 года апошні сказаў, што няспынны поспех гурта натхняў іх працягваць развівацца ў музычным плане, і, улічваючы статус гурта, яны маглі рабіць «тое, што нам падабаецца, не азіраючыся на ўмоўнасці поп-жанра. Мы далучаны не толькі да поп-музыкі, але і ва ўсю музыку ў цэлым»{{sfn|Philo|2015|p=119}}. Мак-Картні лічыў, што альтэр-эга «The Beatles» змогуць уключыць у свой рэпертуар «крышку [[Бі Бі Кінг]]а, крышку Штокхаўзена, крышку [[Альберт Эйлер|Альберта Эйлера]], крышку Раві Шанкара, крышку &quot;Pet Sounds&quot;, крышку &quot;[[The Doors]]&quot;»{{sfn|Greene|2016|p=19}}. Ён разглядаў «The Beatles» як гурт, які «рассоўвае [музычныя] межы», падобна да іншых перадавых кампазітараў таго часу, нават нягледзячы на тое, што ім «не абавязкова падабалася тое, што, скажам, рабіў Берыа»{{sfn|Lewisohn|2005}}.

== Запіс і прадзюсаванне ==

=== Працэс стварэння ===
{{урэзка|Выраўноўванне = right|Фон =  #F5F5DC|Цвет=#FFFFF0|Шырыня = 29%|Памер шрыфта=85%|Загаловак =
|Змест =''«Музычныя выданні пачалі лаяць нас на ўсе лады… бо запіс [&quot;Сяржанта Пепера&quot;] зацягнуўся на пяць месяцаў, і я памятаю, як адчуў вялікую радасць, убачыўшы ў адным з часопісаў загаловак &quot;«The Beatles» спякліся&quot;… а я сядзеў, паціраючы рукі, і прыгаворваў: &quot;Ну, вы дачакаецеся&quot;»''{{sfn|Martin &amp; Pearson|1994|p=111}}.|Подпіс = [[Пол Мак-Картні]]}}
[[Файл:Abbeyroadtomswain.jpg|280px|thumb|right|Памяшканне студыі [[Эбі-Роўд (студыя)|Abbey Road Studio Two]], дзе праходзіў запіс альбома «Sgt. Pepper»]]
[[Файл:Abbey road studios.jpg|280px|thumb|right|Парадны ўваход студыі «Эбі-Роўд» (у той час EMI Studios) у 2005 годзе]]
Сесіі пачаліся 24 лістапада 1966 года ў другой студыі EMI Studios (у далейшым вядомай як [[Эбі-Роўд (студыя)|студыя «Эбі-Роўд»]]). На іх музыканты ўпершыню сабраліся разам з верасня{{sfn|Lewisohn|2010|p=232}}. Маючы ў сваім распараджэнні амаль бязмежны бюджэт і адсутнасць часавых рамак{{sfn|Emerick &amp; Massey|2006|p=142}}, квартэт браўся за працу ў 19:00, застаючыся ў студыі столькі, колькі лічыў патрэбным{{sfn|MacDonald|2005|p=215}}. Запіс пачаўся са «Strawberry Fields Forever», за якой паследавалі яшчэ дзве песні, тэматычна звязаныя з дзяцінствам музыкантаў — «[[When I’m Sixty-Four]]», першая сесія якой адбылася 6 снежня{{sfn|Lewisohn|2005|p=89}}, і «[[Penny Lane]]»&lt;ref&gt;{{harvnb|Everett|1999|pp=99, 100}}; {{harvnb|MacDonald|2005|pp=212–223}}.&lt;/ref&gt;.

У лютым 1967 года «Strawberry Fields Forever» і «Penny Lane» былі выпушчаны ў якасці [[Бок «А» і бок «Б»#Дубль-А|двайнога]] [[сінгл]]а пасля таго, як EMI і Эпстайн націснулі на Марціна, праз неабходнасць гурта нагадаць пра сябе{{sfn|Moore|1997|pp=19–20}}. Калі рэліз не здолеў пакарыць [[UK Singles Chart|брытанскі чарт]], мясцовыя СМІ пачалі намякаць пра канец папулярнасці квартэта. Прэса застракацела загалоўкамі «&quot;The Beatles&quot; не здолелі дасягнуць вяршыні», «Упершыню за чатыры гады» і «Ці лопнула бурбалка?»{{sfn|Harry|2002|p=714}}. У адпаведнасці з падыходам гурта да раней выпушчаных сінглаў, песні былі аўтаматычна выключаны з будучага альбома{{sfn|Greene|2016|pp=34, 42}}. У далейшым Марцін назваў адмову ад гэтых песень «найвялікшай памылкай у маёй кар'еры»{{sfn|MacDonald|2005|p=218fn}}. Паводле яго, «Strawberry Fields Forever», на запіс якой яны патрацілі беспрэцэдэнтных 55 гадзін студыйнага часу, «задавала тон для ўсёй пласцінкі»&lt;ref&gt;{{harvnb|MacDonald|2005|p=219}}: патрацілі 55 гадзін у студыі; {{harvnb|Martin &amp; Pearson|1994|p=13}}: «задавала тон для ўсёй пласцінкі».&lt;/ref&gt;. Ён тлумачыў: «Гэта мусіў быць альбом… [з песнямі, якія] немагчыма было б выканаць ужывую: яны былі задуманы як студыйныя творы, у гэтым і была розніца»{{sfn|Julien|2008b|p=6}}. Мак-Картні заявіў: «Гэты альбом павінен быў замяніць сабой нашы канцэрты»{{заўвага|«The Beatles» часта жартавалі наконт рашэння [[Элвіс Прэслі|Элвіса Прэслі]] адправіць у турнэ яго залаты [[Cadillac]] (для прасоўвання фільма «[[Паказычы мяне]]»&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.graceland.com/blog/posts/elvis-presley-and-the-gold-cadillac-tour/|title=Elvis Presley and the Gold Cadillac Tour|publisher=graceland.com|lang=en|access-date=2024-04-03|archive-date=2024-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20240403115200/https://www.graceland.com/blog/posts/elvis-presley-and-the-gold-cadillac-tour/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Womack|2018|loc=chap. 10}}), і Марцін, і Мак-Картні ўспаміналі, як гурт фантазіраваў, што на гастролі падобным чынам можна адправіць «Sgt. Pepper»{{sfn|Womack|2018|loc=chap. 10}}&lt;ref&gt;{{cite magazine |url=https://www.nme.com/news/music/the-beatles-379-1344340 |title=Paul McCartney: 'Elvis influenced Sgt Pepper' |author=Staff |date=2007-05-17 |magazine=[[NME]] |access-date=2024-01-12 |archive-date=2024-03-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240314134523/https://www.nme.com/news/music/the-beatles-379-1344340 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.|кам.}}{{sfn|Julien|2008b|p=6}}.

Паводле музыказнаўцы {{нп1|Уолтэр Эверэт|Уолтэра Эверэта|en|Walter Everett (musicologist)}}, «Sgt. Pepper» знамянуе сабой пачатак узыходжання Мак-Картні як дамінантнай творчай сілы «The Beatles». Ён сачыніў больш за палову ўсяго матэрыялу, адначасова ўзмацняючы кантроль над запісам сваіх кампазіцый{{заўвага|Паводле Эмерыка, у перыяд запісу «Sgt. Pepper» Мак-Картні фактычна пераўвасобіўся ў прадзюсара «The Beatles», паколькі Марцін усё часцей адсутнічаў бліжэй да канца сесій, якія рэгулярна зацягваліся да світанку{{sfn|Emerick &amp; Massey|2006|p=163}}.|кам.}}{{sfn|Everett|1999|p=99}}. Музыканты зрабілі мноства дубляў, спрабуючы дабіцца патрэбнага яму гуку ў песні «[[Getting Better]]». Калі было прынята рашэнне перазапісаць асноўную гукавую дарожку, Стар быў экстрэнна выкліканы ў студыю, аднак яго не задзейнічалі, паколькі на той момант акцэнт пераключыўся з рытму на вакал{{sfn|Дэвіс|2018|с=382}}. Большая частка [[бас-гітара|бас-гітары]] была зведзена загадзя{{sfn|Hannan|2008|p=52}}. Аддаючы перавагу накладанню сваіх партый у апошнюю чаргу, Мак-Картні, як правіла, граў на іншых інструментах падчас запісу мінусовак. Такі падыход дазваляў яму пускацца ў меладычныя аванцюры, прыдумляючы незвычайныя басовыя хады — паўтараючы адну з асаблівасцей, якой ён асабліва захапляўся ў працы Браяна Уілсана над «Pet Sounds», — і дадаваць іх ужо ў фінальныя аранжыроўкі песень&lt;ref&gt;{{harvnb|Emerick &amp; Massey|2006|pp=169–70}}; {{harvnb|Miles|1997|p=281}}: «адна з асаблівасцей, якой ён асабліва захапляўся на &quot;Pet Sounds&quot;».&lt;/ref&gt;{{заўвага|У сваю чаргу Уілсан быў уражаны складанымі басовымі партыямі ў «Rubber Soul». У далейшым Мак-Картні заявіў, што ён, Уілсан і {{нп1|Джэймс Джамерсан|Джэймс Джамерсан|en|James Jamerson}} з [[Motown Records|Motown]] былі адзінымі трыма музыкантамі, «якія ўжо тады гралі меладычныя басовыя партыі... кожны з нас падглядваў нешта адзін у аднаго»{{sfn|Miles|1997|p=271}}.|кам.}}. Акрамя басу, на некаторых песнях Мак-Картні сыграў на [[электрагітара|электрагітары]], а таксама [[клавішныя інструменты|клавішных]], такіх як [[фартэпіяна]], [[раяль]] і {{нп1|Арган Лоўры|арган Лоўры|en|Lowrey organ}}, у той час як Марцін зрабіў унёсак партыямі на [[клавесін]]е, [[фісгармонія|фісгармоніі]] і {{нп1|піянет|піянеце|en|Hohner Pianet}}&lt;ref&gt;{{harvnb|Everett|1999|p=104}}: Орган Лоури в «Lucy in the Sky with Diamonds»; {{harvnb|Everett|1999|p=106}}: піянет у «Getting Better», {{harvnb|Everett|1999|p=107}}: клавесін у «Fixing a Hole»; {{harvnb|Everett|1999|p=110}}: губны гармонік у «Being for the Benefit of Mr. Kite!»; {{harvnb|Everett|1999|p=120}}: раяль у «A Day in the Life».&lt;/ref&gt;. У песнях Ленана таксама аддавалася перавага клавішным інструментам{{заўвага|Напрыклад, у «Strawberry Fields Forever» актыўна выкарыстоўваўся [[мелатрон]]{{sfn|Cunningham|1998|p=127}}{{sfn|Prendergast|2003|p=83}}, інструмент, клавішы якога прайгравалі магнітафонныя запісы розных музычных інструментаў, дазваляючы аднаму выканаўцу замяняць сабой цэлы аркестр{{sfn|Rodriguez|2012|pp=109, 191–93}}.|кам.}}{{sfn|Everett|1999|p=99}}.

Хаця роля Харысана як сольнага гітарыста была ў многім адсунута на задні план, Эверэт лічыць «яго ўнёсак у альбом важным у многіх аспектах»{{sfn|Everett|1999|p=100}}. Дзякуючы яму на пласцінку трапілі такія індыйскія інструменты, як сітар, [[тампура]] і [[свармандал]]{{sfn|Everett|1999|pp=104, 106, 111}}{{sfn|Clayson|2003|p=212}}. Марцін называў яго самым адкрытым з бітлоў да новых музычных накірункаў{{заўвага|У інтэрв'ю 2017 года Стар так выказаўся адносна гітарнага ўнёску Харысана: «Мы з Полам абмяркоўвалі гэта, калі слухалі &quot;Сяржанта Пепера&quot; на [50-гадовым] юбілеі пласцінкі і адзначылі, наколькі была важная для альбома зробленая Джорджам праца [як гітарыста]»&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.news.com.au/entertainment/music/ringo-starr-the-voice-behind-the-yellow-submarine-and-tank-engine-returns-on-give-more-love/news-story/c5eb865f1b73a574e82930ff04f4bb92|first=Kathy|last=McCabe|title=Ringo Starr: The voice behind the yellow submarine and tank engine returns on Give More Love|work=[[news.com.au]]|date=2017-09-17|access-date=2019-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20190202095605/https://www.news.com.au/entertainment/music/ringo-starr-the-voice-behind-the-yellow-submarine-and-tank-engine-returns-on-give-more-love/news-story/c5eb865f1b73a574e82930ff04f4bb92|archive-date=2019-02-02|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.|кам.}}{{sfn|Hertsgaard|1996|p=172}}. У сваю чаргу выкарыстанне Старам мембраны з цялячай скуры для [[том-том]]аў яго [[ударная ўстаноўка|ўдарнай устаноўкі]] забяспечыла гучанню барабанаў глыбейшы тэмбр, у адрозненне ад ранейшай пластыкавай абіўкі{{sfn|Everett|1999|p=100}}. Як і ў выпадку з альбомам «Revolver»{{sfn|Rodriguez|2012|p=112}}, «The Beatles» усё часцей запрашалі сесійных музыкантаў, асабліва для запісу [[аранжыроўка|аранжыровак]], натхнёных класічнымі творамі{{sfn|Babiuk|2002|p=197}}. Паводле Філіпа Нормана, выразны вакал Ленана ў некаторых песнях Мак-Картні «значна ўзмацніў іх атмасферу», асабліва ў кампазіцыі «[[Lovely Rita]]»{{sfn|Norman|2016|p=263}}.

Праз гадзіну пасля завяршэння апошніх альбомных накладанняў, 20 красавіка 1967 года, гурт вярнуўся да кампазіцыі «[[Only a Northern Song]]» Харысана, асноўную частку якой яны запісалі ў лютым{{sfn|Lewisohn|2005|p=109}}. Музыканты дадалі ў яе выпадковыя гукі і аркестроўку, перш чым адправіць яе [[United Artists]] у якасці першай з чатырох новых песень, якія яны павінны былі прадставіць гэтай кампаніі для ўключэння ў анімацыйны фільм «[[Жоўтая падводная лодка (мультфільм)|Жоўтая падводная лодка]]»{{sfn|Winn|2009|p=102}}. Паводле пісьменніка [[Марк Льюісан|Марка Льюісана]], гэта была «дзіўная» сесія, аднак яна прадэманстравала «вялізны апетыт бітлоў да стварэння матэрыялу»{{sfn|Lewisohn|2005|p=109}}. Падчас працы ў студыі гурт таксама запісаў «[[Carnival of Light]]» пад кіраўніцтвам Мак-Картні, эксперыментальную п'есу, створаную для мерапрыемства «Million Volt Light and Sound Rave», што праходзіла ў «[[The Roundhouse|Roundhouse Theater]]» 28 студзеня і 4 лютага{{sfn|MacDonald|2005|pp=224–25}}. Сесіі завяршыліся 21 красавіка запісам выпадковых шумоў і галасоў, уключаных у какафонію, якая завяршае пласцінку. Ім папярэднічалі вельмі высокія гукі — недаступныя для чалавечага вуха — якія маглі пачуць толькі сабакі (і некаторыя іншыя жывёлы){{sfn|Lewisohn|2010|pp=252–53}}.

=== Студыйная атмасфера ===

«The Beatles» імкнуліся надаць сесіям атмасферу свята{{sfn|Gould|2007|p=387}}. Хутка стаміўшыся ад безгустоўнага дызайну ўнутраных памяшканняў EMI, музыканты дадалі ў студыю псіхадэлічнае асвятленне{{sfn|Howard|2004|pp=28–29}}, уключаючы прыладу з пяці чырвоных флуарэсцэнтных лямпаў, прымацаваную да мікрафоннай стойкі, [[лававая лямпа|лававую свяцільню]], чырвоную лямпу як у [[фоталабараторыя|фоталабараторыі]] і [[страбаскоп]], зрэшты, неўзабаве адмовіўшыся ад выкарыстання апошняга{{sfn|Lewisohn|2005|p=114}}. Харысан успамінаў, што падчас працы студыя стала для іх нечым накшталт нефармальнага клуба{{sfn|Hertsgaard|1996|pp=211, 392}}, дзе гурт часта наведвалі калегі, у тым ліку [[Дэвід Кросбі]], [[Мік Джагер]] і [[Донаван]]{{заўвага|24 лютага гурт запісваў бэк-вакал для песні «[[Lovely Rita]]». У ліку гасцёў бітлоў у той вечар былі Кросбі і {{нп1|Шон Філіпс|Шон Філіпс|en|Shawn Phillips}}, гітарыст Донавана{{sfn|Winn|2009|p=95}}. На фатаграфіях, апублікаваных у часопісе ''{{нп1|The Beatles Book|Beatles Monthly|en|The Beatles Book}}'', былі выяўлены Ленан, Мак-Картні, Харысан і Кросбі, якія згрупаваліся вакол мікрафона&lt;ref name=&quot;Runtagh/RS&quot; /&gt;, а ў артыкуле ''{{нп1|Beat Instrumental|Beat Instrumental|en|Beat Instrumental}}'' адзначалася, што бэк-вакал быў запісаны пры ўдзеле Кросбі{{sfn|Winn|2009|p=95}}. Пазней Філіпс сказаў, што ён таксама спяваў з трыма бітламі&lt;ref name=&quot;Runtagh/RS&quot;&gt;{{cite magazine|url=https://www.rollingstone.com/music/music-features/beatles-sgt-pepper-at-50-when-pink-floyd-david-crosby-visited-lovely-rita-sessions-127210/|first=Jordan|last=Runtagh|title=Beatles' 'Sgt. Pepper' at 50: When Pink Floyd, David Crosby Visited 'Lovely Rita' Sessions|magazine=[[Rolling Stone]]|date=2017-05-29|access-date=2020-03-23|archive-date=2023-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230409124907/https://www.rollingstone.com/music/music-features/beatles-sgt-pepper-at-50-when-pink-floyd-david-crosby-visited-lovely-rita-sessions-127210/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, аднак яго словы не падтрымаў ніхто з прысутных&lt;ref name=&quot;Runtagh/RS&quot; /&gt; У выніку бэк-вакал быў перазапісаны 7 сакавіка{{sfn|Winn|2009|p=95}}.|кам.}}{{sfn|Everett|1999|p=100}}. Бітлы рэгулярна апраналіся ў адзенне псіхадэлічных расфарбовак{{sfn|Lewisohn|2005|p=114}}, што падштурхнула аднаго з сесійных трубачоў да думкі пра іх удзел у здымках новага фільма{{sfn|Cunningham|1998|pp=148–49}}.

Запіс аркестра для «[[A Day in the Life]]», які адбываўся 10 лютага, быў арганізаваны ў духу шараговага [[хэпенінг]]у лонданскай авангарднай сцэны{{sfn|Harris|2007|p=76}}{{sfn|Sounes|2010|p=166}}. «The Beatles» запрасілі мноства сяброў{{sfn|Lewisohn|2005|p=96}}, а сесійныя музыканты былі апрануты ў строгія вячэрнія касцюмы, дапоўненыя маскарадным рэквізітам{{sfn|Hertsgaard|1996|p=8}}{{sfn|Gould|2007|pp=387–88}}. Пад кіраўніцтвам Тоні Брэмвела падзея была знята на сем партатыўных камер{{sfn|Ingham|2006|p=166}}, пры гэтым частку матэрыялу знялі самі бітлы{{sfn|Cunningham|1998|p=151}}. Пасля гэтага гурт разглядаў варыянт пра тое, каб зрабіць спецыяльны тэлевізійны выпуск, прысвечаны альбому{{sfn|Lewisohn|2005|p=96}}. Кожная песня мусіла быць забяспечана відэакліпам, знятым рознымі рэжысёрамі{{sfn|Harris|2007|p=82}}, але кошт запісу пласцінкі зрабіў гэтую ідэю непасільнай для EMI{{заўвага|Пасля здымак «A Day in the Life» музычная прэса застракацела паведамленнямі пра ідэю бітлоў выпусціць асобны тэлефільм, прысвечаны «Сяржанту Пеперу»{{sfn|Lewisohn|2005|p=96}}. Хаця ў ліпеньскіх часопісах адзначалася, што ад гэтага плану адмовіліся, на канец года быў складзены графік здымак, і «The Beatles» былі поўныя рашучасці распачаць працу над «[[Чароўнае таямнічае падарожжа (фільм)|Чароўным таямнічым падарожжам]]»{{sfn|Winn|2009|p=88}}.|кам.}}{{sfn|Greene|2016|pp=37–38}}. 15 сакавіка, падчас запісу «Within You Without You», студыю зноў ператварылі: на сцены павесілі індыйскія дываны, завесілі вокны і дадалі запаленыя духмяныя рэчывы, каб стварыць неабходны настрой{{sfn|Lavezzoli|2006|p=179}}. Ленан апісаў сесію як «цудоўны вечар свінгу», у ліку гасцёў якога было «400 індыйскіх музыкантаў»{{sfn|The Beatles|2000|p=243}}.

«The Beatles» аднеслі {{нп1|ацэтатны дыск|ацэтатны дыск|en|Acetate disc}} з гатовым альбомам у кватэру амерыканскай спявачкі [[Кас Эліёт]], недалёка ад {{нп1|Кінгс-роўд|Кінгс-роўд|en|King's Road}} у [[Чэлсі]]{{sfn|Ellen|2002|p=102}}. Там у шэсць раніцы яны ўключылі яго на поўную гучнасць з дынамікаў, усталяваных у адчыненых насцеж вокнах. Сябар гурта і іх былы прэс-аташэ {{нп1|Дэрэк Тэйлар|Дэрэк Тэйлар|en|Derek Taylor}} успамінаў, што замест скаргаў на шум жыхары раёна пачалі высоўвацца з вокнаў і слухаць, лічачы, што гэта была нейкая нявыдадзеная музыка ліверпульскай чацвёркі{{sfn|MacDonald|2005|p=249}}.

=== Тэхнічныя аспекты ===
{{урэзка|выраўноўванне = right|фон =  #F5F5DC|колер=#FFFFF0|шырыня = 29%|памер шрыфта=85%|Загаловак =
|Змест =''«Калі слухаць запісы паэтапна, пасля праслухоўвання першых дзвюх дарожак цяжка зразумець, чаго яшчэ яны дабіваюцца, — песня ж, здаецца, скончана? Часцяком канчатковая шматслойная версія нібы паглынае першапачатковую простую мелодыю. Але яны разумеюць, калі нешта не так, нават калі не могуць вытлумачыць словамі. Іх самааддача ўражвае — над песняй яны могуць працаваць да знямогі гадзін па дзесяць запар»''{{sfn|Дэвіс|2018|с=386}}.|Подпіс = Музычны журналіст [[Хантэр Дэвіс]], 1968 год}}
[[Файл:Studer J37 4-track tape recorder (1964-1972), Abbey Road Studios.jpg|280px|thumb|right|[[шматдарожачны запіс|Чатырохдарожачны]] магнітафон {{нп1|Studer (кампанія)|Studer J37|en|Studer}}, які выкарыстоўваўся на «Sgt. Pepper»]]
У кнізе «The Ambient Century: From Mahler to Moby», прысвечанай гісторыі [[эмбіент]]у, Марк Прэндэргаст разглядае «Sgt. Pepper» як «даніну павагі» «The Beatles» творчасці Штокхаўзена і Кейджа, дадаючы, што яго «багаты, насычаны эксперыментамі з аўдыяплёнкай гук» дэманструе ўплыў кампазітара [[П'ер Шэфер|П'ера Шэфера]]{{sfn|Prendergast|2003|p=190}}. Паводле Марціна, «Sgt. Pepper» «натуральным чынам вырас з &quot;Revolver&quot;», азнаменаваўшы «эру амаль няспынных эксперыментаў з апаратурай»&lt;ref&gt;{{harvnb|Martin &amp; Pearson|1994|p=78}}: «няспынныя эксперыменты з апаратурай»; {{harvnb|Martin &amp; Pearson|1994|p=82}}: «Sgt. Pepper» «натуральным чынам вырас з &quot;Revolver&quot;».&lt;/ref&gt;. Альбом быў запісаны з выкарыстаннем [[шматдарожачны запіс|чатырохдарожачных]] магнітафонаў, паколькі іх васьмідарожачныя аналагі не выкарыстоўваліся ў камерцыйных студыях Лондана да канца 1967 года{{sfn|Emerick &amp; Massey|2006|p=191}}. Як і ў выпадку з папярэднімі пласцінкамі «The Beatles», пры працы над «Sgt. Pepper» паўсюдна ўжывалася {{нп1|рэдукцыйнае звядзенне|рэдукцыйнае|en|Ping-pong recording}} [[звядзенне (музыка)|звядзенне]], метад, пры якім ад адной да чатырох запісаных на асобны магнітафон дарожак мікшыруюцца і {{нп1|дабінг (музыка)|дублююцца|en|Dubbing (music)}} на іншы чатырохдарожачны магнітафон, які выкарыстоўваецца ў якасці асноўнага. Дзякуючы гэтаму гукарэжысёр мог ствараць падабенства віртуальнай шматдарожачнай студыі&lt;ref&gt;{{cite AV media notes|last=Lewisohn|first=Mark|year=2009|title=Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band| publisher=Apple/EMI Records|p=29}}&lt;/ref&gt;. Чатырохдарожачныя магнітафоны {{нп1|Studer (кампанія)|Studer J37|en|Studer}}, усталяваныя ў студыях EMI, добра пасавалі для гэтага метаду, паколькі забяспечвалі высокую якасць гуку, што зводзіла да мінімуму шумы падчас мікшыравання{{sfn|Babiuk|2002|p=199}}. Запісваючы аркестр для «A Day in the Life», Марцін сінхранізаваў чатырохдарожачны магнітафон, які прайграе мінусоўку «The Beatles», з іншым магнітафонам, які запісвае аркестроўку. Гукарэжысёр {{нп1|Кен Таўнсенд|Кен Таўнсенд|en|Ken Townsend}} распрацаваў гэты метад, выкарыстоўваючы сігнал частатой 50 Гц паміж двума апаратамі{{sfn|Lewisohn|2010|p=244}}.

Праца над «Strawberry Fields Forever» была асабліва складанай і ўключала ў сябе наватарскае аб'яднанне двух дубляў песні, запісаных у розным [[тэмп (музыка)|тэмпе]] і [[вышыня гуку|танальнасці]]{{sfn|MacDonald|2005|pp=217–20}}{{sfn|Howard|2004|pp=27–28}}. Паводле ўспамінаў Эмерыка, падчас запісу «Revolver» «мы прызвычаіліся да таго, што нас просяць зрабіць немагчымае, і мы ведалі, што ў слоўніку &quot;The Beatles&quot; не існуе слова &quot;не&quot;»{{sfn|Emerick &amp; Massey|2006|p=139}}. Ключавая асаблівасць «Sgt. Pepper» — гэта ліберальнае стаўленне Марціна і Эмерыка да ўжывання [[апрацоўка сігналаў|апрацоўкі сігналаў]] для фарміравання гучання запісу, дадзены падыход уключаў у сябе прымяненне [[кампрэсар аўдыясігналу|сціскання дынамічнага дыяпазону]], {{нп1|Рэверберацыя (эфект)|рэверберацыі|en|Reverb effect}} і {{нп1|Абмежаванні сігналу|абмежаванні сігналу|en|Limiter}}{{sfn|Kimsey|2008|p=133}}. Гурт эксперыментаваў з перадавымі [[блок эфектаў|блокамі эфектаў]], такім як [[калонка Леслі|дынамік Леслі]], праз які прапускаўся гук інструментаў і вакал{{sfn|Emerick &amp; Massey|2006|p=190}}. На пласцінцы вылучаецца некалькі інавацыйных метадаў прадзюсавання, у тым ліку ўжыванне [[дырэкт-бокс]]аў і {{нп1|Амбіяфонія|амбіяфоніі|en|Ambiophonics}}, а таксама эксперыментаванне з {{нп1|Пітч-кантроль|хуткасцю прайгравання|en|Pitch control}}{{sfn|Hannan|2008|p=62}}. Басовая партыя ў «[[Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band (песня)|Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band]]» была першым запісам «The Beatles» з дапамогай дырэкт-боксу. Гэты метад быў прыдуманы Таўнсендам у выглядзе падключэння электрагітар наўпрост да мікшэрнага пульта{{sfn|Womack|2007|p=170}}. Паводле {{нп1|Кенет Уомак|Кенета Уомака|en|Kenneth Womack}}, дырэкт-бокс у загалоўным трэку «надзяліў [гучанне] бас-гітары Мак-Картні багацейшай [[склад (музыка)|тэкстурай]] і танальнай частатой»{{sfn|Womack|2007|p=170}}.

У некаторых выпадках падчас мікшыравання ўжываўся {{нп1|Аўтаматычны даблтрэкінг|аўтаматычны даблтрэкінг|en|Automatic double tracking}}, эфект, дзякуючы якому гучанне атрымлівалася больш насычаным. Метад быў распрацаваны Таўнсендам у перыяд працы над альбомам «Revolver» адмыслова для бітлоў, якія рэгулярна прасілі прыдумаць альтэрнатыву запісу дадатковага вакалу{{sfn|Lewisohn|2010|p=216}}. Яшчэ адной ключавой асаблівасцю стаў [[пітч-шыфтар|пітч-шыфт]], тэхніка, якую «The Beatles» таксама шырока ўжывалі на «Revolver»{{sfn|Emerick &amp; Massey|2006|p=190}}. Паводле Марціна, «[[Lucy in the Sky with Diamonds]]» стала рэкардсменам альбома па найбольшай колькасці варыяцый хуткасці запісу. Так, пры запісе вакалу Ленана хуткасць плёнкі была зніжана з 50 да 45 цыклаў на секунду, што дазволіла атрымаць вышэйшае і танчэйшае гучанне голасу пры прайграванні на звычайнай хуткасці{{sfn|Martin &amp; Pearson|1994|p=105}}. Падчас запісу загалоўнай кампазіцыі пласцінкі гучанне ўдарнай устаноўкі было палепшана за кошт {{нп1|Дэмпаванне|дэмпавання|en|Damping (music)}}, а таксама {{нп1|Размяшчэнне мікрафонаў|блізкага размяшчэння мікрафонаў|en|Microphone practice}}. Макдональд лічыў, што такі метад дазволіў дабіцца «трохмернага» гуку, які, побач з іншымі інавацыямі «The Beatles», неўзабаве стаў стандартнай практыкай сярод амерыканскіх гукарэжысёраў{{sfn|MacDonald|2005|pp=233–34}}.
[[Файл:Beatles ad 1965 just the beatles crop.jpg|280px|thumb|right|Нягледзячы на першапачатковы энтузіязм музыкантаў і заявы Ленана, што «гэты альбом быў адным з важнейшых крокаў у іх кар'еры», з гадамі іх меркаванне памянялася&lt;ref name=&quot;FarOutMagazine&quot;/&gt;. Пласцінка падабалася Харысану і Ленану менш за ўсё, у многім праз кантроль Мак-Картні над працэсам. У сваю чаргу Мак-Картні называў «Пепера» сваім фаварытам, бо адчуваў сябе «рэжысёрам» запісу. Пазіцыя Стара аказалася недзе пасярэдзіне&lt;ref name=&quot;LennonHated&quot;&gt;{{cite web|url=https://faroutmagazine.co.uk/john-lennon-hated-the-beatles-sgt-pepper-album-reason/|title=The reason why John Lennon hated The Beatles ‘Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band’|publisher=''[[Far Out Magazine]]''|lang=en|author=Taysom, Joe|date=2021-01-01|access-date=2024-04-22|archive-date=2021-01-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210101100038/https://faroutmagazine.co.uk/john-lennon-hated-the-beatles-sgt-pepper-album-reason/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SergeyKnyazev&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.soyuz.ru/articles/746|title=Что писали об альбоме The Beatles “Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band” 50 лет назад|publisher=Союз|lang=ru|date=2017-06-01|access-date=2024-04-20|author=Князев, Сергей|archive-date=2024-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20240409144116/https://www.soyuz.ru/articles/746|url-status=live}}&lt;/ref&gt;]]
Авангардныя элементы, такія як размяшчэнне бязладнай тарабаршчыны ў фінальнай кампазіцыі, сталі адной з вызначальных асаблівасцей пласцінкі{{sfn|Julien|2008b|p=7}}. «Sgt. Pepper» стаў першым поп-альбомам, [[мастэрынг|зробленым]] без кароткачасовых паўз, якія звычайна ставяцца паміж песнямі з мэтай іх размежавання адной ад адной{{sfn|Womack|2007|pp=170–171}}. Замест гэтага выкарыстоўваліся два [[фейдар|красфейды]], якія змешвалі песні паміж сабой, ствараючы ўражанне няспыннага канцэрта{{заўвага|Загалоўная песня плаўна перацякала ў «With a Little Help from My Friends», а рэпрыза «Sgt. Pepper» — у «A Day in the Life»{{sfn|Lewisohn|2010|p=251}}.|комм.}}&lt;ref&gt;{{harvnb|Julien|2008c|p=162}}; {{harvnb|Lewisohn|2010|p=251}}.&lt;/ref&gt;. Хаця былі падрыхтаваны як [[Стэрэафонія|стэрэа]]-, так і [[Манафонія|монафанічныя]] варыянты альбома, «The Beatles» мінімальна ўдзельнічалі ў працэсе стэрэамікшыравання, які лічылі менш важным, даверыўшы гэтую задачу Марціну і Эмерыку{{sfn|Lewisohn|2010|p=252}}. Яны патрацілі тры тыдні на стварэнне монаміксаў і, «магчыма, дні тры на стэрэа»{{sfn|Scapelliti|2007|p=100}}. Большасць слухачоў у выніку азнаёмілася толькі са стэрэаверсіяй{{sfn|Hannan|2008|p=40}}. Паводле ацэнак Эмерыка, запіс пласцінкі заняў каля 700 гадзін, што больш чым у 30 разоў перавышала час, патрачаны гуртом на іх [[Please Please Me|першы альбом]], вытворчасць якога абышлася ў 400 фунтаў стэрлінгаў&lt;ref&gt;{{harvnb|Дэвіс|2018|p=375}}: «Please Please Me» быў запісаны за адзін дзень і абышоўся ў £400; {{harvnb|Lewisohn|2010|p=253}}: «Sgt. Pepper» гурт запісваў 700 гадзін (чатыры месяцы), і ён каштаваў £25000.&lt;/ref&gt;. Затраты на «Sgt. Pepper» склалі прыкладна 25 000 фунтаў стэрлінгаў (што эквівалентна 483 000 фунтаў стэрлінгаў у 2021 годзе){{sfn|Martin &amp; Pearson|1994|p=168}}.

=== Узаемаадносіны ўнутры гурта ===
Паводле пісьменніка Роберта Радрыгеса, хаця Ленан, Харысан і Стар прынялі ідэю Мак-Картні «гурта ўнутры гурта», якая падразумявала поўную творчую свабоду, яны «падтрымалі гэтую канцэпцыю з рознай ступенню энтузіязму»{{sfn|Rodriguez|2012|pp=206–07}}. Персанал студыі ўспамінаў, што Ленан «ніколі не здаваўся такім шчаслівым», як падчас працы над гэтай пласцінкай{{sfn|Hertsgaard|1996|pp=212, 396}}. Аднак у інтэрв'ю {{нп1|Бары Майлз|Бары Майлзу|en|Barry Miles}} музыкант заявіў, што знаходзіўся ў дэпрэсіі і, хаця Мак-Картні быў «поўны ўпэўненасці ў сабе», для яго «гэта было катаваннем»&lt;ref&gt;{{cite web|author=Miles|title=John Lennon/Yoko Ono Interview|url=https://www.rocksbackpages.com/Library/Article/john-lennonyoko-ono-interview|publisher=Rock's Backpages|year=2019|access-date=2020-06-05|archive-date=2023-12-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20231204132425/https://www.rocksbackpages.com/Library/Article/john-lennonyoko-ono-interview/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Ленан так тлумачыў свой погляд на канцэпцыю альбома: «Пол абвяшчаў: &quot;Прыходзьце і атрымайце асалоду ад паказу&quot;, а я на гэта выдаваў: &quot;Сёння я такое прачытаў у газеце… ох, халера&quot;»{{sfn|Northcutt|2006|p=137}}.

Эверэт адзначаў, што Стару «было вельмі нудна» падчас сесій. Барабаншчык пазней скардзіўся: «Найбольшы ўспамін, які ў мяне застаўся пра &quot;Sgt. Pepper&quot;... гэта тое, што я навучыўся гуляць у шахматы»{{sfn|Everett|1999|p=100}}. У {{нп1|Анталогія «The Beatles» (кніга)|«Анталогіі &quot;The Beatles&quot;»|en|The Beatles Anthology (book)}} Харысан заявіў, што яго мала цікавіла канцэпцыя Мак-Картні (які «стаў рухальнай сілай гурта»&lt;ref name=&quot;FarOutMagazine&quot;/&gt; і ператварыў альбом у «сваё тварэнне»&lt;ref name=&quot;LennonHated&quot;/&gt;) пра выдуманы гурт і што пасля яго падарожжа ў Індыю «маё сэрца ўсё яшчэ было там… Відаць, у той момант я страціў да славы ўсякую цікавасць»{{sfn|The Beatles|2000|pp=241, 242}}. Гітарыст дадаў, што, атрымаўшы масу задавальнення ад запісу «Rubber Soul» і «Revolver», яму не спадабаўся падыход гурта да «Sgt. Pepper», бо тое, што адбывалася, ператварылася ў «працэс зборкі: дробныя дэталі, фанаграмы накладваліся адна на адну», у выніку чаго «большую частку часу Пол проста граў на піяніна, а Рынга трымаў рытм, а астатнім даводзілася проста гультаяваць»{{sfn|The Beatles|2000|p=242}}.

Паводле Льюісана, падчас запісу пласцінкі «The Beatles» у апошні раз дзейнічалі як адзіны калектыў, аб'ядноўваючы высілкі і дэманструючы згуртаванасць, якая аслабла пасля заканчэння сесій і цалкам знікла з рэлізам «[[The Beatles (альбом)|Белага альбома]]» (1968){{sfn|Lewisohn|2010|p=237}}. Марцін успамінаў, што на працягу працы над пласцінкай «паміж бітламі панавалі вельмі добрыя адносіны, яны таксама выдатна ладзілі з намі [персаналам]. Мы ўсе ўсведамлялі, што робім нешта вялікае». Ён дадаў, што, хаця Мак-Картні эфектыўна кіраваў праектам і часам раздражняў сваіх таварышаў па гурце, «Пол цаніў унёсак Джона ў альбом. У плане колькасці ён быў невялікі, але ў плане якасці — вялізны»&lt;ref&gt;{{cite magazine|url=https://www.rollingstone.com/music/features/it-was-twenty-years-ago-today-19870618|first=Kurt|last=Loder|title=The Beatles' 'Sgt. Pepper': It Was Twenty Years Ago Today...|magazine=[[Rolling Stone]]|date=1987-06-18|access-date=2018-11-14|archive-date=2024-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20240410215054/https://www.rollingstone.com/music/music-news/the-beatles-sgt-pepper-it-was-twenty-years-ago-today-98632/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Канцэпцыя ==
{{пачатак цытаты}}Павінны ж фанаты разумець, што мы не можам рабіць адно і тое ж вечна!{{канец цытаты|крыніца=Джон Ленан&lt;ref name=&quot;SergeyKnyazev&quot;/&gt;.}}
[[Файл:John Lennon, 1974 (restored cropped).jpg|205px|thumb|left|«Увесь мой унёсак у гэты альбом не мае ніякага дачынення да ідэі сяржанта Пепера і яго аркестра» — Джон Ленан&lt;ref name=&quot;SergeyKnyazev&quot;/&gt;]]
[[Файл:Paul McCartney Headshot (cropped).jpg|205px|thumb|right|«Мы былі аркестрам сяржанта Пепера; на працягу ўсёй працы над гэтым альбомам кожны з нас прыкідваўся некім іншым» — [[Пол Мак-Картні]]&lt;ref name=&quot;SergeyKnyazev&quot;/&gt;]]
Паводле Уомака, пачатковай песняй «The Beatles» ствараюць штучную тэкставую прастору, у якой можна паэксперыментаваць{{sfn|Womack|2007|p=170}}. Рэпрыза загалоўнай кампазіцыі з'яўляецца на другім баку, непасрэдна перад кульмінацыйнай «A Day in the Life», ствараючы [[абрамленне|закальцоўвальны эфект]]{{sfn|MacDonald|2005|p=248}}. Паводле Ленана і Стара, канцэптуальна звязаны толькі першыя дзве песні і рэпрыза{{sfn|Everett|1999|p=99}}. У інтэрв'ю 1980 года Ленан заявіў, што яго кампазіцыі не мелі нічога агульнага з канцэпцыяй «Sgt. Pepper», дадаўшы: «&quot;Сяржанта Пепера&quot; прынята лічыць першым канцэптуальным альбомам, але гэта не зусім так. [...] Аднак усе лічаць менавіта так, паколькі мы так сказалі»{{sfn|Sheff|1981|p=197}}. «Мне здавалася, што мы проста працуем у студыі, запісваем новую пласцінку, а Пол бегаў са сваёй ідэяй нейкага выдуманага гурта», — падзяляў скептыцызм таварыша Харысан&lt;ref name=&quot;SergeyKnyazev&quot;/&gt;.

Паводле Макфарлейна, бітлы «палічылі за лепшае ўжыць усеахопную тэматычную канцэпцыю ў спробе аб'яднаць асобныя, незвязаныя паміж сабой песні»{{sfn|MacFarlane|2008|p=33}}. Эверэт сцвярджае, што «музычная суцэльнасць альбома з'яўляецца вынікам… узаемасувязі матываў паміж ключавымі яго часткамі, асабліва якія ўключаюць танальнасці C, E і G»{{sfn|Everett|1999|p=122}}. «Ужыванне ў запісе падобных гарманічных мадэлей і зыходных мелодый» садзейнічае яе агульнай музычнай суцэльнасці, мяркуе Мур, характарызуючы яе як апавядальную суцэльнасць, але не абавязкова канцэптуальную{{sfn|Moore|2008|p=144}}. Макфарлейн падзяляе падобны пункт гледжання і адзначае, што, за выключэннем рэпрызы, альбому бракуе меладычнага і гарманічнага адзінства, якое адпавядае [[цыкл (музыка)|цыклічнай форме]]{{sfn|MacFarlane|2008|pp=33, 37}}.

У інтэрв'ю 1995 года Мак-Картні падкрэсліў, што тэма дзяцінства музыкантаў, якая стала асновай для першых трох песень, запісаных падчас сесій, так і не перарасла ў паўнавартасную канцэпцыю, але, паводле яго, яны трымалі яе ў галаве як нейкі «арыенцір» на працягу ўсяго праекта{{sfn|MacDonald|2005|p=215}}. Паводле Макдональда, у альбоме прысутнічаюць намёкі на дзяцінства бітлоў, якія «надта відавочныя, каб іх ігнараваць». Да іх адносяцца ўспаміны пра пасляваенны мюзік-хол паўночнай Англіі, адсылкі да прамысловых гарадоў гэтага рэгіёна і школьных дзён у Ліверпулі, вобразы, натхнёныя Льюісам Кэралам (як даніна павагі любімым дзіцячым кнігам Ленана), выкарыстанне духавых інструментаў у стылі вулічнай эстрады (знаёмай Мак-Картні па візітах у {{нп1|Сефтан-парк|Сефтан-парк|en|Sefton Park}})&lt;ref name=&quot;Irvin/Mojo&quot;&gt;{{cite magazine|last=Irvin|first=Jim|title=The Big Bang!|magazine=[[Mojo]]|date=2007-03|page=78}}&lt;/ref&gt;, і кветкавая кампазіцыя на вокладцы, падобная да [[Кветкавы гадзіннік|кветкавага гадзінніка]]{{sfn|MacDonald|2005|p=215fn}}. Норман збольшага падзяляе гэтае меркаванне: «У многіх адносінах альбом працягнуў тэму дзяцінства і адсылак да Ліверпуля з выкарыстаннем у ім элементаў цырка і кірмашоў, а таксама скразной атмасферай традыцыйнага [[Паўночная Англія|паўночнага]] мюзік-холу, якая была ў крыві ў абодвух яго галоўных стваральнікаў [Мак-Картні і Ленана]»{{заўвага|«У некаторых аспектах, — падкрэсліваў Норман, — &quot;Sgt. Pepper&quot; пасталеў [на фоне папярэдніх работ &quot;The Beatles&quot;] да беспрэцэдэнтнай, нават небяспечнай ступені». Падводзячы вынік вышэйсказанага: «Яго багацце адлюстроўвала свядомае жаданне &quot;The Beatles&quot; загладзіць віну перад сваімі паклоннікамі за тое, што яны адмовіліся ад гастроляў. Скаваныя слухаўкамі ў студыі гуказапісу, яны здолелі арганізаваць жывое шоў, больш захапляльнае і інтымнае за любое іншае з тых пор, як яны пакінулі [[Cavern Club]]»{{sfn|Norman|2016|p=261}}.|комм.}}{{sfn|Norman|2016|p=261}}.

== Спіс кампазіцый ==
Усе песні напісаны тандэмам [[Ленан — Мак-Картні]], за выключэннем «Within You Without You» аўтарства [[Джордж Харысан|Джорджа Харысана]]. Інфармацыя аб працягласці песень і выканаўцах вядучага вакалу базуецца на даных біёграфаў «The Beatles» [[Марк Льюісан|Марка Льюісана]] і [[Іэн Макдональд|Іэна Макдональда]]&lt;ref&gt;{{harvnb|Lewisohn|2010|p=350}}; {{harvnb|MacDonald|2005|pp=220–250}}.&lt;/ref&gt;.

{{Track listing
| headline       = Першы бок
| all_writing    = 
| extra_column   = Вядучы вакал
| title1         = [[Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band (песня)|Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band]]
| extra1         = Пол Мак-Картні
| length1        = 2:00

| title2         = [[With a Little Help from My Friends]]
| extra2         = Рынга Стар
| length2        = 2:42

| title3         = [[Lucy in the Sky with Diamonds]]
| extra3         = Джон Ленан
| length3        = 3:28

| title4         = [[Getting Better]]
| extra4         = Пол Мак-Картні
| length4        = 2:48

| title5         = [[Fixing a Hole]]
| extra5         = Пол Мак-Картні
| length5        = 2:36

| title6         = [[She’s Leaving Home]]
| extra6         = Пол Мак-Картні пры ўдзеле Джона Ленана
| length6        = 3:25

| title7         = [[Being for the Benefit of Mr. Kite!]]
| extra7         = Джон Ленан
| length7        = 2:37
| total_length   = 19:36
}}
{{Track listing
| headline      = Другі бок
| extra_column  = Вядучы вакал
| title1        = [[Within You Without You]]
| extra1        = Джордж Харысан
| length1       = 5:05
| title2        = [[When I’m Sixty-Four]]
| extra2        = Пол Мак-Картні
| length2       = 2:37
| title3        = [[Lovely Rita]]
| extra3        = Пол Мак-Картні
| length3       = 2:42
| title4        = [[Good Morning Good Morning]]
| extra4        = Джон Ленан
| length4       = 2:42
| title5        = [[Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band (песня)#Рэпрыза|Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band (Reprise)]]
| extra5        = Джон Ленан, Пол Мак-Картні, Джордж Харысан і Рынга Стар
| length5       = 1:18
| title6        = [[A Day in the Life]]
| extra6        = Джон Ленан пры ўдзеле Пола Мак-Картні
| length6       = 5:38
| total_length  = 20:02 &lt;!-- Unless you can cite a source for the &quot;inner groove&quot; being listed as a track on the original release, it doesn't belong here, since it's [[WP:OR|original research]]. Especially by Calkin. --&gt;
}}

== У запісе ўдзельнічалі ==
Паводле даных Марка Льюісана і Іэна Макдональда&lt;ref&gt;{{harvnb|Lewisohn|2010|pp=232–53}}, {{harvnb|MacDonald|2005|pp=215–50}}.&lt;/ref&gt;, калі не ўказана іншае:
; «The Beatles»
* [[Джон Ленан]]: [[вакал|вядучы]], [[гармонія (музыка)|гарманічны]] і [[бэк-вакал]]; [[рытм-гітара|рытм-]], [[акустычная гітара|акустычная]] і [[сола-гітара]]; [[арган Хаманда]], фінальны [[мі мажор|акорд]] на фартэпіяна; [[губны гармонік]], {{нп1|Аўдыяплёнка|эксперыменты з аудыяплёнкай|en|Tape loop}}, [[гукавы эфект|гукавыя эфекты]], {{нп1|Грэбень і папіросная папера|грэбень і папіросная папера|en|Comb and paper}}; воплескі, [[бубен]], [[маракас]]ы, [[бас-гітара]] на «Fixing a Hole»; аранжыроўка і дырыжыраванне ў песні «Good Morning Good Morning» (саксафоны); аранжыроўка ў песні «A Day in the Life» ([[струнныя музычныя інструменты|струнныя]], [[медныя духавыя музычныя інструменты|духавыя]], [[драўляныя духавыя музычныя інструменты|драўляныя духавыя]] і [[ударныя музычныя інструменты|перкусія]])
* [[Пол Мак-Картні]]: вядучы, гарманічны і бэк-вакал; бас-гітара і сола-гітара; [[фартэпіяна]], [[раяль]], арга́ны {{нп1|Арган Лоўры|Лоўры|en|Lowrey organ}} і Хаманда; волпескі; вакалізы, гукавыя эфекты, грэбень і папіросная папера; аранжыроўка і дырыжыраванне ў песнях «Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band», «When I’m Sixty Four» (восем скрыпак і чатыры віяланчэлі) і «A Day in the Life» (струнныя, духавыя, драўляныя духаавыя і перкусія)
* [[Джордж Харысан]]: гарманічны і бэк-вакал; сола-, рытм- і акустычная гітара; [[сітар]], [[тамбура]], [[свармандал]]; губны гармонік, грэбень і папіросная папера; воплескі, бубен, маракасы; вядучы вакал у песні «Within You Without You»; аранжыроўка і дырыжыраванне ў песні «Within You Without You»
* [[Рынга Стар]]: [[ударная ўстаноўка|ударныя]], [[конга (музычны інструмент)|конгі]], бубен, маракасы, воплескі, [[аркестравыя званы]]; вядучы вакал у песні «With a Little Help from My Friends»; губны гармонік, грэбень і папіросная папера; фінальны акорд на фартэпіяна
; Дадатковы персанал
{{кал}}
* [[Джордж Генры Марцін|Джордж Марцін]]: [[музычны прадзюсар|прадзюсар]], [[звядзенне (музыка)|звядзенне]]; эксперыменты з аўдыяплёнкай, гукавыя эфекты; клавесін у песні «Fixing a Hole», [[фісгармонія]], арган Лоўры, [[аркестравыя званочкі]] і [[мелатрон]]&lt;ref&gt;{{cite book|title=Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band (50th Anniversary Deluxe Version) (book).|last=Howlett|first=Kevin|publisher=The Beatles. Apple Records.|year=2017}}&lt;/ref&gt; у песні «Being for the Benefit of Mr. Kite!», арган Хаманда ў песні «With a Little Help from My Friends», фартэпіяна ў песні «Getting Better», сола на фартэпіяна ў песні «Lovely Rita»; фінальны акорд на фісгармоніі; аранжыроўка і дырыжыраванне ў песнях «Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band», «When I’m Sixty Four», «Good Morning Good Morning» (саксафоны), «Within You Without You» (восем скрыпак і чатыры віяланчэлі) і «A Day in the Life» (струнныя, духавыя, драўляныя духавыя і перкусія); аранжыроўка струнных інструментаў у «She’s Leaving Home»
* [[Джэф Эмерык]]: гукарэжысёр, эксперыменты з аўдыяплёнкай, гукавыя эфекты{{заўвага|Кіраўніцтва EMI адхіліла просьбу Марціна пазначыць Эмерыка на вокладцы альбома ў якасці гукарэжысёра&lt;ref&gt;{{sfn|Everett|1999|p=123}}&lt;/ref&gt;. Аднак нягледзячы на гэта ў 1968 годзе ён стаў лаўрэатам «Грэмі» за ''«Лепшы некласічны альбом»''&lt;ref&gt;{{sfn|Womack|2014|p=256}}&lt;/ref&gt;.|кам.}}
* [[Мэл Эванс]]: адлік, губны гармонік, будзільнік, фінальны акорд на фартэпіяна
* [[Ніл Аспінал]]: губны гармонік, [[тамбура]]
* {{нп1|Sounds Incorporated|Sounds Inc.|en|Sounds Incorporated}}: [[саксафон]]ы, [[трамбон]]ы і [[валторна|валторны]] ў песні «Good Morning Good Morning»
* {{нп1|Майк Леандэр|Майк Леандэр|en|Mike Leander}}: аранжыроўка струнных інструментаў у «She’s Leaving Home»
* Джэймс Бак: [[валторна]] («Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band»)
* Ніл Сандэрс: валторна («Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band»)
* [[Тоні Рэндал]]: валторна («Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band»)
* Джон Бёрдэн: валторна («Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band»)
* [[Эрых Грунберг]]: [[скрыпка]] («She’s Leaving Home», «Within You Without You» и «A Day in the Life»)
* Дэрэк Джэйкабс: скрыпка («She’s Leaving Home» и «A Day in the Life»)
* Трэвар Уільямс: скрыпка («She’s Leaving Home» и «A Day in the Life»)
* Хасэ Луіс Гарсія: скрыпка («She’s Leaving Home» и «A Day in the Life»)
* Джон Андэрвуд: [[альт (струнны інструмент)|альт]] («She’s Leaving Home», «A Day in the Life»)
* Стэфен Шынглс: альт («She’s Leaving Home», «A Day in the Life»)
* Дэніс Уігэй: [[віяланчэль]] («She’s Leaving Home», «A Day in the Life»)
* Алан Дэлзіел: віяланчэль («She’s Leaving Home», «A Day in the Life»)
* Гордан Пірс: [[кантрабас]] («She’s Leaving Home», «A Day in the Life»)
* [[Шэйла Бромберг]]: [[арфа]] («She’s Leaving Home»)
* Натвар Соні: [[табла]] («Within You Without You»)
* Анна Джошы: {{нп1|Дылруба|дылруба|en|Dilruba}} («Within You Without You»)
* Амрыт Гаджар: дылруба («Within You Without You»)
* Будхадэў Кансара: тамбура («Within You Without You»)
* Алан Лаўдэй: скрыпка («Within You Without You»)
* Джуліен Гэйлард: скрыпка («Within You Without You»)
* Пол Шэрман: скрыпка («Within You Without You»)
* Ральф Элман: скрыпка («Within You Without You»)
* Дэвід Уольфсхол: скрыпка («Within You Without You»)
* Джэк Ротштэйн: скрыпка («Within You Without You»)
* Джэк Грын: скрыпка («Within You Without You»)
* Рэджынальд Кілбі: віяланчэль («Within You Without You»)
* Ален Форд: віяланчэль («Within You Without You»)
* Пітэр Бівен: віяланчэль («Within You Without You»)
* Роберт Бёрнс: [[кларнет]] («When I’m Sixty Four», «A Day in the Life»)
* Генры Мак-Кензі: кларнет («When I’m Sixty Four», «A Day in the Life»)
* Фрэнк Рыдзі: кларнет («When I’m Sixty Four»)
* Бэры Кэмеран: [[саксафон]] («Good Morning Good Morning»)
* Дэвід Глайд: саксафон («Good Morning Good Morning»)
* Ян Холмс: саксафон («Good Morning Good Morning»)
* Джон Лі: валторна («Good Morning Good Morning»)
{{канец кал}}

== Чарты і сертыфікацыя==
=== Штотыднёвыя чарты ===
{{col-begin}}
{{col-2}}

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ Арыгінальнае выданне
|-
!Чарт
!Вышэйшая&lt;br&gt;пазіцыя
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Аўстралія}} ''[[Kent Music Report|Аўстралія]]''&lt;ref name=&quot;auchart&quot;&gt;{{Cite book|title=[[Kent Music Report|Australian Chart Book 1970–1992]]|last=Kent|first=David|author-link=David Kent (historian)|publisher=Australian Chart Book|location=St Ives, NSW|year=1993|isbn=0-646-11917-6}}&lt;/ref&gt;
|1
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Вялікабрытанія}} ''[[UK Albums Chart|Вялікабрытанія]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.officialcharts.com/artist/10363/beatles/|title=The Beatles – Full official Chart History|publisher=[[Official Charts Company]]|access-date=2016-05-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20160512024604/http://www.officialcharts.com/artist/10363/beatles/|archive-date=2016-05-12|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|1
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|ФРГ}} ''{{нп1|Musikmarkt|Заходняя Германія|en|Musikmarkt}}''&lt;ref name=&quot;dechart&quot;&gt;{{cite web|url = https://www.offiziellecharts.de/suche|title = Search: The Beatles – ''Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band''|lang = de|publisher = Media Control|access-date=2010-05-01|format = ASP|archive-date = 2015-11-02|archive-url = https://web.archive.org/web/20151102071930/http://i.imgur.com/My5ZAxf.jpg|url-status = live}}&lt;/ref&gt;
|1
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|ЗША}} ''[[Billboard 200|ЗША]]''&lt;ref name=&quot;billboard&quot;&gt;{{cite magazine |url=https://www.billboard.com/charts/billboard-200?tag=chscr1#/charts/billboard-200?chartDate=1967-07-01 |title=Billboard 200 |magazine=Billboard |access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101115095520/http://www.billboard.com/charts/billboard-200?tag=chscr1#/charts/billboard-200?chartDate=1967-07-01 |archive-date=2010-11-15 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|1
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Канада}} ''[[RPM (журнал)|Канада]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.bac-lac.gc.ca/eng/discover/films-videos-sound-recordings/rpm/Pages/image.aspx?Image=nlc008388.10081a&amp;URLjpg=http%3a%2f%2fwww.collectionscanada.gc.ca%2fobj%2f028020%2ff4%2fnlc008388.10081a.gif&amp;Ecopy=nlc008388.10081a |title=''RPM'' Top Albums/CDs – Volume 7, No. 21, Jul 22, 1967 |date=2013-07-17 |publisher=[[Library and Archives Canada]] |access-date=2015-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20150413012103/http://www.bac-lac.gc.ca/eng/discover/films-videos-sound-recordings/rpm/Pages/image.aspx?Image=nlc008388.10081a&amp;URLjpg=http%3a%2f%2fwww.collectionscanada.gc.ca%2fobj%2f028020%2ff4%2fnlc008388.10081a.gif&amp;Ecopy=nlc008388.10081a |archive-date=2015-04-13 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|1
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Нарвегія}} ''[[VG-lista|Нарвегія]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://norwegiancharts.com/weekchart.asp?year=1967&amp;date=196724&amp;cat=a |title=VG Lista – Album Top 40 |publisher=norwegiancharts.com|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111229150911/http://norwegiancharts.com/weekchart.asp?year=1967&amp;date=196724&amp;cat=a |archive-date=2011-12-29 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|1
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Фінляндыя}} ''[[Suomen virallinen lista|Фінляндыя]]''&lt;ref&gt;{{cite book|first=Jake|last=Nyman|year=2005|title=Suomi soi 4: Suuri suomalainen listakirja|publisher=Tammi|location=Helsinki|isbn=951-31-2503-3|language=fi}}&lt;/ref&gt;
|align=&quot;center&quot;|1
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Швецыя}} ''[[Sverigetopplistan|Швецыя]]''&lt;ref&gt;{{cite web|title=Swedish Charts 1966–1969/Kvällstoppen – Listresultaten vecka för vecka &gt; Juni 1967 &gt; 20 Juni|url=http://www.hitsallertijden.nl/charts/swedish%20charts/SwedishCharts%200366-0969.pdf|work=hitsallertijden.nl|lang=sv|access-date=2014-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20180305110338/http://www.hitsallertijden.nl/charts/swedish%20charts/SwedishCharts%200366-0969.pdf|archive-date=2018-03-05|url-status=live}} ''Note: [[Sverigetopplistan|Kvällstoppen]] combined sales for albums and singles in the one chart. ''Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band'' peaked at number five for two weeks beginning on 20 June 1967, but was the highest-charting LP.''&lt;/ref&gt;
|1
|}
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ Перавыданне 1987 года
|-
!Чарт
!Вышэйшая&lt;br&gt;пазіцыя
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Вялікабрытанія}} ''[[UK Albums Chart|Вялікабрытанія]]''&lt;ref name=&quot;ukchart&quot;&gt;{{cite web| url=https://www.officialcharts.com/artist/_/Beatles| title=The Beatles &gt; Artists &gt; Official Charts| publisher=[[UK Albums Chart]]|access-date=2013-05-01| archive-url=https://web.archive.org/web/20130313042939/http://www.officialcharts.com/artist/_/beatles/| archive-date=2013-03-13| url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|3
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|ЗША}} ''[[Billboard charts|ЗША]]''&lt;ref&gt;{{cite magazine|url=https://worldradiohistory.com/Archive-Billboard/80s/1987/Billboard-1987-06-27.pdf|title=Top Compact Disks (for week ending June 27, 1987)|magazine=[[Billboard]]|date=1987-06-27|access-date=2020-07-23|page=42|archive-date=2020-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20201104180733/https://worldradiohistory.com/Archive-Billboard/80s/1987/Billboard-1987-06-27.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|1
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Нідэрланды}} ''[[MegaCharts|Нідэрланды]]''&lt;ref name=&quot;nlchart&quot;&gt;{{cite web|title=The Beatles – ''Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band''|url=https://dutchcharts.nl/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a|lang=nl|publisher=dutchcharts.nl|access-date=2010-05-01|format=ASP|archive-url=https://web.archive.org/web/20131207213344/http://dutchcharts.nl/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt%2E+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a|archive-date=2013-12-07|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|2
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Японія}} ''[[Oricon|Японія]]''&lt;ref name=&quot;Jachart1&quot;&gt;{{cite book|title=Oricon Album Chart Book: Complete Edition 1970–2005|publisher=Oricon Entertainment|location=Roppongi, Tokyo|year=2006|isbn=4-87131-077-9}}&lt;/ref&gt;
|3
|}

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ Перавыданне 2009 года
|-
!Год
!Вышэйшая&lt;br&gt;пазіцыя
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Аўстралія}} ''[[ARIA Charts|Аўстралія]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://australian-charts.com/weekchart.asp?year=2009&amp;date=20090927&amp;cat=a |title=Album Top 50 |publisher=australian-charts.com|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101026185922/http://australian-charts.com/weekchart.asp?year=2009&amp;date=20090927&amp;cat=a |archive-date=2010-10-26 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|16
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Валонія}} [[Ultratop|Бельгія (Валонія)]]&lt;ref&gt;{{cite web|title=The Beatles – ''Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band''|url=https://www.ultratop.be/fr/album/19de/The-Beatles-Sgt.-Pepper%27s-Lonely-Hearts-Club-Band|lang=fr|format=ASP|publisher=ultratop.be|access-date=2022-01-15|archive-date=2023-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20230412224749/https://www.ultratop.be/fr/album/19de/The-Beatles-Sgt.-Pepper%27s-Lonely-Hearts-Club-Band|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|22
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Бразілія}} ''[[Associação Brasileira dos Produtores de Discos|Бразілія]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.abpd.org.br/noticias_internas.asp?noticia=187 |title=De 14 a 20 de Setembro 2009 |publisher=[[Associação Brasileira dos Produtores de Discos]] (in Portuguese) |access-date=2010-11-16 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110928081133/http://www.abpd.org.br/noticias_internas.asp?noticia=187 |archive-date=2011-09-28}}&lt;/ref&gt;
|20
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Вялікабрытанія}} ''[[UK Albums Chart|Вялікабрытанія]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.officialcharts.com/charts/albums-chart/20090913/7502/ |title=UK Albums Chart |publisher=[[Official Charts Company]] |access-date=2010-11-16 |archive-date=2023-04-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230408210343/https://www.officialcharts.com/charts/albums-chart/20090913/7502/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|5
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Данія}} ''[[Hitlisten|Данія]]''&lt;ref name=&quot;dkchart&quot;&gt;{{cite web|title=The Beatles – ''Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band''|publisher=danishcharts.dk|url=https://danishcharts.dk/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a|format=ASP|access-date=2012-10-12|archive-date=2023-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20230606143113/https://danishcharts.dk/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt%2E+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|20
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Іспанія}} ''[[PROMUSICAE|Іспанія]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://spanishcharts.com/weekchart.asp?year=2009&amp;date=20090913&amp;cat=a |title=Album Top 100 |publisher=spanishcharts.com|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121008050856/http://spanishcharts.com/weekchart.asp?year=2009&amp;date=20090913&amp;cat=a |archive-date=2012-10-08 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|22
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Італія}} ''[[Italian Albums Chart|Італія]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://italiancharts.com/weekchart.asp?year=2009&amp;date=20090917&amp;cat=a |title=Album Top 20 |publisher=italiancharts.com|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111214220016/http://italiancharts.com/weekchart.asp?year=2009&amp;date=20090917&amp;cat=a |archive-date=2011-12-14 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|9
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Новая Зеландыя}} ''[[Recording Industry Association of New Zealand|Новая Зеландыя]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://charts.nz/weekchart.asp?year=2009&amp;date=20090914&amp;cat=a |title=Album Top 40 |publisher=charts.nz|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170521075032/http://charts.nz/weekchart.asp?year=2009&amp;date=20090914&amp;cat=a |archive-date=2017-05-21 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|12
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Нарвегія}} ''[[IFPI|Нарвегія]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://norwegiancharts.com/weekchart.asp?year=2009&amp;date=200938&amp;cat=a |title=VG Lista – Album Top 40 |publisher=norwegiancharts.com|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111227024821/http://norwegiancharts.com/weekchart.asp?year=2009&amp;date=200938&amp;cat=a |archive-date=2011-12-27 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|31
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Партугалія}} ''[[Associação Fonográfica Portuguesa|Партугалія]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://portuguesecharts.com/archive.asp?todo=show&amp;woche=38&amp;jahr=2009&amp;sparte=a |title=Portuguese Charts: Albums – 38/2009 |publisher=portuguesecharts.com|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121012191617/http://portuguesecharts.com/archive.asp?todo=show&amp;woche=38&amp;jahr=2009&amp;sparte=a |archive-date=2012-10-12 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|4
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Фінляндыя}} ''[[Finnish Albums Chart|Фінляндыя]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://finnishcharts.com/weekchart.asp?year=2009&amp;date=200938&amp;cat=a |title=Album Top 50 |publisher=finnishcharts.com|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100104052224/http://finnishcharts.com/weekchart.asp?year=2009&amp;date=200938&amp;cat=a |archive-date=2010-01-04 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|9
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Швецыя}} ''[[Swedish Albums Chart|Швецыя]]''&lt;ref&gt;{{cite web|title=The Beatles – ''Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band''|format=ASP|url=https://swedishcharts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a|publisher=swedishcharts.com |lang=sv|access-date=2013-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20131225015947/http://swedishcharts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt%2E+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a|archive-date=2013-12-25|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|8
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Японія}} ''[[Oricon|Японія]]''&lt;ref name=&quot;Jachart2&quot;&gt;{{cite web| url=https://www.oricon.co.jp/news/rankmusic/69149/full/| title=ザ・ビートルズ&quot;リマスター&quot;全16作トップ100入り「売上金額は23.1億円」(All of the Beatles' &quot;Remastered&quot; Albums Enter the Top 100: Grossing 2,310 Million Yen In One Week)| lang=ja| publisher=oricon.co.jp|date=2009-09-15|access-date=2014-03-03| archive-url=https://web.archive.org/web/20130309122433/http://www.oricon.co.jp/news/rankmusic/69149/full/| archive-date=2013-03-09| url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|20
|}
{{col-2}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ Перавыданне 2017 года
|-
!Чарт
!Вышэйшая&lt;br&gt;пазіцыя
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Аўстралія}} ''[[ARIA Charts|Аўстралія]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://australian-charts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a |title=Australiancharts.com – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=en |archive-date=2024-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240410223028/https://australian-charts.com/search.asp?todo=notfound |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|5
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Аўстрыя}} ''[[Ö3 Austria Top 40|Аўстрыя]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://austriancharts.at/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a |title=Austriancharts.at – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=de |archive-date=2017-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170629135519/http://austriancharts.at/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt%2E+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|3
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Валонія}} ''[[Ultratop|Бельгія (Валонія)]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ultratop.be/fr/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a |title=Ultratop.be – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=fr}}&lt;/ref&gt;
|1
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Бельгія}} ''[[Ultratop|Бельгія (Фландрыя)]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ultratop.be/nl/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a |title=Ultratop.be – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=nl}}&lt;/ref&gt;
|2
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Вялікабрытанія}} ''[[UK Albums Chart|Вялікабрытанія]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.officialcharts.com/charts/albums-chart/2 |title=June 2017/7502/ &quot;Official Albums Chart Top 100 |publisher=Official Charts Company |access-date=2024-04-10|lang=en |archive-date=2024-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240410215016/https://www.officialcharts.com/charts/albums-chart/19691228/7502/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|1
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Германія}} ''[[Чарты GfK Entertainment|Германія]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.offiziellecharts.de/album-details-6622 |title=Offiziellecharts.de – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=GfK Entertainment Charts |access-date=2024-04-10|lang=de |archive-date=2023-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407061803/https://www.offiziellecharts.de/album-details-6622 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|5
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Данія}} ''[[Hitlisten|Данія]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://danishcharts.dk/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a |title=Danishcharts.dk – The Beatles – Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=da |archive-date=2023-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230606143113/https://danishcharts.dk/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt%2E+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|3
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|ЗША}} ''[[Billboard 200|ЗША]]''&lt;ref&gt;{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/7817591/bryson-tiller-true-to-self-no-1-billboard-200|title=Bryson Tiller Notches His First No. 1 Album on Billboard 200 Chart With 'True to Self'|first=Keith|last=Caulfield|magazine=Billboard|date=2017-06-04|access-date=2017-06-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20170604230659/http://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/7817591/bryson-tiller-true-to-self-no-1-billboard-200|archive-date=2017-06-04|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|3
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Ірландыя}} ''[[Ірландская асацыяцыя гуказапісных кампаній|Ірландыя]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.irma.ie/index.cfm?page=irish-charts&amp;chart=Albums |title=Irish Albums Chart: 3 June 2017 |publisher=Irish Recorded Music Association |access-date=2024-04-10|lang=en |archive-date=2022-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220620040128/https://www.irma.ie/index.cfm?page=irish-charts&amp;chart=Albums |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|2
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Іспанія}} ''[[Productores de Música de España|Іспанія]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.promusicae.es/listas/semana/3428-%C3%81lbumes-semana-22-2017|title=Top 100 Albumes — Semana 22: del 26.05.2017 al 01.06.2017|publisher=[[Productores de Música de España]]|lang=es|access-date=2017-06-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20170824092957/http://www.promusicae.es/listas/semana/3428-%C3%81lbumes-semana-22-2017|archive-date=2017-08-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|3
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Італія}} ''[[Federazione Industria Musicale Italiana|Італія]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fimi.it/classifiche#/category:album/id:2486|title=Album – Classifica settimanale WK 22 (dal 2017-05-26 al 2017-06-01)|publisher=[[Federazione Industria Musicale Italiana]]|lang=it|access-date=2017-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20180125015143/http://www.fimi.it/classifiche#/category:album/id:2486|archive-date=2018-01-25|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|6
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Канада}} ''[[Canadian Albums Chart|Канада]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.fyimusicnews.ca/articles/2017/06/04/charts-june-05-2017 |title=On The Charts: June 5, 2017 |publisher=FYIMusicNews |access-date=2024-04-10|lang=en |archive-date=2019-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190331015455/https://www.fyimusicnews.ca/articles/2017/06/04/charts-june-05-2017 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|7
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Мексіка}} ''[[Asociación Mexicana de Productores de Fonogramas y Videogramas|Мексіка]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.amprofon.com.mx/top-album.php |title=Top Album – Semanal (del 09 de Junio al 15 de Junio)|access-date=2017-07-11|lang=es|publisher=Asociación Mexicana de Productores de Fonogramas y Videogramas|archive-url=https://web.archive.org/web/20170711201001/http://www.amprofon.com.mx/top-album.php|archive-date=2017-07-11}}&lt;/ref&gt;
|18
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Нарвегія}} ''[[VG-lista|Нарвегія]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://lista.vg.no/liste/topp-40-album/2/dato/2017/uke/22 |title=VG-lista – Topp 40 Album uke 22, 2017 |publisher=VG-lista |access-date=2024-04-10|lang=no |archive-date=2017-08-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170816143814/http://lista.vg.no/liste/topp-40-album/2/dato/2017/uke/22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|9
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Нідэрланды}} ''[[Dutch Album Top 100|Нідэрланды]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://dutchcharts.nl/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a |title=Dutchcharts.nl – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=nl |archive-date=2018-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180627173318/https://dutchcharts.nl/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|2
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Новая Зеландыя}} ''[[Recorded Music NZ|Новая Зеландыя]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://nztop40.co.nz/chart/albums?chart=4368|title=NZ Top 40 Albums Chart|publisher=[[Recorded Music NZ]]|date=2017-06-05|access-date=2017-06-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20170614175238/http://nztop40.co.nz/chart/albums?chart=4368|archive-date=2017-06-14|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| 4
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Партугалія}} ''[[Associação Fonográfica Portuguesa|Партугалія]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://portuguesecharts.com/archive.asp?todo=show&amp;woche=22&amp;jahr=2017&amp;sparte=a|title=Portuguese Charts: Albums – 22/2017|publisher=Hung Medien|access-date=2017-08-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20170801085936/http://portuguesecharts.com/archive.asp?todo=show&amp;woche=22&amp;jahr=2017&amp;sparte=a|archive-date=2017-08-01|url-status=live|lang=en}}&lt;/ref&gt;
|3
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Польшча}} ''[[Związek Producentów Audio-Video|Польшча]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://olis.onyx.pl/listy/index.asp?idlisty=1085&amp;lang=en |title=Oficjalna lista sprzedaży :: OLiS - Official Retail Sales Chart&quot;. OLiS |publisher=Polish Society of the Phonographic Industry |access-date=2024-04-10|lang=pl |archive-date=2021-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210925001542/http://olis.onyx.pl/listy/index.asp?idlisty=1085&amp;lang=en |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|28

|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Фінляндыя}} ''[[Suomen virallinen lista|Фінляндыя]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ifpi.fi/lista/artistit/The+Beatles/Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band |title=The Beatles: Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Musiikkituottajat – IFPI Finland |access-date=2024-04-10|lang=fi |archive-date=2023-04-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230409201555/https://www.ifpi.fi/lista/artistit/The+Beatles/Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|23
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Чэхія}} ''[[Міжнародная федэрацыя вытворцаў фанаграм|Чэхія]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ifpicr.cz/hitparada/14/?weekId= |title=Czech Albums – Top 100 |publisher=ČNS IFPI |access-date=2024-04-10|lang=cs|archive-date=2023-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231113200959/https://ifpicr.cz/hitparada/14?weekId= |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|6
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Шатландыя}} ''[[Scottish Singles and Albums Charts|Шатландыя]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.officialcharts.com/charts/scottish-albums-chart/2 |title=June 2017/40/ &quot;Official Scottish Albums Chart Top 100 |publisher=Official Charts Company |access-date=2024-04-10|lang=pl |archive-date=2024-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240410215045/https://www.officialcharts.com/charts/scottish-albums-chart/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|1
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Швейцарыя}} ''[[Schweizer Hitparade|Швейцарыя]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://swisscharts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a |title=Swisscharts.com – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=en |archive-date=2013-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131224122003/http://swisscharts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt%2E+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|2
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Швецыя}} ''[[Sverigetopplistan|Швецыя]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://swedishcharts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a |title=Swedishcharts.com – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=en |archive-date=2018-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180627144825/https://swedishcharts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|2
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Японія}} ''[[Oricon|Японія]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.oricon.co.jp/rank/ja/w/12 |title=June 2017/ &quot;Oricon Top 50 Albums: 12 June 2017|publisher=Oricon |access-date=2024-04-10|lang=ja}}&lt;/ref&gt;
|5
|}
{{col-end}}
{{col-begin}}
{{col-2}}

=== Выніковыя гадавыя чарты ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
!Чарт (1967)
!Пазіцыя
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Аўстралія}} ''{{нп1|Спіс 25 лепшых альбомаў 1967 года ў Аўстраліі|Аўстралія|en|List of Top 25 albums for 1967 in Australia}}''&lt;ref name=&quot;auchart&quot; /&gt;
|1
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Вялікабрытанія}} ''[[UK Albums Chart|Вялікабрытанія]]''&lt;ref name=&quot;Mawer/1967&quot;&gt;{{cite web|first=Sharon|last=Mawer|archive-url=https://web.archive.org/web/20071217020411/http://www.theofficialcharts.com/album_chart_history_1967.php|url=https://www.theofficialcharts.com/album_chart_history_1967.php|title=Album Chart History: 1967|publisher=[[Official Charts Company|The Official UK Charts Company]]|date=2007-05|archive-date=2007-12-17|access-date=2019-10-23}}&lt;/ref&gt;
|1
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|ЗША}} ''[[Billboard 200|ЗША]]''&lt;ref&gt;{{cite book |url={{google books |plainurl=y |id=aSgEAAAAMBAJ|page=12}}|title=Billboard – Top Pop Albums of 1967 |access-date=2013-05-03}}&lt;/ref&gt;
|10
|-
!Чарт (1968)
!Пазіцыя
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Аўстралія}} ''{{нп1|Спіс 25 лепшых альбомаў 1968 года ў Аўстраліі|Аўстралія|en|List of Top 25 albums for 1968 in Australia}}''&lt;ref name=&quot;auchart&quot; /&gt;
|3
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|ЗША}} ''[[Billboard 200|ЗША]]''&lt;ref&gt;{{cite book |url={{google books |plainurl=y |id=736Mu91q_fcC|page=230}}|page=230|title=Billboard – Top Pop Albums of 1968|access-date=2013-05-03}}&lt;/ref&gt;
|6
|-
|}
{{col-2}}

=== Выніковыя дэкадныя чарты ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
!Чарт (1960-я)
!Пазіцыя
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Вялікабрытанія}} ''[[UK Albums Chart|Вялікабрытанія]]''
|1
|}
{{col-end}}

=== Сертыфікацыя ===
{|class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Краіна
! Статус
! Продажы
|-
|{{сцяг|Аргенціна}} ''[[Аргенцінская палата вытворцаў фанаграм і відэаграм|Аргенціна]]''
| [[Файл:Double platinum record icon.svg|20px]] 2× Плацінавы
| 120,000^
|-
|{{сцяг|Аргенціна}} ''[[ААргенцінская палата вытворцаў фанаграм і відэаграм|Аргенціна]]''&lt;br&gt;&lt;small&gt;(перавыданне 1987 года)&lt;/small&gt;
| [[Файл:Triple platinum record icon.svg|20px]] 3× Плацінавы
| 180,000^
|-
|{{сцяг|Аўстралія}} ''[[Аўстралійская асацыяцыя гуказапісных кампаній|Аўстралія]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.dropbox.com/sh/k9o2q7p7o4awhqx/AAAkIHUsZxjA2_mq5yRhmM7aa/2009%20Accreds.pdf|title=ARIA Charts – Accreditations – 2009 Albums|publisher=Australian Recording Industry Association|access-date=2024-04-11|lang=en|archive-date=2023-09-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20230913142651/https://www.dropbox.com/sh/k9o2q7p7o4awhqx/AAAkIHUsZxjA2_mq5yRhmM7aa/2009%20Accreds.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| [[Файл:Quadruple platinum record icon.svg|20px]] 4× Плацінавы
| 280,000^
|-
|{{сцяг|Бразілія}} ''[[Pro-Música Brasil|Бразілія]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://pro-musicabr.org.br/home/certificados/?busca_artista=The+Beatles&amp;busca_tipo_produto=%C3%81LBUM|title=Brazilian album certifications – The Beatles – Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band|publisher=Pro-Música Brasil|access-date=2024-04-11|lang=pt|archive-date=2022-06-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20220619183652/https://pro-musicabr.org.br/home/certificados/?busca_artista=The%20Beatles&amp;busca_tipo_produto=%C3%81LBUM|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| [[Файл:Gold record icon.svg|19px]] Залаты
| 290,000&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://memoria.bn.br/DocReader/DocReader.aspx?bib=030015_10&amp;Pesq=beatles%20abbey%20road&amp;pagfis=201532|title=O sargento Pimenta faz 20 anos|newspaper=Jornal do Brasil|quote=Sgt. pepper’s que toca em cinco paginas desta edicao, e o terceiro mais vendido (290 mil). Perde Abbey Road (390 mil) e para Help (320 mil)|lang=pt|date=1987-06-01|page=37|via=National Library of Brazil|access-date=2024-04-11|archive-date=2023-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230409124929/http://memoria.bn.br/DocReader/DocReader.aspx?bib=030015_10&amp;Pesq=beatles%20abbey%20road&amp;pagfis=201532|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{сцяг|Вялікабрытанія}} ''[[Брытанская асацыяцыя вытворцаў фанаграм|Вялікабрытанія]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.bpi.co.uk/award/9388-1786-2|title=British album certifications – The Beatles – Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band|publisher=British Phonographic Industry|access-date=2024-04-11|lang=en|archive-date=2022-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20221112120829/https://www.bpi.co.uk/award/9388-1786-2|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| [[Файл:Octuple platinum record icon.svg|20px]] 18× Плацінавы
| 5,400,000‡
|-
|{{сцяг|Германія}} ''[[Bundesverband Musikindustrie|Германія]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.musikindustrie.de/wie-musik-zur-karriere-werden-kann/markt-bestseller/gold-/platin-und-diamond-auszeichnung/datenbank/?action=suche&amp;strTitel=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;strInterpret=The+Beatles&amp;strTtArt=alle&amp;strAwards=checked|title=Gold-/Platin-Datenbank (The Beatles; 'Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band')|publisher=Bundesverband Musikindustrie|access-date=2024-04-11|lang=de|archive-date=2023-02-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230226225957/https://www.musikindustrie.de/wie-musik-zur-karriere-werden-kann/markt-bestseller/gold-/platin-und-diamond-auszeichnung/datenbank/?action=suche&amp;strTitel=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;strInterpret=The+Beatles&amp;strTtArt=alle&amp;strAwards=checked|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| [[Файл:Platinum record icon.svg|20px]] Плацінавы
| 500,000^
|-
|{{сцяг|Данія}} ''[[IFPI Danmark|Данія]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ifpi.dk/node/12267|title=Danish album certifications – The Beatles – Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band|publisher=IFPI Danmark|access-date=2024-04-11|lang=da|archive-date=2023-03-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329112556/http://ifpi.dk/node/12267|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| [[Файл:Triple platinum record icon.svg|20px]] 3× Плацінавы
| 60,000‡
|-
|{{сцяг|ЗША}} ''[[Амерыканская асацыяцыя гуказапісных кампаній|ЗША]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.riaa.com/gold-platinum/?tab_active=default-award&amp;ar=The+Beatles&amp;ti=Lonely+Hearts+Club+Band&amp;format=Album&amp;type=#search_section|title=American album certifications – The Beatles – Lonely Hearts Club Band|publisher=Recording Industry Association of America.|access-date=2024-04-11|lang=en|archive-date=2023-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20230407061803/https://www.riaa.com/gold-platinum/?tab_active=default-award&amp;ar=The+Beatles&amp;ti=Lonely+Hearts+Club+Band&amp;format=Album&amp;type=#search_section|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| [[Файл:Octuple platinum record icon.svg|20px]] 11× Плацінавы
| 11,000,000^
|-
|{{сцяг|Італія}} ''[[Італьянская федэрацыя гуказапіснай індустрыі|Італія]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.fimi.it/top-of-the-music/certificazioni/certificazioni.kl#/certifications|title=Italian album certifications – The Beatles – Sgt.Pepper's Lonely Hearts Club Band (Примечание: Выберете «2019» в меню «Anno». Выберите «Sgt.Pepper's Lonely Hearts Club Band» в поле «Filtra». Выберете «Album e Compilation» под «Sezione».)|publisher=Federazione Industria Musicale Italiana|access-date=2024-04-11|lang=it|archive-date=2019-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20191007223636/https://www.fimi.it/top-of-the-music/certificazioni/certificazioni.kl#/certifications|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;&lt;small&gt;(перавыданне 2009 года)&lt;/small&gt;
| [[Файл:Platinum record icon.svg|20px]] Плацінавы
| 50,000‡
|-
|{{сцяг|Канада}} ''[[Music Canada|Канада]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://musiccanada.com/gold-platinum/?_gp_search=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band%20The+Beatles|title=Canadian album certifications – The Beatles – Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band|publisher=Music Canada|access-date=2024-04-11|lang=en|archive-date=2023-07-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20230729195557/https://musiccanada.com/gold-platinum/?_gp_search=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band%20The+Beatles|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| [[Файл:Octuple platinum record icon.svg|20px]] 8× Плацінавы
| 800,000^
|-
|{{сцяг|Новая Зеландыя}} ''[[Recorded Music NZ|Новая Зеландыя]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.radioscope.net.nz/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=79&amp;Itemid=62|title=Latest Gold / Platinum Albums|publisher=Radioscope|access-date=2024-04-11|lang=en|archive-date=2011-07-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20110728144225/http://www.radioscope.net.nz/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=79&amp;Itemid=62|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| [[Файл:Sextuple platinum record icon.svg|20px]] 6× Плацінавы
| 90,000^
|-
|{{сцяг|Францыя}} ''[[Syndicat National de l’Édition Phonographique|Францыя]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://snepmusique.com/les-certifications/?categorie=Albums&amp;interprete=The+Beatles&amp;titre=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band|title=French album certifications – The Beatles – Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band|publisher=Syndicat National de l'Édition Phonographique|access-date=2024-04-11|lang=fr|archive-date=2023-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230409090618/http://snepmusique.com/les-certifications/?categorie=Albums&amp;interprete=The+Beatles&amp;titre=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| [[Файл:Gold record icon.svg|19px]] Залаты
| 100,000*
|-
|{{сцяг|Японія}} ''[[Японская асацыяцыя гуказапісных кампаній|Японія]]''&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар= |загаловак= Oricon Album Chart Book: Complete Edition 1970–2005|мова=ja|выдавецтва= Tokyo: Oricon Entertainment| год= 2006|isbn = 4-87131-077-9}}&lt;/ref&gt;
| align=&quot;center&quot;|—
| 208,000
|-
| align=&quot;center&quot; class=&quot;shadow&quot; colspan=&quot;5&quot; style=&quot;font-size: 8pt&quot;|'''Сумарныя продажы'''
|-
! Краіна
! Статус
! Продажы
|-
|{{сцяг|Свет}} ''Агульнасусветныя''
| align=&quot;center&quot;|—
| 32,000,000
|-
| align=&quot;center&quot; class=&quot;shadow&quot; colspan=&quot;5&quot; style=&quot;font-size: 8pt&quot;| * азначае, што даныя аб продажах заснаваны толькі на сертыфікацыі&lt;br&gt;^ азначае, што даныя аб пастаўках заснаваны толькі на сертыфікацыі&lt;br&gt;† азначае, што продажы+стрымінг заснаваны толькі на сертыфікацыі
|}

== Гісторыя рэлізу ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Краіна
! Дата
! Лэйбл
! Фармат
! Каталог
|-
|rowspan=2| [[Вялікабрытанія]]
|rowspan=2| [[1 чэрвеня]] 1967
|rowspan=2| [[Parlophone Records|Parlophone]]
| [[LP]] ([[мона]])
| PMC 7027
|-
| LP ([[стэрэафонія|стэрэа]])
| PCS 7027
|-
|rowspan=2| [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]
|rowspan=2| [[2 чэрвеня]] 1967
|rowspan=2| [[Capitol Records]]
| LP (мона)
| MAS 2653
|-
| LP (стэрэа)
| SMAS 2653
|-
| Сусветнае перавыданне
|1 чэрвеня [[1987]]
| [[Apple Records|Apple]], Parlophone, [[EMI]]
| [[кампакт-дыск|CD]] (стэрэа)
| CDP 7 46442 2
|-
| [[Японія]]
| [[11 сакавіка]] [[1998]]
| [[EMI Music Japan|Toshiba-EMI]]
| CD
| TOCP 51118
|-
| Японія
| [[21 студзеня]] [[2004]]
| Toshiba-EMI
| LP (рэмастэрынг)
| TOJP 60138
|-
|rowspan=2 |Сусветнае перавыданне
|rowspan=2 |[[9 верасня]] [[2009]]
|rowspan=2 |Apple
|CD (стэрэа,&lt;br&gt;рэмастэрынг)
|
|-
|CD (мона)
|
|-
|rowspan=3 |Юбілейнае перавыданне
|rowspan=3 |[[26 мая]] [[2017]]
|rowspan=3 |Apple, Parlophone, EMI
|CD (стэрэа,&lt;br&gt;рэмастэрынг)
|
|-
| LP (рэмастэрынг)
| PCS 7027
|-
| DVD / Blu-ray ([[5.1]])
|
|}

== Узнагароды ==
* [[1967]] — прыз «[[Грэмі]]» за лепшы альбом года
* 1967 — прыз «Грэмі» за лепшую гукарэжысуру
* 1967 — прыз «Грэмі» за лепшы сучасны альбом
* 1967 — прыз «Грэмі» за лепшую вокладку альбома

== Заўвагі ==
{{заўвагі}}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20080623212750/http://www.rollingstone.com/news/story/5938174/the_rs_500_greatest_albums_of_all_time Спіс 500 лепшых альбомаў усіх часоў] паводле часопіса [https://www.rollingstone.com/?pageid=rs.page.news.story «Rolling Stone»]{{ref|en}}
* [https://ultimateclassicrock.com/beatles-pose-for-sgt-pepper/ Даведнік па выявах вядомых асоб, размешчаных на вокладцы пласцінкі]
* Старонка альбома [http://www.beatles.com/hub/tracklisting.php?img=Pepper&amp;menuItem=the%20music&amp;order=chrono ''Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band''] на афіцыйным сайце гурта Beatles.com{{ref|en}}

{{навігацыя}}
{{вонкавыя спасылкі}}
{{The Beatles}}
[[Катэгорыя:Альбомы 1967 года]]
[[Катэгорыя:Альбомы The Beatles]]</text>
      <sha1>dlsbq2h6iedyjsufawzq6xmu00jhq71</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5171097</id>
      <parentid>5171095</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T06:05:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Цімур</username>
        <id>27525</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Тэхнічныя аспекты */</comment>
      <origin>5171097</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="118144" sha1="307d9l6pahmjlrlfp0naihkvazaukcm" xml:space="preserve">{{картка:Альбом
|Вокладка=Label LP Sgt Pepperjpg.jpg
}}
«'''Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band'''» ― восьмы альбом брытанскага рок-гурта «[[The Beatles]]», выдадзены 26 мая 1967 года ў Злучаным Каралеўстве, а на наступны дзень у ЗША. Альбом запісваўся 129 дзён, пачынаючы з 6 снежня 1966 года. Гэта першы кампакт-дыск, запісаны «Бітлз» з канца канцэрта і прысвечаны працы студыі. Яго адрознівае незвычайная разнастайнасць стыляў, загадкавыя тэксты песень, выкарыстанне інавацыйных прыёмаў запісу і нетыповыя для поп-музыкі таго часу музычныя інструменты.

== Перадгісторыя ==
[[Файл:WCFL Sound 10 survey October 1966 Beatles Jim Stagg (cropped).jpg|280px|thumb|right|«The Beatles» з [[дыджэй|дыджэем]] {{нп1|Джым Стэг|Джымам Стэгам|en|Jimmy Staggs}} (у цэнтры) падчас свайго {{нп1|Канцэртны тур «The Beatles» 1966 года па ЗША|апошняга|en|The Beatles' 1966 US tour}} [[канцэртны тур|канцэртнага турнэ]] (жнівень 1966 года)]]
К канцу 1965 года «The Beatles» стаміліся ад жывых выступаў{{sfn|Lewisohn|2010|p=210}}. Паводле [[Джон Ленан|Джона Ленана]], «мы маглі б адпраўляць замест сябе чатыры васковыя фігуры, і натоўпу б гэтага хапіла. Канцэрты &quot;The Beatles&quot; больш не маюць нічога агульнага з музыкай. Гэта проста чортавы дзікунскія абрады»{{sfn|The Beatles|2000|p=229}}. У чэрвені 1966 года, праз два дні пасля завяршэння працы над альбомам «[[Revolver]]», гурт адправіўся ў чарговае {{нп1|Канцэртны тур «The Beatles» 1966 года па Германіі, Японіі і Філіпінах|турнэ|en|The Beatles' 1966 tour of Germany, Japan and the Philippines}}, якое пачалося ў [[Федэратыўная Рэспубліка Германіі (1949—1990)|Заходняй Германіі]]{{sfn|MacDonald|2005|p=212}}. Знаходзячыся ў [[Гамбург]]у, яны атрымалі ананімную тэлеграму, у якой гаварылася: «Не ляціце ў [[Токіа]]. Вашы жыцці ў небяспецы»{{sfn|Martin &amp; Pearson|1994|p=7}}. Пагроза была ўспрынята ўсур'ёз у святле палемікі наконт будучых канцэртаў сярод рэлігійных і [[кансерватызм|кансерватыўных]] груп Японіі, якія асабліва пратэставалі супраць выступаў квартэта на арэне «[[Ніпон Будакан|Nippon Budokan]]», што лічыцца свяшчэннай{{sfn|Martin &amp; Pearson|1994|p=7}}. У якасці дадатковай меры перасцярогі было мабілізавана 35 000 паліцэйскіх, якія перавозілі музыкантаў з гатэляў на канцэртныя пляцоўкі на браніраваных аўтамабілях&lt;ref&gt;{{harvnb|Lewisohn|2010|p=211}}; {{harvnb|Martin &amp; Pearson|1994|p=7}}.&lt;/ref&gt;. Затым «The Beatles» выступілі на [[Філіпіны|Філіпінах]], дзе некаторыя мясцовыя жыхары выкрыквалі пагрозы і спрабавалі прымяніць рукапрыкладства за тое, што яны не наведалі першую ледзі краіны [[Імельда Маркас|Імельду Маркас]]. Гурт быў злы на свайго менеджара [[Браян Эпстайн|Браяна Эпстайна]] за тое, што ён настаяў на гэтым, паводле іх, цяжкім і дэмаралізавальным маршруце{{sfn|MacDonald|2005|pp=212–13}}.

Пасля публікацый у ЗША выказванняў Ленана пра тое, што «The Beatles» «[[папулярнейшыя за Ісуса]]», гурту быў абвешчаны байкот з боку т. зв. [[Біблейскі пояс|Біблейскага пояса]] Амерыкі{{sfn|MacDonald|2005|p=213}}. Публічныя прабачэнні аслабілі скандал, але {{нп1|Канцэртны тур «The Beatles» 1966 года па ЗША|жнівеньскі тур па краіне|en|The Beatles' 1966 US tour}}, які азнаменаваўся зніжэннем продажаў квіткоў у параўнанні з рэкорднай наведвальнасцю гурта ў 1965 годзе, а таксама пасрэднымі выступамі, аказаўся для іх апошнім&lt;ref&gt;{{harvnb|Lewisohn|2010|p=230: фінальны гастрольны выступ «The Beatles»}}; {{harvnb|Turner|2016|pp=295, 299}}: зніжэнне продажаў квіткоў, рэкордная наведвальнасць у 1965 годзе; {{harvnb|MacDonald|2005|p=213}}: пасрэдныя выступы.&lt;/ref&gt;. Пісьменнік [[Нікалас Шэфнер]] адзначаў:{{цытата|Для «The Beatles» правядзенне падобных канцэртаў стала фарсам, настолькі далёкім ад новых [музычных] накірункаў, якімі яны былі паглынуты, што з толькі што выпушчанага альбома «Revolver» не было выкарыстана ніводнай песні. Іх аранжыроўкі збольшага было немагчыма ўзнавіць праз абмежаванні, накладаемыя сцэнічным складам гурта, які складаецца [усяго] з дзвюх гітар, басу і барабаннай устаноўкі{{sfn|Schaffner|1978|pp=58–59}}.}}
{{урэзка|выраўноўванне = right|фон =  #F5F5DC|Цвет=#FFFFF0|шырыня = 29%|памер шрыфта=85%|Загаловак =
|Змест =''«Нам надакучыла быць &quot;The Beatles&quot;, сталі сыты гэтым па горла. Мы сапраўды ненавідзелі тое, як нас успрымалі — чацвёра валасатых юнакоў. Цяпер мы былі ўжо не хлопчыкамі, мы былі мужчынамі… і лічылі сябе творцамі з вялікай літары, а не проста выканаўцамі песень»''{{sfn|Miles|1997|p=303}}.|Подпіс = [[Пол Мак-Картні]]}}
Пасля вяртання «The Beatles» у Англію пачалі цыркуляваць чуткі пра магчымы распад гурта{{sfn|Julien|2008b|p=1}}. [[Джордж Харысан]] паведаміў Эпстайну, што пакідае квартэт, аднак яго пераканалі застацца, запэўніўшы, што гастроляў больш не будзе{{sfn|MacDonald|2005|p=213}}. У выніку бітлы ўзялі трохмесячны перапынак, на працягу якога засяродзіліся на асабістых справах{{sfn|Gould|2007|p=367}}. Харысан адправіўся ў [[Індыя|Індыю]] на шэсць тыдняў, каб засвоіць [[сітар]] пад кіраўніцтвам [[Раві Шанкар]]а{{sfn|Julien|2008b|p=2}} і паглыбіцца ў [[індуізм|індуісцкую]] філасофію{{sfn|Everett|1999|p=71}}. Будучы апошнім з чацвёркі, хто прызнаў, што іх жывыя выступы страцілі сэнс{{sfn|Rodriguez|2012|p=18}}, [[Пол Мак-Картні]] пачаў працу з [[Джордж Генры Марцін|Джорджам Марцінам]] над [[саўндтрэк]]ам да фільма {{нп1|Сямейны шлях|«Сямейны шлях»|en|The Family Way}}{{sfn|Sounes|2010|pp=158–59}}, пасля чаго правёў адпачынак у [[Кенія|Кеніі]] ў кампаніі [[Мэл Эванс|Мэла Эванса]], аднаго з [[гастрольны менеджар|гастрольных менеджараў]] «The Beatles»{{sfn|Turner|2016|pp=364–65}}. Ленан зняўся ў [[сатыра|сатырычнай]] стужцы «[[Як я выйграў вайну]]» і пачаў наведваць мастацкія выставы, адна з іх праходзіла ў {{нп1|Галерэя «Індыка»|галерэі «Індыка»|en|Indica Gallery}}, дзе ён пазнаёміўся са сваёй будучай жонкай [[Ёка Она]]{{sfn|Womack|2007|pp=158, 160–61}}. [[Рынга Стар]] скарыстаўся перапынкам, каб правесці больш часу са сваёй жонкай [[Марын Старкі Тайгрэт|Марын]] і нованароджаным сынам [[Зак Старкі|Закам]]&lt;ref&gt;{{harvnb|Harry|2000|pp=323, 333}}; {{harvnb|Julien|2008b|p=2}}.&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы натхнення і канцэпцыя ==
[[Файл:Lennon-McCartney.JPG|280px|thumb|right|]]
У верасні 1966 года, падчас здымак фільма «Як я выйграў вайну» на поўдні [[Іспанія|Іспаніі]], Ленан паглыбіўся ў глыбокі самааналіз. Яго турботы за сваю будучыню і будучыню гурта знайшлі адлюстраванне ў песні «[[Strawberry Fields Forever]]»{{sfn|Turner|2016|pp=332–33}} пра дзяцінства ў [[Ліверпуль|Ліверпулі]], якая стала адпраўным пунктам для новага альбома{{sfn|Everett|1999|p=99}}. Пасля вяртання ў Лондан Ленан далучыўся да мастацкай культуры горада, часткай якой быў Мак-Картні{{sfn|Rodriguez|2012|p=88}}, і пачаў падзяляць інтарэсы свайго сябра да [[авангардная музыка|авангарднай]] і [[электронная музыка|электроннай музыкі]] такіх кампазітараў, як [[Карлхайнц Штокхаўзен]], [[Джон Кейдж]] і [[Лучана Берыа]]{{sfn|Sounes|2010|p=165}}{{sfn|Prendergast|2003|p=193}}.

У лістападзе, падчас вяртання з Афрыкі, у Мак-Картні ўзнікла ідэя для песні, якая ў выніку і перарасла ў канцэпцыю «Sgt. Pepper»{{sfn|Julien|2008b|p=2}}. Ідэя заключалася ў тым, каб выканаць песню ад імя выдуманага аркестра [[эдвардыянская эпоха|эдвардыянскай эпохі]]{{sfn|Moore|1997|pp=20–21}}, для якога Эванс прыдумаў назву ў стылі гуртоў з [[Сан-Францыска]], такіх як [[Big Brother and the Holding Company]] і [[Quicksilver Messenger Service]]{{sfn|Womack|2007|p=168}}{{заўвага|Мак-Картні ўспамінаў, што ідэя назвы для гурта ўзнікла падчас абеду ў самалёце. Музыкант недачуў, калі Эванс папрасіў перадаць яму «соль і перац»&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.paulmccartney.com/news-blogs/news/you-gave-me-the-answer-sgt-pepper-special|title='You Gave Me The Answer' – Sgt. Pepper Special|date=2017-04-26|website=Paulmccartney.com|access-date=2017-08-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20170814020845/https://www.paulmccartney.com/news-blogs/news/you-gave-me-the-answer-sgt-pepper-special|archive-date=2017-08-14|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.|кам.}}. За кошт выкарыстання [[alter ego|альтэр-эга]] «The Beatles» атрымлівалі поўную свабоду ў музычным эксперыментаванні{{sfn|Miles|1997|pp=303–04}}. Марцін успамінаў, што хаця гэтая канцэпцыя не абмяркоўвалася ў пачатку сесій{{sfn|Turner|2016|p=378}}, дзякуючы ёй альбом неўзабаве зажыў «уласным жыццём»{{sfn|Martin|1994|p=202}}.

Альбом адлюстроўвае цікавасць «The Beatles» да [[блюз]]у, запісаў лэйбла [[Motown Records|Motown]] і іншых традыцыйных амерыканскіх музычных накірункаў{{sfn|Hannan|2008|p=62}}. Паводле пісьменніка [[Іэн Макдональд|Іэна Макдональда]], у канцы 1966 года, пры вывучэнні апошніх рэлізаў сваіх асноўных канкурэнтаў, «The Beatles» вылучылі пласцінку «[[The Beach Boys]]» «[[Pet Sounds]]», якую [[Браян Уілсан]] сачыніў у адказ на іх «[[Rubber Soul]]»{{sfn|MacDonald|2005|p=215}}. Мак-Картні быў вельмі ўражаны яе «[[гармонія (музыка)|гарманічнымі]] структурамі» і падборам інструментаў, адзначыўшы, што гэтыя элементы падштурхнулі яго да думкі: «The Beatles» маглі б «капнуць яшчэ глыбей»{{sfn|Babiuk|2002|p=197}}. Ён назваў «Pet Sounds» сваёй галоўнай крыніцай натхнення ў перыяд стварэнння «Sgt. Pepper», дадаўшы: «[Мы] запазычылі адтуль некалькі ідэй»{{sfn|Babiuk|2002|p=204}}, хаця ён усё ж лічыў, што альбому бракавала авангардызму, да якога ён так імкнуўся{{sfn|The Beatles|2000|p=253}}. Яшчэ адным рэлізам, які паўплываў на бітлоў, лічыцца «[[Freak Out!]]» гурта «[[The Mothers of Invention]]»{{sfn|Julien|2008c|p=160}}. Паводле біёграфа {{нп1|Філіп Норман (пісьменнік)|Філіпа Нормана|en|Philip Norman (author)}}, падчас студыйных сесій Мак-Картні неаднаразова заяўляў: «Гэта наш &quot;Freak Out!&quot;»{{sfn|Julien|2008c|p=158}}. Публіцыст {{нп1|Чэт Фліпа|Чэт Фліпа|en|Chet Flippo}} адзначаў, што Мак-Картні захацеў запісаць [[канцэптуальны альбом]] менавіта пасля праслухоўвання пласцінкі [[Фрэнк Запа|Фрэнка Запы]]{{sfn|Julien|2008c|p=160}}.

Яшчэ адным творчым арыенцірам была [[музыка Індыі|індыйская музыка]], аднак збольшага толькі для Ленана і Харысана{{sfn|Reck|2008|pp=69, 72–73}}. У інтэрв'ю 1967 года апошні сказаў, што няспынны поспех гурта натхняў іх працягваць развівацца ў музычным плане, і, улічваючы статус гурта, яны маглі рабіць «тое, што нам падабаецца, не азіраючыся на ўмоўнасці поп-жанра. Мы далучаны не толькі да поп-музыкі, але і ва ўсю музыку ў цэлым»{{sfn|Philo|2015|p=119}}. Мак-Картні лічыў, што альтэр-эга «The Beatles» змогуць уключыць у свой рэпертуар «крышку [[Бі Бі Кінг]]а, крышку Штокхаўзена, крышку [[Альберт Эйлер|Альберта Эйлера]], крышку Раві Шанкара, крышку &quot;Pet Sounds&quot;, крышку &quot;[[The Doors]]&quot;»{{sfn|Greene|2016|p=19}}. Ён разглядаў «The Beatles» як гурт, які «рассоўвае [музычныя] межы», падобна да іншых перадавых кампазітараў таго часу, нават нягледзячы на тое, што ім «не абавязкова падабалася тое, што, скажам, рабіў Берыа»{{sfn|Lewisohn|2005}}.

== Запіс і прадзюсаванне ==

=== Працэс стварэння ===
{{урэзка|Выраўноўванне = right|Фон =  #F5F5DC|Цвет=#FFFFF0|Шырыня = 29%|Памер шрыфта=85%|Загаловак =
|Змест =''«Музычныя выданні пачалі лаяць нас на ўсе лады… бо запіс [&quot;Сяржанта Пепера&quot;] зацягнуўся на пяць месяцаў, і я памятаю, як адчуў вялікую радасць, убачыўшы ў адным з часопісаў загаловак &quot;«The Beatles» спякліся&quot;… а я сядзеў, паціраючы рукі, і прыгаворваў: &quot;Ну, вы дачакаецеся&quot;»''{{sfn|Martin &amp; Pearson|1994|p=111}}.|Подпіс = [[Пол Мак-Картні]]}}
[[Файл:Abbeyroadtomswain.jpg|280px|thumb|right|Памяшканне студыі [[Эбі-Роўд (студыя)|Abbey Road Studio Two]], дзе праходзіў запіс альбома «Sgt. Pepper»]]
[[Файл:Abbey road studios.jpg|280px|thumb|right|Парадны ўваход студыі «Эбі-Роўд» (у той час EMI Studios) у 2005 годзе]]
Сесіі пачаліся 24 лістапада 1966 года ў другой студыі EMI Studios (у далейшым вядомай як [[Эбі-Роўд (студыя)|студыя «Эбі-Роўд»]]). На іх музыканты ўпершыню сабраліся разам з верасня{{sfn|Lewisohn|2010|p=232}}. Маючы ў сваім распараджэнні амаль бязмежны бюджэт і адсутнасць часавых рамак{{sfn|Emerick &amp; Massey|2006|p=142}}, квартэт браўся за працу ў 19:00, застаючыся ў студыі столькі, колькі лічыў патрэбным{{sfn|MacDonald|2005|p=215}}. Запіс пачаўся са «Strawberry Fields Forever», за якой паследавалі яшчэ дзве песні, тэматычна звязаныя з дзяцінствам музыкантаў — «[[When I’m Sixty-Four]]», першая сесія якой адбылася 6 снежня{{sfn|Lewisohn|2005|p=89}}, і «[[Penny Lane]]»&lt;ref&gt;{{harvnb|Everett|1999|pp=99, 100}}; {{harvnb|MacDonald|2005|pp=212–223}}.&lt;/ref&gt;.

У лютым 1967 года «Strawberry Fields Forever» і «Penny Lane» былі выпушчаны ў якасці [[Бок «А» і бок «Б»#Дубль-А|двайнога]] [[сінгл]]а пасля таго, як EMI і Эпстайн націснулі на Марціна, праз неабходнасць гурта нагадаць пра сябе{{sfn|Moore|1997|pp=19–20}}. Калі рэліз не здолеў пакарыць [[UK Singles Chart|брытанскі чарт]], мясцовыя СМІ пачалі намякаць пра канец папулярнасці квартэта. Прэса застракацела загалоўкамі «&quot;The Beatles&quot; не здолелі дасягнуць вяршыні», «Упершыню за чатыры гады» і «Ці лопнула бурбалка?»{{sfn|Harry|2002|p=714}}. У адпаведнасці з падыходам гурта да раней выпушчаных сінглаў, песні былі аўтаматычна выключаны з будучага альбома{{sfn|Greene|2016|pp=34, 42}}. У далейшым Марцін назваў адмову ад гэтых песень «найвялікшай памылкай у маёй кар'еры»{{sfn|MacDonald|2005|p=218fn}}. Паводле яго, «Strawberry Fields Forever», на запіс якой яны патрацілі беспрэцэдэнтных 55 гадзін студыйнага часу, «задавала тон для ўсёй пласцінкі»&lt;ref&gt;{{harvnb|MacDonald|2005|p=219}}: патрацілі 55 гадзін у студыі; {{harvnb|Martin &amp; Pearson|1994|p=13}}: «задавала тон для ўсёй пласцінкі».&lt;/ref&gt;. Ён тлумачыў: «Гэта мусіў быць альбом… [з песнямі, якія] немагчыма было б выканаць ужывую: яны былі задуманы як студыйныя творы, у гэтым і была розніца»{{sfn|Julien|2008b|p=6}}. Мак-Картні заявіў: «Гэты альбом павінен быў замяніць сабой нашы канцэрты»{{заўвага|«The Beatles» часта жартавалі наконт рашэння [[Элвіс Прэслі|Элвіса Прэслі]] адправіць у турнэ яго залаты [[Cadillac]] (для прасоўвання фільма «[[Паказычы мяне]]»&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.graceland.com/blog/posts/elvis-presley-and-the-gold-cadillac-tour/|title=Elvis Presley and the Gold Cadillac Tour|publisher=graceland.com|lang=en|access-date=2024-04-03|archive-date=2024-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20240403115200/https://www.graceland.com/blog/posts/elvis-presley-and-the-gold-cadillac-tour/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Womack|2018|loc=chap. 10}}), і Марцін, і Мак-Картні ўспаміналі, як гурт фантазіраваў, што на гастролі падобным чынам можна адправіць «Sgt. Pepper»{{sfn|Womack|2018|loc=chap. 10}}&lt;ref&gt;{{cite magazine |url=https://www.nme.com/news/music/the-beatles-379-1344340 |title=Paul McCartney: 'Elvis influenced Sgt Pepper' |author=Staff |date=2007-05-17 |magazine=[[NME]] |access-date=2024-01-12 |archive-date=2024-03-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240314134523/https://www.nme.com/news/music/the-beatles-379-1344340 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.|кам.}}{{sfn|Julien|2008b|p=6}}.

Паводле музыказнаўцы {{нп1|Уолтэр Эверэт|Уолтэра Эверэта|en|Walter Everett (musicologist)}}, «Sgt. Pepper» знамянуе сабой пачатак узыходжання Мак-Картні як дамінантнай творчай сілы «The Beatles». Ён сачыніў больш за палову ўсяго матэрыялу, адначасова ўзмацняючы кантроль над запісам сваіх кампазіцый{{заўвага|Паводле Эмерыка, у перыяд запісу «Sgt. Pepper» Мак-Картні фактычна пераўвасобіўся ў прадзюсара «The Beatles», паколькі Марцін усё часцей адсутнічаў бліжэй да канца сесій, якія рэгулярна зацягваліся да світанку{{sfn|Emerick &amp; Massey|2006|p=163}}.|кам.}}{{sfn|Everett|1999|p=99}}. Музыканты зрабілі мноства дубляў, спрабуючы дабіцца патрэбнага яму гуку ў песні «[[Getting Better]]». Калі было прынята рашэнне перазапісаць асноўную гукавую дарожку, Стар быў экстрэнна выкліканы ў студыю, аднак яго не задзейнічалі, паколькі на той момант акцэнт пераключыўся з рытму на вакал{{sfn|Дэвіс|2018|с=382}}. Большая частка [[бас-гітара|бас-гітары]] была зведзена загадзя{{sfn|Hannan|2008|p=52}}. Аддаючы перавагу накладанню сваіх партый у апошнюю чаргу, Мак-Картні, як правіла, граў на іншых інструментах падчас запісу мінусовак. Такі падыход дазваляў яму пускацца ў меладычныя аванцюры, прыдумляючы незвычайныя басовыя хады — паўтараючы адну з асаблівасцей, якой ён асабліва захапляўся ў працы Браяна Уілсана над «Pet Sounds», — і дадаваць іх ужо ў фінальныя аранжыроўкі песень&lt;ref&gt;{{harvnb|Emerick &amp; Massey|2006|pp=169–70}}; {{harvnb|Miles|1997|p=281}}: «адна з асаблівасцей, якой ён асабліва захапляўся на &quot;Pet Sounds&quot;».&lt;/ref&gt;{{заўвага|У сваю чаргу Уілсан быў уражаны складанымі басовымі партыямі ў «Rubber Soul». У далейшым Мак-Картні заявіў, што ён, Уілсан і {{нп1|Джэймс Джамерсан|Джэймс Джамерсан|en|James Jamerson}} з [[Motown Records|Motown]] былі адзінымі трыма музыкантамі, «якія ўжо тады гралі меладычныя басовыя партыі... кожны з нас падглядваў нешта адзін у аднаго»{{sfn|Miles|1997|p=271}}.|кам.}}. Акрамя басу, на некаторых песнях Мак-Картні сыграў на [[электрагітара|электрагітары]], а таксама [[клавішныя інструменты|клавішных]], такіх як [[фартэпіяна]], [[раяль]] і {{нп1|Арган Лоўры|арган Лоўры|en|Lowrey organ}}, у той час як Марцін зрабіў унёсак партыямі на [[клавесін]]е, [[фісгармонія|фісгармоніі]] і {{нп1|піянет|піянеце|en|Hohner Pianet}}&lt;ref&gt;{{harvnb|Everett|1999|p=104}}: Орган Лоури в «Lucy in the Sky with Diamonds»; {{harvnb|Everett|1999|p=106}}: піянет у «Getting Better», {{harvnb|Everett|1999|p=107}}: клавесін у «Fixing a Hole»; {{harvnb|Everett|1999|p=110}}: губны гармонік у «Being for the Benefit of Mr. Kite!»; {{harvnb|Everett|1999|p=120}}: раяль у «A Day in the Life».&lt;/ref&gt;. У песнях Ленана таксама аддавалася перавага клавішным інструментам{{заўвага|Напрыклад, у «Strawberry Fields Forever» актыўна выкарыстоўваўся [[мелатрон]]{{sfn|Cunningham|1998|p=127}}{{sfn|Prendergast|2003|p=83}}, інструмент, клавішы якога прайгравалі магнітафонныя запісы розных музычных інструментаў, дазваляючы аднаму выканаўцу замяняць сабой цэлы аркестр{{sfn|Rodriguez|2012|pp=109, 191–93}}.|кам.}}{{sfn|Everett|1999|p=99}}.

Хаця роля Харысана як сольнага гітарыста была ў многім адсунута на задні план, Эверэт лічыць «яго ўнёсак у альбом важным у многіх аспектах»{{sfn|Everett|1999|p=100}}. Дзякуючы яму на пласцінку трапілі такія індыйскія інструменты, як сітар, [[тампура]] і [[свармандал]]{{sfn|Everett|1999|pp=104, 106, 111}}{{sfn|Clayson|2003|p=212}}. Марцін называў яго самым адкрытым з бітлоў да новых музычных накірункаў{{заўвага|У інтэрв'ю 2017 года Стар так выказаўся адносна гітарнага ўнёску Харысана: «Мы з Полам абмяркоўвалі гэта, калі слухалі &quot;Сяржанта Пепера&quot; на [50-гадовым] юбілеі пласцінкі і адзначылі, наколькі была важная для альбома зробленая Джорджам праца [як гітарыста]»&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.news.com.au/entertainment/music/ringo-starr-the-voice-behind-the-yellow-submarine-and-tank-engine-returns-on-give-more-love/news-story/c5eb865f1b73a574e82930ff04f4bb92|first=Kathy|last=McCabe|title=Ringo Starr: The voice behind the yellow submarine and tank engine returns on Give More Love|work=[[news.com.au]]|date=2017-09-17|access-date=2019-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20190202095605/https://www.news.com.au/entertainment/music/ringo-starr-the-voice-behind-the-yellow-submarine-and-tank-engine-returns-on-give-more-love/news-story/c5eb865f1b73a574e82930ff04f4bb92|archive-date=2019-02-02|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.|кам.}}{{sfn|Hertsgaard|1996|p=172}}. У сваю чаргу выкарыстанне Старам мембраны з цялячай скуры для [[том-том]]аў яго [[ударная ўстаноўка|ўдарнай устаноўкі]] забяспечыла гучанню барабанаў глыбейшы тэмбр, у адрозненне ад ранейшай пластыкавай абіўкі{{sfn|Everett|1999|p=100}}. Як і ў выпадку з альбомам «Revolver»{{sfn|Rodriguez|2012|p=112}}, «The Beatles» усё часцей запрашалі сесійных музыкантаў, асабліва для запісу [[аранжыроўка|аранжыровак]], натхнёных класічнымі творамі{{sfn|Babiuk|2002|p=197}}. Паводле Філіпа Нормана, выразны вакал Ленана ў некаторых песнях Мак-Картні «значна ўзмацніў іх атмасферу», асабліва ў кампазіцыі «[[Lovely Rita]]»{{sfn|Norman|2016|p=263}}.

Праз гадзіну пасля завяршэння апошніх альбомных накладанняў, 20 красавіка 1967 года, гурт вярнуўся да кампазіцыі «[[Only a Northern Song]]» Харысана, асноўную частку якой яны запісалі ў лютым{{sfn|Lewisohn|2005|p=109}}. Музыканты дадалі ў яе выпадковыя гукі і аркестроўку, перш чым адправіць яе [[United Artists]] у якасці першай з чатырох новых песень, якія яны павінны былі прадставіць гэтай кампаніі для ўключэння ў анімацыйны фільм «[[Жоўтая падводная лодка (мультфільм)|Жоўтая падводная лодка]]»{{sfn|Winn|2009|p=102}}. Паводле пісьменніка [[Марк Льюісан|Марка Льюісана]], гэта была «дзіўная» сесія, аднак яна прадэманстравала «вялізны апетыт бітлоў да стварэння матэрыялу»{{sfn|Lewisohn|2005|p=109}}. Падчас працы ў студыі гурт таксама запісаў «[[Carnival of Light]]» пад кіраўніцтвам Мак-Картні, эксперыментальную п'есу, створаную для мерапрыемства «Million Volt Light and Sound Rave», што праходзіла ў «[[The Roundhouse|Roundhouse Theater]]» 28 студзеня і 4 лютага{{sfn|MacDonald|2005|pp=224–25}}. Сесіі завяршыліся 21 красавіка запісам выпадковых шумоў і галасоў, уключаных у какафонію, якая завяршае пласцінку. Ім папярэднічалі вельмі высокія гукі — недаступныя для чалавечага вуха — якія маглі пачуць толькі сабакі (і некаторыя іншыя жывёлы){{sfn|Lewisohn|2010|pp=252–53}}.

=== Студыйная атмасфера ===

«The Beatles» імкнуліся надаць сесіям атмасферу свята{{sfn|Gould|2007|p=387}}. Хутка стаміўшыся ад безгустоўнага дызайну ўнутраных памяшканняў EMI, музыканты дадалі ў студыю псіхадэлічнае асвятленне{{sfn|Howard|2004|pp=28–29}}, уключаючы прыладу з пяці чырвоных флуарэсцэнтных лямпаў, прымацаваную да мікрафоннай стойкі, [[лававая лямпа|лававую свяцільню]], чырвоную лямпу як у [[фоталабараторыя|фоталабараторыі]] і [[страбаскоп]], зрэшты, неўзабаве адмовіўшыся ад выкарыстання апошняга{{sfn|Lewisohn|2005|p=114}}. Харысан успамінаў, што падчас працы студыя стала для іх нечым накшталт нефармальнага клуба{{sfn|Hertsgaard|1996|pp=211, 392}}, дзе гурт часта наведвалі калегі, у тым ліку [[Дэвід Кросбі]], [[Мік Джагер]] і [[Донаван]]{{заўвага|24 лютага гурт запісваў бэк-вакал для песні «[[Lovely Rita]]». У ліку гасцёў бітлоў у той вечар былі Кросбі і {{нп1|Шон Філіпс|Шон Філіпс|en|Shawn Phillips}}, гітарыст Донавана{{sfn|Winn|2009|p=95}}. На фатаграфіях, апублікаваных у часопісе ''{{нп1|The Beatles Book|Beatles Monthly|en|The Beatles Book}}'', былі выяўлены Ленан, Мак-Картні, Харысан і Кросбі, якія згрупаваліся вакол мікрафона&lt;ref name=&quot;Runtagh/RS&quot; /&gt;, а ў артыкуле ''{{нп1|Beat Instrumental|Beat Instrumental|en|Beat Instrumental}}'' адзначалася, што бэк-вакал быў запісаны пры ўдзеле Кросбі{{sfn|Winn|2009|p=95}}. Пазней Філіпс сказаў, што ён таксама спяваў з трыма бітламі&lt;ref name=&quot;Runtagh/RS&quot;&gt;{{cite magazine|url=https://www.rollingstone.com/music/music-features/beatles-sgt-pepper-at-50-when-pink-floyd-david-crosby-visited-lovely-rita-sessions-127210/|first=Jordan|last=Runtagh|title=Beatles' 'Sgt. Pepper' at 50: When Pink Floyd, David Crosby Visited 'Lovely Rita' Sessions|magazine=[[Rolling Stone]]|date=2017-05-29|access-date=2020-03-23|archive-date=2023-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230409124907/https://www.rollingstone.com/music/music-features/beatles-sgt-pepper-at-50-when-pink-floyd-david-crosby-visited-lovely-rita-sessions-127210/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, аднак яго словы не падтрымаў ніхто з прысутных&lt;ref name=&quot;Runtagh/RS&quot; /&gt; У выніку бэк-вакал быў перазапісаны 7 сакавіка{{sfn|Winn|2009|p=95}}.|кам.}}{{sfn|Everett|1999|p=100}}. Бітлы рэгулярна апраналіся ў адзенне псіхадэлічных расфарбовак{{sfn|Lewisohn|2005|p=114}}, што падштурхнула аднаго з сесійных трубачоў да думкі пра іх удзел у здымках новага фільма{{sfn|Cunningham|1998|pp=148–49}}.

Запіс аркестра для «[[A Day in the Life]]», які адбываўся 10 лютага, быў арганізаваны ў духу шараговага [[хэпенінг]]у лонданскай авангарднай сцэны{{sfn|Harris|2007|p=76}}{{sfn|Sounes|2010|p=166}}. «The Beatles» запрасілі мноства сяброў{{sfn|Lewisohn|2005|p=96}}, а сесійныя музыканты былі апрануты ў строгія вячэрнія касцюмы, дапоўненыя маскарадным рэквізітам{{sfn|Hertsgaard|1996|p=8}}{{sfn|Gould|2007|pp=387–88}}. Пад кіраўніцтвам Тоні Брэмвела падзея была знята на сем партатыўных камер{{sfn|Ingham|2006|p=166}}, пры гэтым частку матэрыялу знялі самі бітлы{{sfn|Cunningham|1998|p=151}}. Пасля гэтага гурт разглядаў варыянт пра тое, каб зрабіць спецыяльны тэлевізійны выпуск, прысвечаны альбому{{sfn|Lewisohn|2005|p=96}}. Кожная песня мусіла быць забяспечана відэакліпам, знятым рознымі рэжысёрамі{{sfn|Harris|2007|p=82}}, але кошт запісу пласцінкі зрабіў гэтую ідэю непасільнай для EMI{{заўвага|Пасля здымак «A Day in the Life» музычная прэса застракацела паведамленнямі пра ідэю бітлоў выпусціць асобны тэлефільм, прысвечаны «Сяржанту Пеперу»{{sfn|Lewisohn|2005|p=96}}. Хаця ў ліпеньскіх часопісах адзначалася, што ад гэтага плану адмовіліся, на канец года быў складзены графік здымак, і «The Beatles» былі поўныя рашучасці распачаць працу над «[[Чароўнае таямнічае падарожжа (фільм)|Чароўным таямнічым падарожжам]]»{{sfn|Winn|2009|p=88}}.|кам.}}{{sfn|Greene|2016|pp=37–38}}. 15 сакавіка, падчас запісу «Within You Without You», студыю зноў ператварылі: на сцены павесілі індыйскія дываны, завесілі вокны і дадалі запаленыя духмяныя рэчывы, каб стварыць неабходны настрой{{sfn|Lavezzoli|2006|p=179}}. Ленан апісаў сесію як «цудоўны вечар свінгу», у ліку гасцёў якога было «400 індыйскіх музыкантаў»{{sfn|The Beatles|2000|p=243}}.

«The Beatles» аднеслі {{нп1|ацэтатны дыск|ацэтатны дыск|en|Acetate disc}} з гатовым альбомам у кватэру амерыканскай спявачкі [[Кас Эліёт]], недалёка ад {{нп1|Кінгс-роўд|Кінгс-роўд|en|King's Road}} у [[Чэлсі]]{{sfn|Ellen|2002|p=102}}. Там у шэсць раніцы яны ўключылі яго на поўную гучнасць з дынамікаў, усталяваных у адчыненых насцеж вокнах. Сябар гурта і іх былы прэс-аташэ {{нп1|Дэрэк Тэйлар|Дэрэк Тэйлар|en|Derek Taylor}} успамінаў, што замест скаргаў на шум жыхары раёна пачалі высоўвацца з вокнаў і слухаць, лічачы, што гэта была нейкая нявыдадзеная музыка ліверпульскай чацвёркі{{sfn|MacDonald|2005|p=249}}.

=== Тэхнічныя аспекты ===
{{урэзка|выраўноўванне = right|фон =  #F5F5DC|колер=#FFFFF0|шырыня = 29%|памер шрыфта=85%|Загаловак =
|Змест =''«Калі слухаць запісы паэтапна, пасля праслухоўвання першых дзвюх дарожак цяжка зразумець, чаго яшчэ яны дабіваюцца, — песня ж, здаецца, скончана? Часцяком канчатковая шматслойная версія нібы паглынае першапачатковую простую мелодыю. Але яны разумеюць, калі нешта не так, нават калі не могуць вытлумачыць словамі. Іх самааддача ўражвае — над песняй яны могуць працаваць да знямогі гадзін па дзесяць запар»''{{sfn|Дэвіс|2018|с=386}}.|Подпіс = Музычны журналіст [[Хантэр Дэвіс]], 1968 год}}
[[Файл:Studer J37 4-track tape recorder (1964-1972), Abbey Road Studios.jpg|280px|thumb|right|[[шматдарожачны запіс|Чатырохдарожачны]] магнітафон {{нп1|Studer (кампанія)|Studer J37|en|Studer}}, які выкарыстоўваўся на «Sgt. Pepper»]]
У кнізе «The Ambient Century: From Mahler to Moby», прысвечанай гісторыі [[эмбіент]]у, Марк Прэндэргаст разглядае «Sgt. Pepper» як «даніну павагі» «The Beatles» творчасці Штокхаўзена і Кейджа, дадаючы, што яго «багаты, насычаны эксперыментамі з аўдыяплёнкай гук» дэманструе ўплыў кампазітара [[П'ер Шэфер|П'ера Шэфера]]{{sfn|Prendergast|2003|p=190}}. Паводле Марціна, «Sgt. Pepper» «натуральным чынам вырас з &quot;Revolver&quot;», азнаменаваўшы «эру амаль няспынных эксперыментаў з апаратурай»&lt;ref&gt;{{harvnb|Martin &amp; Pearson|1994|p=78}}: «няспынныя эксперыменты з апаратурай»; {{harvnb|Martin &amp; Pearson|1994|p=82}}: «Sgt. Pepper» «натуральным чынам вырас з &quot;Revolver&quot;».&lt;/ref&gt;. Альбом быў запісаны з выкарыстаннем [[шматдарожачны запіс|чатырохдарожачных]] магнітафонаў, паколькі іх васьмідарожачныя аналагі не выкарыстоўваліся ў камерцыйных студыях Лондана да канца 1967 года{{sfn|Emerick &amp; Massey|2006|p=191}}. Як і ў выпадку з папярэднімі пласцінкамі «The Beatles», пры працы над «Sgt. Pepper» паўсюдна ўжывалася {{нп1|рэдукцыйнае звядзенне|рэдукцыйнае|en|Ping-pong recording}} [[звядзенне (музыка)|звядзенне]], метад, пры якім ад адной да чатырох запісаных на асобны магнітафон дарожак мікшыруюцца і {{нп1|дабінг (музыка)|дублююцца|en|Dubbing (music)}} на іншы чатырохдарожачны магнітафон, які выкарыстоўваецца ў якасці асноўнага. Дзякуючы гэтаму гукарэжысёр мог ствараць падабенства віртуальнай шматдарожачнай студыі&lt;ref&gt;{{cite AV media notes|last=Lewisohn|first=Mark|year=2009|title=Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band| publisher=Apple/EMI Records|p=29}}&lt;/ref&gt;. Чатырохдарожачныя магнітафоны {{нп1|Studer (кампанія)|Studer J37|en|Studer}}, усталяваныя ў студыях EMI, добра пасавалі для гэтага метаду, паколькі забяспечвалі высокую якасць гуку, што зводзіла да мінімуму шумы падчас мікшыравання{{sfn|Babiuk|2002|p=199}}. Запісваючы аркестр для «A Day in the Life», Марцін сінхранізаваў чатырохдарожачны магнітафон, які прайграе мінусоўку «The Beatles», з іншым магнітафонам, які запісвае аркестроўку. Гукарэжысёр {{нп1|Кен Таўнсенд|Кен Таўнсенд|en|Ken Townsend}} распрацаваў гэты метад, выкарыстоўваючы сігнал частатой 50 Гц паміж двума апаратамі{{sfn|Lewisohn|2010|p=244}}.

Праца над «Strawberry Fields Forever» была асабліва складанай і ўключала ў сябе наватарскае аб'яднанне двух дубляў песні, запісаных у розным [[тэмп (музыка)|тэмпе]] і [[вышыня гуку|танальнасці]]{{sfn|MacDonald|2005|pp=217–20}}{{sfn|Howard|2004|pp=27–28}}. Паводле ўспамінаў Эмерыка, падчас запісу «Revolver» «мы прызвычаіліся да таго, што нас просяць зрабіць немагчымае, і мы ведалі, што ў слоўніку &quot;The Beatles&quot; не існуе слова &quot;не&quot;»{{sfn|Emerick &amp; Massey|2006|p=139}}. Ключавая асаблівасць «Sgt. Pepper» — гэта ліберальнае стаўленне Марціна і Эмерыка да ўжывання [[апрацоўка сігналаў|апрацоўкі сігналаў]] для фарміравання гучання запісу, дадзены падыход уключаў у сябе прымяненне [[кампрэсар аўдыясігналу|сціскання дынамічнага дыяпазону]], {{нп1|Рэверберацыя (эфект)|рэверберацыі|en|Reverb effect}} і {{нп1|Абмежаванні сігналу|абмежаванні сігналу|en|Limiter}}{{sfn|Kimsey|2008|p=133}}. Гурт эксперыментаваў з перадавымі [[блок эфектаў|блокамі эфектаў]], такім як [[калонка Леслі|дынамік Леслі]], праз які прапускаўся гук інструментаў і вакал{{sfn|Emerick &amp; Massey|2006|p=190}}. На пласцінцы вылучаецца некалькі інавацыйных метадаў прадзюсавання, у тым ліку ўжыванне [[дырэкт-бокс]]аў і {{нп1|Амбіяфонія|амбіяфоніі|en|Ambiophonics}}, а таксама эксперыментаванне з {{нп1|Пітч-кантроль|хуткасцю прайгравання|en|Pitch control}}{{sfn|Hannan|2008|p=62}}. Басовая партыя ў «[[Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band (песня)|Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band]]» была першым запісам «The Beatles» з дапамогай дырэкт-боксу. Гэты метад быў прыдуманы Таўнсендам у выглядзе падключэння электрагітар наўпрост да мікшэрнага пульта{{sfn|Womack|2007|p=170}}. Паводле {{нп1|Кенет Уомак|Кенета Уомака|en|Kenneth Womack}}, дырэкт-бокс у загалоўным трэку «надзяліў [гучанне] бас-гітары Мак-Картні багацейшай [[склад (музыка)|тэкстурай]] і танальнай частатой»{{sfn|Womack|2007|p=170}}.

У некаторых выпадках падчас мікшыравання ўжываўся {{нп1|Аўтаматычны даблтрэкінг|аўтаматычны даблтрэкінг|en|Automatic double tracking}}, эфект, дзякуючы якому гучанне атрымлівалася больш насычаным. Метад быў распрацаваны Таўнсендам у перыяд працы над альбомам «Revolver» адмыслова для бітлоў, якія рэгулярна прасілі прыдумаць альтэрнатыву запісу дадатковага вакалу{{sfn|Lewisohn|2010|p=216}}. Яшчэ адной ключавой асаблівасцю стаў [[пітч-шыфтар|пітч-шыфт]], тэхніка, якую «The Beatles» таксама шырока ўжывалі на «Revolver»{{sfn|Emerick &amp; Massey|2006|p=190}}. Паводле Марціна, «[[Lucy in the Sky with Diamonds]]» стала рэкардсменам альбома па найбольшай колькасці варыяцый хуткасці запісу. Так, пры запісе вакалу Ленана хуткасць плёнкі была зніжана з 50 да 45 цыклаў на секунду, што дазволіла атрымаць вышэйшае і танчэйшае гучанне голасу пры прайграванні на звычайнай хуткасці{{sfn|Martin &amp; Pearson|1994|p=105}}. Падчас запісу загалоўнай кампазіцыі пласцінкі гучанне ўдарнай устаноўкі было палепшана за кошт {{нп1|Дэмпаванне|дэмпавання|en|Damping (music)}}, а таксама {{нп1|Размяшчэнне мікрафонаў|блізкага размяшчэння мікрафонаў|en|Microphone practice}}. Макдональд лічыў, што такі метад дазволіў дабіцца «трохмернага» гуку, які, побач з іншымі інавацыямі «The Beatles», неўзабаве стаў стандартнай практыкай сярод амерыканскіх гукарэжысёраў{{sfn|MacDonald|2005|pp=233–34}}.
[[Файл:Beatles ad 1965 just the beatles crop.jpg|280px|thumb|right|Нягледзячы на першапачатковы энтузіязм музыкантаў і заявы Ленана, што «гэты альбом быў адным з важнейшых крокаў у іх кар'еры», з гадамі іх меркаванне памянялася&lt;ref name=&quot;LennonHated&quot;&gt;{{cite web|url=https://faroutmagazine.co.uk/john-lennon-hated-the-beatles-sgt-pepper-album-reason/|title=The reason why John Lennon hated The Beatles ‘Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band’|publisher=''Far Out Magazine''|lang=en|author=Taysom, Joe|date=2021-01-01|access-date=2024-04-22|archive-date=2021-01-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210101100038/https://faroutmagazine.co.uk/john-lennon-hated-the-beatles-sgt-pepper-album-reason/}}&lt;/ref&gt;. Пласцінка падабалася Харысану і Ленану менш за ўсё, у многім праз кантроль Мак-Картні над працэсам. У сваю чаргу Мак-Картні называў «Пепера» сваім фаварытам, бо адчуваў сябе «рэжысёрам» запісу. Пазіцыя Стара аказалася недзе пасярэдзіне&lt;ref name=&quot;LennonHated&quot;&gt;{{cite web|url=https://faroutmagazine.co.uk/john-lennon-hated-the-beatles-sgt-pepper-album-reason/|title=The reason why John Lennon hated The Beatles ‘Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band’|publisher=''Far Out Magazine''|lang=en|author=Taysom, Joe|date=2021-01-01|access-date=2024-04-22|archive-date=2021-01-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210101100038/https://faroutmagazine.co.uk/john-lennon-hated-the-beatles-sgt-pepper-album-reason/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SergeyKnyazev&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.soyuz.ru/articles/746|title=Что писали об альбоме The Beatles “Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band” 50 лет назад|publisher=Союз|lang=ru|date=2017-06-01|access-date=2024-04-20|author=Князев, Сергей|archive-date=2024-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20240409144116/https://www.soyuz.ru/articles/746|url-status=live}}&lt;/ref&gt;]]
Авангардныя элементы, такія як размяшчэнне бязладнай тарабаршчыны ў фінальнай кампазіцыі, сталі адной з вызначальных асаблівасцей пласцінкі{{sfn|Julien|2008b|p=7}}. «Sgt. Pepper» стаў першым поп-альбомам, [[мастэрынг|зробленым]] без кароткачасовых паўз, якія звычайна ставяцца паміж песнямі з мэтай іх размежавання адной ад адной{{sfn|Womack|2007|pp=170–171}}. Замест гэтага выкарыстоўваліся два [[фейдар|красфейды]], якія змешвалі песні паміж сабой, ствараючы ўражанне няспыннага канцэрта{{заўвага|Загалоўная песня плаўна перацякала ў «With a Little Help from My Friends», а рэпрыза «Sgt. Pepper» — у «A Day in the Life»{{sfn|Lewisohn|2010|p=251}}.|комм.}}&lt;ref&gt;{{harvnb|Julien|2008c|p=162}}; {{harvnb|Lewisohn|2010|p=251}}.&lt;/ref&gt;. Хаця былі падрыхтаваны як [[Стэрэафонія|стэрэа]]-, так і [[Манафонія|монафанічныя]] варыянты альбома, «The Beatles» мінімальна ўдзельнічалі ў працэсе стэрэамікшыравання, які лічылі менш важным, даверыўшы гэтую задачу Марціну і Эмерыку{{sfn|Lewisohn|2010|p=252}}. Яны патрацілі тры тыдні на стварэнне монаміксаў і, «магчыма, дні тры на стэрэа»{{sfn|Scapelliti|2007|p=100}}. Большасць слухачоў у выніку азнаёмілася толькі са стэрэаверсіяй{{sfn|Hannan|2008|p=40}}. Паводле ацэнак Эмерыка, запіс пласцінкі заняў каля 700 гадзін, што больш чым у 30 разоў перавышала час, патрачаны гуртом на іх [[Please Please Me|першы альбом]], вытворчасць якога абышлася ў 400 фунтаў стэрлінгаў&lt;ref&gt;{{harvnb|Дэвіс|2018|p=375}}: «Please Please Me» быў запісаны за адзін дзень і абышоўся ў £400; {{harvnb|Lewisohn|2010|p=253}}: «Sgt. Pepper» гурт запісваў 700 гадзін (чатыры месяцы), і ён каштаваў £25000.&lt;/ref&gt;. Затраты на «Sgt. Pepper» склалі прыкладна 25 000 фунтаў стэрлінгаў (што эквівалентна 483 000 фунтаў стэрлінгаў у 2021 годзе){{sfn|Martin &amp; Pearson|1994|p=168}}.

=== Узаемаадносіны ўнутры гурта ===
Паводле пісьменніка Роберта Радрыгеса, хаця Ленан, Харысан і Стар прынялі ідэю Мак-Картні «гурта ўнутры гурта», якая падразумявала поўную творчую свабоду, яны «падтрымалі гэтую канцэпцыю з рознай ступенню энтузіязму»{{sfn|Rodriguez|2012|pp=206–07}}. Персанал студыі ўспамінаў, што Ленан «ніколі не здаваўся такім шчаслівым», як падчас працы над гэтай пласцінкай{{sfn|Hertsgaard|1996|pp=212, 396}}. Аднак у інтэрв'ю {{нп1|Бары Майлз|Бары Майлзу|en|Barry Miles}} музыкант заявіў, што знаходзіўся ў дэпрэсіі і, хаця Мак-Картні быў «поўны ўпэўненасці ў сабе», для яго «гэта было катаваннем»&lt;ref&gt;{{cite web|author=Miles|title=John Lennon/Yoko Ono Interview|url=https://www.rocksbackpages.com/Library/Article/john-lennonyoko-ono-interview|publisher=Rock's Backpages|year=2019|access-date=2020-06-05|archive-date=2023-12-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20231204132425/https://www.rocksbackpages.com/Library/Article/john-lennonyoko-ono-interview/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Ленан так тлумачыў свой погляд на канцэпцыю альбома: «Пол абвяшчаў: &quot;Прыходзьце і атрымайце асалоду ад паказу&quot;, а я на гэта выдаваў: &quot;Сёння я такое прачытаў у газеце… ох, халера&quot;»{{sfn|Northcutt|2006|p=137}}.

Эверэт адзначаў, што Стару «было вельмі нудна» падчас сесій. Барабаншчык пазней скардзіўся: «Найбольшы ўспамін, які ў мяне застаўся пра &quot;Sgt. Pepper&quot;... гэта тое, што я навучыўся гуляць у шахматы»{{sfn|Everett|1999|p=100}}. У {{нп1|Анталогія «The Beatles» (кніга)|«Анталогіі &quot;The Beatles&quot;»|en|The Beatles Anthology (book)}} Харысан заявіў, што яго мала цікавіла канцэпцыя Мак-Картні (які «стаў рухальнай сілай гурта»&lt;ref name=&quot;FarOutMagazine&quot;/&gt; і ператварыў альбом у «сваё тварэнне»&lt;ref name=&quot;LennonHated&quot;/&gt;) пра выдуманы гурт і што пасля яго падарожжа ў Індыю «маё сэрца ўсё яшчэ было там… Відаць, у той момант я страціў да славы ўсякую цікавасць»{{sfn|The Beatles|2000|pp=241, 242}}. Гітарыст дадаў, што, атрымаўшы масу задавальнення ад запісу «Rubber Soul» і «Revolver», яму не спадабаўся падыход гурта да «Sgt. Pepper», бо тое, што адбывалася, ператварылася ў «працэс зборкі: дробныя дэталі, фанаграмы накладваліся адна на адну», у выніку чаго «большую частку часу Пол проста граў на піяніна, а Рынга трымаў рытм, а астатнім даводзілася проста гультаяваць»{{sfn|The Beatles|2000|p=242}}.

Паводле Льюісана, падчас запісу пласцінкі «The Beatles» у апошні раз дзейнічалі як адзіны калектыў, аб'ядноўваючы высілкі і дэманструючы згуртаванасць, якая аслабла пасля заканчэння сесій і цалкам знікла з рэлізам «[[The Beatles (альбом)|Белага альбома]]» (1968){{sfn|Lewisohn|2010|p=237}}. Марцін успамінаў, што на працягу працы над пласцінкай «паміж бітламі панавалі вельмі добрыя адносіны, яны таксама выдатна ладзілі з намі [персаналам]. Мы ўсе ўсведамлялі, што робім нешта вялікае». Ён дадаў, што, хаця Мак-Картні эфектыўна кіраваў праектам і часам раздражняў сваіх таварышаў па гурце, «Пол цаніў унёсак Джона ў альбом. У плане колькасці ён быў невялікі, але ў плане якасці — вялізны»&lt;ref&gt;{{cite magazine|url=https://www.rollingstone.com/music/features/it-was-twenty-years-ago-today-19870618|first=Kurt|last=Loder|title=The Beatles' 'Sgt. Pepper': It Was Twenty Years Ago Today...|magazine=[[Rolling Stone]]|date=1987-06-18|access-date=2018-11-14|archive-date=2024-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20240410215054/https://www.rollingstone.com/music/music-news/the-beatles-sgt-pepper-it-was-twenty-years-ago-today-98632/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Канцэпцыя ==
{{пачатак цытаты}}Павінны ж фанаты разумець, што мы не можам рабіць адно і тое ж вечна!{{канец цытаты|крыніца=Джон Ленан&lt;ref name=&quot;SergeyKnyazev&quot;/&gt;.}}
[[Файл:John Lennon, 1974 (restored cropped).jpg|205px|thumb|left|«Увесь мой унёсак у гэты альбом не мае ніякага дачынення да ідэі сяржанта Пепера і яго аркестра» — Джон Ленан&lt;ref name=&quot;SergeyKnyazev&quot;/&gt;]]
[[Файл:Paul McCartney Headshot (cropped).jpg|205px|thumb|right|«Мы былі аркестрам сяржанта Пепера; на працягу ўсёй працы над гэтым альбомам кожны з нас прыкідваўся некім іншым» — [[Пол Мак-Картні]]&lt;ref name=&quot;SergeyKnyazev&quot;/&gt;]]
Паводле Уомака, пачатковай песняй «The Beatles» ствараюць штучную тэкставую прастору, у якой можна паэксперыментаваць{{sfn|Womack|2007|p=170}}. Рэпрыза загалоўнай кампазіцыі з'яўляецца на другім баку, непасрэдна перад кульмінацыйнай «A Day in the Life», ствараючы [[абрамленне|закальцоўвальны эфект]]{{sfn|MacDonald|2005|p=248}}. Паводле Ленана і Стара, канцэптуальна звязаны толькі першыя дзве песні і рэпрыза{{sfn|Everett|1999|p=99}}. У інтэрв'ю 1980 года Ленан заявіў, што яго кампазіцыі не мелі нічога агульнага з канцэпцыяй «Sgt. Pepper», дадаўшы: «&quot;Сяржанта Пепера&quot; прынята лічыць першым канцэптуальным альбомам, але гэта не зусім так. [...] Аднак усе лічаць менавіта так, паколькі мы так сказалі»{{sfn|Sheff|1981|p=197}}. «Мне здавалася, што мы проста працуем у студыі, запісваем новую пласцінку, а Пол бегаў са сваёй ідэяй нейкага выдуманага гурта», — падзяляў скептыцызм таварыша Харысан&lt;ref name=&quot;SergeyKnyazev&quot;/&gt;.

Паводле Макфарлейна, бітлы «палічылі за лепшае ўжыць усеахопную тэматычную канцэпцыю ў спробе аб'яднаць асобныя, незвязаныя паміж сабой песні»{{sfn|MacFarlane|2008|p=33}}. Эверэт сцвярджае, што «музычная суцэльнасць альбома з'яўляецца вынікам… узаемасувязі матываў паміж ключавымі яго часткамі, асабліва якія ўключаюць танальнасці C, E і G»{{sfn|Everett|1999|p=122}}. «Ужыванне ў запісе падобных гарманічных мадэлей і зыходных мелодый» садзейнічае яе агульнай музычнай суцэльнасці, мяркуе Мур, характарызуючы яе як апавядальную суцэльнасць, але не абавязкова канцэптуальную{{sfn|Moore|2008|p=144}}. Макфарлейн падзяляе падобны пункт гледжання і адзначае, што, за выключэннем рэпрызы, альбому бракуе меладычнага і гарманічнага адзінства, якое адпавядае [[цыкл (музыка)|цыклічнай форме]]{{sfn|MacFarlane|2008|pp=33, 37}}.

У інтэрв'ю 1995 года Мак-Картні падкрэсліў, што тэма дзяцінства музыкантаў, якая стала асновай для першых трох песень, запісаных падчас сесій, так і не перарасла ў паўнавартасную канцэпцыю, але, паводле яго, яны трымалі яе ў галаве як нейкі «арыенцір» на працягу ўсяго праекта{{sfn|MacDonald|2005|p=215}}. Паводле Макдональда, у альбоме прысутнічаюць намёкі на дзяцінства бітлоў, якія «надта відавочныя, каб іх ігнараваць». Да іх адносяцца ўспаміны пра пасляваенны мюзік-хол паўночнай Англіі, адсылкі да прамысловых гарадоў гэтага рэгіёна і школьных дзён у Ліверпулі, вобразы, натхнёныя Льюісам Кэралам (як даніна павагі любімым дзіцячым кнігам Ленана), выкарыстанне духавых інструментаў у стылі вулічнай эстрады (знаёмай Мак-Картні па візітах у {{нп1|Сефтан-парк|Сефтан-парк|en|Sefton Park}})&lt;ref name=&quot;Irvin/Mojo&quot;&gt;{{cite magazine|last=Irvin|first=Jim|title=The Big Bang!|magazine=[[Mojo]]|date=2007-03|page=78}}&lt;/ref&gt;, і кветкавая кампазіцыя на вокладцы, падобная да [[Кветкавы гадзіннік|кветкавага гадзінніка]]{{sfn|MacDonald|2005|p=215fn}}. Норман збольшага падзяляе гэтае меркаванне: «У многіх адносінах альбом працягнуў тэму дзяцінства і адсылак да Ліверпуля з выкарыстаннем у ім элементаў цырка і кірмашоў, а таксама скразной атмасферай традыцыйнага [[Паўночная Англія|паўночнага]] мюзік-холу, якая была ў крыві ў абодвух яго галоўных стваральнікаў [Мак-Картні і Ленана]»{{заўвага|«У некаторых аспектах, — падкрэсліваў Норман, — &quot;Sgt. Pepper&quot; пасталеў [на фоне папярэдніх работ &quot;The Beatles&quot;] да беспрэцэдэнтнай, нават небяспечнай ступені». Падводзячы вынік вышэйсказанага: «Яго багацце адлюстроўвала свядомае жаданне &quot;The Beatles&quot; загладзіць віну перад сваімі паклоннікамі за тое, што яны адмовіліся ад гастроляў. Скаваныя слухаўкамі ў студыі гуказапісу, яны здолелі арганізаваць жывое шоў, больш захапляльнае і інтымнае за любое іншае з тых пор, як яны пакінулі [[Cavern Club]]»{{sfn|Norman|2016|p=261}}.|комм.}}{{sfn|Norman|2016|p=261}}.

== Спіс кампазіцый ==
Усе песні напісаны тандэмам [[Ленан — Мак-Картні]], за выключэннем «Within You Without You» аўтарства [[Джордж Харысан|Джорджа Харысана]]. Інфармацыя аб працягласці песень і выканаўцах вядучага вакалу базуецца на даных біёграфаў «The Beatles» [[Марк Льюісан|Марка Льюісана]] і [[Іэн Макдональд|Іэна Макдональда]]&lt;ref&gt;{{harvnb|Lewisohn|2010|p=350}}; {{harvnb|MacDonald|2005|pp=220–250}}.&lt;/ref&gt;.

{{Track listing
| headline       = Першы бок
| all_writing    = 
| extra_column   = Вядучы вакал
| title1         = [[Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band (песня)|Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band]]
| extra1         = Пол Мак-Картні
| length1        = 2:00

| title2         = [[With a Little Help from My Friends]]
| extra2         = Рынга Стар
| length2        = 2:42

| title3         = [[Lucy in the Sky with Diamonds]]
| extra3         = Джон Ленан
| length3        = 3:28

| title4         = [[Getting Better]]
| extra4         = Пол Мак-Картні
| length4        = 2:48

| title5         = [[Fixing a Hole]]
| extra5         = Пол Мак-Картні
| length5        = 2:36

| title6         = [[She’s Leaving Home]]
| extra6         = Пол Мак-Картні пры ўдзеле Джона Ленана
| length6        = 3:25

| title7         = [[Being for the Benefit of Mr. Kite!]]
| extra7         = Джон Ленан
| length7        = 2:37
| total_length   = 19:36
}}
{{Track listing
| headline      = Другі бок
| extra_column  = Вядучы вакал
| title1        = [[Within You Without You]]
| extra1        = Джордж Харысан
| length1       = 5:05
| title2        = [[When I’m Sixty-Four]]
| extra2        = Пол Мак-Картні
| length2       = 2:37
| title3        = [[Lovely Rita]]
| extra3        = Пол Мак-Картні
| length3       = 2:42
| title4        = [[Good Morning Good Morning]]
| extra4        = Джон Ленан
| length4       = 2:42
| title5        = [[Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band (песня)#Рэпрыза|Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band (Reprise)]]
| extra5        = Джон Ленан, Пол Мак-Картні, Джордж Харысан і Рынга Стар
| length5       = 1:18
| title6        = [[A Day in the Life]]
| extra6        = Джон Ленан пры ўдзеле Пола Мак-Картні
| length6       = 5:38
| total_length  = 20:02 &lt;!-- Unless you can cite a source for the &quot;inner groove&quot; being listed as a track on the original release, it doesn't belong here, since it's [[WP:OR|original research]]. Especially by Calkin. --&gt;
}}

== У запісе ўдзельнічалі ==
Паводле даных Марка Льюісана і Іэна Макдональда&lt;ref&gt;{{harvnb|Lewisohn|2010|pp=232–53}}, {{harvnb|MacDonald|2005|pp=215–50}}.&lt;/ref&gt;, калі не ўказана іншае:
; «The Beatles»
* [[Джон Ленан]]: [[вакал|вядучы]], [[гармонія (музыка)|гарманічны]] і [[бэк-вакал]]; [[рытм-гітара|рытм-]], [[акустычная гітара|акустычная]] і [[сола-гітара]]; [[арган Хаманда]], фінальны [[мі мажор|акорд]] на фартэпіяна; [[губны гармонік]], {{нп1|Аўдыяплёнка|эксперыменты з аудыяплёнкай|en|Tape loop}}, [[гукавы эфект|гукавыя эфекты]], {{нп1|Грэбень і папіросная папера|грэбень і папіросная папера|en|Comb and paper}}; воплескі, [[бубен]], [[маракас]]ы, [[бас-гітара]] на «Fixing a Hole»; аранжыроўка і дырыжыраванне ў песні «Good Morning Good Morning» (саксафоны); аранжыроўка ў песні «A Day in the Life» ([[струнныя музычныя інструменты|струнныя]], [[медныя духавыя музычныя інструменты|духавыя]], [[драўляныя духавыя музычныя інструменты|драўляныя духавыя]] і [[ударныя музычныя інструменты|перкусія]])
* [[Пол Мак-Картні]]: вядучы, гарманічны і бэк-вакал; бас-гітара і сола-гітара; [[фартэпіяна]], [[раяль]], арга́ны {{нп1|Арган Лоўры|Лоўры|en|Lowrey organ}} і Хаманда; волпескі; вакалізы, гукавыя эфекты, грэбень і папіросная папера; аранжыроўка і дырыжыраванне ў песнях «Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band», «When I’m Sixty Four» (восем скрыпак і чатыры віяланчэлі) і «A Day in the Life» (струнныя, духавыя, драўляныя духаавыя і перкусія)
* [[Джордж Харысан]]: гарманічны і бэк-вакал; сола-, рытм- і акустычная гітара; [[сітар]], [[тамбура]], [[свармандал]]; губны гармонік, грэбень і папіросная папера; воплескі, бубен, маракасы; вядучы вакал у песні «Within You Without You»; аранжыроўка і дырыжыраванне ў песні «Within You Without You»
* [[Рынга Стар]]: [[ударная ўстаноўка|ударныя]], [[конга (музычны інструмент)|конгі]], бубен, маракасы, воплескі, [[аркестравыя званы]]; вядучы вакал у песні «With a Little Help from My Friends»; губны гармонік, грэбень і папіросная папера; фінальны акорд на фартэпіяна
; Дадатковы персанал
{{кал}}
* [[Джордж Генры Марцін|Джордж Марцін]]: [[музычны прадзюсар|прадзюсар]], [[звядзенне (музыка)|звядзенне]]; эксперыменты з аўдыяплёнкай, гукавыя эфекты; клавесін у песні «Fixing a Hole», [[фісгармонія]], арган Лоўры, [[аркестравыя званочкі]] і [[мелатрон]]&lt;ref&gt;{{cite book|title=Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band (50th Anniversary Deluxe Version) (book).|last=Howlett|first=Kevin|publisher=The Beatles. Apple Records.|year=2017}}&lt;/ref&gt; у песні «Being for the Benefit of Mr. Kite!», арган Хаманда ў песні «With a Little Help from My Friends», фартэпіяна ў песні «Getting Better», сола на фартэпіяна ў песні «Lovely Rita»; фінальны акорд на фісгармоніі; аранжыроўка і дырыжыраванне ў песнях «Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band», «When I’m Sixty Four», «Good Morning Good Morning» (саксафоны), «Within You Without You» (восем скрыпак і чатыры віяланчэлі) і «A Day in the Life» (струнныя, духавыя, драўляныя духавыя і перкусія); аранжыроўка струнных інструментаў у «She’s Leaving Home»
* [[Джэф Эмерык]]: гукарэжысёр, эксперыменты з аўдыяплёнкай, гукавыя эфекты{{заўвага|Кіраўніцтва EMI адхіліла просьбу Марціна пазначыць Эмерыка на вокладцы альбома ў якасці гукарэжысёра&lt;ref&gt;{{sfn|Everett|1999|p=123}}&lt;/ref&gt;. Аднак нягледзячы на гэта ў 1968 годзе ён стаў лаўрэатам «Грэмі» за ''«Лепшы некласічны альбом»''&lt;ref&gt;{{sfn|Womack|2014|p=256}}&lt;/ref&gt;.|кам.}}
* [[Мэл Эванс]]: адлік, губны гармонік, будзільнік, фінальны акорд на фартэпіяна
* [[Ніл Аспінал]]: губны гармонік, [[тамбура]]
* {{нп1|Sounds Incorporated|Sounds Inc.|en|Sounds Incorporated}}: [[саксафон]]ы, [[трамбон]]ы і [[валторна|валторны]] ў песні «Good Morning Good Morning»
* {{нп1|Майк Леандэр|Майк Леандэр|en|Mike Leander}}: аранжыроўка струнных інструментаў у «She’s Leaving Home»
* Джэймс Бак: [[валторна]] («Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band»)
* Ніл Сандэрс: валторна («Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band»)
* [[Тоні Рэндал]]: валторна («Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band»)
* Джон Бёрдэн: валторна («Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band»)
* [[Эрых Грунберг]]: [[скрыпка]] («She’s Leaving Home», «Within You Without You» и «A Day in the Life»)
* Дэрэк Джэйкабс: скрыпка («She’s Leaving Home» и «A Day in the Life»)
* Трэвар Уільямс: скрыпка («She’s Leaving Home» и «A Day in the Life»)
* Хасэ Луіс Гарсія: скрыпка («She’s Leaving Home» и «A Day in the Life»)
* Джон Андэрвуд: [[альт (струнны інструмент)|альт]] («She’s Leaving Home», «A Day in the Life»)
* Стэфен Шынглс: альт («She’s Leaving Home», «A Day in the Life»)
* Дэніс Уігэй: [[віяланчэль]] («She’s Leaving Home», «A Day in the Life»)
* Алан Дэлзіел: віяланчэль («She’s Leaving Home», «A Day in the Life»)
* Гордан Пірс: [[кантрабас]] («She’s Leaving Home», «A Day in the Life»)
* [[Шэйла Бромберг]]: [[арфа]] («She’s Leaving Home»)
* Натвар Соні: [[табла]] («Within You Without You»)
* Анна Джошы: {{нп1|Дылруба|дылруба|en|Dilruba}} («Within You Without You»)
* Амрыт Гаджар: дылруба («Within You Without You»)
* Будхадэў Кансара: тамбура («Within You Without You»)
* Алан Лаўдэй: скрыпка («Within You Without You»)
* Джуліен Гэйлард: скрыпка («Within You Without You»)
* Пол Шэрман: скрыпка («Within You Without You»)
* Ральф Элман: скрыпка («Within You Without You»)
* Дэвід Уольфсхол: скрыпка («Within You Without You»)
* Джэк Ротштэйн: скрыпка («Within You Without You»)
* Джэк Грын: скрыпка («Within You Without You»)
* Рэджынальд Кілбі: віяланчэль («Within You Without You»)
* Ален Форд: віяланчэль («Within You Without You»)
* Пітэр Бівен: віяланчэль («Within You Without You»)
* Роберт Бёрнс: [[кларнет]] («When I’m Sixty Four», «A Day in the Life»)
* Генры Мак-Кензі: кларнет («When I’m Sixty Four», «A Day in the Life»)
* Фрэнк Рыдзі: кларнет («When I’m Sixty Four»)
* Бэры Кэмеран: [[саксафон]] («Good Morning Good Morning»)
* Дэвід Глайд: саксафон («Good Morning Good Morning»)
* Ян Холмс: саксафон («Good Morning Good Morning»)
* Джон Лі: валторна («Good Morning Good Morning»)
{{канец кал}}

== Чарты і сертыфікацыя==
=== Штотыднёвыя чарты ===
{{col-begin}}
{{col-2}}

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ Арыгінальнае выданне
|-
!Чарт
!Вышэйшая&lt;br&gt;пазіцыя
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Аўстралія}} ''[[Kent Music Report|Аўстралія]]''&lt;ref name=&quot;auchart&quot;&gt;{{Cite book|title=[[Kent Music Report|Australian Chart Book 1970–1992]]|last=Kent|first=David|author-link=David Kent (historian)|publisher=Australian Chart Book|location=St Ives, NSW|year=1993|isbn=0-646-11917-6}}&lt;/ref&gt;
|1
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Вялікабрытанія}} ''[[UK Albums Chart|Вялікабрытанія]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.officialcharts.com/artist/10363/beatles/|title=The Beatles – Full official Chart History|publisher=[[Official Charts Company]]|access-date=2016-05-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20160512024604/http://www.officialcharts.com/artist/10363/beatles/|archive-date=2016-05-12|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|1
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|ФРГ}} ''{{нп1|Musikmarkt|Заходняя Германія|en|Musikmarkt}}''&lt;ref name=&quot;dechart&quot;&gt;{{cite web|url = https://www.offiziellecharts.de/suche|title = Search: The Beatles – ''Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band''|lang = de|publisher = Media Control|access-date=2010-05-01|format = ASP|archive-date = 2015-11-02|archive-url = https://web.archive.org/web/20151102071930/http://i.imgur.com/My5ZAxf.jpg|url-status = live}}&lt;/ref&gt;
|1
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|ЗША}} ''[[Billboard 200|ЗША]]''&lt;ref name=&quot;billboard&quot;&gt;{{cite magazine |url=https://www.billboard.com/charts/billboard-200?tag=chscr1#/charts/billboard-200?chartDate=1967-07-01 |title=Billboard 200 |magazine=Billboard |access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101115095520/http://www.billboard.com/charts/billboard-200?tag=chscr1#/charts/billboard-200?chartDate=1967-07-01 |archive-date=2010-11-15 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|1
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Канада}} ''[[RPM (журнал)|Канада]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.bac-lac.gc.ca/eng/discover/films-videos-sound-recordings/rpm/Pages/image.aspx?Image=nlc008388.10081a&amp;URLjpg=http%3a%2f%2fwww.collectionscanada.gc.ca%2fobj%2f028020%2ff4%2fnlc008388.10081a.gif&amp;Ecopy=nlc008388.10081a |title=''RPM'' Top Albums/CDs – Volume 7, No. 21, Jul 22, 1967 |date=2013-07-17 |publisher=[[Library and Archives Canada]] |access-date=2015-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20150413012103/http://www.bac-lac.gc.ca/eng/discover/films-videos-sound-recordings/rpm/Pages/image.aspx?Image=nlc008388.10081a&amp;URLjpg=http%3a%2f%2fwww.collectionscanada.gc.ca%2fobj%2f028020%2ff4%2fnlc008388.10081a.gif&amp;Ecopy=nlc008388.10081a |archive-date=2015-04-13 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|1
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Нарвегія}} ''[[VG-lista|Нарвегія]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://norwegiancharts.com/weekchart.asp?year=1967&amp;date=196724&amp;cat=a |title=VG Lista – Album Top 40 |publisher=norwegiancharts.com|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111229150911/http://norwegiancharts.com/weekchart.asp?year=1967&amp;date=196724&amp;cat=a |archive-date=2011-12-29 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|1
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Фінляндыя}} ''[[Suomen virallinen lista|Фінляндыя]]''&lt;ref&gt;{{cite book|first=Jake|last=Nyman|year=2005|title=Suomi soi 4: Suuri suomalainen listakirja|publisher=Tammi|location=Helsinki|isbn=951-31-2503-3|language=fi}}&lt;/ref&gt;
|align=&quot;center&quot;|1
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Швецыя}} ''[[Sverigetopplistan|Швецыя]]''&lt;ref&gt;{{cite web|title=Swedish Charts 1966–1969/Kvällstoppen – Listresultaten vecka för vecka &gt; Juni 1967 &gt; 20 Juni|url=http://www.hitsallertijden.nl/charts/swedish%20charts/SwedishCharts%200366-0969.pdf|work=hitsallertijden.nl|lang=sv|access-date=2014-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20180305110338/http://www.hitsallertijden.nl/charts/swedish%20charts/SwedishCharts%200366-0969.pdf|archive-date=2018-03-05|url-status=live}} ''Note: [[Sverigetopplistan|Kvällstoppen]] combined sales for albums and singles in the one chart. ''Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band'' peaked at number five for two weeks beginning on 20 June 1967, but was the highest-charting LP.''&lt;/ref&gt;
|1
|}
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ Перавыданне 1987 года
|-
!Чарт
!Вышэйшая&lt;br&gt;пазіцыя
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Вялікабрытанія}} ''[[UK Albums Chart|Вялікабрытанія]]''&lt;ref name=&quot;ukchart&quot;&gt;{{cite web| url=https://www.officialcharts.com/artist/_/Beatles| title=The Beatles &gt; Artists &gt; Official Charts| publisher=[[UK Albums Chart]]|access-date=2013-05-01| archive-url=https://web.archive.org/web/20130313042939/http://www.officialcharts.com/artist/_/beatles/| archive-date=2013-03-13| url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|3
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|ЗША}} ''[[Billboard charts|ЗША]]''&lt;ref&gt;{{cite magazine|url=https://worldradiohistory.com/Archive-Billboard/80s/1987/Billboard-1987-06-27.pdf|title=Top Compact Disks (for week ending June 27, 1987)|magazine=[[Billboard]]|date=1987-06-27|access-date=2020-07-23|page=42|archive-date=2020-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20201104180733/https://worldradiohistory.com/Archive-Billboard/80s/1987/Billboard-1987-06-27.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|1
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Нідэрланды}} ''[[MegaCharts|Нідэрланды]]''&lt;ref name=&quot;nlchart&quot;&gt;{{cite web|title=The Beatles – ''Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band''|url=https://dutchcharts.nl/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a|lang=nl|publisher=dutchcharts.nl|access-date=2010-05-01|format=ASP|archive-url=https://web.archive.org/web/20131207213344/http://dutchcharts.nl/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt%2E+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a|archive-date=2013-12-07|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|2
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Японія}} ''[[Oricon|Японія]]''&lt;ref name=&quot;Jachart1&quot;&gt;{{cite book|title=Oricon Album Chart Book: Complete Edition 1970–2005|publisher=Oricon Entertainment|location=Roppongi, Tokyo|year=2006|isbn=4-87131-077-9}}&lt;/ref&gt;
|3
|}

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ Перавыданне 2009 года
|-
!Год
!Вышэйшая&lt;br&gt;пазіцыя
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Аўстралія}} ''[[ARIA Charts|Аўстралія]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://australian-charts.com/weekchart.asp?year=2009&amp;date=20090927&amp;cat=a |title=Album Top 50 |publisher=australian-charts.com|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101026185922/http://australian-charts.com/weekchart.asp?year=2009&amp;date=20090927&amp;cat=a |archive-date=2010-10-26 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|16
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Валонія}} [[Ultratop|Бельгія (Валонія)]]&lt;ref&gt;{{cite web|title=The Beatles – ''Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band''|url=https://www.ultratop.be/fr/album/19de/The-Beatles-Sgt.-Pepper%27s-Lonely-Hearts-Club-Band|lang=fr|format=ASP|publisher=ultratop.be|access-date=2022-01-15|archive-date=2023-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20230412224749/https://www.ultratop.be/fr/album/19de/The-Beatles-Sgt.-Pepper%27s-Lonely-Hearts-Club-Band|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|22
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Бразілія}} ''[[Associação Brasileira dos Produtores de Discos|Бразілія]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.abpd.org.br/noticias_internas.asp?noticia=187 |title=De 14 a 20 de Setembro 2009 |publisher=[[Associação Brasileira dos Produtores de Discos]] (in Portuguese) |access-date=2010-11-16 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110928081133/http://www.abpd.org.br/noticias_internas.asp?noticia=187 |archive-date=2011-09-28}}&lt;/ref&gt;
|20
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Вялікабрытанія}} ''[[UK Albums Chart|Вялікабрытанія]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.officialcharts.com/charts/albums-chart/20090913/7502/ |title=UK Albums Chart |publisher=[[Official Charts Company]] |access-date=2010-11-16 |archive-date=2023-04-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230408210343/https://www.officialcharts.com/charts/albums-chart/20090913/7502/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|5
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Данія}} ''[[Hitlisten|Данія]]''&lt;ref name=&quot;dkchart&quot;&gt;{{cite web|title=The Beatles – ''Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band''|publisher=danishcharts.dk|url=https://danishcharts.dk/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a|format=ASP|access-date=2012-10-12|archive-date=2023-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20230606143113/https://danishcharts.dk/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt%2E+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|20
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Іспанія}} ''[[PROMUSICAE|Іспанія]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://spanishcharts.com/weekchart.asp?year=2009&amp;date=20090913&amp;cat=a |title=Album Top 100 |publisher=spanishcharts.com|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121008050856/http://spanishcharts.com/weekchart.asp?year=2009&amp;date=20090913&amp;cat=a |archive-date=2012-10-08 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|22
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Італія}} ''[[Italian Albums Chart|Італія]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://italiancharts.com/weekchart.asp?year=2009&amp;date=20090917&amp;cat=a |title=Album Top 20 |publisher=italiancharts.com|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111214220016/http://italiancharts.com/weekchart.asp?year=2009&amp;date=20090917&amp;cat=a |archive-date=2011-12-14 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|9
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Новая Зеландыя}} ''[[Recording Industry Association of New Zealand|Новая Зеландыя]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://charts.nz/weekchart.asp?year=2009&amp;date=20090914&amp;cat=a |title=Album Top 40 |publisher=charts.nz|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170521075032/http://charts.nz/weekchart.asp?year=2009&amp;date=20090914&amp;cat=a |archive-date=2017-05-21 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|12
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Нарвегія}} ''[[IFPI|Нарвегія]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://norwegiancharts.com/weekchart.asp?year=2009&amp;date=200938&amp;cat=a |title=VG Lista – Album Top 40 |publisher=norwegiancharts.com|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111227024821/http://norwegiancharts.com/weekchart.asp?year=2009&amp;date=200938&amp;cat=a |archive-date=2011-12-27 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|31
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Партугалія}} ''[[Associação Fonográfica Portuguesa|Партугалія]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://portuguesecharts.com/archive.asp?todo=show&amp;woche=38&amp;jahr=2009&amp;sparte=a |title=Portuguese Charts: Albums – 38/2009 |publisher=portuguesecharts.com|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121012191617/http://portuguesecharts.com/archive.asp?todo=show&amp;woche=38&amp;jahr=2009&amp;sparte=a |archive-date=2012-10-12 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|4
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Фінляндыя}} ''[[Finnish Albums Chart|Фінляндыя]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://finnishcharts.com/weekchart.asp?year=2009&amp;date=200938&amp;cat=a |title=Album Top 50 |publisher=finnishcharts.com|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100104052224/http://finnishcharts.com/weekchart.asp?year=2009&amp;date=200938&amp;cat=a |archive-date=2010-01-04 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|9
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Швецыя}} ''[[Swedish Albums Chart|Швецыя]]''&lt;ref&gt;{{cite web|title=The Beatles – ''Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band''|format=ASP|url=https://swedishcharts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a|publisher=swedishcharts.com |lang=sv|access-date=2013-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20131225015947/http://swedishcharts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt%2E+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a|archive-date=2013-12-25|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|8
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Японія}} ''[[Oricon|Японія]]''&lt;ref name=&quot;Jachart2&quot;&gt;{{cite web| url=https://www.oricon.co.jp/news/rankmusic/69149/full/| title=ザ・ビートルズ&quot;リマスター&quot;全16作トップ100入り「売上金額は23.1億円」(All of the Beatles' &quot;Remastered&quot; Albums Enter the Top 100: Grossing 2,310 Million Yen In One Week)| lang=ja| publisher=oricon.co.jp|date=2009-09-15|access-date=2014-03-03| archive-url=https://web.archive.org/web/20130309122433/http://www.oricon.co.jp/news/rankmusic/69149/full/| archive-date=2013-03-09| url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|20
|}
{{col-2}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ Перавыданне 2017 года
|-
!Чарт
!Вышэйшая&lt;br&gt;пазіцыя
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Аўстралія}} ''[[ARIA Charts|Аўстралія]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://australian-charts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a |title=Australiancharts.com – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=en |archive-date=2024-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240410223028/https://australian-charts.com/search.asp?todo=notfound |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|5
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Аўстрыя}} ''[[Ö3 Austria Top 40|Аўстрыя]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://austriancharts.at/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a |title=Austriancharts.at – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=de |archive-date=2017-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170629135519/http://austriancharts.at/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt%2E+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|3
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Валонія}} ''[[Ultratop|Бельгія (Валонія)]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ultratop.be/fr/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a |title=Ultratop.be – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=fr}}&lt;/ref&gt;
|1
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Бельгія}} ''[[Ultratop|Бельгія (Фландрыя)]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ultratop.be/nl/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a |title=Ultratop.be – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=nl}}&lt;/ref&gt;
|2
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Вялікабрытанія}} ''[[UK Albums Chart|Вялікабрытанія]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.officialcharts.com/charts/albums-chart/2 |title=June 2017/7502/ &quot;Official Albums Chart Top 100 |publisher=Official Charts Company |access-date=2024-04-10|lang=en |archive-date=2024-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240410215016/https://www.officialcharts.com/charts/albums-chart/19691228/7502/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|1
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Германія}} ''[[Чарты GfK Entertainment|Германія]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.offiziellecharts.de/album-details-6622 |title=Offiziellecharts.de – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=GfK Entertainment Charts |access-date=2024-04-10|lang=de |archive-date=2023-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407061803/https://www.offiziellecharts.de/album-details-6622 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|5
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Данія}} ''[[Hitlisten|Данія]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://danishcharts.dk/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a |title=Danishcharts.dk – The Beatles – Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=da |archive-date=2023-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230606143113/https://danishcharts.dk/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt%2E+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|3
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|ЗША}} ''[[Billboard 200|ЗША]]''&lt;ref&gt;{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/7817591/bryson-tiller-true-to-self-no-1-billboard-200|title=Bryson Tiller Notches His First No. 1 Album on Billboard 200 Chart With 'True to Self'|first=Keith|last=Caulfield|magazine=Billboard|date=2017-06-04|access-date=2017-06-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20170604230659/http://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/7817591/bryson-tiller-true-to-self-no-1-billboard-200|archive-date=2017-06-04|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|3
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Ірландыя}} ''[[Ірландская асацыяцыя гуказапісных кампаній|Ірландыя]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.irma.ie/index.cfm?page=irish-charts&amp;chart=Albums |title=Irish Albums Chart: 3 June 2017 |publisher=Irish Recorded Music Association |access-date=2024-04-10|lang=en |archive-date=2022-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220620040128/https://www.irma.ie/index.cfm?page=irish-charts&amp;chart=Albums |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|2
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Іспанія}} ''[[Productores de Música de España|Іспанія]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.promusicae.es/listas/semana/3428-%C3%81lbumes-semana-22-2017|title=Top 100 Albumes — Semana 22: del 26.05.2017 al 01.06.2017|publisher=[[Productores de Música de España]]|lang=es|access-date=2017-06-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20170824092957/http://www.promusicae.es/listas/semana/3428-%C3%81lbumes-semana-22-2017|archive-date=2017-08-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|3
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Італія}} ''[[Federazione Industria Musicale Italiana|Італія]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fimi.it/classifiche#/category:album/id:2486|title=Album – Classifica settimanale WK 22 (dal 2017-05-26 al 2017-06-01)|publisher=[[Federazione Industria Musicale Italiana]]|lang=it|access-date=2017-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20180125015143/http://www.fimi.it/classifiche#/category:album/id:2486|archive-date=2018-01-25|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|6
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Канада}} ''[[Canadian Albums Chart|Канада]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.fyimusicnews.ca/articles/2017/06/04/charts-june-05-2017 |title=On The Charts: June 5, 2017 |publisher=FYIMusicNews |access-date=2024-04-10|lang=en |archive-date=2019-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190331015455/https://www.fyimusicnews.ca/articles/2017/06/04/charts-june-05-2017 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|7
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Мексіка}} ''[[Asociación Mexicana de Productores de Fonogramas y Videogramas|Мексіка]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.amprofon.com.mx/top-album.php |title=Top Album – Semanal (del 09 de Junio al 15 de Junio)|access-date=2017-07-11|lang=es|publisher=Asociación Mexicana de Productores de Fonogramas y Videogramas|archive-url=https://web.archive.org/web/20170711201001/http://www.amprofon.com.mx/top-album.php|archive-date=2017-07-11}}&lt;/ref&gt;
|18
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Нарвегія}} ''[[VG-lista|Нарвегія]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://lista.vg.no/liste/topp-40-album/2/dato/2017/uke/22 |title=VG-lista – Topp 40 Album uke 22, 2017 |publisher=VG-lista |access-date=2024-04-10|lang=no |archive-date=2017-08-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170816143814/http://lista.vg.no/liste/topp-40-album/2/dato/2017/uke/22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|9
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Нідэрланды}} ''[[Dutch Album Top 100|Нідэрланды]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://dutchcharts.nl/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a |title=Dutchcharts.nl – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=nl |archive-date=2018-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180627173318/https://dutchcharts.nl/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|2
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Новая Зеландыя}} ''[[Recorded Music NZ|Новая Зеландыя]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://nztop40.co.nz/chart/albums?chart=4368|title=NZ Top 40 Albums Chart|publisher=[[Recorded Music NZ]]|date=2017-06-05|access-date=2017-06-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20170614175238/http://nztop40.co.nz/chart/albums?chart=4368|archive-date=2017-06-14|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| 4
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Партугалія}} ''[[Associação Fonográfica Portuguesa|Партугалія]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://portuguesecharts.com/archive.asp?todo=show&amp;woche=22&amp;jahr=2017&amp;sparte=a|title=Portuguese Charts: Albums – 22/2017|publisher=Hung Medien|access-date=2017-08-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20170801085936/http://portuguesecharts.com/archive.asp?todo=show&amp;woche=22&amp;jahr=2017&amp;sparte=a|archive-date=2017-08-01|url-status=live|lang=en}}&lt;/ref&gt;
|3
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Польшча}} ''[[Związek Producentów Audio-Video|Польшча]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://olis.onyx.pl/listy/index.asp?idlisty=1085&amp;lang=en |title=Oficjalna lista sprzedaży :: OLiS - Official Retail Sales Chart&quot;. OLiS |publisher=Polish Society of the Phonographic Industry |access-date=2024-04-10|lang=pl |archive-date=2021-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210925001542/http://olis.onyx.pl/listy/index.asp?idlisty=1085&amp;lang=en |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|28

|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Фінляндыя}} ''[[Suomen virallinen lista|Фінляндыя]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ifpi.fi/lista/artistit/The+Beatles/Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band |title=The Beatles: Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Musiikkituottajat – IFPI Finland |access-date=2024-04-10|lang=fi |archive-date=2023-04-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230409201555/https://www.ifpi.fi/lista/artistit/The+Beatles/Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|23
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Чэхія}} ''[[Міжнародная федэрацыя вытворцаў фанаграм|Чэхія]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ifpicr.cz/hitparada/14/?weekId= |title=Czech Albums – Top 100 |publisher=ČNS IFPI |access-date=2024-04-10|lang=cs|archive-date=2023-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231113200959/https://ifpicr.cz/hitparada/14?weekId= |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|6
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Шатландыя}} ''[[Scottish Singles and Albums Charts|Шатландыя]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.officialcharts.com/charts/scottish-albums-chart/2 |title=June 2017/40/ &quot;Official Scottish Albums Chart Top 100 |publisher=Official Charts Company |access-date=2024-04-10|lang=pl |archive-date=2024-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240410215045/https://www.officialcharts.com/charts/scottish-albums-chart/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|1
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Швейцарыя}} ''[[Schweizer Hitparade|Швейцарыя]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://swisscharts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a |title=Swisscharts.com – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=en |archive-date=2013-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131224122003/http://swisscharts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt%2E+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|2
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Швецыя}} ''[[Sverigetopplistan|Швецыя]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://swedishcharts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a |title=Swedishcharts.com – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=en |archive-date=2018-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180627144825/https://swedishcharts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|2
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Японія}} ''[[Oricon|Японія]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.oricon.co.jp/rank/ja/w/12 |title=June 2017/ &quot;Oricon Top 50 Albums: 12 June 2017|publisher=Oricon |access-date=2024-04-10|lang=ja}}&lt;/ref&gt;
|5
|}
{{col-end}}
{{col-begin}}
{{col-2}}

=== Выніковыя гадавыя чарты ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
!Чарт (1967)
!Пазіцыя
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Аўстралія}} ''{{нп1|Спіс 25 лепшых альбомаў 1967 года ў Аўстраліі|Аўстралія|en|List of Top 25 albums for 1967 in Australia}}''&lt;ref name=&quot;auchart&quot; /&gt;
|1
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Вялікабрытанія}} ''[[UK Albums Chart|Вялікабрытанія]]''&lt;ref name=&quot;Mawer/1967&quot;&gt;{{cite web|first=Sharon|last=Mawer|archive-url=https://web.archive.org/web/20071217020411/http://www.theofficialcharts.com/album_chart_history_1967.php|url=https://www.theofficialcharts.com/album_chart_history_1967.php|title=Album Chart History: 1967|publisher=[[Official Charts Company|The Official UK Charts Company]]|date=2007-05|archive-date=2007-12-17|access-date=2019-10-23}}&lt;/ref&gt;
|1
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|ЗША}} ''[[Billboard 200|ЗША]]''&lt;ref&gt;{{cite book |url={{google books |plainurl=y |id=aSgEAAAAMBAJ|page=12}}|title=Billboard – Top Pop Albums of 1967 |access-date=2013-05-03}}&lt;/ref&gt;
|10
|-
!Чарт (1968)
!Пазіцыя
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Аўстралія}} ''{{нп1|Спіс 25 лепшых альбомаў 1968 года ў Аўстраліі|Аўстралія|en|List of Top 25 albums for 1968 in Australia}}''&lt;ref name=&quot;auchart&quot; /&gt;
|3
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|ЗША}} ''[[Billboard 200|ЗША]]''&lt;ref&gt;{{cite book |url={{google books |plainurl=y |id=736Mu91q_fcC|page=230}}|page=230|title=Billboard – Top Pop Albums of 1968|access-date=2013-05-03}}&lt;/ref&gt;
|6
|-
|}
{{col-2}}

=== Выніковыя дэкадныя чарты ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
!Чарт (1960-я)
!Пазіцыя
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Вялікабрытанія}} ''[[UK Albums Chart|Вялікабрытанія]]''
|1
|}
{{col-end}}

=== Сертыфікацыя ===
{|class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Краіна
! Статус
! Продажы
|-
|{{сцяг|Аргенціна}} ''[[Аргенцінская палата вытворцаў фанаграм і відэаграм|Аргенціна]]''
| [[Файл:Double platinum record icon.svg|20px]] 2× Плацінавы
| 120,000^
|-
|{{сцяг|Аргенціна}} ''[[ААргенцінская палата вытворцаў фанаграм і відэаграм|Аргенціна]]''&lt;br&gt;&lt;small&gt;(перавыданне 1987 года)&lt;/small&gt;
| [[Файл:Triple platinum record icon.svg|20px]] 3× Плацінавы
| 180,000^
|-
|{{сцяг|Аўстралія}} ''[[Аўстралійская асацыяцыя гуказапісных кампаній|Аўстралія]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.dropbox.com/sh/k9o2q7p7o4awhqx/AAAkIHUsZxjA2_mq5yRhmM7aa/2009%20Accreds.pdf|title=ARIA Charts – Accreditations – 2009 Albums|publisher=Australian Recording Industry Association|access-date=2024-04-11|lang=en|archive-date=2023-09-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20230913142651/https://www.dropbox.com/sh/k9o2q7p7o4awhqx/AAAkIHUsZxjA2_mq5yRhmM7aa/2009%20Accreds.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| [[Файл:Quadruple platinum record icon.svg|20px]] 4× Плацінавы
| 280,000^
|-
|{{сцяг|Бразілія}} ''[[Pro-Música Brasil|Бразілія]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://pro-musicabr.org.br/home/certificados/?busca_artista=The+Beatles&amp;busca_tipo_produto=%C3%81LBUM|title=Brazilian album certifications – The Beatles – Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band|publisher=Pro-Música Brasil|access-date=2024-04-11|lang=pt|archive-date=2022-06-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20220619183652/https://pro-musicabr.org.br/home/certificados/?busca_artista=The%20Beatles&amp;busca_tipo_produto=%C3%81LBUM|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| [[Файл:Gold record icon.svg|19px]] Залаты
| 290,000&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://memoria.bn.br/DocReader/DocReader.aspx?bib=030015_10&amp;Pesq=beatles%20abbey%20road&amp;pagfis=201532|title=O sargento Pimenta faz 20 anos|newspaper=Jornal do Brasil|quote=Sgt. pepper’s que toca em cinco paginas desta edicao, e o terceiro mais vendido (290 mil). Perde Abbey Road (390 mil) e para Help (320 mil)|lang=pt|date=1987-06-01|page=37|via=National Library of Brazil|access-date=2024-04-11|archive-date=2023-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230409124929/http://memoria.bn.br/DocReader/DocReader.aspx?bib=030015_10&amp;Pesq=beatles%20abbey%20road&amp;pagfis=201532|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{сцяг|Вялікабрытанія}} ''[[Брытанская асацыяцыя вытворцаў фанаграм|Вялікабрытанія]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.bpi.co.uk/award/9388-1786-2|title=British album certifications – The Beatles – Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band|publisher=British Phonographic Industry|access-date=2024-04-11|lang=en|archive-date=2022-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20221112120829/https://www.bpi.co.uk/award/9388-1786-2|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| [[Файл:Octuple platinum record icon.svg|20px]] 18× Плацінавы
| 5,400,000‡
|-
|{{сцяг|Германія}} ''[[Bundesverband Musikindustrie|Германія]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.musikindustrie.de/wie-musik-zur-karriere-werden-kann/markt-bestseller/gold-/platin-und-diamond-auszeichnung/datenbank/?action=suche&amp;strTitel=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;strInterpret=The+Beatles&amp;strTtArt=alle&amp;strAwards=checked|title=Gold-/Platin-Datenbank (The Beatles; 'Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band')|publisher=Bundesverband Musikindustrie|access-date=2024-04-11|lang=de|archive-date=2023-02-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230226225957/https://www.musikindustrie.de/wie-musik-zur-karriere-werden-kann/markt-bestseller/gold-/platin-und-diamond-auszeichnung/datenbank/?action=suche&amp;strTitel=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;strInterpret=The+Beatles&amp;strTtArt=alle&amp;strAwards=checked|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| [[Файл:Platinum record icon.svg|20px]] Плацінавы
| 500,000^
|-
|{{сцяг|Данія}} ''[[IFPI Danmark|Данія]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ifpi.dk/node/12267|title=Danish album certifications – The Beatles – Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band|publisher=IFPI Danmark|access-date=2024-04-11|lang=da|archive-date=2023-03-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329112556/http://ifpi.dk/node/12267|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| [[Файл:Triple platinum record icon.svg|20px]] 3× Плацінавы
| 60,000‡
|-
|{{сцяг|ЗША}} ''[[Амерыканская асацыяцыя гуказапісных кампаній|ЗША]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.riaa.com/gold-platinum/?tab_active=default-award&amp;ar=The+Beatles&amp;ti=Lonely+Hearts+Club+Band&amp;format=Album&amp;type=#search_section|title=American album certifications – The Beatles – Lonely Hearts Club Band|publisher=Recording Industry Association of America.|access-date=2024-04-11|lang=en|archive-date=2023-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20230407061803/https://www.riaa.com/gold-platinum/?tab_active=default-award&amp;ar=The+Beatles&amp;ti=Lonely+Hearts+Club+Band&amp;format=Album&amp;type=#search_section|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| [[Файл:Octuple platinum record icon.svg|20px]] 11× Плацінавы
| 11,000,000^
|-
|{{сцяг|Італія}} ''[[Італьянская федэрацыя гуказапіснай індустрыі|Італія]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.fimi.it/top-of-the-music/certificazioni/certificazioni.kl#/certifications|title=Italian album certifications – The Beatles – Sgt.Pepper's Lonely Hearts Club Band (Примечание: Выберете «2019» в меню «Anno». Выберите «Sgt.Pepper's Lonely Hearts Club Band» в поле «Filtra». Выберете «Album e Compilation» под «Sezione».)|publisher=Federazione Industria Musicale Italiana|access-date=2024-04-11|lang=it|archive-date=2019-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20191007223636/https://www.fimi.it/top-of-the-music/certificazioni/certificazioni.kl#/certifications|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;&lt;small&gt;(перавыданне 2009 года)&lt;/small&gt;
| [[Файл:Platinum record icon.svg|20px]] Плацінавы
| 50,000‡
|-
|{{сцяг|Канада}} ''[[Music Canada|Канада]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://musiccanada.com/gold-platinum/?_gp_search=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band%20The+Beatles|title=Canadian album certifications – The Beatles – Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band|publisher=Music Canada|access-date=2024-04-11|lang=en|archive-date=2023-07-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20230729195557/https://musiccanada.com/gold-platinum/?_gp_search=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band%20The+Beatles|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| [[Файл:Octuple platinum record icon.svg|20px]] 8× Плацінавы
| 800,000^
|-
|{{сцяг|Новая Зеландыя}} ''[[Recorded Music NZ|Новая Зеландыя]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.radioscope.net.nz/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=79&amp;Itemid=62|title=Latest Gold / Platinum Albums|publisher=Radioscope|access-date=2024-04-11|lang=en|archive-date=2011-07-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20110728144225/http://www.radioscope.net.nz/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=79&amp;Itemid=62|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| [[Файл:Sextuple platinum record icon.svg|20px]] 6× Плацінавы
| 90,000^
|-
|{{сцяг|Францыя}} ''[[Syndicat National de l’Édition Phonographique|Францыя]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://snepmusique.com/les-certifications/?categorie=Albums&amp;interprete=The+Beatles&amp;titre=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band|title=French album certifications – The Beatles – Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band|publisher=Syndicat National de l'Édition Phonographique|access-date=2024-04-11|lang=fr|archive-date=2023-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230409090618/http://snepmusique.com/les-certifications/?categorie=Albums&amp;interprete=The+Beatles&amp;titre=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| [[Файл:Gold record icon.svg|19px]] Залаты
| 100,000*
|-
|{{сцяг|Японія}} ''[[Японская асацыяцыя гуказапісных кампаній|Японія]]''&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар= |загаловак= Oricon Album Chart Book: Complete Edition 1970–2005|мова=ja|выдавецтва= Tokyo: Oricon Entertainment| год= 2006|isbn = 4-87131-077-9}}&lt;/ref&gt;
| align=&quot;center&quot;|—
| 208,000
|-
| align=&quot;center&quot; class=&quot;shadow&quot; colspan=&quot;5&quot; style=&quot;font-size: 8pt&quot;|'''Сумарныя продажы'''
|-
! Краіна
! Статус
! Продажы
|-
|{{сцяг|Свет}} ''Агульнасусветныя''
| align=&quot;center&quot;|—
| 32,000,000
|-
| align=&quot;center&quot; class=&quot;shadow&quot; colspan=&quot;5&quot; style=&quot;font-size: 8pt&quot;| * азначае, што даныя аб продажах заснаваны толькі на сертыфікацыі&lt;br&gt;^ азначае, што даныя аб пастаўках заснаваны толькі на сертыфікацыі&lt;br&gt;† азначае, што продажы+стрымінг заснаваны толькі на сертыфікацыі
|}

== Гісторыя рэлізу ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Краіна
! Дата
! Лэйбл
! Фармат
! Каталог
|-
|rowspan=2| [[Вялікабрытанія]]
|rowspan=2| [[1 чэрвеня]] 1967
|rowspan=2| [[Parlophone Records|Parlophone]]
| [[LP]] ([[мона]])
| PMC 7027
|-
| LP ([[стэрэафонія|стэрэа]])
| PCS 7027
|-
|rowspan=2| [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]
|rowspan=2| [[2 чэрвеня]] 1967
|rowspan=2| [[Capitol Records]]
| LP (мона)
| MAS 2653
|-
| LP (стэрэа)
| SMAS 2653
|-
| Сусветнае перавыданне
|1 чэрвеня [[1987]]
| [[Apple Records|Apple]], Parlophone, [[EMI]]
| [[кампакт-дыск|CD]] (стэрэа)
| CDP 7 46442 2
|-
| [[Японія]]
| [[11 сакавіка]] [[1998]]
| [[EMI Music Japan|Toshiba-EMI]]
| CD
| TOCP 51118
|-
| Японія
| [[21 студзеня]] [[2004]]
| Toshiba-EMI
| LP (рэмастэрынг)
| TOJP 60138
|-
|rowspan=2 |Сусветнае перавыданне
|rowspan=2 |[[9 верасня]] [[2009]]
|rowspan=2 |Apple
|CD (стэрэа,&lt;br&gt;рэмастэрынг)
|
|-
|CD (мона)
|
|-
|rowspan=3 |Юбілейнае перавыданне
|rowspan=3 |[[26 мая]] [[2017]]
|rowspan=3 |Apple, Parlophone, EMI
|CD (стэрэа,&lt;br&gt;рэмастэрынг)
|
|-
| LP (рэмастэрынг)
| PCS 7027
|-
| DVD / Blu-ray ([[5.1]])
|
|}

== Узнагароды ==
* [[1967]] — прыз «[[Грэмі]]» за лепшы альбом года
* 1967 — прыз «Грэмі» за лепшую гукарэжысуру
* 1967 — прыз «Грэмі» за лепшы сучасны альбом
* 1967 — прыз «Грэмі» за лепшую вокладку альбома

== Заўвагі ==
{{заўвагі}}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20080623212750/http://www.rollingstone.com/news/story/5938174/the_rs_500_greatest_albums_of_all_time Спіс 500 лепшых альбомаў усіх часоў] паводле часопіса [https://www.rollingstone.com/?pageid=rs.page.news.story «Rolling Stone»]{{ref|en}}
* [https://ultimateclassicrock.com/beatles-pose-for-sgt-pepper/ Даведнік па выявах вядомых асоб, размешчаных на вокладцы пласцінкі]
* Старонка альбома [http://www.beatles.com/hub/tracklisting.php?img=Pepper&amp;menuItem=the%20music&amp;order=chrono ''Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band''] на афіцыйным сайце гурта Beatles.com{{ref|en}}

{{навігацыя}}
{{вонкавыя спасылкі}}
{{The Beatles}}
[[Катэгорыя:Альбомы 1967 года]]
[[Катэгорыя:Альбомы The Beatles]]</text>
      <sha1>307d9l6pahmjlrlfp0naihkvazaukcm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5171100</id>
      <parentid>5171097</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T06:08:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Цімур</username>
        <id>27525</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Узаемаадносіны ўнутры гурта */</comment>
      <origin>5171100</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="118603" sha1="o0pwyn0voyu6iu2cjqz0zou6wsfi8y6" xml:space="preserve">{{картка:Альбом
|Вокладка=Label LP Sgt Pepperjpg.jpg
}}
«'''Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band'''» ― восьмы альбом брытанскага рок-гурта «[[The Beatles]]», выдадзены 26 мая 1967 года ў Злучаным Каралеўстве, а на наступны дзень у ЗША. Альбом запісваўся 129 дзён, пачынаючы з 6 снежня 1966 года. Гэта першы кампакт-дыск, запісаны «Бітлз» з канца канцэрта і прысвечаны працы студыі. Яго адрознівае незвычайная разнастайнасць стыляў, загадкавыя тэксты песень, выкарыстанне інавацыйных прыёмаў запісу і нетыповыя для поп-музыкі таго часу музычныя інструменты.

== Перадгісторыя ==
[[Файл:WCFL Sound 10 survey October 1966 Beatles Jim Stagg (cropped).jpg|280px|thumb|right|«The Beatles» з [[дыджэй|дыджэем]] {{нп1|Джым Стэг|Джымам Стэгам|en|Jimmy Staggs}} (у цэнтры) падчас свайго {{нп1|Канцэртны тур «The Beatles» 1966 года па ЗША|апошняга|en|The Beatles' 1966 US tour}} [[канцэртны тур|канцэртнага турнэ]] (жнівень 1966 года)]]
К канцу 1965 года «The Beatles» стаміліся ад жывых выступаў{{sfn|Lewisohn|2010|p=210}}. Паводле [[Джон Ленан|Джона Ленана]], «мы маглі б адпраўляць замест сябе чатыры васковыя фігуры, і натоўпу б гэтага хапіла. Канцэрты &quot;The Beatles&quot; больш не маюць нічога агульнага з музыкай. Гэта проста чортавы дзікунскія абрады»{{sfn|The Beatles|2000|p=229}}. У чэрвені 1966 года, праз два дні пасля завяршэння працы над альбомам «[[Revolver]]», гурт адправіўся ў чарговае {{нп1|Канцэртны тур «The Beatles» 1966 года па Германіі, Японіі і Філіпінах|турнэ|en|The Beatles' 1966 tour of Germany, Japan and the Philippines}}, якое пачалося ў [[Федэратыўная Рэспубліка Германіі (1949—1990)|Заходняй Германіі]]{{sfn|MacDonald|2005|p=212}}. Знаходзячыся ў [[Гамбург]]у, яны атрымалі ананімную тэлеграму, у якой гаварылася: «Не ляціце ў [[Токіа]]. Вашы жыцці ў небяспецы»{{sfn|Martin &amp; Pearson|1994|p=7}}. Пагроза была ўспрынята ўсур'ёз у святле палемікі наконт будучых канцэртаў сярод рэлігійных і [[кансерватызм|кансерватыўных]] груп Японіі, якія асабліва пратэставалі супраць выступаў квартэта на арэне «[[Ніпон Будакан|Nippon Budokan]]», што лічыцца свяшчэннай{{sfn|Martin &amp; Pearson|1994|p=7}}. У якасці дадатковай меры перасцярогі было мабілізавана 35 000 паліцэйскіх, якія перавозілі музыкантаў з гатэляў на канцэртныя пляцоўкі на браніраваных аўтамабілях&lt;ref&gt;{{harvnb|Lewisohn|2010|p=211}}; {{harvnb|Martin &amp; Pearson|1994|p=7}}.&lt;/ref&gt;. Затым «The Beatles» выступілі на [[Філіпіны|Філіпінах]], дзе некаторыя мясцовыя жыхары выкрыквалі пагрозы і спрабавалі прымяніць рукапрыкладства за тое, што яны не наведалі першую ледзі краіны [[Імельда Маркас|Імельду Маркас]]. Гурт быў злы на свайго менеджара [[Браян Эпстайн|Браяна Эпстайна]] за тое, што ён настаяў на гэтым, паводле іх, цяжкім і дэмаралізавальным маршруце{{sfn|MacDonald|2005|pp=212–13}}.

Пасля публікацый у ЗША выказванняў Ленана пра тое, што «The Beatles» «[[папулярнейшыя за Ісуса]]», гурту быў абвешчаны байкот з боку т. зв. [[Біблейскі пояс|Біблейскага пояса]] Амерыкі{{sfn|MacDonald|2005|p=213}}. Публічныя прабачэнні аслабілі скандал, але {{нп1|Канцэртны тур «The Beatles» 1966 года па ЗША|жнівеньскі тур па краіне|en|The Beatles' 1966 US tour}}, які азнаменаваўся зніжэннем продажаў квіткоў у параўнанні з рэкорднай наведвальнасцю гурта ў 1965 годзе, а таксама пасрэднымі выступамі, аказаўся для іх апошнім&lt;ref&gt;{{harvnb|Lewisohn|2010|p=230: фінальны гастрольны выступ «The Beatles»}}; {{harvnb|Turner|2016|pp=295, 299}}: зніжэнне продажаў квіткоў, рэкордная наведвальнасць у 1965 годзе; {{harvnb|MacDonald|2005|p=213}}: пасрэдныя выступы.&lt;/ref&gt;. Пісьменнік [[Нікалас Шэфнер]] адзначаў:{{цытата|Для «The Beatles» правядзенне падобных канцэртаў стала фарсам, настолькі далёкім ад новых [музычных] накірункаў, якімі яны былі паглынуты, што з толькі што выпушчанага альбома «Revolver» не было выкарыстана ніводнай песні. Іх аранжыроўкі збольшага было немагчыма ўзнавіць праз абмежаванні, накладаемыя сцэнічным складам гурта, які складаецца [усяго] з дзвюх гітар, басу і барабаннай устаноўкі{{sfn|Schaffner|1978|pp=58–59}}.}}
{{урэзка|выраўноўванне = right|фон =  #F5F5DC|Цвет=#FFFFF0|шырыня = 29%|памер шрыфта=85%|Загаловак =
|Змест =''«Нам надакучыла быць &quot;The Beatles&quot;, сталі сыты гэтым па горла. Мы сапраўды ненавідзелі тое, як нас успрымалі — чацвёра валасатых юнакоў. Цяпер мы былі ўжо не хлопчыкамі, мы былі мужчынамі… і лічылі сябе творцамі з вялікай літары, а не проста выканаўцамі песень»''{{sfn|Miles|1997|p=303}}.|Подпіс = [[Пол Мак-Картні]]}}
Пасля вяртання «The Beatles» у Англію пачалі цыркуляваць чуткі пра магчымы распад гурта{{sfn|Julien|2008b|p=1}}. [[Джордж Харысан]] паведаміў Эпстайну, што пакідае квартэт, аднак яго пераканалі застацца, запэўніўшы, што гастроляў больш не будзе{{sfn|MacDonald|2005|p=213}}. У выніку бітлы ўзялі трохмесячны перапынак, на працягу якога засяродзіліся на асабістых справах{{sfn|Gould|2007|p=367}}. Харысан адправіўся ў [[Індыя|Індыю]] на шэсць тыдняў, каб засвоіць [[сітар]] пад кіраўніцтвам [[Раві Шанкар]]а{{sfn|Julien|2008b|p=2}} і паглыбіцца ў [[індуізм|індуісцкую]] філасофію{{sfn|Everett|1999|p=71}}. Будучы апошнім з чацвёркі, хто прызнаў, што іх жывыя выступы страцілі сэнс{{sfn|Rodriguez|2012|p=18}}, [[Пол Мак-Картні]] пачаў працу з [[Джордж Генры Марцін|Джорджам Марцінам]] над [[саўндтрэк]]ам да фільма {{нп1|Сямейны шлях|«Сямейны шлях»|en|The Family Way}}{{sfn|Sounes|2010|pp=158–59}}, пасля чаго правёў адпачынак у [[Кенія|Кеніі]] ў кампаніі [[Мэл Эванс|Мэла Эванса]], аднаго з [[гастрольны менеджар|гастрольных менеджараў]] «The Beatles»{{sfn|Turner|2016|pp=364–65}}. Ленан зняўся ў [[сатыра|сатырычнай]] стужцы «[[Як я выйграў вайну]]» і пачаў наведваць мастацкія выставы, адна з іх праходзіла ў {{нп1|Галерэя «Індыка»|галерэі «Індыка»|en|Indica Gallery}}, дзе ён пазнаёміўся са сваёй будучай жонкай [[Ёка Она]]{{sfn|Womack|2007|pp=158, 160–61}}. [[Рынга Стар]] скарыстаўся перапынкам, каб правесці больш часу са сваёй жонкай [[Марын Старкі Тайгрэт|Марын]] і нованароджаным сынам [[Зак Старкі|Закам]]&lt;ref&gt;{{harvnb|Harry|2000|pp=323, 333}}; {{harvnb|Julien|2008b|p=2}}.&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы натхнення і канцэпцыя ==
[[Файл:Lennon-McCartney.JPG|280px|thumb|right|]]
У верасні 1966 года, падчас здымак фільма «Як я выйграў вайну» на поўдні [[Іспанія|Іспаніі]], Ленан паглыбіўся ў глыбокі самааналіз. Яго турботы за сваю будучыню і будучыню гурта знайшлі адлюстраванне ў песні «[[Strawberry Fields Forever]]»{{sfn|Turner|2016|pp=332–33}} пра дзяцінства ў [[Ліверпуль|Ліверпулі]], якая стала адпраўным пунктам для новага альбома{{sfn|Everett|1999|p=99}}. Пасля вяртання ў Лондан Ленан далучыўся да мастацкай культуры горада, часткай якой быў Мак-Картні{{sfn|Rodriguez|2012|p=88}}, і пачаў падзяляць інтарэсы свайго сябра да [[авангардная музыка|авангарднай]] і [[электронная музыка|электроннай музыкі]] такіх кампазітараў, як [[Карлхайнц Штокхаўзен]], [[Джон Кейдж]] і [[Лучана Берыа]]{{sfn|Sounes|2010|p=165}}{{sfn|Prendergast|2003|p=193}}.

У лістападзе, падчас вяртання з Афрыкі, у Мак-Картні ўзнікла ідэя для песні, якая ў выніку і перарасла ў канцэпцыю «Sgt. Pepper»{{sfn|Julien|2008b|p=2}}. Ідэя заключалася ў тым, каб выканаць песню ад імя выдуманага аркестра [[эдвардыянская эпоха|эдвардыянскай эпохі]]{{sfn|Moore|1997|pp=20–21}}, для якога Эванс прыдумаў назву ў стылі гуртоў з [[Сан-Францыска]], такіх як [[Big Brother and the Holding Company]] і [[Quicksilver Messenger Service]]{{sfn|Womack|2007|p=168}}{{заўвага|Мак-Картні ўспамінаў, што ідэя назвы для гурта ўзнікла падчас абеду ў самалёце. Музыкант недачуў, калі Эванс папрасіў перадаць яму «соль і перац»&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.paulmccartney.com/news-blogs/news/you-gave-me-the-answer-sgt-pepper-special|title='You Gave Me The Answer' – Sgt. Pepper Special|date=2017-04-26|website=Paulmccartney.com|access-date=2017-08-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20170814020845/https://www.paulmccartney.com/news-blogs/news/you-gave-me-the-answer-sgt-pepper-special|archive-date=2017-08-14|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.|кам.}}. За кошт выкарыстання [[alter ego|альтэр-эга]] «The Beatles» атрымлівалі поўную свабоду ў музычным эксперыментаванні{{sfn|Miles|1997|pp=303–04}}. Марцін успамінаў, што хаця гэтая канцэпцыя не абмяркоўвалася ў пачатку сесій{{sfn|Turner|2016|p=378}}, дзякуючы ёй альбом неўзабаве зажыў «уласным жыццём»{{sfn|Martin|1994|p=202}}.

Альбом адлюстроўвае цікавасць «The Beatles» да [[блюз]]у, запісаў лэйбла [[Motown Records|Motown]] і іншых традыцыйных амерыканскіх музычных накірункаў{{sfn|Hannan|2008|p=62}}. Паводле пісьменніка [[Іэн Макдональд|Іэна Макдональда]], у канцы 1966 года, пры вывучэнні апошніх рэлізаў сваіх асноўных канкурэнтаў, «The Beatles» вылучылі пласцінку «[[The Beach Boys]]» «[[Pet Sounds]]», якую [[Браян Уілсан]] сачыніў у адказ на іх «[[Rubber Soul]]»{{sfn|MacDonald|2005|p=215}}. Мак-Картні быў вельмі ўражаны яе «[[гармонія (музыка)|гарманічнымі]] структурамі» і падборам інструментаў, адзначыўшы, што гэтыя элементы падштурхнулі яго да думкі: «The Beatles» маглі б «капнуць яшчэ глыбей»{{sfn|Babiuk|2002|p=197}}. Ён назваў «Pet Sounds» сваёй галоўнай крыніцай натхнення ў перыяд стварэнння «Sgt. Pepper», дадаўшы: «[Мы] запазычылі адтуль некалькі ідэй»{{sfn|Babiuk|2002|p=204}}, хаця ён усё ж лічыў, што альбому бракавала авангардызму, да якога ён так імкнуўся{{sfn|The Beatles|2000|p=253}}. Яшчэ адным рэлізам, які паўплываў на бітлоў, лічыцца «[[Freak Out!]]» гурта «[[The Mothers of Invention]]»{{sfn|Julien|2008c|p=160}}. Паводле біёграфа {{нп1|Філіп Норман (пісьменнік)|Філіпа Нормана|en|Philip Norman (author)}}, падчас студыйных сесій Мак-Картні неаднаразова заяўляў: «Гэта наш &quot;Freak Out!&quot;»{{sfn|Julien|2008c|p=158}}. Публіцыст {{нп1|Чэт Фліпа|Чэт Фліпа|en|Chet Flippo}} адзначаў, што Мак-Картні захацеў запісаць [[канцэптуальны альбом]] менавіта пасля праслухоўвання пласцінкі [[Фрэнк Запа|Фрэнка Запы]]{{sfn|Julien|2008c|p=160}}.

Яшчэ адным творчым арыенцірам была [[музыка Індыі|індыйская музыка]], аднак збольшага толькі для Ленана і Харысана{{sfn|Reck|2008|pp=69, 72–73}}. У інтэрв'ю 1967 года апошні сказаў, што няспынны поспех гурта натхняў іх працягваць развівацца ў музычным плане, і, улічваючы статус гурта, яны маглі рабіць «тое, што нам падабаецца, не азіраючыся на ўмоўнасці поп-жанра. Мы далучаны не толькі да поп-музыкі, але і ва ўсю музыку ў цэлым»{{sfn|Philo|2015|p=119}}. Мак-Картні лічыў, што альтэр-эга «The Beatles» змогуць уключыць у свой рэпертуар «крышку [[Бі Бі Кінг]]а, крышку Штокхаўзена, крышку [[Альберт Эйлер|Альберта Эйлера]], крышку Раві Шанкара, крышку &quot;Pet Sounds&quot;, крышку &quot;[[The Doors]]&quot;»{{sfn|Greene|2016|p=19}}. Ён разглядаў «The Beatles» як гурт, які «рассоўвае [музычныя] межы», падобна да іншых перадавых кампазітараў таго часу, нават нягледзячы на тое, што ім «не абавязкова падабалася тое, што, скажам, рабіў Берыа»{{sfn|Lewisohn|2005}}.

== Запіс і прадзюсаванне ==

=== Працэс стварэння ===
{{урэзка|Выраўноўванне = right|Фон =  #F5F5DC|Цвет=#FFFFF0|Шырыня = 29%|Памер шрыфта=85%|Загаловак =
|Змест =''«Музычныя выданні пачалі лаяць нас на ўсе лады… бо запіс [&quot;Сяржанта Пепера&quot;] зацягнуўся на пяць месяцаў, і я памятаю, як адчуў вялікую радасць, убачыўшы ў адным з часопісаў загаловак &quot;«The Beatles» спякліся&quot;… а я сядзеў, паціраючы рукі, і прыгаворваў: &quot;Ну, вы дачакаецеся&quot;»''{{sfn|Martin &amp; Pearson|1994|p=111}}.|Подпіс = [[Пол Мак-Картні]]}}
[[Файл:Abbeyroadtomswain.jpg|280px|thumb|right|Памяшканне студыі [[Эбі-Роўд (студыя)|Abbey Road Studio Two]], дзе праходзіў запіс альбома «Sgt. Pepper»]]
[[Файл:Abbey road studios.jpg|280px|thumb|right|Парадны ўваход студыі «Эбі-Роўд» (у той час EMI Studios) у 2005 годзе]]
Сесіі пачаліся 24 лістапада 1966 года ў другой студыі EMI Studios (у далейшым вядомай як [[Эбі-Роўд (студыя)|студыя «Эбі-Роўд»]]). На іх музыканты ўпершыню сабраліся разам з верасня{{sfn|Lewisohn|2010|p=232}}. Маючы ў сваім распараджэнні амаль бязмежны бюджэт і адсутнасць часавых рамак{{sfn|Emerick &amp; Massey|2006|p=142}}, квартэт браўся за працу ў 19:00, застаючыся ў студыі столькі, колькі лічыў патрэбным{{sfn|MacDonald|2005|p=215}}. Запіс пачаўся са «Strawberry Fields Forever», за якой паследавалі яшчэ дзве песні, тэматычна звязаныя з дзяцінствам музыкантаў — «[[When I’m Sixty-Four]]», першая сесія якой адбылася 6 снежня{{sfn|Lewisohn|2005|p=89}}, і «[[Penny Lane]]»&lt;ref&gt;{{harvnb|Everett|1999|pp=99, 100}}; {{harvnb|MacDonald|2005|pp=212–223}}.&lt;/ref&gt;.

У лютым 1967 года «Strawberry Fields Forever» і «Penny Lane» былі выпушчаны ў якасці [[Бок «А» і бок «Б»#Дубль-А|двайнога]] [[сінгл]]а пасля таго, як EMI і Эпстайн націснулі на Марціна, праз неабходнасць гурта нагадаць пра сябе{{sfn|Moore|1997|pp=19–20}}. Калі рэліз не здолеў пакарыць [[UK Singles Chart|брытанскі чарт]], мясцовыя СМІ пачалі намякаць пра канец папулярнасці квартэта. Прэса застракацела загалоўкамі «&quot;The Beatles&quot; не здолелі дасягнуць вяршыні», «Упершыню за чатыры гады» і «Ці лопнула бурбалка?»{{sfn|Harry|2002|p=714}}. У адпаведнасці з падыходам гурта да раней выпушчаных сінглаў, песні былі аўтаматычна выключаны з будучага альбома{{sfn|Greene|2016|pp=34, 42}}. У далейшым Марцін назваў адмову ад гэтых песень «найвялікшай памылкай у маёй кар'еры»{{sfn|MacDonald|2005|p=218fn}}. Паводле яго, «Strawberry Fields Forever», на запіс якой яны патрацілі беспрэцэдэнтных 55 гадзін студыйнага часу, «задавала тон для ўсёй пласцінкі»&lt;ref&gt;{{harvnb|MacDonald|2005|p=219}}: патрацілі 55 гадзін у студыі; {{harvnb|Martin &amp; Pearson|1994|p=13}}: «задавала тон для ўсёй пласцінкі».&lt;/ref&gt;. Ён тлумачыў: «Гэта мусіў быць альбом… [з песнямі, якія] немагчыма было б выканаць ужывую: яны былі задуманы як студыйныя творы, у гэтым і была розніца»{{sfn|Julien|2008b|p=6}}. Мак-Картні заявіў: «Гэты альбом павінен быў замяніць сабой нашы канцэрты»{{заўвага|«The Beatles» часта жартавалі наконт рашэння [[Элвіс Прэслі|Элвіса Прэслі]] адправіць у турнэ яго залаты [[Cadillac]] (для прасоўвання фільма «[[Паказычы мяне]]»&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.graceland.com/blog/posts/elvis-presley-and-the-gold-cadillac-tour/|title=Elvis Presley and the Gold Cadillac Tour|publisher=graceland.com|lang=en|access-date=2024-04-03|archive-date=2024-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20240403115200/https://www.graceland.com/blog/posts/elvis-presley-and-the-gold-cadillac-tour/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Womack|2018|loc=chap. 10}}), і Марцін, і Мак-Картні ўспаміналі, як гурт фантазіраваў, што на гастролі падобным чынам можна адправіць «Sgt. Pepper»{{sfn|Womack|2018|loc=chap. 10}}&lt;ref&gt;{{cite magazine |url=https://www.nme.com/news/music/the-beatles-379-1344340 |title=Paul McCartney: 'Elvis influenced Sgt Pepper' |author=Staff |date=2007-05-17 |magazine=[[NME]] |access-date=2024-01-12 |archive-date=2024-03-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240314134523/https://www.nme.com/news/music/the-beatles-379-1344340 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.|кам.}}{{sfn|Julien|2008b|p=6}}.

Паводле музыказнаўцы {{нп1|Уолтэр Эверэт|Уолтэра Эверэта|en|Walter Everett (musicologist)}}, «Sgt. Pepper» знамянуе сабой пачатак узыходжання Мак-Картні як дамінантнай творчай сілы «The Beatles». Ён сачыніў больш за палову ўсяго матэрыялу, адначасова ўзмацняючы кантроль над запісам сваіх кампазіцый{{заўвага|Паводле Эмерыка, у перыяд запісу «Sgt. Pepper» Мак-Картні фактычна пераўвасобіўся ў прадзюсара «The Beatles», паколькі Марцін усё часцей адсутнічаў бліжэй да канца сесій, якія рэгулярна зацягваліся да світанку{{sfn|Emerick &amp; Massey|2006|p=163}}.|кам.}}{{sfn|Everett|1999|p=99}}. Музыканты зрабілі мноства дубляў, спрабуючы дабіцца патрэбнага яму гуку ў песні «[[Getting Better]]». Калі было прынята рашэнне перазапісаць асноўную гукавую дарожку, Стар быў экстрэнна выкліканы ў студыю, аднак яго не задзейнічалі, паколькі на той момант акцэнт пераключыўся з рытму на вакал{{sfn|Дэвіс|2018|с=382}}. Большая частка [[бас-гітара|бас-гітары]] была зведзена загадзя{{sfn|Hannan|2008|p=52}}. Аддаючы перавагу накладанню сваіх партый у апошнюю чаргу, Мак-Картні, як правіла, граў на іншых інструментах падчас запісу мінусовак. Такі падыход дазваляў яму пускацца ў меладычныя аванцюры, прыдумляючы незвычайныя басовыя хады — паўтараючы адну з асаблівасцей, якой ён асабліва захапляўся ў працы Браяна Уілсана над «Pet Sounds», — і дадаваць іх ужо ў фінальныя аранжыроўкі песень&lt;ref&gt;{{harvnb|Emerick &amp; Massey|2006|pp=169–70}}; {{harvnb|Miles|1997|p=281}}: «адна з асаблівасцей, якой ён асабліва захапляўся на &quot;Pet Sounds&quot;».&lt;/ref&gt;{{заўвага|У сваю чаргу Уілсан быў уражаны складанымі басовымі партыямі ў «Rubber Soul». У далейшым Мак-Картні заявіў, што ён, Уілсан і {{нп1|Джэймс Джамерсан|Джэймс Джамерсан|en|James Jamerson}} з [[Motown Records|Motown]] былі адзінымі трыма музыкантамі, «якія ўжо тады гралі меладычныя басовыя партыі... кожны з нас падглядваў нешта адзін у аднаго»{{sfn|Miles|1997|p=271}}.|кам.}}. Акрамя басу, на некаторых песнях Мак-Картні сыграў на [[электрагітара|электрагітары]], а таксама [[клавішныя інструменты|клавішных]], такіх як [[фартэпіяна]], [[раяль]] і {{нп1|Арган Лоўры|арган Лоўры|en|Lowrey organ}}, у той час як Марцін зрабіў унёсак партыямі на [[клавесін]]е, [[фісгармонія|фісгармоніі]] і {{нп1|піянет|піянеце|en|Hohner Pianet}}&lt;ref&gt;{{harvnb|Everett|1999|p=104}}: Орган Лоури в «Lucy in the Sky with Diamonds»; {{harvnb|Everett|1999|p=106}}: піянет у «Getting Better», {{harvnb|Everett|1999|p=107}}: клавесін у «Fixing a Hole»; {{harvnb|Everett|1999|p=110}}: губны гармонік у «Being for the Benefit of Mr. Kite!»; {{harvnb|Everett|1999|p=120}}: раяль у «A Day in the Life».&lt;/ref&gt;. У песнях Ленана таксама аддавалася перавага клавішным інструментам{{заўвага|Напрыклад, у «Strawberry Fields Forever» актыўна выкарыстоўваўся [[мелатрон]]{{sfn|Cunningham|1998|p=127}}{{sfn|Prendergast|2003|p=83}}, інструмент, клавішы якога прайгравалі магнітафонныя запісы розных музычных інструментаў, дазваляючы аднаму выканаўцу замяняць сабой цэлы аркестр{{sfn|Rodriguez|2012|pp=109, 191–93}}.|кам.}}{{sfn|Everett|1999|p=99}}.

Хаця роля Харысана як сольнага гітарыста была ў многім адсунута на задні план, Эверэт лічыць «яго ўнёсак у альбом важным у многіх аспектах»{{sfn|Everett|1999|p=100}}. Дзякуючы яму на пласцінку трапілі такія індыйскія інструменты, як сітар, [[тампура]] і [[свармандал]]{{sfn|Everett|1999|pp=104, 106, 111}}{{sfn|Clayson|2003|p=212}}. Марцін называў яго самым адкрытым з бітлоў да новых музычных накірункаў{{заўвага|У інтэрв'ю 2017 года Стар так выказаўся адносна гітарнага ўнёску Харысана: «Мы з Полам абмяркоўвалі гэта, калі слухалі &quot;Сяржанта Пепера&quot; на [50-гадовым] юбілеі пласцінкі і адзначылі, наколькі была важная для альбома зробленая Джорджам праца [як гітарыста]»&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.news.com.au/entertainment/music/ringo-starr-the-voice-behind-the-yellow-submarine-and-tank-engine-returns-on-give-more-love/news-story/c5eb865f1b73a574e82930ff04f4bb92|first=Kathy|last=McCabe|title=Ringo Starr: The voice behind the yellow submarine and tank engine returns on Give More Love|work=[[news.com.au]]|date=2017-09-17|access-date=2019-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20190202095605/https://www.news.com.au/entertainment/music/ringo-starr-the-voice-behind-the-yellow-submarine-and-tank-engine-returns-on-give-more-love/news-story/c5eb865f1b73a574e82930ff04f4bb92|archive-date=2019-02-02|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.|кам.}}{{sfn|Hertsgaard|1996|p=172}}. У сваю чаргу выкарыстанне Старам мембраны з цялячай скуры для [[том-том]]аў яго [[ударная ўстаноўка|ўдарнай устаноўкі]] забяспечыла гучанню барабанаў глыбейшы тэмбр, у адрозненне ад ранейшай пластыкавай абіўкі{{sfn|Everett|1999|p=100}}. Як і ў выпадку з альбомам «Revolver»{{sfn|Rodriguez|2012|p=112}}, «The Beatles» усё часцей запрашалі сесійных музыкантаў, асабліва для запісу [[аранжыроўка|аранжыровак]], натхнёных класічнымі творамі{{sfn|Babiuk|2002|p=197}}. Паводле Філіпа Нормана, выразны вакал Ленана ў некаторых песнях Мак-Картні «значна ўзмацніў іх атмасферу», асабліва ў кампазіцыі «[[Lovely Rita]]»{{sfn|Norman|2016|p=263}}.

Праз гадзіну пасля завяршэння апошніх альбомных накладанняў, 20 красавіка 1967 года, гурт вярнуўся да кампазіцыі «[[Only a Northern Song]]» Харысана, асноўную частку якой яны запісалі ў лютым{{sfn|Lewisohn|2005|p=109}}. Музыканты дадалі ў яе выпадковыя гукі і аркестроўку, перш чым адправіць яе [[United Artists]] у якасці першай з чатырох новых песень, якія яны павінны былі прадставіць гэтай кампаніі для ўключэння ў анімацыйны фільм «[[Жоўтая падводная лодка (мультфільм)|Жоўтая падводная лодка]]»{{sfn|Winn|2009|p=102}}. Паводле пісьменніка [[Марк Льюісан|Марка Льюісана]], гэта была «дзіўная» сесія, аднак яна прадэманстравала «вялізны апетыт бітлоў да стварэння матэрыялу»{{sfn|Lewisohn|2005|p=109}}. Падчас працы ў студыі гурт таксама запісаў «[[Carnival of Light]]» пад кіраўніцтвам Мак-Картні, эксперыментальную п'есу, створаную для мерапрыемства «Million Volt Light and Sound Rave», што праходзіла ў «[[The Roundhouse|Roundhouse Theater]]» 28 студзеня і 4 лютага{{sfn|MacDonald|2005|pp=224–25}}. Сесіі завяршыліся 21 красавіка запісам выпадковых шумоў і галасоў, уключаных у какафонію, якая завяршае пласцінку. Ім папярэднічалі вельмі высокія гукі — недаступныя для чалавечага вуха — якія маглі пачуць толькі сабакі (і некаторыя іншыя жывёлы){{sfn|Lewisohn|2010|pp=252–53}}.

=== Студыйная атмасфера ===

«The Beatles» імкнуліся надаць сесіям атмасферу свята{{sfn|Gould|2007|p=387}}. Хутка стаміўшыся ад безгустоўнага дызайну ўнутраных памяшканняў EMI, музыканты дадалі ў студыю псіхадэлічнае асвятленне{{sfn|Howard|2004|pp=28–29}}, уключаючы прыладу з пяці чырвоных флуарэсцэнтных лямпаў, прымацаваную да мікрафоннай стойкі, [[лававая лямпа|лававую свяцільню]], чырвоную лямпу як у [[фоталабараторыя|фоталабараторыі]] і [[страбаскоп]], зрэшты, неўзабаве адмовіўшыся ад выкарыстання апошняга{{sfn|Lewisohn|2005|p=114}}. Харысан успамінаў, што падчас працы студыя стала для іх нечым накшталт нефармальнага клуба{{sfn|Hertsgaard|1996|pp=211, 392}}, дзе гурт часта наведвалі калегі, у тым ліку [[Дэвід Кросбі]], [[Мік Джагер]] і [[Донаван]]{{заўвага|24 лютага гурт запісваў бэк-вакал для песні «[[Lovely Rita]]». У ліку гасцёў бітлоў у той вечар былі Кросбі і {{нп1|Шон Філіпс|Шон Філіпс|en|Shawn Phillips}}, гітарыст Донавана{{sfn|Winn|2009|p=95}}. На фатаграфіях, апублікаваных у часопісе ''{{нп1|The Beatles Book|Beatles Monthly|en|The Beatles Book}}'', былі выяўлены Ленан, Мак-Картні, Харысан і Кросбі, якія згрупаваліся вакол мікрафона&lt;ref name=&quot;Runtagh/RS&quot; /&gt;, а ў артыкуле ''{{нп1|Beat Instrumental|Beat Instrumental|en|Beat Instrumental}}'' адзначалася, што бэк-вакал быў запісаны пры ўдзеле Кросбі{{sfn|Winn|2009|p=95}}. Пазней Філіпс сказаў, што ён таксама спяваў з трыма бітламі&lt;ref name=&quot;Runtagh/RS&quot;&gt;{{cite magazine|url=https://www.rollingstone.com/music/music-features/beatles-sgt-pepper-at-50-when-pink-floyd-david-crosby-visited-lovely-rita-sessions-127210/|first=Jordan|last=Runtagh|title=Beatles' 'Sgt. Pepper' at 50: When Pink Floyd, David Crosby Visited 'Lovely Rita' Sessions|magazine=[[Rolling Stone]]|date=2017-05-29|access-date=2020-03-23|archive-date=2023-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230409124907/https://www.rollingstone.com/music/music-features/beatles-sgt-pepper-at-50-when-pink-floyd-david-crosby-visited-lovely-rita-sessions-127210/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, аднак яго словы не падтрымаў ніхто з прысутных&lt;ref name=&quot;Runtagh/RS&quot; /&gt; У выніку бэк-вакал быў перазапісаны 7 сакавіка{{sfn|Winn|2009|p=95}}.|кам.}}{{sfn|Everett|1999|p=100}}. Бітлы рэгулярна апраналіся ў адзенне псіхадэлічных расфарбовак{{sfn|Lewisohn|2005|p=114}}, што падштурхнула аднаго з сесійных трубачоў да думкі пра іх удзел у здымках новага фільма{{sfn|Cunningham|1998|pp=148–49}}.

Запіс аркестра для «[[A Day in the Life]]», які адбываўся 10 лютага, быў арганізаваны ў духу шараговага [[хэпенінг]]у лонданскай авангарднай сцэны{{sfn|Harris|2007|p=76}}{{sfn|Sounes|2010|p=166}}. «The Beatles» запрасілі мноства сяброў{{sfn|Lewisohn|2005|p=96}}, а сесійныя музыканты былі апрануты ў строгія вячэрнія касцюмы, дапоўненыя маскарадным рэквізітам{{sfn|Hertsgaard|1996|p=8}}{{sfn|Gould|2007|pp=387–88}}. Пад кіраўніцтвам Тоні Брэмвела падзея была знята на сем партатыўных камер{{sfn|Ingham|2006|p=166}}, пры гэтым частку матэрыялу знялі самі бітлы{{sfn|Cunningham|1998|p=151}}. Пасля гэтага гурт разглядаў варыянт пра тое, каб зрабіць спецыяльны тэлевізійны выпуск, прысвечаны альбому{{sfn|Lewisohn|2005|p=96}}. Кожная песня мусіла быць забяспечана відэакліпам, знятым рознымі рэжысёрамі{{sfn|Harris|2007|p=82}}, але кошт запісу пласцінкі зрабіў гэтую ідэю непасільнай для EMI{{заўвага|Пасля здымак «A Day in the Life» музычная прэса застракацела паведамленнямі пра ідэю бітлоў выпусціць асобны тэлефільм, прысвечаны «Сяржанту Пеперу»{{sfn|Lewisohn|2005|p=96}}. Хаця ў ліпеньскіх часопісах адзначалася, што ад гэтага плану адмовіліся, на канец года быў складзены графік здымак, і «The Beatles» былі поўныя рашучасці распачаць працу над «[[Чароўнае таямнічае падарожжа (фільм)|Чароўным таямнічым падарожжам]]»{{sfn|Winn|2009|p=88}}.|кам.}}{{sfn|Greene|2016|pp=37–38}}. 15 сакавіка, падчас запісу «Within You Without You», студыю зноў ператварылі: на сцены павесілі індыйскія дываны, завесілі вокны і дадалі запаленыя духмяныя рэчывы, каб стварыць неабходны настрой{{sfn|Lavezzoli|2006|p=179}}. Ленан апісаў сесію як «цудоўны вечар свінгу», у ліку гасцёў якога было «400 індыйскіх музыкантаў»{{sfn|The Beatles|2000|p=243}}.

«The Beatles» аднеслі {{нп1|ацэтатны дыск|ацэтатны дыск|en|Acetate disc}} з гатовым альбомам у кватэру амерыканскай спявачкі [[Кас Эліёт]], недалёка ад {{нп1|Кінгс-роўд|Кінгс-роўд|en|King's Road}} у [[Чэлсі]]{{sfn|Ellen|2002|p=102}}. Там у шэсць раніцы яны ўключылі яго на поўную гучнасць з дынамікаў, усталяваных у адчыненых насцеж вокнах. Сябар гурта і іх былы прэс-аташэ {{нп1|Дэрэк Тэйлар|Дэрэк Тэйлар|en|Derek Taylor}} успамінаў, што замест скаргаў на шум жыхары раёна пачалі высоўвацца з вокнаў і слухаць, лічачы, што гэта была нейкая нявыдадзеная музыка ліверпульскай чацвёркі{{sfn|MacDonald|2005|p=249}}.

=== Тэхнічныя аспекты ===
{{урэзка|выраўноўванне = right|фон =  #F5F5DC|колер=#FFFFF0|шырыня = 29%|памер шрыфта=85%|Загаловак =
|Змест =''«Калі слухаць запісы паэтапна, пасля праслухоўвання першых дзвюх дарожак цяжка зразумець, чаго яшчэ яны дабіваюцца, — песня ж, здаецца, скончана? Часцяком канчатковая шматслойная версія нібы паглынае першапачатковую простую мелодыю. Але яны разумеюць, калі нешта не так, нават калі не могуць вытлумачыць словамі. Іх самааддача ўражвае — над песняй яны могуць працаваць да знямогі гадзін па дзесяць запар»''{{sfn|Дэвіс|2018|с=386}}.|Подпіс = Музычны журналіст [[Хантэр Дэвіс]], 1968 год}}
[[Файл:Studer J37 4-track tape recorder (1964-1972), Abbey Road Studios.jpg|280px|thumb|right|[[шматдарожачны запіс|Чатырохдарожачны]] магнітафон {{нп1|Studer (кампанія)|Studer J37|en|Studer}}, які выкарыстоўваўся на «Sgt. Pepper»]]
У кнізе «The Ambient Century: From Mahler to Moby», прысвечанай гісторыі [[эмбіент]]у, Марк Прэндэргаст разглядае «Sgt. Pepper» як «даніну павагі» «The Beatles» творчасці Штокхаўзена і Кейджа, дадаючы, што яго «багаты, насычаны эксперыментамі з аўдыяплёнкай гук» дэманструе ўплыў кампазітара [[П'ер Шэфер|П'ера Шэфера]]{{sfn|Prendergast|2003|p=190}}. Паводле Марціна, «Sgt. Pepper» «натуральным чынам вырас з &quot;Revolver&quot;», азнаменаваўшы «эру амаль няспынных эксперыментаў з апаратурай»&lt;ref&gt;{{harvnb|Martin &amp; Pearson|1994|p=78}}: «няспынныя эксперыменты з апаратурай»; {{harvnb|Martin &amp; Pearson|1994|p=82}}: «Sgt. Pepper» «натуральным чынам вырас з &quot;Revolver&quot;».&lt;/ref&gt;. Альбом быў запісаны з выкарыстаннем [[шматдарожачны запіс|чатырохдарожачных]] магнітафонаў, паколькі іх васьмідарожачныя аналагі не выкарыстоўваліся ў камерцыйных студыях Лондана да канца 1967 года{{sfn|Emerick &amp; Massey|2006|p=191}}. Як і ў выпадку з папярэднімі пласцінкамі «The Beatles», пры працы над «Sgt. Pepper» паўсюдна ўжывалася {{нп1|рэдукцыйнае звядзенне|рэдукцыйнае|en|Ping-pong recording}} [[звядзенне (музыка)|звядзенне]], метад, пры якім ад адной да чатырох запісаных на асобны магнітафон дарожак мікшыруюцца і {{нп1|дабінг (музыка)|дублююцца|en|Dubbing (music)}} на іншы чатырохдарожачны магнітафон, які выкарыстоўваецца ў якасці асноўнага. Дзякуючы гэтаму гукарэжысёр мог ствараць падабенства віртуальнай шматдарожачнай студыі&lt;ref&gt;{{cite AV media notes|last=Lewisohn|first=Mark|year=2009|title=Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band| publisher=Apple/EMI Records|p=29}}&lt;/ref&gt;. Чатырохдарожачныя магнітафоны {{нп1|Studer (кампанія)|Studer J37|en|Studer}}, усталяваныя ў студыях EMI, добра пасавалі для гэтага метаду, паколькі забяспечвалі высокую якасць гуку, што зводзіла да мінімуму шумы падчас мікшыравання{{sfn|Babiuk|2002|p=199}}. Запісваючы аркестр для «A Day in the Life», Марцін сінхранізаваў чатырохдарожачны магнітафон, які прайграе мінусоўку «The Beatles», з іншым магнітафонам, які запісвае аркестроўку. Гукарэжысёр {{нп1|Кен Таўнсенд|Кен Таўнсенд|en|Ken Townsend}} распрацаваў гэты метад, выкарыстоўваючы сігнал частатой 50 Гц паміж двума апаратамі{{sfn|Lewisohn|2010|p=244}}.

Праца над «Strawberry Fields Forever» была асабліва складанай і ўключала ў сябе наватарскае аб'яднанне двух дубляў песні, запісаных у розным [[тэмп (музыка)|тэмпе]] і [[вышыня гуку|танальнасці]]{{sfn|MacDonald|2005|pp=217–20}}{{sfn|Howard|2004|pp=27–28}}. Паводле ўспамінаў Эмерыка, падчас запісу «Revolver» «мы прызвычаіліся да таго, што нас просяць зрабіць немагчымае, і мы ведалі, што ў слоўніку &quot;The Beatles&quot; не існуе слова &quot;не&quot;»{{sfn|Emerick &amp; Massey|2006|p=139}}. Ключавая асаблівасць «Sgt. Pepper» — гэта ліберальнае стаўленне Марціна і Эмерыка да ўжывання [[апрацоўка сігналаў|апрацоўкі сігналаў]] для фарміравання гучання запісу, дадзены падыход уключаў у сябе прымяненне [[кампрэсар аўдыясігналу|сціскання дынамічнага дыяпазону]], {{нп1|Рэверберацыя (эфект)|рэверберацыі|en|Reverb effect}} і {{нп1|Абмежаванні сігналу|абмежаванні сігналу|en|Limiter}}{{sfn|Kimsey|2008|p=133}}. Гурт эксперыментаваў з перадавымі [[блок эфектаў|блокамі эфектаў]], такім як [[калонка Леслі|дынамік Леслі]], праз які прапускаўся гук інструментаў і вакал{{sfn|Emerick &amp; Massey|2006|p=190}}. На пласцінцы вылучаецца некалькі інавацыйных метадаў прадзюсавання, у тым ліку ўжыванне [[дырэкт-бокс]]аў і {{нп1|Амбіяфонія|амбіяфоніі|en|Ambiophonics}}, а таксама эксперыментаванне з {{нп1|Пітч-кантроль|хуткасцю прайгравання|en|Pitch control}}{{sfn|Hannan|2008|p=62}}. Басовая партыя ў «[[Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band (песня)|Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band]]» была першым запісам «The Beatles» з дапамогай дырэкт-боксу. Гэты метад быў прыдуманы Таўнсендам у выглядзе падключэння электрагітар наўпрост да мікшэрнага пульта{{sfn|Womack|2007|p=170}}. Паводле {{нп1|Кенет Уомак|Кенета Уомака|en|Kenneth Womack}}, дырэкт-бокс у загалоўным трэку «надзяліў [гучанне] бас-гітары Мак-Картні багацейшай [[склад (музыка)|тэкстурай]] і танальнай частатой»{{sfn|Womack|2007|p=170}}.

У некаторых выпадках падчас мікшыравання ўжываўся {{нп1|Аўтаматычны даблтрэкінг|аўтаматычны даблтрэкінг|en|Automatic double tracking}}, эфект, дзякуючы якому гучанне атрымлівалася больш насычаным. Метад быў распрацаваны Таўнсендам у перыяд працы над альбомам «Revolver» адмыслова для бітлоў, якія рэгулярна прасілі прыдумаць альтэрнатыву запісу дадатковага вакалу{{sfn|Lewisohn|2010|p=216}}. Яшчэ адной ключавой асаблівасцю стаў [[пітч-шыфтар|пітч-шыфт]], тэхніка, якую «The Beatles» таксама шырока ўжывалі на «Revolver»{{sfn|Emerick &amp; Massey|2006|p=190}}. Паводле Марціна, «[[Lucy in the Sky with Diamonds]]» стала рэкардсменам альбома па найбольшай колькасці варыяцый хуткасці запісу. Так, пры запісе вакалу Ленана хуткасць плёнкі была зніжана з 50 да 45 цыклаў на секунду, што дазволіла атрымаць вышэйшае і танчэйшае гучанне голасу пры прайграванні на звычайнай хуткасці{{sfn|Martin &amp; Pearson|1994|p=105}}. Падчас запісу загалоўнай кампазіцыі пласцінкі гучанне ўдарнай устаноўкі было палепшана за кошт {{нп1|Дэмпаванне|дэмпавання|en|Damping (music)}}, а таксама {{нп1|Размяшчэнне мікрафонаў|блізкага размяшчэння мікрафонаў|en|Microphone practice}}. Макдональд лічыў, што такі метад дазволіў дабіцца «трохмернага» гуку, які, побач з іншымі інавацыямі «The Beatles», неўзабаве стаў стандартнай практыкай сярод амерыканскіх гукарэжысёраў{{sfn|MacDonald|2005|pp=233–34}}.
[[Файл:Beatles ad 1965 just the beatles crop.jpg|280px|thumb|right|Нягледзячы на першапачатковы энтузіязм музыкантаў і заявы Ленана, што «гэты альбом быў адным з важнейшых крокаў у іх кар'еры», з гадамі іх меркаванне памянялася&lt;ref name=&quot;LennonHated&quot;&gt;{{cite web|url=https://faroutmagazine.co.uk/john-lennon-hated-the-beatles-sgt-pepper-album-reason/|title=The reason why John Lennon hated The Beatles ‘Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band’|publisher=''Far Out Magazine''|lang=en|author=Taysom, Joe|date=2021-01-01|access-date=2024-04-22|archive-date=2021-01-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210101100038/https://faroutmagazine.co.uk/john-lennon-hated-the-beatles-sgt-pepper-album-reason/}}&lt;/ref&gt;. Пласцінка падабалася Харысану і Ленану менш за ўсё, у многім праз кантроль Мак-Картні над працэсам. У сваю чаргу Мак-Картні называў «Пепера» сваім фаварытам, бо адчуваў сябе «рэжысёрам» запісу. Пазіцыя Стара аказалася недзе пасярэдзіне&lt;ref name=&quot;LennonHated&quot;&gt;{{cite web|url=https://faroutmagazine.co.uk/john-lennon-hated-the-beatles-sgt-pepper-album-reason/|title=The reason why John Lennon hated The Beatles ‘Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band’|publisher=''Far Out Magazine''|lang=en|author=Taysom, Joe|date=2021-01-01|access-date=2024-04-22|archive-date=2021-01-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210101100038/https://faroutmagazine.co.uk/john-lennon-hated-the-beatles-sgt-pepper-album-reason/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SergeyKnyazev&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.soyuz.ru/articles/746|title=Что писали об альбоме The Beatles “Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band” 50 лет назад|publisher=Союз|lang=ru|date=2017-06-01|access-date=2024-04-20|author=Князев, Сергей|archive-date=2024-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20240409144116/https://www.soyuz.ru/articles/746|url-status=live}}&lt;/ref&gt;]]
Авангардныя элементы, такія як размяшчэнне бязладнай тарабаршчыны ў фінальнай кампазіцыі, сталі адной з вызначальных асаблівасцей пласцінкі{{sfn|Julien|2008b|p=7}}. «Sgt. Pepper» стаў першым поп-альбомам, [[мастэрынг|зробленым]] без кароткачасовых паўз, якія звычайна ставяцца паміж песнямі з мэтай іх размежавання адной ад адной{{sfn|Womack|2007|pp=170–171}}. Замест гэтага выкарыстоўваліся два [[фейдар|красфейды]], якія змешвалі песні паміж сабой, ствараючы ўражанне няспыннага канцэрта{{заўвага|Загалоўная песня плаўна перацякала ў «With a Little Help from My Friends», а рэпрыза «Sgt. Pepper» — у «A Day in the Life»{{sfn|Lewisohn|2010|p=251}}.|комм.}}&lt;ref&gt;{{harvnb|Julien|2008c|p=162}}; {{harvnb|Lewisohn|2010|p=251}}.&lt;/ref&gt;. Хаця былі падрыхтаваны як [[Стэрэафонія|стэрэа]]-, так і [[Манафонія|монафанічныя]] варыянты альбома, «The Beatles» мінімальна ўдзельнічалі ў працэсе стэрэамікшыравання, які лічылі менш важным, даверыўшы гэтую задачу Марціну і Эмерыку{{sfn|Lewisohn|2010|p=252}}. Яны патрацілі тры тыдні на стварэнне монаміксаў і, «магчыма, дні тры на стэрэа»{{sfn|Scapelliti|2007|p=100}}. Большасць слухачоў у выніку азнаёмілася толькі са стэрэаверсіяй{{sfn|Hannan|2008|p=40}}. Паводле ацэнак Эмерыка, запіс пласцінкі заняў каля 700 гадзін, што больш чым у 30 разоў перавышала час, патрачаны гуртом на іх [[Please Please Me|першы альбом]], вытворчасць якога абышлася ў 400 фунтаў стэрлінгаў&lt;ref&gt;{{harvnb|Дэвіс|2018|p=375}}: «Please Please Me» быў запісаны за адзін дзень і абышоўся ў £400; {{harvnb|Lewisohn|2010|p=253}}: «Sgt. Pepper» гурт запісваў 700 гадзін (чатыры месяцы), і ён каштаваў £25000.&lt;/ref&gt;. Затраты на «Sgt. Pepper» склалі прыкладна 25 000 фунтаў стэрлінгаў (што эквівалентна 483 000 фунтаў стэрлінгаў у 2021 годзе){{sfn|Martin &amp; Pearson|1994|p=168}}.

=== Узаемаадносіны ўнутры гурта ===
Паводле пісьменніка Роберта Радрыгеса, хаця Ленан, Харысан і Стар прынялі ідэю Мак-Картні «гурта ўнутры гурта», якая падразумявала поўную творчую свабоду, яны «падтрымалі гэтую канцэпцыю з рознай ступенню энтузіязму»{{sfn|Rodriguez|2012|pp=206–07}}. Персанал студыі ўспамінаў, што Ленан «ніколі не здаваўся такім шчаслівым», як падчас працы над гэтай пласцінкай{{sfn|Hertsgaard|1996|pp=212, 396}}. Аднак у інтэрв'ю {{нп1|Бары Майлз|Бары Майлзу|en|Barry Miles}} музыкант заявіў, што знаходзіўся ў дэпрэсіі і, хаця Мак-Картні быў «поўны ўпэўненасці ў сабе», для яго «гэта было катаваннем»&lt;ref&gt;{{cite web|author=Miles|title=John Lennon/Yoko Ono Interview|url=https://www.rocksbackpages.com/Library/Article/john-lennonyoko-ono-interview|publisher=Rock's Backpages|year=2019|access-date=2020-06-05|archive-date=2023-12-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20231204132425/https://www.rocksbackpages.com/Library/Article/john-lennonyoko-ono-interview/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Ленан так тлумачыў свой погляд на канцэпцыю альбома: «Пол абвяшчаў: &quot;Прыходзьце і атрымайце асалоду ад паказу&quot;, а я на гэта выдаваў: &quot;Сёння я такое прачытаў у газеце… ох, халера&quot;»{{sfn|Northcutt|2006|p=137}}.

Эверэт адзначаў, што Стару «было вельмі нудна» падчас сесій. Барабаншчык пазней скардзіўся: «Найбольшы ўспамін, які ў мяне застаўся пра &quot;Sgt. Pepper&quot;... гэта тое, што я навучыўся гуляць у шахматы»{{sfn|Everett|1999|p=100}}. У {{нп1|Анталогія «The Beatles» (кніга)|«Анталогіі &quot;The Beatles&quot;»|en|The Beatles Anthology (book)}} Харысан заявіў, што яго мала цікавіла канцэпцыя Мак-Картні (які «стаў рухальнай сілай гурта»&lt;ref name=&quot;LennonHated&quot;&gt;{{cite web|url=https://faroutmagazine.co.uk/john-lennon-hated-the-beatles-sgt-pepper-album-reason/|title=The reason why John Lennon hated The Beatles ‘Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band’|publisher=''Far Out Magazine''|lang=en|author=Taysom, Joe|date=2021-01-01|access-date=2024-04-22|archive-date=2021-01-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210101100038/https://faroutmagazine.co.uk/john-lennon-hated-the-beatles-sgt-pepper-album-reason/}}&lt;/ref&gt; і ператварыў альбом у «сваё тварэнне»&lt;ref name=&quot;LennonHated&quot;/&gt;) пра выдуманы гурт і што пасля яго падарожжа ў Індыю «маё сэрца ўсё яшчэ было там… Відаць, у той момант я страціў да славы ўсякую цікавасць»{{sfn|The Beatles|2000|pp=241, 242}}. Гітарыст дадаў, што, атрымаўшы масу задавальнення ад запісу «Rubber Soul» і «Revolver», яму не спадабаўся падыход гурта да «Sgt. Pepper», бо тое, што адбывалася, ператварылася ў «працэс зборкі: дробныя дэталі, фанаграмы накладваліся адна на адну», у выніку чаго «большую частку часу Пол проста граў на піяніна, а Рынга трымаў рытм, а астатнім даводзілася проста гультаяваць»{{sfn|The Beatles|2000|p=242}}.

Паводле Льюісана, падчас запісу пласцінкі «The Beatles» у апошні раз дзейнічалі як адзіны калектыў, аб'ядноўваючы высілкі і дэманструючы згуртаванасць, якая аслабла пасля заканчэння сесій і цалкам знікла з рэлізам «[[The Beatles (альбом)|Белага альбома]]» (1968){{sfn|Lewisohn|2010|p=237}}. Марцін успамінаў, што на працягу працы над пласцінкай «паміж бітламі панавалі вельмі добрыя адносіны, яны таксама выдатна ладзілі з намі [персаналам]. Мы ўсе ўсведамлялі, што робім нешта вялікае». Ён дадаў, што, хаця Мак-Картні эфектыўна кіраваў праектам і часам раздражняў сваіх таварышаў па гурце, «Пол цаніў унёсак Джона ў альбом. У плане колькасці ён быў невялікі, але ў плане якасці — вялізны»&lt;ref&gt;{{cite magazine|url=https://www.rollingstone.com/music/features/it-was-twenty-years-ago-today-19870618|first=Kurt|last=Loder|title=The Beatles' 'Sgt. Pepper': It Was Twenty Years Ago Today...|magazine=[[Rolling Stone]]|date=1987-06-18|access-date=2018-11-14|archive-date=2024-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20240410215054/https://www.rollingstone.com/music/music-news/the-beatles-sgt-pepper-it-was-twenty-years-ago-today-98632/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Канцэпцыя ==
{{пачатак цытаты}}Павінны ж фанаты разумець, што мы не можам рабіць адно і тое ж вечна!{{канец цытаты|крыніца=Джон Ленан&lt;ref name=&quot;SergeyKnyazev&quot;/&gt;.}}
[[Файл:John Lennon, 1974 (restored cropped).jpg|205px|thumb|left|«Увесь мой унёсак у гэты альбом не мае ніякага дачынення да ідэі сяржанта Пепера і яго аркестра» — Джон Ленан&lt;ref name=&quot;SergeyKnyazev&quot;/&gt;]]
[[Файл:Paul McCartney Headshot (cropped).jpg|205px|thumb|right|«Мы былі аркестрам сяржанта Пепера; на працягу ўсёй працы над гэтым альбомам кожны з нас прыкідваўся некім іншым» — [[Пол Мак-Картні]]&lt;ref name=&quot;SergeyKnyazev&quot;/&gt;]]
Паводле Уомака, пачатковай песняй «The Beatles» ствараюць штучную тэкставую прастору, у якой можна паэксперыментаваць{{sfn|Womack|2007|p=170}}. Рэпрыза загалоўнай кампазіцыі з'яўляецца на другім баку, непасрэдна перад кульмінацыйнай «A Day in the Life», ствараючы [[абрамленне|закальцоўвальны эфект]]{{sfn|MacDonald|2005|p=248}}. Паводле Ленана і Стара, канцэптуальна звязаны толькі першыя дзве песні і рэпрыза{{sfn|Everett|1999|p=99}}. У інтэрв'ю 1980 года Ленан заявіў, што яго кампазіцыі не мелі нічога агульнага з канцэпцыяй «Sgt. Pepper», дадаўшы: «&quot;Сяржанта Пепера&quot; прынята лічыць першым канцэптуальным альбомам, але гэта не зусім так. [...] Аднак усе лічаць менавіта так, паколькі мы так сказалі»{{sfn|Sheff|1981|p=197}}. «Мне здавалася, што мы проста працуем у студыі, запісваем новую пласцінку, а Пол бегаў са сваёй ідэяй нейкага выдуманага гурта», — падзяляў скептыцызм таварыша Харысан&lt;ref name=&quot;SergeyKnyazev&quot;/&gt;.

Паводле Макфарлейна, бітлы «палічылі за лепшае ўжыць усеахопную тэматычную канцэпцыю ў спробе аб'яднаць асобныя, незвязаныя паміж сабой песні»{{sfn|MacFarlane|2008|p=33}}. Эверэт сцвярджае, што «музычная суцэльнасць альбома з'яўляецца вынікам… узаемасувязі матываў паміж ключавымі яго часткамі, асабліва якія ўключаюць танальнасці C, E і G»{{sfn|Everett|1999|p=122}}. «Ужыванне ў запісе падобных гарманічных мадэлей і зыходных мелодый» садзейнічае яе агульнай музычнай суцэльнасці, мяркуе Мур, характарызуючы яе як апавядальную суцэльнасць, але не абавязкова канцэптуальную{{sfn|Moore|2008|p=144}}. Макфарлейн падзяляе падобны пункт гледжання і адзначае, што, за выключэннем рэпрызы, альбому бракуе меладычнага і гарманічнага адзінства, якое адпавядае [[цыкл (музыка)|цыклічнай форме]]{{sfn|MacFarlane|2008|pp=33, 37}}.

У інтэрв'ю 1995 года Мак-Картні падкрэсліў, што тэма дзяцінства музыкантаў, якая стала асновай для першых трох песень, запісаных падчас сесій, так і не перарасла ў паўнавартасную канцэпцыю, але, паводле яго, яны трымалі яе ў галаве як нейкі «арыенцір» на працягу ўсяго праекта{{sfn|MacDonald|2005|p=215}}. Паводле Макдональда, у альбоме прысутнічаюць намёкі на дзяцінства бітлоў, якія «надта відавочныя, каб іх ігнараваць». Да іх адносяцца ўспаміны пра пасляваенны мюзік-хол паўночнай Англіі, адсылкі да прамысловых гарадоў гэтага рэгіёна і школьных дзён у Ліверпулі, вобразы, натхнёныя Льюісам Кэралам (як даніна павагі любімым дзіцячым кнігам Ленана), выкарыстанне духавых інструментаў у стылі вулічнай эстрады (знаёмай Мак-Картні па візітах у {{нп1|Сефтан-парк|Сефтан-парк|en|Sefton Park}})&lt;ref name=&quot;Irvin/Mojo&quot;&gt;{{cite magazine|last=Irvin|first=Jim|title=The Big Bang!|magazine=[[Mojo]]|date=2007-03|page=78}}&lt;/ref&gt;, і кветкавая кампазіцыя на вокладцы, падобная да [[Кветкавы гадзіннік|кветкавага гадзінніка]]{{sfn|MacDonald|2005|p=215fn}}. Норман збольшага падзяляе гэтае меркаванне: «У многіх адносінах альбом працягнуў тэму дзяцінства і адсылак да Ліверпуля з выкарыстаннем у ім элементаў цырка і кірмашоў, а таксама скразной атмасферай традыцыйнага [[Паўночная Англія|паўночнага]] мюзік-холу, якая была ў крыві ў абодвух яго галоўных стваральнікаў [Мак-Картні і Ленана]»{{заўвага|«У некаторых аспектах, — падкрэсліваў Норман, — &quot;Sgt. Pepper&quot; пасталеў [на фоне папярэдніх работ &quot;The Beatles&quot;] да беспрэцэдэнтнай, нават небяспечнай ступені». Падводзячы вынік вышэйсказанага: «Яго багацце адлюстроўвала свядомае жаданне &quot;The Beatles&quot; загладзіць віну перад сваімі паклоннікамі за тое, што яны адмовіліся ад гастроляў. Скаваныя слухаўкамі ў студыі гуказапісу, яны здолелі арганізаваць жывое шоў, больш захапляльнае і інтымнае за любое іншае з тых пор, як яны пакінулі [[Cavern Club]]»{{sfn|Norman|2016|p=261}}.|комм.}}{{sfn|Norman|2016|p=261}}.

== Спіс кампазіцый ==
Усе песні напісаны тандэмам [[Ленан — Мак-Картні]], за выключэннем «Within You Without You» аўтарства [[Джордж Харысан|Джорджа Харысана]]. Інфармацыя аб працягласці песень і выканаўцах вядучага вакалу базуецца на даных біёграфаў «The Beatles» [[Марк Льюісан|Марка Льюісана]] і [[Іэн Макдональд|Іэна Макдональда]]&lt;ref&gt;{{harvnb|Lewisohn|2010|p=350}}; {{harvnb|MacDonald|2005|pp=220–250}}.&lt;/ref&gt;.

{{Track listing
| headline       = Першы бок
| all_writing    = 
| extra_column   = Вядучы вакал
| title1         = [[Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band (песня)|Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band]]
| extra1         = Пол Мак-Картні
| length1        = 2:00

| title2         = [[With a Little Help from My Friends]]
| extra2         = Рынга Стар
| length2        = 2:42

| title3         = [[Lucy in the Sky with Diamonds]]
| extra3         = Джон Ленан
| length3        = 3:28

| title4         = [[Getting Better]]
| extra4         = Пол Мак-Картні
| length4        = 2:48

| title5         = [[Fixing a Hole]]
| extra5         = Пол Мак-Картні
| length5        = 2:36

| title6         = [[She’s Leaving Home]]
| extra6         = Пол Мак-Картні пры ўдзеле Джона Ленана
| length6        = 3:25

| title7         = [[Being for the Benefit of Mr. Kite!]]
| extra7         = Джон Ленан
| length7        = 2:37
| total_length   = 19:36
}}
{{Track listing
| headline      = Другі бок
| extra_column  = Вядучы вакал
| title1        = [[Within You Without You]]
| extra1        = Джордж Харысан
| length1       = 5:05
| title2        = [[When I’m Sixty-Four]]
| extra2        = Пол Мак-Картні
| length2       = 2:37
| title3        = [[Lovely Rita]]
| extra3        = Пол Мак-Картні
| length3       = 2:42
| title4        = [[Good Morning Good Morning]]
| extra4        = Джон Ленан
| length4       = 2:42
| title5        = [[Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band (песня)#Рэпрыза|Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band (Reprise)]]
| extra5        = Джон Ленан, Пол Мак-Картні, Джордж Харысан і Рынга Стар
| length5       = 1:18
| title6        = [[A Day in the Life]]
| extra6        = Джон Ленан пры ўдзеле Пола Мак-Картні
| length6       = 5:38
| total_length  = 20:02 &lt;!-- Unless you can cite a source for the &quot;inner groove&quot; being listed as a track on the original release, it doesn't belong here, since it's [[WP:OR|original research]]. Especially by Calkin. --&gt;
}}

== У запісе ўдзельнічалі ==
Паводле даных Марка Льюісана і Іэна Макдональда&lt;ref&gt;{{harvnb|Lewisohn|2010|pp=232–53}}, {{harvnb|MacDonald|2005|pp=215–50}}.&lt;/ref&gt;, калі не ўказана іншае:
; «The Beatles»
* [[Джон Ленан]]: [[вакал|вядучы]], [[гармонія (музыка)|гарманічны]] і [[бэк-вакал]]; [[рытм-гітара|рытм-]], [[акустычная гітара|акустычная]] і [[сола-гітара]]; [[арган Хаманда]], фінальны [[мі мажор|акорд]] на фартэпіяна; [[губны гармонік]], {{нп1|Аўдыяплёнка|эксперыменты з аудыяплёнкай|en|Tape loop}}, [[гукавы эфект|гукавыя эфекты]], {{нп1|Грэбень і папіросная папера|грэбень і папіросная папера|en|Comb and paper}}; воплескі, [[бубен]], [[маракас]]ы, [[бас-гітара]] на «Fixing a Hole»; аранжыроўка і дырыжыраванне ў песні «Good Morning Good Morning» (саксафоны); аранжыроўка ў песні «A Day in the Life» ([[струнныя музычныя інструменты|струнныя]], [[медныя духавыя музычныя інструменты|духавыя]], [[драўляныя духавыя музычныя інструменты|драўляныя духавыя]] і [[ударныя музычныя інструменты|перкусія]])
* [[Пол Мак-Картні]]: вядучы, гарманічны і бэк-вакал; бас-гітара і сола-гітара; [[фартэпіяна]], [[раяль]], арга́ны {{нп1|Арган Лоўры|Лоўры|en|Lowrey organ}} і Хаманда; волпескі; вакалізы, гукавыя эфекты, грэбень і папіросная папера; аранжыроўка і дырыжыраванне ў песнях «Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band», «When I’m Sixty Four» (восем скрыпак і чатыры віяланчэлі) і «A Day in the Life» (струнныя, духавыя, драўляныя духаавыя і перкусія)
* [[Джордж Харысан]]: гарманічны і бэк-вакал; сола-, рытм- і акустычная гітара; [[сітар]], [[тамбура]], [[свармандал]]; губны гармонік, грэбень і папіросная папера; воплескі, бубен, маракасы; вядучы вакал у песні «Within You Without You»; аранжыроўка і дырыжыраванне ў песні «Within You Without You»
* [[Рынга Стар]]: [[ударная ўстаноўка|ударныя]], [[конга (музычны інструмент)|конгі]], бубен, маракасы, воплескі, [[аркестравыя званы]]; вядучы вакал у песні «With a Little Help from My Friends»; губны гармонік, грэбень і папіросная папера; фінальны акорд на фартэпіяна
; Дадатковы персанал
{{кал}}
* [[Джордж Генры Марцін|Джордж Марцін]]: [[музычны прадзюсар|прадзюсар]], [[звядзенне (музыка)|звядзенне]]; эксперыменты з аўдыяплёнкай, гукавыя эфекты; клавесін у песні «Fixing a Hole», [[фісгармонія]], арган Лоўры, [[аркестравыя званочкі]] і [[мелатрон]]&lt;ref&gt;{{cite book|title=Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band (50th Anniversary Deluxe Version) (book).|last=Howlett|first=Kevin|publisher=The Beatles. Apple Records.|year=2017}}&lt;/ref&gt; у песні «Being for the Benefit of Mr. Kite!», арган Хаманда ў песні «With a Little Help from My Friends», фартэпіяна ў песні «Getting Better», сола на фартэпіяна ў песні «Lovely Rita»; фінальны акорд на фісгармоніі; аранжыроўка і дырыжыраванне ў песнях «Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band», «When I’m Sixty Four», «Good Morning Good Morning» (саксафоны), «Within You Without You» (восем скрыпак і чатыры віяланчэлі) і «A Day in the Life» (струнныя, духавыя, драўляныя духавыя і перкусія); аранжыроўка струнных інструментаў у «She’s Leaving Home»
* [[Джэф Эмерык]]: гукарэжысёр, эксперыменты з аўдыяплёнкай, гукавыя эфекты{{заўвага|Кіраўніцтва EMI адхіліла просьбу Марціна пазначыць Эмерыка на вокладцы альбома ў якасці гукарэжысёра&lt;ref&gt;{{sfn|Everett|1999|p=123}}&lt;/ref&gt;. Аднак нягледзячы на гэта ў 1968 годзе ён стаў лаўрэатам «Грэмі» за ''«Лепшы некласічны альбом»''&lt;ref&gt;{{sfn|Womack|2014|p=256}}&lt;/ref&gt;.|кам.}}
* [[Мэл Эванс]]: адлік, губны гармонік, будзільнік, фінальны акорд на фартэпіяна
* [[Ніл Аспінал]]: губны гармонік, [[тамбура]]
* {{нп1|Sounds Incorporated|Sounds Inc.|en|Sounds Incorporated}}: [[саксафон]]ы, [[трамбон]]ы і [[валторна|валторны]] ў песні «Good Morning Good Morning»
* {{нп1|Майк Леандэр|Майк Леандэр|en|Mike Leander}}: аранжыроўка струнных інструментаў у «She’s Leaving Home»
* Джэймс Бак: [[валторна]] («Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band»)
* Ніл Сандэрс: валторна («Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band»)
* [[Тоні Рэндал]]: валторна («Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band»)
* Джон Бёрдэн: валторна («Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band»)
* [[Эрых Грунберг]]: [[скрыпка]] («She’s Leaving Home», «Within You Without You» и «A Day in the Life»)
* Дэрэк Джэйкабс: скрыпка («She’s Leaving Home» и «A Day in the Life»)
* Трэвар Уільямс: скрыпка («She’s Leaving Home» и «A Day in the Life»)
* Хасэ Луіс Гарсія: скрыпка («She’s Leaving Home» и «A Day in the Life»)
* Джон Андэрвуд: [[альт (струнны інструмент)|альт]] («She’s Leaving Home», «A Day in the Life»)
* Стэфен Шынглс: альт («She’s Leaving Home», «A Day in the Life»)
* Дэніс Уігэй: [[віяланчэль]] («She’s Leaving Home», «A Day in the Life»)
* Алан Дэлзіел: віяланчэль («She’s Leaving Home», «A Day in the Life»)
* Гордан Пірс: [[кантрабас]] («She’s Leaving Home», «A Day in the Life»)
* [[Шэйла Бромберг]]: [[арфа]] («She’s Leaving Home»)
* Натвар Соні: [[табла]] («Within You Without You»)
* Анна Джошы: {{нп1|Дылруба|дылруба|en|Dilruba}} («Within You Without You»)
* Амрыт Гаджар: дылруба («Within You Without You»)
* Будхадэў Кансара: тамбура («Within You Without You»)
* Алан Лаўдэй: скрыпка («Within You Without You»)
* Джуліен Гэйлард: скрыпка («Within You Without You»)
* Пол Шэрман: скрыпка («Within You Without You»)
* Ральф Элман: скрыпка («Within You Without You»)
* Дэвід Уольфсхол: скрыпка («Within You Without You»)
* Джэк Ротштэйн: скрыпка («Within You Without You»)
* Джэк Грын: скрыпка («Within You Without You»)
* Рэджынальд Кілбі: віяланчэль («Within You Without You»)
* Ален Форд: віяланчэль («Within You Without You»)
* Пітэр Бівен: віяланчэль («Within You Without You»)
* Роберт Бёрнс: [[кларнет]] («When I’m Sixty Four», «A Day in the Life»)
* Генры Мак-Кензі: кларнет («When I’m Sixty Four», «A Day in the Life»)
* Фрэнк Рыдзі: кларнет («When I’m Sixty Four»)
* Бэры Кэмеран: [[саксафон]] («Good Morning Good Morning»)
* Дэвід Глайд: саксафон («Good Morning Good Morning»)
* Ян Холмс: саксафон («Good Morning Good Morning»)
* Джон Лі: валторна («Good Morning Good Morning»)
{{канец кал}}

== Чарты і сертыфікацыя==
=== Штотыднёвыя чарты ===
{{col-begin}}
{{col-2}}

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ Арыгінальнае выданне
|-
!Чарт
!Вышэйшая&lt;br&gt;пазіцыя
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Аўстралія}} ''[[Kent Music Report|Аўстралія]]''&lt;ref name=&quot;auchart&quot;&gt;{{Cite book|title=[[Kent Music Report|Australian Chart Book 1970–1992]]|last=Kent|first=David|author-link=David Kent (historian)|publisher=Australian Chart Book|location=St Ives, NSW|year=1993|isbn=0-646-11917-6}}&lt;/ref&gt;
|1
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Вялікабрытанія}} ''[[UK Albums Chart|Вялікабрытанія]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.officialcharts.com/artist/10363/beatles/|title=The Beatles – Full official Chart History|publisher=[[Official Charts Company]]|access-date=2016-05-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20160512024604/http://www.officialcharts.com/artist/10363/beatles/|archive-date=2016-05-12|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|1
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|ФРГ}} ''{{нп1|Musikmarkt|Заходняя Германія|en|Musikmarkt}}''&lt;ref name=&quot;dechart&quot;&gt;{{cite web|url = https://www.offiziellecharts.de/suche|title = Search: The Beatles – ''Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band''|lang = de|publisher = Media Control|access-date=2010-05-01|format = ASP|archive-date = 2015-11-02|archive-url = https://web.archive.org/web/20151102071930/http://i.imgur.com/My5ZAxf.jpg|url-status = live}}&lt;/ref&gt;
|1
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|ЗША}} ''[[Billboard 200|ЗША]]''&lt;ref name=&quot;billboard&quot;&gt;{{cite magazine |url=https://www.billboard.com/charts/billboard-200?tag=chscr1#/charts/billboard-200?chartDate=1967-07-01 |title=Billboard 200 |magazine=Billboard |access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101115095520/http://www.billboard.com/charts/billboard-200?tag=chscr1#/charts/billboard-200?chartDate=1967-07-01 |archive-date=2010-11-15 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|1
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Канада}} ''[[RPM (журнал)|Канада]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.bac-lac.gc.ca/eng/discover/films-videos-sound-recordings/rpm/Pages/image.aspx?Image=nlc008388.10081a&amp;URLjpg=http%3a%2f%2fwww.collectionscanada.gc.ca%2fobj%2f028020%2ff4%2fnlc008388.10081a.gif&amp;Ecopy=nlc008388.10081a |title=''RPM'' Top Albums/CDs – Volume 7, No. 21, Jul 22, 1967 |date=2013-07-17 |publisher=[[Library and Archives Canada]] |access-date=2015-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20150413012103/http://www.bac-lac.gc.ca/eng/discover/films-videos-sound-recordings/rpm/Pages/image.aspx?Image=nlc008388.10081a&amp;URLjpg=http%3a%2f%2fwww.collectionscanada.gc.ca%2fobj%2f028020%2ff4%2fnlc008388.10081a.gif&amp;Ecopy=nlc008388.10081a |archive-date=2015-04-13 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|1
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Нарвегія}} ''[[VG-lista|Нарвегія]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://norwegiancharts.com/weekchart.asp?year=1967&amp;date=196724&amp;cat=a |title=VG Lista – Album Top 40 |publisher=norwegiancharts.com|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111229150911/http://norwegiancharts.com/weekchart.asp?year=1967&amp;date=196724&amp;cat=a |archive-date=2011-12-29 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|1
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Фінляндыя}} ''[[Suomen virallinen lista|Фінляндыя]]''&lt;ref&gt;{{cite book|first=Jake|last=Nyman|year=2005|title=Suomi soi 4: Suuri suomalainen listakirja|publisher=Tammi|location=Helsinki|isbn=951-31-2503-3|language=fi}}&lt;/ref&gt;
|align=&quot;center&quot;|1
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Швецыя}} ''[[Sverigetopplistan|Швецыя]]''&lt;ref&gt;{{cite web|title=Swedish Charts 1966–1969/Kvällstoppen – Listresultaten vecka för vecka &gt; Juni 1967 &gt; 20 Juni|url=http://www.hitsallertijden.nl/charts/swedish%20charts/SwedishCharts%200366-0969.pdf|work=hitsallertijden.nl|lang=sv|access-date=2014-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20180305110338/http://www.hitsallertijden.nl/charts/swedish%20charts/SwedishCharts%200366-0969.pdf|archive-date=2018-03-05|url-status=live}} ''Note: [[Sverigetopplistan|Kvällstoppen]] combined sales for albums and singles in the one chart. ''Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band'' peaked at number five for two weeks beginning on 20 June 1967, but was the highest-charting LP.''&lt;/ref&gt;
|1
|}
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ Перавыданне 1987 года
|-
!Чарт
!Вышэйшая&lt;br&gt;пазіцыя
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Вялікабрытанія}} ''[[UK Albums Chart|Вялікабрытанія]]''&lt;ref name=&quot;ukchart&quot;&gt;{{cite web| url=https://www.officialcharts.com/artist/_/Beatles| title=The Beatles &gt; Artists &gt; Official Charts| publisher=[[UK Albums Chart]]|access-date=2013-05-01| archive-url=https://web.archive.org/web/20130313042939/http://www.officialcharts.com/artist/_/beatles/| archive-date=2013-03-13| url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|3
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|ЗША}} ''[[Billboard charts|ЗША]]''&lt;ref&gt;{{cite magazine|url=https://worldradiohistory.com/Archive-Billboard/80s/1987/Billboard-1987-06-27.pdf|title=Top Compact Disks (for week ending June 27, 1987)|magazine=[[Billboard]]|date=1987-06-27|access-date=2020-07-23|page=42|archive-date=2020-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20201104180733/https://worldradiohistory.com/Archive-Billboard/80s/1987/Billboard-1987-06-27.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|1
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Нідэрланды}} ''[[MegaCharts|Нідэрланды]]''&lt;ref name=&quot;nlchart&quot;&gt;{{cite web|title=The Beatles – ''Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band''|url=https://dutchcharts.nl/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a|lang=nl|publisher=dutchcharts.nl|access-date=2010-05-01|format=ASP|archive-url=https://web.archive.org/web/20131207213344/http://dutchcharts.nl/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt%2E+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a|archive-date=2013-12-07|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|2
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Японія}} ''[[Oricon|Японія]]''&lt;ref name=&quot;Jachart1&quot;&gt;{{cite book|title=Oricon Album Chart Book: Complete Edition 1970–2005|publisher=Oricon Entertainment|location=Roppongi, Tokyo|year=2006|isbn=4-87131-077-9}}&lt;/ref&gt;
|3
|}

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ Перавыданне 2009 года
|-
!Год
!Вышэйшая&lt;br&gt;пазіцыя
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Аўстралія}} ''[[ARIA Charts|Аўстралія]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://australian-charts.com/weekchart.asp?year=2009&amp;date=20090927&amp;cat=a |title=Album Top 50 |publisher=australian-charts.com|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101026185922/http://australian-charts.com/weekchart.asp?year=2009&amp;date=20090927&amp;cat=a |archive-date=2010-10-26 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|16
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Валонія}} [[Ultratop|Бельгія (Валонія)]]&lt;ref&gt;{{cite web|title=The Beatles – ''Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band''|url=https://www.ultratop.be/fr/album/19de/The-Beatles-Sgt.-Pepper%27s-Lonely-Hearts-Club-Band|lang=fr|format=ASP|publisher=ultratop.be|access-date=2022-01-15|archive-date=2023-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20230412224749/https://www.ultratop.be/fr/album/19de/The-Beatles-Sgt.-Pepper%27s-Lonely-Hearts-Club-Band|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|22
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Бразілія}} ''[[Associação Brasileira dos Produtores de Discos|Бразілія]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.abpd.org.br/noticias_internas.asp?noticia=187 |title=De 14 a 20 de Setembro 2009 |publisher=[[Associação Brasileira dos Produtores de Discos]] (in Portuguese) |access-date=2010-11-16 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110928081133/http://www.abpd.org.br/noticias_internas.asp?noticia=187 |archive-date=2011-09-28}}&lt;/ref&gt;
|20
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Вялікабрытанія}} ''[[UK Albums Chart|Вялікабрытанія]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.officialcharts.com/charts/albums-chart/20090913/7502/ |title=UK Albums Chart |publisher=[[Official Charts Company]] |access-date=2010-11-16 |archive-date=2023-04-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230408210343/https://www.officialcharts.com/charts/albums-chart/20090913/7502/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|5
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Данія}} ''[[Hitlisten|Данія]]''&lt;ref name=&quot;dkchart&quot;&gt;{{cite web|title=The Beatles – ''Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band''|publisher=danishcharts.dk|url=https://danishcharts.dk/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a|format=ASP|access-date=2012-10-12|archive-date=2023-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20230606143113/https://danishcharts.dk/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt%2E+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|20
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Іспанія}} ''[[PROMUSICAE|Іспанія]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://spanishcharts.com/weekchart.asp?year=2009&amp;date=20090913&amp;cat=a |title=Album Top 100 |publisher=spanishcharts.com|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121008050856/http://spanishcharts.com/weekchart.asp?year=2009&amp;date=20090913&amp;cat=a |archive-date=2012-10-08 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|22
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Італія}} ''[[Italian Albums Chart|Італія]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://italiancharts.com/weekchart.asp?year=2009&amp;date=20090917&amp;cat=a |title=Album Top 20 |publisher=italiancharts.com|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111214220016/http://italiancharts.com/weekchart.asp?year=2009&amp;date=20090917&amp;cat=a |archive-date=2011-12-14 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|9
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Новая Зеландыя}} ''[[Recording Industry Association of New Zealand|Новая Зеландыя]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://charts.nz/weekchart.asp?year=2009&amp;date=20090914&amp;cat=a |title=Album Top 40 |publisher=charts.nz|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170521075032/http://charts.nz/weekchart.asp?year=2009&amp;date=20090914&amp;cat=a |archive-date=2017-05-21 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|12
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Нарвегія}} ''[[IFPI|Нарвегія]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://norwegiancharts.com/weekchart.asp?year=2009&amp;date=200938&amp;cat=a |title=VG Lista – Album Top 40 |publisher=norwegiancharts.com|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111227024821/http://norwegiancharts.com/weekchart.asp?year=2009&amp;date=200938&amp;cat=a |archive-date=2011-12-27 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|31
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Партугалія}} ''[[Associação Fonográfica Portuguesa|Партугалія]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://portuguesecharts.com/archive.asp?todo=show&amp;woche=38&amp;jahr=2009&amp;sparte=a |title=Portuguese Charts: Albums – 38/2009 |publisher=portuguesecharts.com|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121012191617/http://portuguesecharts.com/archive.asp?todo=show&amp;woche=38&amp;jahr=2009&amp;sparte=a |archive-date=2012-10-12 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|4
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Фінляндыя}} ''[[Finnish Albums Chart|Фінляндыя]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://finnishcharts.com/weekchart.asp?year=2009&amp;date=200938&amp;cat=a |title=Album Top 50 |publisher=finnishcharts.com|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100104052224/http://finnishcharts.com/weekchart.asp?year=2009&amp;date=200938&amp;cat=a |archive-date=2010-01-04 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|9
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Швецыя}} ''[[Swedish Albums Chart|Швецыя]]''&lt;ref&gt;{{cite web|title=The Beatles – ''Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band''|format=ASP|url=https://swedishcharts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a|publisher=swedishcharts.com |lang=sv|access-date=2013-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20131225015947/http://swedishcharts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt%2E+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a|archive-date=2013-12-25|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|8
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Японія}} ''[[Oricon|Японія]]''&lt;ref name=&quot;Jachart2&quot;&gt;{{cite web| url=https://www.oricon.co.jp/news/rankmusic/69149/full/| title=ザ・ビートルズ&quot;リマスター&quot;全16作トップ100入り「売上金額は23.1億円」(All of the Beatles' &quot;Remastered&quot; Albums Enter the Top 100: Grossing 2,310 Million Yen In One Week)| lang=ja| publisher=oricon.co.jp|date=2009-09-15|access-date=2014-03-03| archive-url=https://web.archive.org/web/20130309122433/http://www.oricon.co.jp/news/rankmusic/69149/full/| archive-date=2013-03-09| url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|20
|}
{{col-2}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ Перавыданне 2017 года
|-
!Чарт
!Вышэйшая&lt;br&gt;пазіцыя
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Аўстралія}} ''[[ARIA Charts|Аўстралія]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://australian-charts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a |title=Australiancharts.com – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=en |archive-date=2024-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240410223028/https://australian-charts.com/search.asp?todo=notfound |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|5
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Аўстрыя}} ''[[Ö3 Austria Top 40|Аўстрыя]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://austriancharts.at/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a |title=Austriancharts.at – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=de |archive-date=2017-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170629135519/http://austriancharts.at/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt%2E+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|3
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Валонія}} ''[[Ultratop|Бельгія (Валонія)]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ultratop.be/fr/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a |title=Ultratop.be – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=fr}}&lt;/ref&gt;
|1
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Бельгія}} ''[[Ultratop|Бельгія (Фландрыя)]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ultratop.be/nl/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a |title=Ultratop.be – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=nl}}&lt;/ref&gt;
|2
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Вялікабрытанія}} ''[[UK Albums Chart|Вялікабрытанія]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.officialcharts.com/charts/albums-chart/2 |title=June 2017/7502/ &quot;Official Albums Chart Top 100 |publisher=Official Charts Company |access-date=2024-04-10|lang=en |archive-date=2024-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240410215016/https://www.officialcharts.com/charts/albums-chart/19691228/7502/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|1
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Германія}} ''[[Чарты GfK Entertainment|Германія]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.offiziellecharts.de/album-details-6622 |title=Offiziellecharts.de – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=GfK Entertainment Charts |access-date=2024-04-10|lang=de |archive-date=2023-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407061803/https://www.offiziellecharts.de/album-details-6622 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|5
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Данія}} ''[[Hitlisten|Данія]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://danishcharts.dk/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a |title=Danishcharts.dk – The Beatles – Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=da |archive-date=2023-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230606143113/https://danishcharts.dk/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt%2E+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|3
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|ЗША}} ''[[Billboard 200|ЗША]]''&lt;ref&gt;{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/7817591/bryson-tiller-true-to-self-no-1-billboard-200|title=Bryson Tiller Notches His First No. 1 Album on Billboard 200 Chart With 'True to Self'|first=Keith|last=Caulfield|magazine=Billboard|date=2017-06-04|access-date=2017-06-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20170604230659/http://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/7817591/bryson-tiller-true-to-self-no-1-billboard-200|archive-date=2017-06-04|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|3
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Ірландыя}} ''[[Ірландская асацыяцыя гуказапісных кампаній|Ірландыя]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.irma.ie/index.cfm?page=irish-charts&amp;chart=Albums |title=Irish Albums Chart: 3 June 2017 |publisher=Irish Recorded Music Association |access-date=2024-04-10|lang=en |archive-date=2022-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220620040128/https://www.irma.ie/index.cfm?page=irish-charts&amp;chart=Albums |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|2
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Іспанія}} ''[[Productores de Música de España|Іспанія]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.promusicae.es/listas/semana/3428-%C3%81lbumes-semana-22-2017|title=Top 100 Albumes — Semana 22: del 26.05.2017 al 01.06.2017|publisher=[[Productores de Música de España]]|lang=es|access-date=2017-06-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20170824092957/http://www.promusicae.es/listas/semana/3428-%C3%81lbumes-semana-22-2017|archive-date=2017-08-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|3
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Італія}} ''[[Federazione Industria Musicale Italiana|Італія]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fimi.it/classifiche#/category:album/id:2486|title=Album – Classifica settimanale WK 22 (dal 2017-05-26 al 2017-06-01)|publisher=[[Federazione Industria Musicale Italiana]]|lang=it|access-date=2017-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20180125015143/http://www.fimi.it/classifiche#/category:album/id:2486|archive-date=2018-01-25|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|6
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Канада}} ''[[Canadian Albums Chart|Канада]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.fyimusicnews.ca/articles/2017/06/04/charts-june-05-2017 |title=On The Charts: June 5, 2017 |publisher=FYIMusicNews |access-date=2024-04-10|lang=en |archive-date=2019-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190331015455/https://www.fyimusicnews.ca/articles/2017/06/04/charts-june-05-2017 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|7
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Мексіка}} ''[[Asociación Mexicana de Productores de Fonogramas y Videogramas|Мексіка]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.amprofon.com.mx/top-album.php |title=Top Album – Semanal (del 09 de Junio al 15 de Junio)|access-date=2017-07-11|lang=es|publisher=Asociación Mexicana de Productores de Fonogramas y Videogramas|archive-url=https://web.archive.org/web/20170711201001/http://www.amprofon.com.mx/top-album.php|archive-date=2017-07-11}}&lt;/ref&gt;
|18
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Нарвегія}} ''[[VG-lista|Нарвегія]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://lista.vg.no/liste/topp-40-album/2/dato/2017/uke/22 |title=VG-lista – Topp 40 Album uke 22, 2017 |publisher=VG-lista |access-date=2024-04-10|lang=no |archive-date=2017-08-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170816143814/http://lista.vg.no/liste/topp-40-album/2/dato/2017/uke/22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|9
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Нідэрланды}} ''[[Dutch Album Top 100|Нідэрланды]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://dutchcharts.nl/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a |title=Dutchcharts.nl – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=nl |archive-date=2018-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180627173318/https://dutchcharts.nl/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|2
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Новая Зеландыя}} ''[[Recorded Music NZ|Новая Зеландыя]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://nztop40.co.nz/chart/albums?chart=4368|title=NZ Top 40 Albums Chart|publisher=[[Recorded Music NZ]]|date=2017-06-05|access-date=2017-06-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20170614175238/http://nztop40.co.nz/chart/albums?chart=4368|archive-date=2017-06-14|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| 4
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Партугалія}} ''[[Associação Fonográfica Portuguesa|Партугалія]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://portuguesecharts.com/archive.asp?todo=show&amp;woche=22&amp;jahr=2017&amp;sparte=a|title=Portuguese Charts: Albums – 22/2017|publisher=Hung Medien|access-date=2017-08-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20170801085936/http://portuguesecharts.com/archive.asp?todo=show&amp;woche=22&amp;jahr=2017&amp;sparte=a|archive-date=2017-08-01|url-status=live|lang=en}}&lt;/ref&gt;
|3
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Польшча}} ''[[Związek Producentów Audio-Video|Польшча]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://olis.onyx.pl/listy/index.asp?idlisty=1085&amp;lang=en |title=Oficjalna lista sprzedaży :: OLiS - Official Retail Sales Chart&quot;. OLiS |publisher=Polish Society of the Phonographic Industry |access-date=2024-04-10|lang=pl |archive-date=2021-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210925001542/http://olis.onyx.pl/listy/index.asp?idlisty=1085&amp;lang=en |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|28

|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Фінляндыя}} ''[[Suomen virallinen lista|Фінляндыя]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ifpi.fi/lista/artistit/The+Beatles/Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band |title=The Beatles: Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Musiikkituottajat – IFPI Finland |access-date=2024-04-10|lang=fi |archive-date=2023-04-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230409201555/https://www.ifpi.fi/lista/artistit/The+Beatles/Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|23
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Чэхія}} ''[[Міжнародная федэрацыя вытворцаў фанаграм|Чэхія]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ifpicr.cz/hitparada/14/?weekId= |title=Czech Albums – Top 100 |publisher=ČNS IFPI |access-date=2024-04-10|lang=cs|archive-date=2023-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231113200959/https://ifpicr.cz/hitparada/14?weekId= |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|6
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Шатландыя}} ''[[Scottish Singles and Albums Charts|Шатландыя]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.officialcharts.com/charts/scottish-albums-chart/2 |title=June 2017/40/ &quot;Official Scottish Albums Chart Top 100 |publisher=Official Charts Company |access-date=2024-04-10|lang=pl |archive-date=2024-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240410215045/https://www.officialcharts.com/charts/scottish-albums-chart/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|1
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Швейцарыя}} ''[[Schweizer Hitparade|Швейцарыя]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://swisscharts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a |title=Swisscharts.com – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=en |archive-date=2013-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131224122003/http://swisscharts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt%2E+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|2
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Швецыя}} ''[[Sverigetopplistan|Швецыя]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://swedishcharts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a |title=Swedishcharts.com – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=en |archive-date=2018-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180627144825/https://swedishcharts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|2
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Японія}} ''[[Oricon|Японія]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.oricon.co.jp/rank/ja/w/12 |title=June 2017/ &quot;Oricon Top 50 Albums: 12 June 2017|publisher=Oricon |access-date=2024-04-10|lang=ja}}&lt;/ref&gt;
|5
|}
{{col-end}}
{{col-begin}}
{{col-2}}

=== Выніковыя гадавыя чарты ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
!Чарт (1967)
!Пазіцыя
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Аўстралія}} ''{{нп1|Спіс 25 лепшых альбомаў 1967 года ў Аўстраліі|Аўстралія|en|List of Top 25 albums for 1967 in Australia}}''&lt;ref name=&quot;auchart&quot; /&gt;
|1
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Вялікабрытанія}} ''[[UK Albums Chart|Вялікабрытанія]]''&lt;ref name=&quot;Mawer/1967&quot;&gt;{{cite web|first=Sharon|last=Mawer|archive-url=https://web.archive.org/web/20071217020411/http://www.theofficialcharts.com/album_chart_history_1967.php|url=https://www.theofficialcharts.com/album_chart_history_1967.php|title=Album Chart History: 1967|publisher=[[Official Charts Company|The Official UK Charts Company]]|date=2007-05|archive-date=2007-12-17|access-date=2019-10-23}}&lt;/ref&gt;
|1
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|ЗША}} ''[[Billboard 200|ЗША]]''&lt;ref&gt;{{cite book |url={{google books |plainurl=y |id=aSgEAAAAMBAJ|page=12}}|title=Billboard – Top Pop Albums of 1967 |access-date=2013-05-03}}&lt;/ref&gt;
|10
|-
!Чарт (1968)
!Пазіцыя
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Аўстралія}} ''{{нп1|Спіс 25 лепшых альбомаў 1968 года ў Аўстраліі|Аўстралія|en|List of Top 25 albums for 1968 in Australia}}''&lt;ref name=&quot;auchart&quot; /&gt;
|3
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|ЗША}} ''[[Billboard 200|ЗША]]''&lt;ref&gt;{{cite book |url={{google books |plainurl=y |id=736Mu91q_fcC|page=230}}|page=230|title=Billboard – Top Pop Albums of 1968|access-date=2013-05-03}}&lt;/ref&gt;
|6
|-
|}
{{col-2}}

=== Выніковыя дэкадныя чарты ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
!Чарт (1960-я)
!Пазіцыя
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Вялікабрытанія}} ''[[UK Albums Chart|Вялікабрытанія]]''
|1
|}
{{col-end}}

=== Сертыфікацыя ===
{|class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Краіна
! Статус
! Продажы
|-
|{{сцяг|Аргенціна}} ''[[Аргенцінская палата вытворцаў фанаграм і відэаграм|Аргенціна]]''
| [[Файл:Double platinum record icon.svg|20px]] 2× Плацінавы
| 120,000^
|-
|{{сцяг|Аргенціна}} ''[[ААргенцінская палата вытворцаў фанаграм і відэаграм|Аргенціна]]''&lt;br&gt;&lt;small&gt;(перавыданне 1987 года)&lt;/small&gt;
| [[Файл:Triple platinum record icon.svg|20px]] 3× Плацінавы
| 180,000^
|-
|{{сцяг|Аўстралія}} ''[[Аўстралійская асацыяцыя гуказапісных кампаній|Аўстралія]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.dropbox.com/sh/k9o2q7p7o4awhqx/AAAkIHUsZxjA2_mq5yRhmM7aa/2009%20Accreds.pdf|title=ARIA Charts – Accreditations – 2009 Albums|publisher=Australian Recording Industry Association|access-date=2024-04-11|lang=en|archive-date=2023-09-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20230913142651/https://www.dropbox.com/sh/k9o2q7p7o4awhqx/AAAkIHUsZxjA2_mq5yRhmM7aa/2009%20Accreds.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| [[Файл:Quadruple platinum record icon.svg|20px]] 4× Плацінавы
| 280,000^
|-
|{{сцяг|Бразілія}} ''[[Pro-Música Brasil|Бразілія]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://pro-musicabr.org.br/home/certificados/?busca_artista=The+Beatles&amp;busca_tipo_produto=%C3%81LBUM|title=Brazilian album certifications – The Beatles – Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band|publisher=Pro-Música Brasil|access-date=2024-04-11|lang=pt|archive-date=2022-06-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20220619183652/https://pro-musicabr.org.br/home/certificados/?busca_artista=The%20Beatles&amp;busca_tipo_produto=%C3%81LBUM|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| [[Файл:Gold record icon.svg|19px]] Залаты
| 290,000&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://memoria.bn.br/DocReader/DocReader.aspx?bib=030015_10&amp;Pesq=beatles%20abbey%20road&amp;pagfis=201532|title=O sargento Pimenta faz 20 anos|newspaper=Jornal do Brasil|quote=Sgt. pepper’s que toca em cinco paginas desta edicao, e o terceiro mais vendido (290 mil). Perde Abbey Road (390 mil) e para Help (320 mil)|lang=pt|date=1987-06-01|page=37|via=National Library of Brazil|access-date=2024-04-11|archive-date=2023-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230409124929/http://memoria.bn.br/DocReader/DocReader.aspx?bib=030015_10&amp;Pesq=beatles%20abbey%20road&amp;pagfis=201532|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{сцяг|Вялікабрытанія}} ''[[Брытанская асацыяцыя вытворцаў фанаграм|Вялікабрытанія]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.bpi.co.uk/award/9388-1786-2|title=British album certifications – The Beatles – Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band|publisher=British Phonographic Industry|access-date=2024-04-11|lang=en|archive-date=2022-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20221112120829/https://www.bpi.co.uk/award/9388-1786-2|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| [[Файл:Octuple platinum record icon.svg|20px]] 18× Плацінавы
| 5,400,000‡
|-
|{{сцяг|Германія}} ''[[Bundesverband Musikindustrie|Германія]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.musikindustrie.de/wie-musik-zur-karriere-werden-kann/markt-bestseller/gold-/platin-und-diamond-auszeichnung/datenbank/?action=suche&amp;strTitel=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;strInterpret=The+Beatles&amp;strTtArt=alle&amp;strAwards=checked|title=Gold-/Platin-Datenbank (The Beatles; 'Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band')|publisher=Bundesverband Musikindustrie|access-date=2024-04-11|lang=de|archive-date=2023-02-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230226225957/https://www.musikindustrie.de/wie-musik-zur-karriere-werden-kann/markt-bestseller/gold-/platin-und-diamond-auszeichnung/datenbank/?action=suche&amp;strTitel=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;strInterpret=The+Beatles&amp;strTtArt=alle&amp;strAwards=checked|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| [[Файл:Platinum record icon.svg|20px]] Плацінавы
| 500,000^
|-
|{{сцяг|Данія}} ''[[IFPI Danmark|Данія]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ifpi.dk/node/12267|title=Danish album certifications – The Beatles – Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band|publisher=IFPI Danmark|access-date=2024-04-11|lang=da|archive-date=2023-03-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329112556/http://ifpi.dk/node/12267|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| [[Файл:Triple platinum record icon.svg|20px]] 3× Плацінавы
| 60,000‡
|-
|{{сцяг|ЗША}} ''[[Амерыканская асацыяцыя гуказапісных кампаній|ЗША]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.riaa.com/gold-platinum/?tab_active=default-award&amp;ar=The+Beatles&amp;ti=Lonely+Hearts+Club+Band&amp;format=Album&amp;type=#search_section|title=American album certifications – The Beatles – Lonely Hearts Club Band|publisher=Recording Industry Association of America.|access-date=2024-04-11|lang=en|archive-date=2023-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20230407061803/https://www.riaa.com/gold-platinum/?tab_active=default-award&amp;ar=The+Beatles&amp;ti=Lonely+Hearts+Club+Band&amp;format=Album&amp;type=#search_section|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| [[Файл:Octuple platinum record icon.svg|20px]] 11× Плацінавы
| 11,000,000^
|-
|{{сцяг|Італія}} ''[[Італьянская федэрацыя гуказапіснай індустрыі|Італія]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.fimi.it/top-of-the-music/certificazioni/certificazioni.kl#/certifications|title=Italian album certifications – The Beatles – Sgt.Pepper's Lonely Hearts Club Band (Примечание: Выберете «2019» в меню «Anno». Выберите «Sgt.Pepper's Lonely Hearts Club Band» в поле «Filtra». Выберете «Album e Compilation» под «Sezione».)|publisher=Federazione Industria Musicale Italiana|access-date=2024-04-11|lang=it|archive-date=2019-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20191007223636/https://www.fimi.it/top-of-the-music/certificazioni/certificazioni.kl#/certifications|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;&lt;small&gt;(перавыданне 2009 года)&lt;/small&gt;
| [[Файл:Platinum record icon.svg|20px]] Плацінавы
| 50,000‡
|-
|{{сцяг|Канада}} ''[[Music Canada|Канада]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://musiccanada.com/gold-platinum/?_gp_search=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band%20The+Beatles|title=Canadian album certifications – The Beatles – Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band|publisher=Music Canada|access-date=2024-04-11|lang=en|archive-date=2023-07-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20230729195557/https://musiccanada.com/gold-platinum/?_gp_search=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band%20The+Beatles|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| [[Файл:Octuple platinum record icon.svg|20px]] 8× Плацінавы
| 800,000^
|-
|{{сцяг|Новая Зеландыя}} ''[[Recorded Music NZ|Новая Зеландыя]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.radioscope.net.nz/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=79&amp;Itemid=62|title=Latest Gold / Platinum Albums|publisher=Radioscope|access-date=2024-04-11|lang=en|archive-date=2011-07-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20110728144225/http://www.radioscope.net.nz/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=79&amp;Itemid=62|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| [[Файл:Sextuple platinum record icon.svg|20px]] 6× Плацінавы
| 90,000^
|-
|{{сцяг|Францыя}} ''[[Syndicat National de l’Édition Phonographique|Францыя]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://snepmusique.com/les-certifications/?categorie=Albums&amp;interprete=The+Beatles&amp;titre=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band|title=French album certifications – The Beatles – Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band|publisher=Syndicat National de l'Édition Phonographique|access-date=2024-04-11|lang=fr|archive-date=2023-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230409090618/http://snepmusique.com/les-certifications/?categorie=Albums&amp;interprete=The+Beatles&amp;titre=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| [[Файл:Gold record icon.svg|19px]] Залаты
| 100,000*
|-
|{{сцяг|Японія}} ''[[Японская асацыяцыя гуказапісных кампаній|Японія]]''&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар= |загаловак= Oricon Album Chart Book: Complete Edition 1970–2005|мова=ja|выдавецтва= Tokyo: Oricon Entertainment| год= 2006|isbn = 4-87131-077-9}}&lt;/ref&gt;
| align=&quot;center&quot;|—
| 208,000
|-
| align=&quot;center&quot; class=&quot;shadow&quot; colspan=&quot;5&quot; style=&quot;font-size: 8pt&quot;|'''Сумарныя продажы'''
|-
! Краіна
! Статус
! Продажы
|-
|{{сцяг|Свет}} ''Агульнасусветныя''
| align=&quot;center&quot;|—
| 32,000,000
|-
| align=&quot;center&quot; class=&quot;shadow&quot; colspan=&quot;5&quot; style=&quot;font-size: 8pt&quot;| * азначае, што даныя аб продажах заснаваны толькі на сертыфікацыі&lt;br&gt;^ азначае, што даныя аб пастаўках заснаваны толькі на сертыфікацыі&lt;br&gt;† азначае, што продажы+стрымінг заснаваны толькі на сертыфікацыі
|}

== Гісторыя рэлізу ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Краіна
! Дата
! Лэйбл
! Фармат
! Каталог
|-
|rowspan=2| [[Вялікабрытанія]]
|rowspan=2| [[1 чэрвеня]] 1967
|rowspan=2| [[Parlophone Records|Parlophone]]
| [[LP]] ([[мона]])
| PMC 7027
|-
| LP ([[стэрэафонія|стэрэа]])
| PCS 7027
|-
|rowspan=2| [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]
|rowspan=2| [[2 чэрвеня]] 1967
|rowspan=2| [[Capitol Records]]
| LP (мона)
| MAS 2653
|-
| LP (стэрэа)
| SMAS 2653
|-
| Сусветнае перавыданне
|1 чэрвеня [[1987]]
| [[Apple Records|Apple]], Parlophone, [[EMI]]
| [[кампакт-дыск|CD]] (стэрэа)
| CDP 7 46442 2
|-
| [[Японія]]
| [[11 сакавіка]] [[1998]]
| [[EMI Music Japan|Toshiba-EMI]]
| CD
| TOCP 51118
|-
| Японія
| [[21 студзеня]] [[2004]]
| Toshiba-EMI
| LP (рэмастэрынг)
| TOJP 60138
|-
|rowspan=2 |Сусветнае перавыданне
|rowspan=2 |[[9 верасня]] [[2009]]
|rowspan=2 |Apple
|CD (стэрэа,&lt;br&gt;рэмастэрынг)
|
|-
|CD (мона)
|
|-
|rowspan=3 |Юбілейнае перавыданне
|rowspan=3 |[[26 мая]] [[2017]]
|rowspan=3 |Apple, Parlophone, EMI
|CD (стэрэа,&lt;br&gt;рэмастэрынг)
|
|-
| LP (рэмастэрынг)
| PCS 7027
|-
| DVD / Blu-ray ([[5.1]])
|
|}

== Узнагароды ==
* [[1967]] — прыз «[[Грэмі]]» за лепшы альбом года
* 1967 — прыз «Грэмі» за лепшую гукарэжысуру
* 1967 — прыз «Грэмі» за лепшы сучасны альбом
* 1967 — прыз «Грэмі» за лепшую вокладку альбома

== Заўвагі ==
{{заўвагі}}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20080623212750/http://www.rollingstone.com/news/story/5938174/the_rs_500_greatest_albums_of_all_time Спіс 500 лепшых альбомаў усіх часоў] паводле часопіса [https://www.rollingstone.com/?pageid=rs.page.news.story «Rolling Stone»]{{ref|en}}
* [https://ultimateclassicrock.com/beatles-pose-for-sgt-pepper/ Даведнік па выявах вядомых асоб, размешчаных на вокладцы пласцінкі]
* Старонка альбома [http://www.beatles.com/hub/tracklisting.php?img=Pepper&amp;menuItem=the%20music&amp;order=chrono ''Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band''] на афіцыйным сайце гурта Beatles.com{{ref|en}}

{{навігацыя}}
{{вонкавыя спасылкі}}
{{The Beatles}}
[[Катэгорыя:Альбомы 1967 года]]
[[Катэгорыя:Альбомы The Beatles]]</text>
      <sha1>o0pwyn0voyu6iu2cjqz0zou6wsfi8y6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5171101</id>
      <parentid>5171100</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T06:10:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Цімур</username>
        <id>27525</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Узаемаадносіны ўнутры гурта */</comment>
      <origin>5171101</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="118590" sha1="t1xor4rtdqzalm6pgynwg670bj8ivw0" xml:space="preserve">{{картка:Альбом
|Вокладка=Label LP Sgt Pepperjpg.jpg
}}
«'''Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band'''» ― восьмы альбом брытанскага рок-гурта «[[The Beatles]]», выдадзены 26 мая 1967 года ў Злучаным Каралеўстве, а на наступны дзень у ЗША. Альбом запісваўся 129 дзён, пачынаючы з 6 снежня 1966 года. Гэта першы кампакт-дыск, запісаны «Бітлз» з канца канцэрта і прысвечаны працы студыі. Яго адрознівае незвычайная разнастайнасць стыляў, загадкавыя тэксты песень, выкарыстанне інавацыйных прыёмаў запісу і нетыповыя для поп-музыкі таго часу музычныя інструменты.

== Перадгісторыя ==
[[Файл:WCFL Sound 10 survey October 1966 Beatles Jim Stagg (cropped).jpg|280px|thumb|right|«The Beatles» з [[дыджэй|дыджэем]] {{нп1|Джым Стэг|Джымам Стэгам|en|Jimmy Staggs}} (у цэнтры) падчас свайго {{нп1|Канцэртны тур «The Beatles» 1966 года па ЗША|апошняга|en|The Beatles' 1966 US tour}} [[канцэртны тур|канцэртнага турнэ]] (жнівень 1966 года)]]
К канцу 1965 года «The Beatles» стаміліся ад жывых выступаў{{sfn|Lewisohn|2010|p=210}}. Паводле [[Джон Ленан|Джона Ленана]], «мы маглі б адпраўляць замест сябе чатыры васковыя фігуры, і натоўпу б гэтага хапіла. Канцэрты &quot;The Beatles&quot; больш не маюць нічога агульнага з музыкай. Гэта проста чортавы дзікунскія абрады»{{sfn|The Beatles|2000|p=229}}. У чэрвені 1966 года, праз два дні пасля завяршэння працы над альбомам «[[Revolver]]», гурт адправіўся ў чарговае {{нп1|Канцэртны тур «The Beatles» 1966 года па Германіі, Японіі і Філіпінах|турнэ|en|The Beatles' 1966 tour of Germany, Japan and the Philippines}}, якое пачалося ў [[Федэратыўная Рэспубліка Германіі (1949—1990)|Заходняй Германіі]]{{sfn|MacDonald|2005|p=212}}. Знаходзячыся ў [[Гамбург]]у, яны атрымалі ананімную тэлеграму, у якой гаварылася: «Не ляціце ў [[Токіа]]. Вашы жыцці ў небяспецы»{{sfn|Martin &amp; Pearson|1994|p=7}}. Пагроза была ўспрынята ўсур'ёз у святле палемікі наконт будучых канцэртаў сярод рэлігійных і [[кансерватызм|кансерватыўных]] груп Японіі, якія асабліва пратэставалі супраць выступаў квартэта на арэне «[[Ніпон Будакан|Nippon Budokan]]», што лічыцца свяшчэннай{{sfn|Martin &amp; Pearson|1994|p=7}}. У якасці дадатковай меры перасцярогі было мабілізавана 35 000 паліцэйскіх, якія перавозілі музыкантаў з гатэляў на канцэртныя пляцоўкі на браніраваных аўтамабілях&lt;ref&gt;{{harvnb|Lewisohn|2010|p=211}}; {{harvnb|Martin &amp; Pearson|1994|p=7}}.&lt;/ref&gt;. Затым «The Beatles» выступілі на [[Філіпіны|Філіпінах]], дзе некаторыя мясцовыя жыхары выкрыквалі пагрозы і спрабавалі прымяніць рукапрыкладства за тое, што яны не наведалі першую ледзі краіны [[Імельда Маркас|Імельду Маркас]]. Гурт быў злы на свайго менеджара [[Браян Эпстайн|Браяна Эпстайна]] за тое, што ён настаяў на гэтым, паводле іх, цяжкім і дэмаралізавальным маршруце{{sfn|MacDonald|2005|pp=212–13}}.

Пасля публікацый у ЗША выказванняў Ленана пра тое, што «The Beatles» «[[папулярнейшыя за Ісуса]]», гурту быў абвешчаны байкот з боку т. зв. [[Біблейскі пояс|Біблейскага пояса]] Амерыкі{{sfn|MacDonald|2005|p=213}}. Публічныя прабачэнні аслабілі скандал, але {{нп1|Канцэртны тур «The Beatles» 1966 года па ЗША|жнівеньскі тур па краіне|en|The Beatles' 1966 US tour}}, які азнаменаваўся зніжэннем продажаў квіткоў у параўнанні з рэкорднай наведвальнасцю гурта ў 1965 годзе, а таксама пасрэднымі выступамі, аказаўся для іх апошнім&lt;ref&gt;{{harvnb|Lewisohn|2010|p=230: фінальны гастрольны выступ «The Beatles»}}; {{harvnb|Turner|2016|pp=295, 299}}: зніжэнне продажаў квіткоў, рэкордная наведвальнасць у 1965 годзе; {{harvnb|MacDonald|2005|p=213}}: пасрэдныя выступы.&lt;/ref&gt;. Пісьменнік [[Нікалас Шэфнер]] адзначаў:{{цытата|Для «The Beatles» правядзенне падобных канцэртаў стала фарсам, настолькі далёкім ад новых [музычных] накірункаў, якімі яны былі паглынуты, што з толькі што выпушчанага альбома «Revolver» не было выкарыстана ніводнай песні. Іх аранжыроўкі збольшага было немагчыма ўзнавіць праз абмежаванні, накладаемыя сцэнічным складам гурта, які складаецца [усяго] з дзвюх гітар, басу і барабаннай устаноўкі{{sfn|Schaffner|1978|pp=58–59}}.}}
{{урэзка|выраўноўванне = right|фон =  #F5F5DC|Цвет=#FFFFF0|шырыня = 29%|памер шрыфта=85%|Загаловак =
|Змест =''«Нам надакучыла быць &quot;The Beatles&quot;, сталі сыты гэтым па горла. Мы сапраўды ненавідзелі тое, як нас успрымалі — чацвёра валасатых юнакоў. Цяпер мы былі ўжо не хлопчыкамі, мы былі мужчынамі… і лічылі сябе творцамі з вялікай літары, а не проста выканаўцамі песень»''{{sfn|Miles|1997|p=303}}.|Подпіс = [[Пол Мак-Картні]]}}
Пасля вяртання «The Beatles» у Англію пачалі цыркуляваць чуткі пра магчымы распад гурта{{sfn|Julien|2008b|p=1}}. [[Джордж Харысан]] паведаміў Эпстайну, што пакідае квартэт, аднак яго пераканалі застацца, запэўніўшы, што гастроляў больш не будзе{{sfn|MacDonald|2005|p=213}}. У выніку бітлы ўзялі трохмесячны перапынак, на працягу якога засяродзіліся на асабістых справах{{sfn|Gould|2007|p=367}}. Харысан адправіўся ў [[Індыя|Індыю]] на шэсць тыдняў, каб засвоіць [[сітар]] пад кіраўніцтвам [[Раві Шанкар]]а{{sfn|Julien|2008b|p=2}} і паглыбіцца ў [[індуізм|індуісцкую]] філасофію{{sfn|Everett|1999|p=71}}. Будучы апошнім з чацвёркі, хто прызнаў, што іх жывыя выступы страцілі сэнс{{sfn|Rodriguez|2012|p=18}}, [[Пол Мак-Картні]] пачаў працу з [[Джордж Генры Марцін|Джорджам Марцінам]] над [[саўндтрэк]]ам да фільма {{нп1|Сямейны шлях|«Сямейны шлях»|en|The Family Way}}{{sfn|Sounes|2010|pp=158–59}}, пасля чаго правёў адпачынак у [[Кенія|Кеніі]] ў кампаніі [[Мэл Эванс|Мэла Эванса]], аднаго з [[гастрольны менеджар|гастрольных менеджараў]] «The Beatles»{{sfn|Turner|2016|pp=364–65}}. Ленан зняўся ў [[сатыра|сатырычнай]] стужцы «[[Як я выйграў вайну]]» і пачаў наведваць мастацкія выставы, адна з іх праходзіла ў {{нп1|Галерэя «Індыка»|галерэі «Індыка»|en|Indica Gallery}}, дзе ён пазнаёміўся са сваёй будучай жонкай [[Ёка Она]]{{sfn|Womack|2007|pp=158, 160–61}}. [[Рынга Стар]] скарыстаўся перапынкам, каб правесці больш часу са сваёй жонкай [[Марын Старкі Тайгрэт|Марын]] і нованароджаным сынам [[Зак Старкі|Закам]]&lt;ref&gt;{{harvnb|Harry|2000|pp=323, 333}}; {{harvnb|Julien|2008b|p=2}}.&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы натхнення і канцэпцыя ==
[[Файл:Lennon-McCartney.JPG|280px|thumb|right|]]
У верасні 1966 года, падчас здымак фільма «Як я выйграў вайну» на поўдні [[Іспанія|Іспаніі]], Ленан паглыбіўся ў глыбокі самааналіз. Яго турботы за сваю будучыню і будучыню гурта знайшлі адлюстраванне ў песні «[[Strawberry Fields Forever]]»{{sfn|Turner|2016|pp=332–33}} пра дзяцінства ў [[Ліверпуль|Ліверпулі]], якая стала адпраўным пунктам для новага альбома{{sfn|Everett|1999|p=99}}. Пасля вяртання ў Лондан Ленан далучыўся да мастацкай культуры горада, часткай якой быў Мак-Картні{{sfn|Rodriguez|2012|p=88}}, і пачаў падзяляць інтарэсы свайго сябра да [[авангардная музыка|авангарднай]] і [[электронная музыка|электроннай музыкі]] такіх кампазітараў, як [[Карлхайнц Штокхаўзен]], [[Джон Кейдж]] і [[Лучана Берыа]]{{sfn|Sounes|2010|p=165}}{{sfn|Prendergast|2003|p=193}}.

У лістападзе, падчас вяртання з Афрыкі, у Мак-Картні ўзнікла ідэя для песні, якая ў выніку і перарасла ў канцэпцыю «Sgt. Pepper»{{sfn|Julien|2008b|p=2}}. Ідэя заключалася ў тым, каб выканаць песню ад імя выдуманага аркестра [[эдвардыянская эпоха|эдвардыянскай эпохі]]{{sfn|Moore|1997|pp=20–21}}, для якога Эванс прыдумаў назву ў стылі гуртоў з [[Сан-Францыска]], такіх як [[Big Brother and the Holding Company]] і [[Quicksilver Messenger Service]]{{sfn|Womack|2007|p=168}}{{заўвага|Мак-Картні ўспамінаў, што ідэя назвы для гурта ўзнікла падчас абеду ў самалёце. Музыкант недачуў, калі Эванс папрасіў перадаць яму «соль і перац»&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.paulmccartney.com/news-blogs/news/you-gave-me-the-answer-sgt-pepper-special|title='You Gave Me The Answer' – Sgt. Pepper Special|date=2017-04-26|website=Paulmccartney.com|access-date=2017-08-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20170814020845/https://www.paulmccartney.com/news-blogs/news/you-gave-me-the-answer-sgt-pepper-special|archive-date=2017-08-14|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.|кам.}}. За кошт выкарыстання [[alter ego|альтэр-эга]] «The Beatles» атрымлівалі поўную свабоду ў музычным эксперыментаванні{{sfn|Miles|1997|pp=303–04}}. Марцін успамінаў, што хаця гэтая канцэпцыя не абмяркоўвалася ў пачатку сесій{{sfn|Turner|2016|p=378}}, дзякуючы ёй альбом неўзабаве зажыў «уласным жыццём»{{sfn|Martin|1994|p=202}}.

Альбом адлюстроўвае цікавасць «The Beatles» да [[блюз]]у, запісаў лэйбла [[Motown Records|Motown]] і іншых традыцыйных амерыканскіх музычных накірункаў{{sfn|Hannan|2008|p=62}}. Паводле пісьменніка [[Іэн Макдональд|Іэна Макдональда]], у канцы 1966 года, пры вывучэнні апошніх рэлізаў сваіх асноўных канкурэнтаў, «The Beatles» вылучылі пласцінку «[[The Beach Boys]]» «[[Pet Sounds]]», якую [[Браян Уілсан]] сачыніў у адказ на іх «[[Rubber Soul]]»{{sfn|MacDonald|2005|p=215}}. Мак-Картні быў вельмі ўражаны яе «[[гармонія (музыка)|гарманічнымі]] структурамі» і падборам інструментаў, адзначыўшы, што гэтыя элементы падштурхнулі яго да думкі: «The Beatles» маглі б «капнуць яшчэ глыбей»{{sfn|Babiuk|2002|p=197}}. Ён назваў «Pet Sounds» сваёй галоўнай крыніцай натхнення ў перыяд стварэнння «Sgt. Pepper», дадаўшы: «[Мы] запазычылі адтуль некалькі ідэй»{{sfn|Babiuk|2002|p=204}}, хаця ён усё ж лічыў, што альбому бракавала авангардызму, да якога ён так імкнуўся{{sfn|The Beatles|2000|p=253}}. Яшчэ адным рэлізам, які паўплываў на бітлоў, лічыцца «[[Freak Out!]]» гурта «[[The Mothers of Invention]]»{{sfn|Julien|2008c|p=160}}. Паводле біёграфа {{нп1|Філіп Норман (пісьменнік)|Філіпа Нормана|en|Philip Norman (author)}}, падчас студыйных сесій Мак-Картні неаднаразова заяўляў: «Гэта наш &quot;Freak Out!&quot;»{{sfn|Julien|2008c|p=158}}. Публіцыст {{нп1|Чэт Фліпа|Чэт Фліпа|en|Chet Flippo}} адзначаў, што Мак-Картні захацеў запісаць [[канцэптуальны альбом]] менавіта пасля праслухоўвання пласцінкі [[Фрэнк Запа|Фрэнка Запы]]{{sfn|Julien|2008c|p=160}}.

Яшчэ адным творчым арыенцірам была [[музыка Індыі|індыйская музыка]], аднак збольшага толькі для Ленана і Харысана{{sfn|Reck|2008|pp=69, 72–73}}. У інтэрв'ю 1967 года апошні сказаў, што няспынны поспех гурта натхняў іх працягваць развівацца ў музычным плане, і, улічваючы статус гурта, яны маглі рабіць «тое, што нам падабаецца, не азіраючыся на ўмоўнасці поп-жанра. Мы далучаны не толькі да поп-музыкі, але і ва ўсю музыку ў цэлым»{{sfn|Philo|2015|p=119}}. Мак-Картні лічыў, што альтэр-эга «The Beatles» змогуць уключыць у свой рэпертуар «крышку [[Бі Бі Кінг]]а, крышку Штокхаўзена, крышку [[Альберт Эйлер|Альберта Эйлера]], крышку Раві Шанкара, крышку &quot;Pet Sounds&quot;, крышку &quot;[[The Doors]]&quot;»{{sfn|Greene|2016|p=19}}. Ён разглядаў «The Beatles» як гурт, які «рассоўвае [музычныя] межы», падобна да іншых перадавых кампазітараў таго часу, нават нягледзячы на тое, што ім «не абавязкова падабалася тое, што, скажам, рабіў Берыа»{{sfn|Lewisohn|2005}}.

== Запіс і прадзюсаванне ==

=== Працэс стварэння ===
{{урэзка|Выраўноўванне = right|Фон =  #F5F5DC|Цвет=#FFFFF0|Шырыня = 29%|Памер шрыфта=85%|Загаловак =
|Змест =''«Музычныя выданні пачалі лаяць нас на ўсе лады… бо запіс [&quot;Сяржанта Пепера&quot;] зацягнуўся на пяць месяцаў, і я памятаю, як адчуў вялікую радасць, убачыўшы ў адным з часопісаў загаловак &quot;«The Beatles» спякліся&quot;… а я сядзеў, паціраючы рукі, і прыгаворваў: &quot;Ну, вы дачакаецеся&quot;»''{{sfn|Martin &amp; Pearson|1994|p=111}}.|Подпіс = [[Пол Мак-Картні]]}}
[[Файл:Abbeyroadtomswain.jpg|280px|thumb|right|Памяшканне студыі [[Эбі-Роўд (студыя)|Abbey Road Studio Two]], дзе праходзіў запіс альбома «Sgt. Pepper»]]
[[Файл:Abbey road studios.jpg|280px|thumb|right|Парадны ўваход студыі «Эбі-Роўд» (у той час EMI Studios) у 2005 годзе]]
Сесіі пачаліся 24 лістапада 1966 года ў другой студыі EMI Studios (у далейшым вядомай як [[Эбі-Роўд (студыя)|студыя «Эбі-Роўд»]]). На іх музыканты ўпершыню сабраліся разам з верасня{{sfn|Lewisohn|2010|p=232}}. Маючы ў сваім распараджэнні амаль бязмежны бюджэт і адсутнасць часавых рамак{{sfn|Emerick &amp; Massey|2006|p=142}}, квартэт браўся за працу ў 19:00, застаючыся ў студыі столькі, колькі лічыў патрэбным{{sfn|MacDonald|2005|p=215}}. Запіс пачаўся са «Strawberry Fields Forever», за якой паследавалі яшчэ дзве песні, тэматычна звязаныя з дзяцінствам музыкантаў — «[[When I’m Sixty-Four]]», першая сесія якой адбылася 6 снежня{{sfn|Lewisohn|2005|p=89}}, і «[[Penny Lane]]»&lt;ref&gt;{{harvnb|Everett|1999|pp=99, 100}}; {{harvnb|MacDonald|2005|pp=212–223}}.&lt;/ref&gt;.

У лютым 1967 года «Strawberry Fields Forever» і «Penny Lane» былі выпушчаны ў якасці [[Бок «А» і бок «Б»#Дубль-А|двайнога]] [[сінгл]]а пасля таго, як EMI і Эпстайн націснулі на Марціна, праз неабходнасць гурта нагадаць пра сябе{{sfn|Moore|1997|pp=19–20}}. Калі рэліз не здолеў пакарыць [[UK Singles Chart|брытанскі чарт]], мясцовыя СМІ пачалі намякаць пра канец папулярнасці квартэта. Прэса застракацела загалоўкамі «&quot;The Beatles&quot; не здолелі дасягнуць вяршыні», «Упершыню за чатыры гады» і «Ці лопнула бурбалка?»{{sfn|Harry|2002|p=714}}. У адпаведнасці з падыходам гурта да раней выпушчаных сінглаў, песні былі аўтаматычна выключаны з будучага альбома{{sfn|Greene|2016|pp=34, 42}}. У далейшым Марцін назваў адмову ад гэтых песень «найвялікшай памылкай у маёй кар'еры»{{sfn|MacDonald|2005|p=218fn}}. Паводле яго, «Strawberry Fields Forever», на запіс якой яны патрацілі беспрэцэдэнтных 55 гадзін студыйнага часу, «задавала тон для ўсёй пласцінкі»&lt;ref&gt;{{harvnb|MacDonald|2005|p=219}}: патрацілі 55 гадзін у студыі; {{harvnb|Martin &amp; Pearson|1994|p=13}}: «задавала тон для ўсёй пласцінкі».&lt;/ref&gt;. Ён тлумачыў: «Гэта мусіў быць альбом… [з песнямі, якія] немагчыма было б выканаць ужывую: яны былі задуманы як студыйныя творы, у гэтым і была розніца»{{sfn|Julien|2008b|p=6}}. Мак-Картні заявіў: «Гэты альбом павінен быў замяніць сабой нашы канцэрты»{{заўвага|«The Beatles» часта жартавалі наконт рашэння [[Элвіс Прэслі|Элвіса Прэслі]] адправіць у турнэ яго залаты [[Cadillac]] (для прасоўвання фільма «[[Паказычы мяне]]»&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.graceland.com/blog/posts/elvis-presley-and-the-gold-cadillac-tour/|title=Elvis Presley and the Gold Cadillac Tour|publisher=graceland.com|lang=en|access-date=2024-04-03|archive-date=2024-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20240403115200/https://www.graceland.com/blog/posts/elvis-presley-and-the-gold-cadillac-tour/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Womack|2018|loc=chap. 10}}), і Марцін, і Мак-Картні ўспаміналі, як гурт фантазіраваў, што на гастролі падобным чынам можна адправіць «Sgt. Pepper»{{sfn|Womack|2018|loc=chap. 10}}&lt;ref&gt;{{cite magazine |url=https://www.nme.com/news/music/the-beatles-379-1344340 |title=Paul McCartney: 'Elvis influenced Sgt Pepper' |author=Staff |date=2007-05-17 |magazine=[[NME]] |access-date=2024-01-12 |archive-date=2024-03-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240314134523/https://www.nme.com/news/music/the-beatles-379-1344340 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.|кам.}}{{sfn|Julien|2008b|p=6}}.

Паводле музыказнаўцы {{нп1|Уолтэр Эверэт|Уолтэра Эверэта|en|Walter Everett (musicologist)}}, «Sgt. Pepper» знамянуе сабой пачатак узыходжання Мак-Картні як дамінантнай творчай сілы «The Beatles». Ён сачыніў больш за палову ўсяго матэрыялу, адначасова ўзмацняючы кантроль над запісам сваіх кампазіцый{{заўвага|Паводле Эмерыка, у перыяд запісу «Sgt. Pepper» Мак-Картні фактычна пераўвасобіўся ў прадзюсара «The Beatles», паколькі Марцін усё часцей адсутнічаў бліжэй да канца сесій, якія рэгулярна зацягваліся да світанку{{sfn|Emerick &amp; Massey|2006|p=163}}.|кам.}}{{sfn|Everett|1999|p=99}}. Музыканты зрабілі мноства дубляў, спрабуючы дабіцца патрэбнага яму гуку ў песні «[[Getting Better]]». Калі было прынята рашэнне перазапісаць асноўную гукавую дарожку, Стар быў экстрэнна выкліканы ў студыю, аднак яго не задзейнічалі, паколькі на той момант акцэнт пераключыўся з рытму на вакал{{sfn|Дэвіс|2018|с=382}}. Большая частка [[бас-гітара|бас-гітары]] была зведзена загадзя{{sfn|Hannan|2008|p=52}}. Аддаючы перавагу накладанню сваіх партый у апошнюю чаргу, Мак-Картні, як правіла, граў на іншых інструментах падчас запісу мінусовак. Такі падыход дазваляў яму пускацца ў меладычныя аванцюры, прыдумляючы незвычайныя басовыя хады — паўтараючы адну з асаблівасцей, якой ён асабліва захапляўся ў працы Браяна Уілсана над «Pet Sounds», — і дадаваць іх ужо ў фінальныя аранжыроўкі песень&lt;ref&gt;{{harvnb|Emerick &amp; Massey|2006|pp=169–70}}; {{harvnb|Miles|1997|p=281}}: «адна з асаблівасцей, якой ён асабліва захапляўся на &quot;Pet Sounds&quot;».&lt;/ref&gt;{{заўвага|У сваю чаргу Уілсан быў уражаны складанымі басовымі партыямі ў «Rubber Soul». У далейшым Мак-Картні заявіў, што ён, Уілсан і {{нп1|Джэймс Джамерсан|Джэймс Джамерсан|en|James Jamerson}} з [[Motown Records|Motown]] былі адзінымі трыма музыкантамі, «якія ўжо тады гралі меладычныя басовыя партыі... кожны з нас падглядваў нешта адзін у аднаго»{{sfn|Miles|1997|p=271}}.|кам.}}. Акрамя басу, на некаторых песнях Мак-Картні сыграў на [[электрагітара|электрагітары]], а таксама [[клавішныя інструменты|клавішных]], такіх як [[фартэпіяна]], [[раяль]] і {{нп1|Арган Лоўры|арган Лоўры|en|Lowrey organ}}, у той час як Марцін зрабіў унёсак партыямі на [[клавесін]]е, [[фісгармонія|фісгармоніі]] і {{нп1|піянет|піянеце|en|Hohner Pianet}}&lt;ref&gt;{{harvnb|Everett|1999|p=104}}: Орган Лоури в «Lucy in the Sky with Diamonds»; {{harvnb|Everett|1999|p=106}}: піянет у «Getting Better», {{harvnb|Everett|1999|p=107}}: клавесін у «Fixing a Hole»; {{harvnb|Everett|1999|p=110}}: губны гармонік у «Being for the Benefit of Mr. Kite!»; {{harvnb|Everett|1999|p=120}}: раяль у «A Day in the Life».&lt;/ref&gt;. У песнях Ленана таксама аддавалася перавага клавішным інструментам{{заўвага|Напрыклад, у «Strawberry Fields Forever» актыўна выкарыстоўваўся [[мелатрон]]{{sfn|Cunningham|1998|p=127}}{{sfn|Prendergast|2003|p=83}}, інструмент, клавішы якога прайгравалі магнітафонныя запісы розных музычных інструментаў, дазваляючы аднаму выканаўцу замяняць сабой цэлы аркестр{{sfn|Rodriguez|2012|pp=109, 191–93}}.|кам.}}{{sfn|Everett|1999|p=99}}.

Хаця роля Харысана як сольнага гітарыста была ў многім адсунута на задні план, Эверэт лічыць «яго ўнёсак у альбом важным у многіх аспектах»{{sfn|Everett|1999|p=100}}. Дзякуючы яму на пласцінку трапілі такія індыйскія інструменты, як сітар, [[тампура]] і [[свармандал]]{{sfn|Everett|1999|pp=104, 106, 111}}{{sfn|Clayson|2003|p=212}}. Марцін называў яго самым адкрытым з бітлоў да новых музычных накірункаў{{заўвага|У інтэрв'ю 2017 года Стар так выказаўся адносна гітарнага ўнёску Харысана: «Мы з Полам абмяркоўвалі гэта, калі слухалі &quot;Сяржанта Пепера&quot; на [50-гадовым] юбілеі пласцінкі і адзначылі, наколькі была важная для альбома зробленая Джорджам праца [як гітарыста]»&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.news.com.au/entertainment/music/ringo-starr-the-voice-behind-the-yellow-submarine-and-tank-engine-returns-on-give-more-love/news-story/c5eb865f1b73a574e82930ff04f4bb92|first=Kathy|last=McCabe|title=Ringo Starr: The voice behind the yellow submarine and tank engine returns on Give More Love|work=[[news.com.au]]|date=2017-09-17|access-date=2019-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20190202095605/https://www.news.com.au/entertainment/music/ringo-starr-the-voice-behind-the-yellow-submarine-and-tank-engine-returns-on-give-more-love/news-story/c5eb865f1b73a574e82930ff04f4bb92|archive-date=2019-02-02|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.|кам.}}{{sfn|Hertsgaard|1996|p=172}}. У сваю чаргу выкарыстанне Старам мембраны з цялячай скуры для [[том-том]]аў яго [[ударная ўстаноўка|ўдарнай устаноўкі]] забяспечыла гучанню барабанаў глыбейшы тэмбр, у адрозненне ад ранейшай пластыкавай абіўкі{{sfn|Everett|1999|p=100}}. Як і ў выпадку з альбомам «Revolver»{{sfn|Rodriguez|2012|p=112}}, «The Beatles» усё часцей запрашалі сесійных музыкантаў, асабліва для запісу [[аранжыроўка|аранжыровак]], натхнёных класічнымі творамі{{sfn|Babiuk|2002|p=197}}. Паводле Філіпа Нормана, выразны вакал Ленана ў некаторых песнях Мак-Картні «значна ўзмацніў іх атмасферу», асабліва ў кампазіцыі «[[Lovely Rita]]»{{sfn|Norman|2016|p=263}}.

Праз гадзіну пасля завяршэння апошніх альбомных накладанняў, 20 красавіка 1967 года, гурт вярнуўся да кампазіцыі «[[Only a Northern Song]]» Харысана, асноўную частку якой яны запісалі ў лютым{{sfn|Lewisohn|2005|p=109}}. Музыканты дадалі ў яе выпадковыя гукі і аркестроўку, перш чым адправіць яе [[United Artists]] у якасці першай з чатырох новых песень, якія яны павінны былі прадставіць гэтай кампаніі для ўключэння ў анімацыйны фільм «[[Жоўтая падводная лодка (мультфільм)|Жоўтая падводная лодка]]»{{sfn|Winn|2009|p=102}}. Паводле пісьменніка [[Марк Льюісан|Марка Льюісана]], гэта была «дзіўная» сесія, аднак яна прадэманстравала «вялізны апетыт бітлоў да стварэння матэрыялу»{{sfn|Lewisohn|2005|p=109}}. Падчас працы ў студыі гурт таксама запісаў «[[Carnival of Light]]» пад кіраўніцтвам Мак-Картні, эксперыментальную п'есу, створаную для мерапрыемства «Million Volt Light and Sound Rave», што праходзіла ў «[[The Roundhouse|Roundhouse Theater]]» 28 студзеня і 4 лютага{{sfn|MacDonald|2005|pp=224–25}}. Сесіі завяршыліся 21 красавіка запісам выпадковых шумоў і галасоў, уключаных у какафонію, якая завяршае пласцінку. Ім папярэднічалі вельмі высокія гукі — недаступныя для чалавечага вуха — якія маглі пачуць толькі сабакі (і некаторыя іншыя жывёлы){{sfn|Lewisohn|2010|pp=252–53}}.

=== Студыйная атмасфера ===

«The Beatles» імкнуліся надаць сесіям атмасферу свята{{sfn|Gould|2007|p=387}}. Хутка стаміўшыся ад безгустоўнага дызайну ўнутраных памяшканняў EMI, музыканты дадалі ў студыю псіхадэлічнае асвятленне{{sfn|Howard|2004|pp=28–29}}, уключаючы прыладу з пяці чырвоных флуарэсцэнтных лямпаў, прымацаваную да мікрафоннай стойкі, [[лававая лямпа|лававую свяцільню]], чырвоную лямпу як у [[фоталабараторыя|фоталабараторыі]] і [[страбаскоп]], зрэшты, неўзабаве адмовіўшыся ад выкарыстання апошняга{{sfn|Lewisohn|2005|p=114}}. Харысан успамінаў, што падчас працы студыя стала для іх нечым накшталт нефармальнага клуба{{sfn|Hertsgaard|1996|pp=211, 392}}, дзе гурт часта наведвалі калегі, у тым ліку [[Дэвід Кросбі]], [[Мік Джагер]] і [[Донаван]]{{заўвага|24 лютага гурт запісваў бэк-вакал для песні «[[Lovely Rita]]». У ліку гасцёў бітлоў у той вечар былі Кросбі і {{нп1|Шон Філіпс|Шон Філіпс|en|Shawn Phillips}}, гітарыст Донавана{{sfn|Winn|2009|p=95}}. На фатаграфіях, апублікаваных у часопісе ''{{нп1|The Beatles Book|Beatles Monthly|en|The Beatles Book}}'', былі выяўлены Ленан, Мак-Картні, Харысан і Кросбі, якія згрупаваліся вакол мікрафона&lt;ref name=&quot;Runtagh/RS&quot; /&gt;, а ў артыкуле ''{{нп1|Beat Instrumental|Beat Instrumental|en|Beat Instrumental}}'' адзначалася, што бэк-вакал быў запісаны пры ўдзеле Кросбі{{sfn|Winn|2009|p=95}}. Пазней Філіпс сказаў, што ён таксама спяваў з трыма бітламі&lt;ref name=&quot;Runtagh/RS&quot;&gt;{{cite magazine|url=https://www.rollingstone.com/music/music-features/beatles-sgt-pepper-at-50-when-pink-floyd-david-crosby-visited-lovely-rita-sessions-127210/|first=Jordan|last=Runtagh|title=Beatles' 'Sgt. Pepper' at 50: When Pink Floyd, David Crosby Visited 'Lovely Rita' Sessions|magazine=[[Rolling Stone]]|date=2017-05-29|access-date=2020-03-23|archive-date=2023-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230409124907/https://www.rollingstone.com/music/music-features/beatles-sgt-pepper-at-50-when-pink-floyd-david-crosby-visited-lovely-rita-sessions-127210/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, аднак яго словы не падтрымаў ніхто з прысутных&lt;ref name=&quot;Runtagh/RS&quot; /&gt; У выніку бэк-вакал быў перазапісаны 7 сакавіка{{sfn|Winn|2009|p=95}}.|кам.}}{{sfn|Everett|1999|p=100}}. Бітлы рэгулярна апраналіся ў адзенне псіхадэлічных расфарбовак{{sfn|Lewisohn|2005|p=114}}, што падштурхнула аднаго з сесійных трубачоў да думкі пра іх удзел у здымках новага фільма{{sfn|Cunningham|1998|pp=148–49}}.

Запіс аркестра для «[[A Day in the Life]]», які адбываўся 10 лютага, быў арганізаваны ў духу шараговага [[хэпенінг]]у лонданскай авангарднай сцэны{{sfn|Harris|2007|p=76}}{{sfn|Sounes|2010|p=166}}. «The Beatles» запрасілі мноства сяброў{{sfn|Lewisohn|2005|p=96}}, а сесійныя музыканты былі апрануты ў строгія вячэрнія касцюмы, дапоўненыя маскарадным рэквізітам{{sfn|Hertsgaard|1996|p=8}}{{sfn|Gould|2007|pp=387–88}}. Пад кіраўніцтвам Тоні Брэмвела падзея была знята на сем партатыўных камер{{sfn|Ingham|2006|p=166}}, пры гэтым частку матэрыялу знялі самі бітлы{{sfn|Cunningham|1998|p=151}}. Пасля гэтага гурт разглядаў варыянт пра тое, каб зрабіць спецыяльны тэлевізійны выпуск, прысвечаны альбому{{sfn|Lewisohn|2005|p=96}}. Кожная песня мусіла быць забяспечана відэакліпам, знятым рознымі рэжысёрамі{{sfn|Harris|2007|p=82}}, але кошт запісу пласцінкі зрабіў гэтую ідэю непасільнай для EMI{{заўвага|Пасля здымак «A Day in the Life» музычная прэса застракацела паведамленнямі пра ідэю бітлоў выпусціць асобны тэлефільм, прысвечаны «Сяржанту Пеперу»{{sfn|Lewisohn|2005|p=96}}. Хаця ў ліпеньскіх часопісах адзначалася, што ад гэтага плану адмовіліся, на канец года быў складзены графік здымак, і «The Beatles» былі поўныя рашучасці распачаць працу над «[[Чароўнае таямнічае падарожжа (фільм)|Чароўным таямнічым падарожжам]]»{{sfn|Winn|2009|p=88}}.|кам.}}{{sfn|Greene|2016|pp=37–38}}. 15 сакавіка, падчас запісу «Within You Without You», студыю зноў ператварылі: на сцены павесілі індыйскія дываны, завесілі вокны і дадалі запаленыя духмяныя рэчывы, каб стварыць неабходны настрой{{sfn|Lavezzoli|2006|p=179}}. Ленан апісаў сесію як «цудоўны вечар свінгу», у ліку гасцёў якога было «400 індыйскіх музыкантаў»{{sfn|The Beatles|2000|p=243}}.

«The Beatles» аднеслі {{нп1|ацэтатны дыск|ацэтатны дыск|en|Acetate disc}} з гатовым альбомам у кватэру амерыканскай спявачкі [[Кас Эліёт]], недалёка ад {{нп1|Кінгс-роўд|Кінгс-роўд|en|King's Road}} у [[Чэлсі]]{{sfn|Ellen|2002|p=102}}. Там у шэсць раніцы яны ўключылі яго на поўную гучнасць з дынамікаў, усталяваных у адчыненых насцеж вокнах. Сябар гурта і іх былы прэс-аташэ {{нп1|Дэрэк Тэйлар|Дэрэк Тэйлар|en|Derek Taylor}} успамінаў, што замест скаргаў на шум жыхары раёна пачалі высоўвацца з вокнаў і слухаць, лічачы, што гэта была нейкая нявыдадзеная музыка ліверпульскай чацвёркі{{sfn|MacDonald|2005|p=249}}.

=== Тэхнічныя аспекты ===
{{урэзка|выраўноўванне = right|фон =  #F5F5DC|колер=#FFFFF0|шырыня = 29%|памер шрыфта=85%|Загаловак =
|Змест =''«Калі слухаць запісы паэтапна, пасля праслухоўвання першых дзвюх дарожак цяжка зразумець, чаго яшчэ яны дабіваюцца, — песня ж, здаецца, скончана? Часцяком канчатковая шматслойная версія нібы паглынае першапачатковую простую мелодыю. Але яны разумеюць, калі нешта не так, нават калі не могуць вытлумачыць словамі. Іх самааддача ўражвае — над песняй яны могуць працаваць да знямогі гадзін па дзесяць запар»''{{sfn|Дэвіс|2018|с=386}}.|Подпіс = Музычны журналіст [[Хантэр Дэвіс]], 1968 год}}
[[Файл:Studer J37 4-track tape recorder (1964-1972), Abbey Road Studios.jpg|280px|thumb|right|[[шматдарожачны запіс|Чатырохдарожачны]] магнітафон {{нп1|Studer (кампанія)|Studer J37|en|Studer}}, які выкарыстоўваўся на «Sgt. Pepper»]]
У кнізе «The Ambient Century: From Mahler to Moby», прысвечанай гісторыі [[эмбіент]]у, Марк Прэндэргаст разглядае «Sgt. Pepper» як «даніну павагі» «The Beatles» творчасці Штокхаўзена і Кейджа, дадаючы, што яго «багаты, насычаны эксперыментамі з аўдыяплёнкай гук» дэманструе ўплыў кампазітара [[П'ер Шэфер|П'ера Шэфера]]{{sfn|Prendergast|2003|p=190}}. Паводле Марціна, «Sgt. Pepper» «натуральным чынам вырас з &quot;Revolver&quot;», азнаменаваўшы «эру амаль няспынных эксперыментаў з апаратурай»&lt;ref&gt;{{harvnb|Martin &amp; Pearson|1994|p=78}}: «няспынныя эксперыменты з апаратурай»; {{harvnb|Martin &amp; Pearson|1994|p=82}}: «Sgt. Pepper» «натуральным чынам вырас з &quot;Revolver&quot;».&lt;/ref&gt;. Альбом быў запісаны з выкарыстаннем [[шматдарожачны запіс|чатырохдарожачных]] магнітафонаў, паколькі іх васьмідарожачныя аналагі не выкарыстоўваліся ў камерцыйных студыях Лондана да канца 1967 года{{sfn|Emerick &amp; Massey|2006|p=191}}. Як і ў выпадку з папярэднімі пласцінкамі «The Beatles», пры працы над «Sgt. Pepper» паўсюдна ўжывалася {{нп1|рэдукцыйнае звядзенне|рэдукцыйнае|en|Ping-pong recording}} [[звядзенне (музыка)|звядзенне]], метад, пры якім ад адной да чатырох запісаных на асобны магнітафон дарожак мікшыруюцца і {{нп1|дабінг (музыка)|дублююцца|en|Dubbing (music)}} на іншы чатырохдарожачны магнітафон, які выкарыстоўваецца ў якасці асноўнага. Дзякуючы гэтаму гукарэжысёр мог ствараць падабенства віртуальнай шматдарожачнай студыі&lt;ref&gt;{{cite AV media notes|last=Lewisohn|first=Mark|year=2009|title=Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band| publisher=Apple/EMI Records|p=29}}&lt;/ref&gt;. Чатырохдарожачныя магнітафоны {{нп1|Studer (кампанія)|Studer J37|en|Studer}}, усталяваныя ў студыях EMI, добра пасавалі для гэтага метаду, паколькі забяспечвалі высокую якасць гуку, што зводзіла да мінімуму шумы падчас мікшыравання{{sfn|Babiuk|2002|p=199}}. Запісваючы аркестр для «A Day in the Life», Марцін сінхранізаваў чатырохдарожачны магнітафон, які прайграе мінусоўку «The Beatles», з іншым магнітафонам, які запісвае аркестроўку. Гукарэжысёр {{нп1|Кен Таўнсенд|Кен Таўнсенд|en|Ken Townsend}} распрацаваў гэты метад, выкарыстоўваючы сігнал частатой 50 Гц паміж двума апаратамі{{sfn|Lewisohn|2010|p=244}}.

Праца над «Strawberry Fields Forever» была асабліва складанай і ўключала ў сябе наватарскае аб'яднанне двух дубляў песні, запісаных у розным [[тэмп (музыка)|тэмпе]] і [[вышыня гуку|танальнасці]]{{sfn|MacDonald|2005|pp=217–20}}{{sfn|Howard|2004|pp=27–28}}. Паводле ўспамінаў Эмерыка, падчас запісу «Revolver» «мы прызвычаіліся да таго, што нас просяць зрабіць немагчымае, і мы ведалі, што ў слоўніку &quot;The Beatles&quot; не існуе слова &quot;не&quot;»{{sfn|Emerick &amp; Massey|2006|p=139}}. Ключавая асаблівасць «Sgt. Pepper» — гэта ліберальнае стаўленне Марціна і Эмерыка да ўжывання [[апрацоўка сігналаў|апрацоўкі сігналаў]] для фарміравання гучання запісу, дадзены падыход уключаў у сябе прымяненне [[кампрэсар аўдыясігналу|сціскання дынамічнага дыяпазону]], {{нп1|Рэверберацыя (эфект)|рэверберацыі|en|Reverb effect}} і {{нп1|Абмежаванні сігналу|абмежаванні сігналу|en|Limiter}}{{sfn|Kimsey|2008|p=133}}. Гурт эксперыментаваў з перадавымі [[блок эфектаў|блокамі эфектаў]], такім як [[калонка Леслі|дынамік Леслі]], праз які прапускаўся гук інструментаў і вакал{{sfn|Emerick &amp; Massey|2006|p=190}}. На пласцінцы вылучаецца некалькі інавацыйных метадаў прадзюсавання, у тым ліку ўжыванне [[дырэкт-бокс]]аў і {{нп1|Амбіяфонія|амбіяфоніі|en|Ambiophonics}}, а таксама эксперыментаванне з {{нп1|Пітч-кантроль|хуткасцю прайгравання|en|Pitch control}}{{sfn|Hannan|2008|p=62}}. Басовая партыя ў «[[Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band (песня)|Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band]]» была першым запісам «The Beatles» з дапамогай дырэкт-боксу. Гэты метад быў прыдуманы Таўнсендам у выглядзе падключэння электрагітар наўпрост да мікшэрнага пульта{{sfn|Womack|2007|p=170}}. Паводле {{нп1|Кенет Уомак|Кенета Уомака|en|Kenneth Womack}}, дырэкт-бокс у загалоўным трэку «надзяліў [гучанне] бас-гітары Мак-Картні багацейшай [[склад (музыка)|тэкстурай]] і танальнай частатой»{{sfn|Womack|2007|p=170}}.

У некаторых выпадках падчас мікшыравання ўжываўся {{нп1|Аўтаматычны даблтрэкінг|аўтаматычны даблтрэкінг|en|Automatic double tracking}}, эфект, дзякуючы якому гучанне атрымлівалася больш насычаным. Метад быў распрацаваны Таўнсендам у перыяд працы над альбомам «Revolver» адмыслова для бітлоў, якія рэгулярна прасілі прыдумаць альтэрнатыву запісу дадатковага вакалу{{sfn|Lewisohn|2010|p=216}}. Яшчэ адной ключавой асаблівасцю стаў [[пітч-шыфтар|пітч-шыфт]], тэхніка, якую «The Beatles» таксама шырока ўжывалі на «Revolver»{{sfn|Emerick &amp; Massey|2006|p=190}}. Паводле Марціна, «[[Lucy in the Sky with Diamonds]]» стала рэкардсменам альбома па найбольшай колькасці варыяцый хуткасці запісу. Так, пры запісе вакалу Ленана хуткасць плёнкі была зніжана з 50 да 45 цыклаў на секунду, што дазволіла атрымаць вышэйшае і танчэйшае гучанне голасу пры прайграванні на звычайнай хуткасці{{sfn|Martin &amp; Pearson|1994|p=105}}. Падчас запісу загалоўнай кампазіцыі пласцінкі гучанне ўдарнай устаноўкі было палепшана за кошт {{нп1|Дэмпаванне|дэмпавання|en|Damping (music)}}, а таксама {{нп1|Размяшчэнне мікрафонаў|блізкага размяшчэння мікрафонаў|en|Microphone practice}}. Макдональд лічыў, што такі метад дазволіў дабіцца «трохмернага» гуку, які, побач з іншымі інавацыямі «The Beatles», неўзабаве стаў стандартнай практыкай сярод амерыканскіх гукарэжысёраў{{sfn|MacDonald|2005|pp=233–34}}.
[[Файл:Beatles ad 1965 just the beatles crop.jpg|280px|thumb|right|Нягледзячы на першапачатковы энтузіязм музыкантаў і заявы Ленана, што «гэты альбом быў адным з важнейшых крокаў у іх кар'еры», з гадамі іх меркаванне памянялася&lt;ref name=&quot;LennonHated&quot;&gt;{{cite web|url=https://faroutmagazine.co.uk/john-lennon-hated-the-beatles-sgt-pepper-album-reason/|title=The reason why John Lennon hated The Beatles ‘Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band’|publisher=''Far Out Magazine''|lang=en|author=Taysom, Joe|date=2021-01-01|access-date=2024-04-22|archive-date=2021-01-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210101100038/https://faroutmagazine.co.uk/john-lennon-hated-the-beatles-sgt-pepper-album-reason/}}&lt;/ref&gt;. Пласцінка падабалася Харысану і Ленану менш за ўсё, у многім праз кантроль Мак-Картні над працэсам. У сваю чаргу Мак-Картні называў «Пепера» сваім фаварытам, бо адчуваў сябе «рэжысёрам» запісу. Пазіцыя Стара аказалася недзе пасярэдзіне&lt;ref name=&quot;LennonHated&quot;&gt;{{cite web|url=https://faroutmagazine.co.uk/john-lennon-hated-the-beatles-sgt-pepper-album-reason/|title=The reason why John Lennon hated The Beatles ‘Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band’|publisher=''Far Out Magazine''|lang=en|author=Taysom, Joe|date=2021-01-01|access-date=2024-04-22|archive-date=2021-01-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210101100038/https://faroutmagazine.co.uk/john-lennon-hated-the-beatles-sgt-pepper-album-reason/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SergeyKnyazev&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.soyuz.ru/articles/746|title=Что писали об альбоме The Beatles “Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band” 50 лет назад|publisher=Союз|lang=ru|date=2017-06-01|access-date=2024-04-20|author=Князев, Сергей|archive-date=2024-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20240409144116/https://www.soyuz.ru/articles/746|url-status=live}}&lt;/ref&gt;]]
Авангардныя элементы, такія як размяшчэнне бязладнай тарабаршчыны ў фінальнай кампазіцыі, сталі адной з вызначальных асаблівасцей пласцінкі{{sfn|Julien|2008b|p=7}}. «Sgt. Pepper» стаў першым поп-альбомам, [[мастэрынг|зробленым]] без кароткачасовых паўз, якія звычайна ставяцца паміж песнямі з мэтай іх размежавання адной ад адной{{sfn|Womack|2007|pp=170–171}}. Замест гэтага выкарыстоўваліся два [[фейдар|красфейды]], якія змешвалі песні паміж сабой, ствараючы ўражанне няспыннага канцэрта{{заўвага|Загалоўная песня плаўна перацякала ў «With a Little Help from My Friends», а рэпрыза «Sgt. Pepper» — у «A Day in the Life»{{sfn|Lewisohn|2010|p=251}}.|комм.}}&lt;ref&gt;{{harvnb|Julien|2008c|p=162}}; {{harvnb|Lewisohn|2010|p=251}}.&lt;/ref&gt;. Хаця былі падрыхтаваны як [[Стэрэафонія|стэрэа]]-, так і [[Манафонія|монафанічныя]] варыянты альбома, «The Beatles» мінімальна ўдзельнічалі ў працэсе стэрэамікшыравання, які лічылі менш важным, даверыўшы гэтую задачу Марціну і Эмерыку{{sfn|Lewisohn|2010|p=252}}. Яны патрацілі тры тыдні на стварэнне монаміксаў і, «магчыма, дні тры на стэрэа»{{sfn|Scapelliti|2007|p=100}}. Большасць слухачоў у выніку азнаёмілася толькі са стэрэаверсіяй{{sfn|Hannan|2008|p=40}}. Паводле ацэнак Эмерыка, запіс пласцінкі заняў каля 700 гадзін, што больш чым у 30 разоў перавышала час, патрачаны гуртом на іх [[Please Please Me|першы альбом]], вытворчасць якога абышлася ў 400 фунтаў стэрлінгаў&lt;ref&gt;{{harvnb|Дэвіс|2018|p=375}}: «Please Please Me» быў запісаны за адзін дзень і абышоўся ў £400; {{harvnb|Lewisohn|2010|p=253}}: «Sgt. Pepper» гурт запісваў 700 гадзін (чатыры месяцы), і ён каштаваў £25000.&lt;/ref&gt;. Затраты на «Sgt. Pepper» склалі прыкладна 25 000 фунтаў стэрлінгаў (што эквівалентна 483 000 фунтаў стэрлінгаў у 2021 годзе){{sfn|Martin &amp; Pearson|1994|p=168}}.

=== Узаемаадносіны ўнутры гурта ===
Паводле пісьменніка Роберта Радрыгеса, хаця Ленан, Харысан і Стар прынялі ідэю Мак-Картні «гурта ўнутры гурта», якая падразумявала поўную творчую свабоду, яны «падтрымалі гэтую канцэпцыю з рознай ступенню энтузіязму»{{sfn|Rodriguez|2012|pp=206–07}}. Персанал студыі ўспамінаў, што Ленан «ніколі не здаваўся такім шчаслівым», як падчас працы над гэтай пласцінкай{{sfn|Hertsgaard|1996|pp=212, 396}}. Аднак у інтэрв'ю {{нп1|Бары Майлз|Бары Майлзу|en|Barry Miles}} музыкант заявіў, што знаходзіўся ў дэпрэсіі і, хаця Мак-Картні быў «поўны ўпэўненасці ў сабе», для яго «гэта было катаваннем»&lt;ref&gt;{{cite web|author=Miles|title=John Lennon/Yoko Ono Interview|url=https://www.rocksbackpages.com/Library/Article/john-lennonyoko-ono-interview|publisher=Rock's Backpages|year=2019|access-date=2020-06-05|archive-date=2023-12-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20231204132425/https://www.rocksbackpages.com/Library/Article/john-lennonyoko-ono-interview/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Ленан так тлумачыў свой погляд на канцэпцыю альбома: «Пол абвяшчаў: &quot;Прыходзьце і атрымайце асалоду ад паказу&quot;, а я на гэта выдаваў: &quot;Сёння я такое прачытаў у газеце… ох, халера&quot;»{{sfn|Northcutt|2006|p=137}}.

Эверэт адзначаў, што Стару «было вельмі нудна» падчас сесій. Барабаншчык пазней скардзіўся: «Найбольшы ўспамін, які ў мяне застаўся пра &quot;Sgt. Pepper&quot;... гэта тое, што я навучыўся гуляць у шахматы»{{sfn|Everett|1999|p=100}}. У {{нп1|Анталогія «The Beatles» (кніга)|«Анталогіі &quot;The Beatles&quot;»|en|The Beatles Anthology (book)}} Харысан заявіў, што яго мала цікавіла канцэпцыя Мак-Картні (які «стаў рухальнай сілай гурта»&lt;ref name=&quot;FarOutMagazine&quot;&gt;{{cite web|url=https://faroutmagazine.co.uk/beatles-sgt-pepper-songs-ranked-worst-to-best/|title=Ranking the songs on The Beatles ‘Sgt. Pepper’ in order of greatness|publisher=''Far Out Magazine''|lang=en|date=2021-05-26|access-date=2024-04-19|author=Whatley, Jack|archive-date=2022-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20220815194309/https://faroutmagazine.co.uk/beatles-sgt-pepper-songs-ranked-worst-to-best/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; і ператварыў альбом у «сваё тварэнне»&lt;ref name=&quot;LennonHated&quot;/&gt;) пра выдуманы гурт і што пасля яго падарожжа ў Індыю «маё сэрца ўсё яшчэ было там… Відаць, у той момант я страціў да славы ўсякую цікавасць»{{sfn|The Beatles|2000|pp=241, 242}}. Гітарыст дадаў, што, атрымаўшы масу задавальнення ад запісу «Rubber Soul» і «Revolver», яму не спадабаўся падыход гурта да «Sgt. Pepper», бо тое, што адбывалася, ператварылася ў «працэс зборкі: дробныя дэталі, фанаграмы накладваліся адна на адну», у выніку чаго «большую частку часу Пол проста граў на піяніна, а Рынга трымаў рытм, а астатнім даводзілася проста гультаяваць»{{sfn|The Beatles|2000|p=242}}.

Паводле Льюісана, падчас запісу пласцінкі «The Beatles» у апошні раз дзейнічалі як адзіны калектыў, аб'ядноўваючы высілкі і дэманструючы згуртаванасць, якая аслабла пасля заканчэння сесій і цалкам знікла з рэлізам «[[The Beatles (альбом)|Белага альбома]]» (1968){{sfn|Lewisohn|2010|p=237}}. Марцін успамінаў, што на працягу працы над пласцінкай «паміж бітламі панавалі вельмі добрыя адносіны, яны таксама выдатна ладзілі з намі [персаналам]. Мы ўсе ўсведамлялі, што робім нешта вялікае». Ён дадаў, што, хаця Мак-Картні эфектыўна кіраваў праектам і часам раздражняў сваіх таварышаў па гурце, «Пол цаніў унёсак Джона ў альбом. У плане колькасці ён быў невялікі, але ў плане якасці — вялізны»&lt;ref&gt;{{cite magazine|url=https://www.rollingstone.com/music/features/it-was-twenty-years-ago-today-19870618|first=Kurt|last=Loder|title=The Beatles' 'Sgt. Pepper': It Was Twenty Years Ago Today...|magazine=[[Rolling Stone]]|date=1987-06-18|access-date=2018-11-14|archive-date=2024-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20240410215054/https://www.rollingstone.com/music/music-news/the-beatles-sgt-pepper-it-was-twenty-years-ago-today-98632/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Канцэпцыя ==
{{пачатак цытаты}}Павінны ж фанаты разумець, што мы не можам рабіць адно і тое ж вечна!{{канец цытаты|крыніца=Джон Ленан&lt;ref name=&quot;SergeyKnyazev&quot;/&gt;.}}
[[Файл:John Lennon, 1974 (restored cropped).jpg|205px|thumb|left|«Увесь мой унёсак у гэты альбом не мае ніякага дачынення да ідэі сяржанта Пепера і яго аркестра» — Джон Ленан&lt;ref name=&quot;SergeyKnyazev&quot;/&gt;]]
[[Файл:Paul McCartney Headshot (cropped).jpg|205px|thumb|right|«Мы былі аркестрам сяржанта Пепера; на працягу ўсёй працы над гэтым альбомам кожны з нас прыкідваўся некім іншым» — [[Пол Мак-Картні]]&lt;ref name=&quot;SergeyKnyazev&quot;/&gt;]]
Паводле Уомака, пачатковай песняй «The Beatles» ствараюць штучную тэкставую прастору, у якой можна паэксперыментаваць{{sfn|Womack|2007|p=170}}. Рэпрыза загалоўнай кампазіцыі з'яўляецца на другім баку, непасрэдна перад кульмінацыйнай «A Day in the Life», ствараючы [[абрамленне|закальцоўвальны эфект]]{{sfn|MacDonald|2005|p=248}}. Паводле Ленана і Стара, канцэптуальна звязаны толькі першыя дзве песні і рэпрыза{{sfn|Everett|1999|p=99}}. У інтэрв'ю 1980 года Ленан заявіў, што яго кампазіцыі не мелі нічога агульнага з канцэпцыяй «Sgt. Pepper», дадаўшы: «&quot;Сяржанта Пепера&quot; прынята лічыць першым канцэптуальным альбомам, але гэта не зусім так. [...] Аднак усе лічаць менавіта так, паколькі мы так сказалі»{{sfn|Sheff|1981|p=197}}. «Мне здавалася, што мы проста працуем у студыі, запісваем новую пласцінку, а Пол бегаў са сваёй ідэяй нейкага выдуманага гурта», — падзяляў скептыцызм таварыша Харысан&lt;ref name=&quot;SergeyKnyazev&quot;/&gt;.

Паводле Макфарлейна, бітлы «палічылі за лепшае ўжыць усеахопную тэматычную канцэпцыю ў спробе аб'яднаць асобныя, незвязаныя паміж сабой песні»{{sfn|MacFarlane|2008|p=33}}. Эверэт сцвярджае, што «музычная суцэльнасць альбома з'яўляецца вынікам… узаемасувязі матываў паміж ключавымі яго часткамі, асабліва якія ўключаюць танальнасці C, E і G»{{sfn|Everett|1999|p=122}}. «Ужыванне ў запісе падобных гарманічных мадэлей і зыходных мелодый» садзейнічае яе агульнай музычнай суцэльнасці, мяркуе Мур, характарызуючы яе як апавядальную суцэльнасць, але не абавязкова канцэптуальную{{sfn|Moore|2008|p=144}}. Макфарлейн падзяляе падобны пункт гледжання і адзначае, што, за выключэннем рэпрызы, альбому бракуе меладычнага і гарманічнага адзінства, якое адпавядае [[цыкл (музыка)|цыклічнай форме]]{{sfn|MacFarlane|2008|pp=33, 37}}.

У інтэрв'ю 1995 года Мак-Картні падкрэсліў, што тэма дзяцінства музыкантаў, якая стала асновай для першых трох песень, запісаных падчас сесій, так і не перарасла ў паўнавартасную канцэпцыю, але, паводле яго, яны трымалі яе ў галаве як нейкі «арыенцір» на працягу ўсяго праекта{{sfn|MacDonald|2005|p=215}}. Паводле Макдональда, у альбоме прысутнічаюць намёкі на дзяцінства бітлоў, якія «надта відавочныя, каб іх ігнараваць». Да іх адносяцца ўспаміны пра пасляваенны мюзік-хол паўночнай Англіі, адсылкі да прамысловых гарадоў гэтага рэгіёна і школьных дзён у Ліверпулі, вобразы, натхнёныя Льюісам Кэралам (як даніна павагі любімым дзіцячым кнігам Ленана), выкарыстанне духавых інструментаў у стылі вулічнай эстрады (знаёмай Мак-Картні па візітах у {{нп1|Сефтан-парк|Сефтан-парк|en|Sefton Park}})&lt;ref name=&quot;Irvin/Mojo&quot;&gt;{{cite magazine|last=Irvin|first=Jim|title=The Big Bang!|magazine=[[Mojo]]|date=2007-03|page=78}}&lt;/ref&gt;, і кветкавая кампазіцыя на вокладцы, падобная да [[Кветкавы гадзіннік|кветкавага гадзінніка]]{{sfn|MacDonald|2005|p=215fn}}. Норман збольшага падзяляе гэтае меркаванне: «У многіх адносінах альбом працягнуў тэму дзяцінства і адсылак да Ліверпуля з выкарыстаннем у ім элементаў цырка і кірмашоў, а таксама скразной атмасферай традыцыйнага [[Паўночная Англія|паўночнага]] мюзік-холу, якая была ў крыві ў абодвух яго галоўных стваральнікаў [Мак-Картні і Ленана]»{{заўвага|«У некаторых аспектах, — падкрэсліваў Норман, — &quot;Sgt. Pepper&quot; пасталеў [на фоне папярэдніх работ &quot;The Beatles&quot;] да беспрэцэдэнтнай, нават небяспечнай ступені». Падводзячы вынік вышэйсказанага: «Яго багацце адлюстроўвала свядомае жаданне &quot;The Beatles&quot; загладзіць віну перад сваімі паклоннікамі за тое, што яны адмовіліся ад гастроляў. Скаваныя слухаўкамі ў студыі гуказапісу, яны здолелі арганізаваць жывое шоў, больш захапляльнае і інтымнае за любое іншае з тых пор, як яны пакінулі [[Cavern Club]]»{{sfn|Norman|2016|p=261}}.|комм.}}{{sfn|Norman|2016|p=261}}.

== Спіс кампазіцый ==
Усе песні напісаны тандэмам [[Ленан — Мак-Картні]], за выключэннем «Within You Without You» аўтарства [[Джордж Харысан|Джорджа Харысана]]. Інфармацыя аб працягласці песень і выканаўцах вядучага вакалу базуецца на даных біёграфаў «The Beatles» [[Марк Льюісан|Марка Льюісана]] і [[Іэн Макдональд|Іэна Макдональда]]&lt;ref&gt;{{harvnb|Lewisohn|2010|p=350}}; {{harvnb|MacDonald|2005|pp=220–250}}.&lt;/ref&gt;.

{{Track listing
| headline       = Першы бок
| all_writing    = 
| extra_column   = Вядучы вакал
| title1         = [[Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band (песня)|Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band]]
| extra1         = Пол Мак-Картні
| length1        = 2:00

| title2         = [[With a Little Help from My Friends]]
| extra2         = Рынга Стар
| length2        = 2:42

| title3         = [[Lucy in the Sky with Diamonds]]
| extra3         = Джон Ленан
| length3        = 3:28

| title4         = [[Getting Better]]
| extra4         = Пол Мак-Картні
| length4        = 2:48

| title5         = [[Fixing a Hole]]
| extra5         = Пол Мак-Картні
| length5        = 2:36

| title6         = [[She’s Leaving Home]]
| extra6         = Пол Мак-Картні пры ўдзеле Джона Ленана
| length6        = 3:25

| title7         = [[Being for the Benefit of Mr. Kite!]]
| extra7         = Джон Ленан
| length7        = 2:37
| total_length   = 19:36
}}
{{Track listing
| headline      = Другі бок
| extra_column  = Вядучы вакал
| title1        = [[Within You Without You]]
| extra1        = Джордж Харысан
| length1       = 5:05
| title2        = [[When I’m Sixty-Four]]
| extra2        = Пол Мак-Картні
| length2       = 2:37
| title3        = [[Lovely Rita]]
| extra3        = Пол Мак-Картні
| length3       = 2:42
| title4        = [[Good Morning Good Morning]]
| extra4        = Джон Ленан
| length4       = 2:42
| title5        = [[Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band (песня)#Рэпрыза|Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band (Reprise)]]
| extra5        = Джон Ленан, Пол Мак-Картні, Джордж Харысан і Рынга Стар
| length5       = 1:18
| title6        = [[A Day in the Life]]
| extra6        = Джон Ленан пры ўдзеле Пола Мак-Картні
| length6       = 5:38
| total_length  = 20:02 &lt;!-- Unless you can cite a source for the &quot;inner groove&quot; being listed as a track on the original release, it doesn't belong here, since it's [[WP:OR|original research]]. Especially by Calkin. --&gt;
}}

== У запісе ўдзельнічалі ==
Паводле даных Марка Льюісана і Іэна Макдональда&lt;ref&gt;{{harvnb|Lewisohn|2010|pp=232–53}}, {{harvnb|MacDonald|2005|pp=215–50}}.&lt;/ref&gt;, калі не ўказана іншае:
; «The Beatles»
* [[Джон Ленан]]: [[вакал|вядучы]], [[гармонія (музыка)|гарманічны]] і [[бэк-вакал]]; [[рытм-гітара|рытм-]], [[акустычная гітара|акустычная]] і [[сола-гітара]]; [[арган Хаманда]], фінальны [[мі мажор|акорд]] на фартэпіяна; [[губны гармонік]], {{нп1|Аўдыяплёнка|эксперыменты з аудыяплёнкай|en|Tape loop}}, [[гукавы эфект|гукавыя эфекты]], {{нп1|Грэбень і папіросная папера|грэбень і папіросная папера|en|Comb and paper}}; воплескі, [[бубен]], [[маракас]]ы, [[бас-гітара]] на «Fixing a Hole»; аранжыроўка і дырыжыраванне ў песні «Good Morning Good Morning» (саксафоны); аранжыроўка ў песні «A Day in the Life» ([[струнныя музычныя інструменты|струнныя]], [[медныя духавыя музычныя інструменты|духавыя]], [[драўляныя духавыя музычныя інструменты|драўляныя духавыя]] і [[ударныя музычныя інструменты|перкусія]])
* [[Пол Мак-Картні]]: вядучы, гарманічны і бэк-вакал; бас-гітара і сола-гітара; [[фартэпіяна]], [[раяль]], арга́ны {{нп1|Арган Лоўры|Лоўры|en|Lowrey organ}} і Хаманда; волпескі; вакалізы, гукавыя эфекты, грэбень і папіросная папера; аранжыроўка і дырыжыраванне ў песнях «Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band», «When I’m Sixty Four» (восем скрыпак і чатыры віяланчэлі) і «A Day in the Life» (струнныя, духавыя, драўляныя духаавыя і перкусія)
* [[Джордж Харысан]]: гарманічны і бэк-вакал; сола-, рытм- і акустычная гітара; [[сітар]], [[тамбура]], [[свармандал]]; губны гармонік, грэбень і папіросная папера; воплескі, бубен, маракасы; вядучы вакал у песні «Within You Without You»; аранжыроўка і дырыжыраванне ў песні «Within You Without You»
* [[Рынга Стар]]: [[ударная ўстаноўка|ударныя]], [[конга (музычны інструмент)|конгі]], бубен, маракасы, воплескі, [[аркестравыя званы]]; вядучы вакал у песні «With a Little Help from My Friends»; губны гармонік, грэбень і папіросная папера; фінальны акорд на фартэпіяна
; Дадатковы персанал
{{кал}}
* [[Джордж Генры Марцін|Джордж Марцін]]: [[музычны прадзюсар|прадзюсар]], [[звядзенне (музыка)|звядзенне]]; эксперыменты з аўдыяплёнкай, гукавыя эфекты; клавесін у песні «Fixing a Hole», [[фісгармонія]], арган Лоўры, [[аркестравыя званочкі]] і [[мелатрон]]&lt;ref&gt;{{cite book|title=Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band (50th Anniversary Deluxe Version) (book).|last=Howlett|first=Kevin|publisher=The Beatles. Apple Records.|year=2017}}&lt;/ref&gt; у песні «Being for the Benefit of Mr. Kite!», арган Хаманда ў песні «With a Little Help from My Friends», фартэпіяна ў песні «Getting Better», сола на фартэпіяна ў песні «Lovely Rita»; фінальны акорд на фісгармоніі; аранжыроўка і дырыжыраванне ў песнях «Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band», «When I’m Sixty Four», «Good Morning Good Morning» (саксафоны), «Within You Without You» (восем скрыпак і чатыры віяланчэлі) і «A Day in the Life» (струнныя, духавыя, драўляныя духавыя і перкусія); аранжыроўка струнных інструментаў у «She’s Leaving Home»
* [[Джэф Эмерык]]: гукарэжысёр, эксперыменты з аўдыяплёнкай, гукавыя эфекты{{заўвага|Кіраўніцтва EMI адхіліла просьбу Марціна пазначыць Эмерыка на вокладцы альбома ў якасці гукарэжысёра&lt;ref&gt;{{sfn|Everett|1999|p=123}}&lt;/ref&gt;. Аднак нягледзячы на гэта ў 1968 годзе ён стаў лаўрэатам «Грэмі» за ''«Лепшы некласічны альбом»''&lt;ref&gt;{{sfn|Womack|2014|p=256}}&lt;/ref&gt;.|кам.}}
* [[Мэл Эванс]]: адлік, губны гармонік, будзільнік, фінальны акорд на фартэпіяна
* [[Ніл Аспінал]]: губны гармонік, [[тамбура]]
* {{нп1|Sounds Incorporated|Sounds Inc.|en|Sounds Incorporated}}: [[саксафон]]ы, [[трамбон]]ы і [[валторна|валторны]] ў песні «Good Morning Good Morning»
* {{нп1|Майк Леандэр|Майк Леандэр|en|Mike Leander}}: аранжыроўка струнных інструментаў у «She’s Leaving Home»
* Джэймс Бак: [[валторна]] («Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band»)
* Ніл Сандэрс: валторна («Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band»)
* [[Тоні Рэндал]]: валторна («Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band»)
* Джон Бёрдэн: валторна («Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band»)
* [[Эрых Грунберг]]: [[скрыпка]] («She’s Leaving Home», «Within You Without You» и «A Day in the Life»)
* Дэрэк Джэйкабс: скрыпка («She’s Leaving Home» и «A Day in the Life»)
* Трэвар Уільямс: скрыпка («She’s Leaving Home» и «A Day in the Life»)
* Хасэ Луіс Гарсія: скрыпка («She’s Leaving Home» и «A Day in the Life»)
* Джон Андэрвуд: [[альт (струнны інструмент)|альт]] («She’s Leaving Home», «A Day in the Life»)
* Стэфен Шынглс: альт («She’s Leaving Home», «A Day in the Life»)
* Дэніс Уігэй: [[віяланчэль]] («She’s Leaving Home», «A Day in the Life»)
* Алан Дэлзіел: віяланчэль («She’s Leaving Home», «A Day in the Life»)
* Гордан Пірс: [[кантрабас]] («She’s Leaving Home», «A Day in the Life»)
* [[Шэйла Бромберг]]: [[арфа]] («She’s Leaving Home»)
* Натвар Соні: [[табла]] («Within You Without You»)
* Анна Джошы: {{нп1|Дылруба|дылруба|en|Dilruba}} («Within You Without You»)
* Амрыт Гаджар: дылруба («Within You Without You»)
* Будхадэў Кансара: тамбура («Within You Without You»)
* Алан Лаўдэй: скрыпка («Within You Without You»)
* Джуліен Гэйлард: скрыпка («Within You Without You»)
* Пол Шэрман: скрыпка («Within You Without You»)
* Ральф Элман: скрыпка («Within You Without You»)
* Дэвід Уольфсхол: скрыпка («Within You Without You»)
* Джэк Ротштэйн: скрыпка («Within You Without You»)
* Джэк Грын: скрыпка («Within You Without You»)
* Рэджынальд Кілбі: віяланчэль («Within You Without You»)
* Ален Форд: віяланчэль («Within You Without You»)
* Пітэр Бівен: віяланчэль («Within You Without You»)
* Роберт Бёрнс: [[кларнет]] («When I’m Sixty Four», «A Day in the Life»)
* Генры Мак-Кензі: кларнет («When I’m Sixty Four», «A Day in the Life»)
* Фрэнк Рыдзі: кларнет («When I’m Sixty Four»)
* Бэры Кэмеран: [[саксафон]] («Good Morning Good Morning»)
* Дэвід Глайд: саксафон («Good Morning Good Morning»)
* Ян Холмс: саксафон («Good Morning Good Morning»)
* Джон Лі: валторна («Good Morning Good Morning»)
{{канец кал}}

== Чарты і сертыфікацыя==
=== Штотыднёвыя чарты ===
{{col-begin}}
{{col-2}}

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ Арыгінальнае выданне
|-
!Чарт
!Вышэйшая&lt;br&gt;пазіцыя
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Аўстралія}} ''[[Kent Music Report|Аўстралія]]''&lt;ref name=&quot;auchart&quot;&gt;{{Cite book|title=[[Kent Music Report|Australian Chart Book 1970–1992]]|last=Kent|first=David|author-link=David Kent (historian)|publisher=Australian Chart Book|location=St Ives, NSW|year=1993|isbn=0-646-11917-6}}&lt;/ref&gt;
|1
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Вялікабрытанія}} ''[[UK Albums Chart|Вялікабрытанія]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.officialcharts.com/artist/10363/beatles/|title=The Beatles – Full official Chart History|publisher=[[Official Charts Company]]|access-date=2016-05-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20160512024604/http://www.officialcharts.com/artist/10363/beatles/|archive-date=2016-05-12|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|1
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|ФРГ}} ''{{нп1|Musikmarkt|Заходняя Германія|en|Musikmarkt}}''&lt;ref name=&quot;dechart&quot;&gt;{{cite web|url = https://www.offiziellecharts.de/suche|title = Search: The Beatles – ''Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band''|lang = de|publisher = Media Control|access-date=2010-05-01|format = ASP|archive-date = 2015-11-02|archive-url = https://web.archive.org/web/20151102071930/http://i.imgur.com/My5ZAxf.jpg|url-status = live}}&lt;/ref&gt;
|1
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|ЗША}} ''[[Billboard 200|ЗША]]''&lt;ref name=&quot;billboard&quot;&gt;{{cite magazine |url=https://www.billboard.com/charts/billboard-200?tag=chscr1#/charts/billboard-200?chartDate=1967-07-01 |title=Billboard 200 |magazine=Billboard |access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101115095520/http://www.billboard.com/charts/billboard-200?tag=chscr1#/charts/billboard-200?chartDate=1967-07-01 |archive-date=2010-11-15 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|1
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Канада}} ''[[RPM (журнал)|Канада]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.bac-lac.gc.ca/eng/discover/films-videos-sound-recordings/rpm/Pages/image.aspx?Image=nlc008388.10081a&amp;URLjpg=http%3a%2f%2fwww.collectionscanada.gc.ca%2fobj%2f028020%2ff4%2fnlc008388.10081a.gif&amp;Ecopy=nlc008388.10081a |title=''RPM'' Top Albums/CDs – Volume 7, No. 21, Jul 22, 1967 |date=2013-07-17 |publisher=[[Library and Archives Canada]] |access-date=2015-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20150413012103/http://www.bac-lac.gc.ca/eng/discover/films-videos-sound-recordings/rpm/Pages/image.aspx?Image=nlc008388.10081a&amp;URLjpg=http%3a%2f%2fwww.collectionscanada.gc.ca%2fobj%2f028020%2ff4%2fnlc008388.10081a.gif&amp;Ecopy=nlc008388.10081a |archive-date=2015-04-13 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|1
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Нарвегія}} ''[[VG-lista|Нарвегія]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://norwegiancharts.com/weekchart.asp?year=1967&amp;date=196724&amp;cat=a |title=VG Lista – Album Top 40 |publisher=norwegiancharts.com|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111229150911/http://norwegiancharts.com/weekchart.asp?year=1967&amp;date=196724&amp;cat=a |archive-date=2011-12-29 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|1
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Фінляндыя}} ''[[Suomen virallinen lista|Фінляндыя]]''&lt;ref&gt;{{cite book|first=Jake|last=Nyman|year=2005|title=Suomi soi 4: Suuri suomalainen listakirja|publisher=Tammi|location=Helsinki|isbn=951-31-2503-3|language=fi}}&lt;/ref&gt;
|align=&quot;center&quot;|1
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Швецыя}} ''[[Sverigetopplistan|Швецыя]]''&lt;ref&gt;{{cite web|title=Swedish Charts 1966–1969/Kvällstoppen – Listresultaten vecka för vecka &gt; Juni 1967 &gt; 20 Juni|url=http://www.hitsallertijden.nl/charts/swedish%20charts/SwedishCharts%200366-0969.pdf|work=hitsallertijden.nl|lang=sv|access-date=2014-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20180305110338/http://www.hitsallertijden.nl/charts/swedish%20charts/SwedishCharts%200366-0969.pdf|archive-date=2018-03-05|url-status=live}} ''Note: [[Sverigetopplistan|Kvällstoppen]] combined sales for albums and singles in the one chart. ''Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band'' peaked at number five for two weeks beginning on 20 June 1967, but was the highest-charting LP.''&lt;/ref&gt;
|1
|}
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ Перавыданне 1987 года
|-
!Чарт
!Вышэйшая&lt;br&gt;пазіцыя
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Вялікабрытанія}} ''[[UK Albums Chart|Вялікабрытанія]]''&lt;ref name=&quot;ukchart&quot;&gt;{{cite web| url=https://www.officialcharts.com/artist/_/Beatles| title=The Beatles &gt; Artists &gt; Official Charts| publisher=[[UK Albums Chart]]|access-date=2013-05-01| archive-url=https://web.archive.org/web/20130313042939/http://www.officialcharts.com/artist/_/beatles/| archive-date=2013-03-13| url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|3
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|ЗША}} ''[[Billboard charts|ЗША]]''&lt;ref&gt;{{cite magazine|url=https://worldradiohistory.com/Archive-Billboard/80s/1987/Billboard-1987-06-27.pdf|title=Top Compact Disks (for week ending June 27, 1987)|magazine=[[Billboard]]|date=1987-06-27|access-date=2020-07-23|page=42|archive-date=2020-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20201104180733/https://worldradiohistory.com/Archive-Billboard/80s/1987/Billboard-1987-06-27.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|1
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Нідэрланды}} ''[[MegaCharts|Нідэрланды]]''&lt;ref name=&quot;nlchart&quot;&gt;{{cite web|title=The Beatles – ''Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band''|url=https://dutchcharts.nl/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a|lang=nl|publisher=dutchcharts.nl|access-date=2010-05-01|format=ASP|archive-url=https://web.archive.org/web/20131207213344/http://dutchcharts.nl/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt%2E+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a|archive-date=2013-12-07|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|2
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Японія}} ''[[Oricon|Японія]]''&lt;ref name=&quot;Jachart1&quot;&gt;{{cite book|title=Oricon Album Chart Book: Complete Edition 1970–2005|publisher=Oricon Entertainment|location=Roppongi, Tokyo|year=2006|isbn=4-87131-077-9}}&lt;/ref&gt;
|3
|}

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ Перавыданне 2009 года
|-
!Год
!Вышэйшая&lt;br&gt;пазіцыя
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Аўстралія}} ''[[ARIA Charts|Аўстралія]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://australian-charts.com/weekchart.asp?year=2009&amp;date=20090927&amp;cat=a |title=Album Top 50 |publisher=australian-charts.com|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101026185922/http://australian-charts.com/weekchart.asp?year=2009&amp;date=20090927&amp;cat=a |archive-date=2010-10-26 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|16
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Валонія}} [[Ultratop|Бельгія (Валонія)]]&lt;ref&gt;{{cite web|title=The Beatles – ''Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band''|url=https://www.ultratop.be/fr/album/19de/The-Beatles-Sgt.-Pepper%27s-Lonely-Hearts-Club-Band|lang=fr|format=ASP|publisher=ultratop.be|access-date=2022-01-15|archive-date=2023-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20230412224749/https://www.ultratop.be/fr/album/19de/The-Beatles-Sgt.-Pepper%27s-Lonely-Hearts-Club-Band|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|22
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Бразілія}} ''[[Associação Brasileira dos Produtores de Discos|Бразілія]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.abpd.org.br/noticias_internas.asp?noticia=187 |title=De 14 a 20 de Setembro 2009 |publisher=[[Associação Brasileira dos Produtores de Discos]] (in Portuguese) |access-date=2010-11-16 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110928081133/http://www.abpd.org.br/noticias_internas.asp?noticia=187 |archive-date=2011-09-28}}&lt;/ref&gt;
|20
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Вялікабрытанія}} ''[[UK Albums Chart|Вялікабрытанія]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.officialcharts.com/charts/albums-chart/20090913/7502/ |title=UK Albums Chart |publisher=[[Official Charts Company]] |access-date=2010-11-16 |archive-date=2023-04-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230408210343/https://www.officialcharts.com/charts/albums-chart/20090913/7502/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|5
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Данія}} ''[[Hitlisten|Данія]]''&lt;ref name=&quot;dkchart&quot;&gt;{{cite web|title=The Beatles – ''Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band''|publisher=danishcharts.dk|url=https://danishcharts.dk/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a|format=ASP|access-date=2012-10-12|archive-date=2023-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20230606143113/https://danishcharts.dk/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt%2E+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|20
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Іспанія}} ''[[PROMUSICAE|Іспанія]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://spanishcharts.com/weekchart.asp?year=2009&amp;date=20090913&amp;cat=a |title=Album Top 100 |publisher=spanishcharts.com|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121008050856/http://spanishcharts.com/weekchart.asp?year=2009&amp;date=20090913&amp;cat=a |archive-date=2012-10-08 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|22
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Італія}} ''[[Italian Albums Chart|Італія]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://italiancharts.com/weekchart.asp?year=2009&amp;date=20090917&amp;cat=a |title=Album Top 20 |publisher=italiancharts.com|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111214220016/http://italiancharts.com/weekchart.asp?year=2009&amp;date=20090917&amp;cat=a |archive-date=2011-12-14 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|9
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Новая Зеландыя}} ''[[Recording Industry Association of New Zealand|Новая Зеландыя]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://charts.nz/weekchart.asp?year=2009&amp;date=20090914&amp;cat=a |title=Album Top 40 |publisher=charts.nz|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170521075032/http://charts.nz/weekchart.asp?year=2009&amp;date=20090914&amp;cat=a |archive-date=2017-05-21 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|12
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Нарвегія}} ''[[IFPI|Нарвегія]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://norwegiancharts.com/weekchart.asp?year=2009&amp;date=200938&amp;cat=a |title=VG Lista – Album Top 40 |publisher=norwegiancharts.com|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111227024821/http://norwegiancharts.com/weekchart.asp?year=2009&amp;date=200938&amp;cat=a |archive-date=2011-12-27 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|31
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Партугалія}} ''[[Associação Fonográfica Portuguesa|Партугалія]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://portuguesecharts.com/archive.asp?todo=show&amp;woche=38&amp;jahr=2009&amp;sparte=a |title=Portuguese Charts: Albums – 38/2009 |publisher=portuguesecharts.com|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121012191617/http://portuguesecharts.com/archive.asp?todo=show&amp;woche=38&amp;jahr=2009&amp;sparte=a |archive-date=2012-10-12 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|4
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Фінляндыя}} ''[[Finnish Albums Chart|Фінляндыя]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://finnishcharts.com/weekchart.asp?year=2009&amp;date=200938&amp;cat=a |title=Album Top 50 |publisher=finnishcharts.com|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100104052224/http://finnishcharts.com/weekchart.asp?year=2009&amp;date=200938&amp;cat=a |archive-date=2010-01-04 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|9
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Швецыя}} ''[[Swedish Albums Chart|Швецыя]]''&lt;ref&gt;{{cite web|title=The Beatles – ''Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band''|format=ASP|url=https://swedishcharts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a|publisher=swedishcharts.com |lang=sv|access-date=2013-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20131225015947/http://swedishcharts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt%2E+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a|archive-date=2013-12-25|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|8
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Японія}} ''[[Oricon|Японія]]''&lt;ref name=&quot;Jachart2&quot;&gt;{{cite web| url=https://www.oricon.co.jp/news/rankmusic/69149/full/| title=ザ・ビートルズ&quot;リマスター&quot;全16作トップ100入り「売上金額は23.1億円」(All of the Beatles' &quot;Remastered&quot; Albums Enter the Top 100: Grossing 2,310 Million Yen In One Week)| lang=ja| publisher=oricon.co.jp|date=2009-09-15|access-date=2014-03-03| archive-url=https://web.archive.org/web/20130309122433/http://www.oricon.co.jp/news/rankmusic/69149/full/| archive-date=2013-03-09| url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|20
|}
{{col-2}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ Перавыданне 2017 года
|-
!Чарт
!Вышэйшая&lt;br&gt;пазіцыя
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Аўстралія}} ''[[ARIA Charts|Аўстралія]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://australian-charts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a |title=Australiancharts.com – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=en |archive-date=2024-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240410223028/https://australian-charts.com/search.asp?todo=notfound |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|5
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Аўстрыя}} ''[[Ö3 Austria Top 40|Аўстрыя]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://austriancharts.at/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a |title=Austriancharts.at – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=de |archive-date=2017-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170629135519/http://austriancharts.at/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt%2E+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|3
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Валонія}} ''[[Ultratop|Бельгія (Валонія)]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ultratop.be/fr/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a |title=Ultratop.be – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=fr}}&lt;/ref&gt;
|1
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Бельгія}} ''[[Ultratop|Бельгія (Фландрыя)]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ultratop.be/nl/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a |title=Ultratop.be – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=nl}}&lt;/ref&gt;
|2
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Вялікабрытанія}} ''[[UK Albums Chart|Вялікабрытанія]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.officialcharts.com/charts/albums-chart/2 |title=June 2017/7502/ &quot;Official Albums Chart Top 100 |publisher=Official Charts Company |access-date=2024-04-10|lang=en |archive-date=2024-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240410215016/https://www.officialcharts.com/charts/albums-chart/19691228/7502/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|1
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Германія}} ''[[Чарты GfK Entertainment|Германія]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.offiziellecharts.de/album-details-6622 |title=Offiziellecharts.de – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=GfK Entertainment Charts |access-date=2024-04-10|lang=de |archive-date=2023-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407061803/https://www.offiziellecharts.de/album-details-6622 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|5
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Данія}} ''[[Hitlisten|Данія]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://danishcharts.dk/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a |title=Danishcharts.dk – The Beatles – Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=da |archive-date=2023-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230606143113/https://danishcharts.dk/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt%2E+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|3
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|ЗША}} ''[[Billboard 200|ЗША]]''&lt;ref&gt;{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/7817591/bryson-tiller-true-to-self-no-1-billboard-200|title=Bryson Tiller Notches His First No. 1 Album on Billboard 200 Chart With 'True to Self'|first=Keith|last=Caulfield|magazine=Billboard|date=2017-06-04|access-date=2017-06-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20170604230659/http://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/7817591/bryson-tiller-true-to-self-no-1-billboard-200|archive-date=2017-06-04|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|3
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Ірландыя}} ''[[Ірландская асацыяцыя гуказапісных кампаній|Ірландыя]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.irma.ie/index.cfm?page=irish-charts&amp;chart=Albums |title=Irish Albums Chart: 3 June 2017 |publisher=Irish Recorded Music Association |access-date=2024-04-10|lang=en |archive-date=2022-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220620040128/https://www.irma.ie/index.cfm?page=irish-charts&amp;chart=Albums |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|2
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Іспанія}} ''[[Productores de Música de España|Іспанія]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.promusicae.es/listas/semana/3428-%C3%81lbumes-semana-22-2017|title=Top 100 Albumes — Semana 22: del 26.05.2017 al 01.06.2017|publisher=[[Productores de Música de España]]|lang=es|access-date=2017-06-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20170824092957/http://www.promusicae.es/listas/semana/3428-%C3%81lbumes-semana-22-2017|archive-date=2017-08-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|3
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Італія}} ''[[Federazione Industria Musicale Italiana|Італія]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fimi.it/classifiche#/category:album/id:2486|title=Album – Classifica settimanale WK 22 (dal 2017-05-26 al 2017-06-01)|publisher=[[Federazione Industria Musicale Italiana]]|lang=it|access-date=2017-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20180125015143/http://www.fimi.it/classifiche#/category:album/id:2486|archive-date=2018-01-25|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|6
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Канада}} ''[[Canadian Albums Chart|Канада]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.fyimusicnews.ca/articles/2017/06/04/charts-june-05-2017 |title=On The Charts: June 5, 2017 |publisher=FYIMusicNews |access-date=2024-04-10|lang=en |archive-date=2019-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190331015455/https://www.fyimusicnews.ca/articles/2017/06/04/charts-june-05-2017 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|7
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Мексіка}} ''[[Asociación Mexicana de Productores de Fonogramas y Videogramas|Мексіка]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.amprofon.com.mx/top-album.php |title=Top Album – Semanal (del 09 de Junio al 15 de Junio)|access-date=2017-07-11|lang=es|publisher=Asociación Mexicana de Productores de Fonogramas y Videogramas|archive-url=https://web.archive.org/web/20170711201001/http://www.amprofon.com.mx/top-album.php|archive-date=2017-07-11}}&lt;/ref&gt;
|18
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Нарвегія}} ''[[VG-lista|Нарвегія]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://lista.vg.no/liste/topp-40-album/2/dato/2017/uke/22 |title=VG-lista – Topp 40 Album uke 22, 2017 |publisher=VG-lista |access-date=2024-04-10|lang=no |archive-date=2017-08-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170816143814/http://lista.vg.no/liste/topp-40-album/2/dato/2017/uke/22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|9
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Нідэрланды}} ''[[Dutch Album Top 100|Нідэрланды]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://dutchcharts.nl/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a |title=Dutchcharts.nl – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=nl |archive-date=2018-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180627173318/https://dutchcharts.nl/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|2
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Новая Зеландыя}} ''[[Recorded Music NZ|Новая Зеландыя]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://nztop40.co.nz/chart/albums?chart=4368|title=NZ Top 40 Albums Chart|publisher=[[Recorded Music NZ]]|date=2017-06-05|access-date=2017-06-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20170614175238/http://nztop40.co.nz/chart/albums?chart=4368|archive-date=2017-06-14|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| 4
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Партугалія}} ''[[Associação Fonográfica Portuguesa|Партугалія]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://portuguesecharts.com/archive.asp?todo=show&amp;woche=22&amp;jahr=2017&amp;sparte=a|title=Portuguese Charts: Albums – 22/2017|publisher=Hung Medien|access-date=2017-08-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20170801085936/http://portuguesecharts.com/archive.asp?todo=show&amp;woche=22&amp;jahr=2017&amp;sparte=a|archive-date=2017-08-01|url-status=live|lang=en}}&lt;/ref&gt;
|3
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Польшча}} ''[[Związek Producentów Audio-Video|Польшча]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://olis.onyx.pl/listy/index.asp?idlisty=1085&amp;lang=en |title=Oficjalna lista sprzedaży :: OLiS - Official Retail Sales Chart&quot;. OLiS |publisher=Polish Society of the Phonographic Industry |access-date=2024-04-10|lang=pl |archive-date=2021-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210925001542/http://olis.onyx.pl/listy/index.asp?idlisty=1085&amp;lang=en |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|28

|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Фінляндыя}} ''[[Suomen virallinen lista|Фінляндыя]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ifpi.fi/lista/artistit/The+Beatles/Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band |title=The Beatles: Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Musiikkituottajat – IFPI Finland |access-date=2024-04-10|lang=fi |archive-date=2023-04-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230409201555/https://www.ifpi.fi/lista/artistit/The+Beatles/Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|23
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Чэхія}} ''[[Міжнародная федэрацыя вытворцаў фанаграм|Чэхія]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ifpicr.cz/hitparada/14/?weekId= |title=Czech Albums – Top 100 |publisher=ČNS IFPI |access-date=2024-04-10|lang=cs|archive-date=2023-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231113200959/https://ifpicr.cz/hitparada/14?weekId= |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|6
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Шатландыя}} ''[[Scottish Singles and Albums Charts|Шатландыя]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.officialcharts.com/charts/scottish-albums-chart/2 |title=June 2017/40/ &quot;Official Scottish Albums Chart Top 100 |publisher=Official Charts Company |access-date=2024-04-10|lang=pl |archive-date=2024-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240410215045/https://www.officialcharts.com/charts/scottish-albums-chart/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|1
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Швейцарыя}} ''[[Schweizer Hitparade|Швейцарыя]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://swisscharts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a |title=Swisscharts.com – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=en |archive-date=2013-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131224122003/http://swisscharts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt%2E+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|2
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Швецыя}} ''[[Sverigetopplistan|Швецыя]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://swedishcharts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a |title=Swedishcharts.com – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=en |archive-date=2018-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180627144825/https://swedishcharts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|2
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Японія}} ''[[Oricon|Японія]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.oricon.co.jp/rank/ja/w/12 |title=June 2017/ &quot;Oricon Top 50 Albums: 12 June 2017|publisher=Oricon |access-date=2024-04-10|lang=ja}}&lt;/ref&gt;
|5
|}
{{col-end}}
{{col-begin}}
{{col-2}}

=== Выніковыя гадавыя чарты ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
!Чарт (1967)
!Пазіцыя
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Аўстралія}} ''{{нп1|Спіс 25 лепшых альбомаў 1967 года ў Аўстраліі|Аўстралія|en|List of Top 25 albums for 1967 in Australia}}''&lt;ref name=&quot;auchart&quot; /&gt;
|1
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Вялікабрытанія}} ''[[UK Albums Chart|Вялікабрытанія]]''&lt;ref name=&quot;Mawer/1967&quot;&gt;{{cite web|first=Sharon|last=Mawer|archive-url=https://web.archive.org/web/20071217020411/http://www.theofficialcharts.com/album_chart_history_1967.php|url=https://www.theofficialcharts.com/album_chart_history_1967.php|title=Album Chart History: 1967|publisher=[[Official Charts Company|The Official UK Charts Company]]|date=2007-05|archive-date=2007-12-17|access-date=2019-10-23}}&lt;/ref&gt;
|1
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|ЗША}} ''[[Billboard 200|ЗША]]''&lt;ref&gt;{{cite book |url={{google books |plainurl=y |id=aSgEAAAAMBAJ|page=12}}|title=Billboard – Top Pop Albums of 1967 |access-date=2013-05-03}}&lt;/ref&gt;
|10
|-
!Чарт (1968)
!Пазіцыя
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Аўстралія}} ''{{нп1|Спіс 25 лепшых альбомаў 1968 года ў Аўстраліі|Аўстралія|en|List of Top 25 albums for 1968 in Australia}}''&lt;ref name=&quot;auchart&quot; /&gt;
|3
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|ЗША}} ''[[Billboard 200|ЗША]]''&lt;ref&gt;{{cite book |url={{google books |plainurl=y |id=736Mu91q_fcC|page=230}}|page=230|title=Billboard – Top Pop Albums of 1968|access-date=2013-05-03}}&lt;/ref&gt;
|6
|-
|}
{{col-2}}

=== Выніковыя дэкадныя чарты ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
!Чарт (1960-я)
!Пазіцыя
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Вялікабрытанія}} ''[[UK Albums Chart|Вялікабрытанія]]''
|1
|}
{{col-end}}

=== Сертыфікацыя ===
{|class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Краіна
! Статус
! Продажы
|-
|{{сцяг|Аргенціна}} ''[[Аргенцінская палата вытворцаў фанаграм і відэаграм|Аргенціна]]''
| [[Файл:Double platinum record icon.svg|20px]] 2× Плацінавы
| 120,000^
|-
|{{сцяг|Аргенціна}} ''[[ААргенцінская палата вытворцаў фанаграм і відэаграм|Аргенціна]]''&lt;br&gt;&lt;small&gt;(перавыданне 1987 года)&lt;/small&gt;
| [[Файл:Triple platinum record icon.svg|20px]] 3× Плацінавы
| 180,000^
|-
|{{сцяг|Аўстралія}} ''[[Аўстралійская асацыяцыя гуказапісных кампаній|Аўстралія]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.dropbox.com/sh/k9o2q7p7o4awhqx/AAAkIHUsZxjA2_mq5yRhmM7aa/2009%20Accreds.pdf|title=ARIA Charts – Accreditations – 2009 Albums|publisher=Australian Recording Industry Association|access-date=2024-04-11|lang=en|archive-date=2023-09-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20230913142651/https://www.dropbox.com/sh/k9o2q7p7o4awhqx/AAAkIHUsZxjA2_mq5yRhmM7aa/2009%20Accreds.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| [[Файл:Quadruple platinum record icon.svg|20px]] 4× Плацінавы
| 280,000^
|-
|{{сцяг|Бразілія}} ''[[Pro-Música Brasil|Бразілія]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://pro-musicabr.org.br/home/certificados/?busca_artista=The+Beatles&amp;busca_tipo_produto=%C3%81LBUM|title=Brazilian album certifications – The Beatles – Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band|publisher=Pro-Música Brasil|access-date=2024-04-11|lang=pt|archive-date=2022-06-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20220619183652/https://pro-musicabr.org.br/home/certificados/?busca_artista=The%20Beatles&amp;busca_tipo_produto=%C3%81LBUM|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| [[Файл:Gold record icon.svg|19px]] Залаты
| 290,000&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://memoria.bn.br/DocReader/DocReader.aspx?bib=030015_10&amp;Pesq=beatles%20abbey%20road&amp;pagfis=201532|title=O sargento Pimenta faz 20 anos|newspaper=Jornal do Brasil|quote=Sgt. pepper’s que toca em cinco paginas desta edicao, e o terceiro mais vendido (290 mil). Perde Abbey Road (390 mil) e para Help (320 mil)|lang=pt|date=1987-06-01|page=37|via=National Library of Brazil|access-date=2024-04-11|archive-date=2023-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230409124929/http://memoria.bn.br/DocReader/DocReader.aspx?bib=030015_10&amp;Pesq=beatles%20abbey%20road&amp;pagfis=201532|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{сцяг|Вялікабрытанія}} ''[[Брытанская асацыяцыя вытворцаў фанаграм|Вялікабрытанія]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.bpi.co.uk/award/9388-1786-2|title=British album certifications – The Beatles – Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band|publisher=British Phonographic Industry|access-date=2024-04-11|lang=en|archive-date=2022-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20221112120829/https://www.bpi.co.uk/award/9388-1786-2|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| [[Файл:Octuple platinum record icon.svg|20px]] 18× Плацінавы
| 5,400,000‡
|-
|{{сцяг|Германія}} ''[[Bundesverband Musikindustrie|Германія]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.musikindustrie.de/wie-musik-zur-karriere-werden-kann/markt-bestseller/gold-/platin-und-diamond-auszeichnung/datenbank/?action=suche&amp;strTitel=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;strInterpret=The+Beatles&amp;strTtArt=alle&amp;strAwards=checked|title=Gold-/Platin-Datenbank (The Beatles; 'Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band')|publisher=Bundesverband Musikindustrie|access-date=2024-04-11|lang=de|archive-date=2023-02-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230226225957/https://www.musikindustrie.de/wie-musik-zur-karriere-werden-kann/markt-bestseller/gold-/platin-und-diamond-auszeichnung/datenbank/?action=suche&amp;strTitel=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;strInterpret=The+Beatles&amp;strTtArt=alle&amp;strAwards=checked|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| [[Файл:Platinum record icon.svg|20px]] Плацінавы
| 500,000^
|-
|{{сцяг|Данія}} ''[[IFPI Danmark|Данія]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ifpi.dk/node/12267|title=Danish album certifications – The Beatles – Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band|publisher=IFPI Danmark|access-date=2024-04-11|lang=da|archive-date=2023-03-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329112556/http://ifpi.dk/node/12267|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| [[Файл:Triple platinum record icon.svg|20px]] 3× Плацінавы
| 60,000‡
|-
|{{сцяг|ЗША}} ''[[Амерыканская асацыяцыя гуказапісных кампаній|ЗША]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.riaa.com/gold-platinum/?tab_active=default-award&amp;ar=The+Beatles&amp;ti=Lonely+Hearts+Club+Band&amp;format=Album&amp;type=#search_section|title=American album certifications – The Beatles – Lonely Hearts Club Band|publisher=Recording Industry Association of America.|access-date=2024-04-11|lang=en|archive-date=2023-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20230407061803/https://www.riaa.com/gold-platinum/?tab_active=default-award&amp;ar=The+Beatles&amp;ti=Lonely+Hearts+Club+Band&amp;format=Album&amp;type=#search_section|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| [[Файл:Octuple platinum record icon.svg|20px]] 11× Плацінавы
| 11,000,000^
|-
|{{сцяг|Італія}} ''[[Італьянская федэрацыя гуказапіснай індустрыі|Італія]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.fimi.it/top-of-the-music/certificazioni/certificazioni.kl#/certifications|title=Italian album certifications – The Beatles – Sgt.Pepper's Lonely Hearts Club Band (Примечание: Выберете «2019» в меню «Anno». Выберите «Sgt.Pepper's Lonely Hearts Club Band» в поле «Filtra». Выберете «Album e Compilation» под «Sezione».)|publisher=Federazione Industria Musicale Italiana|access-date=2024-04-11|lang=it|archive-date=2019-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20191007223636/https://www.fimi.it/top-of-the-music/certificazioni/certificazioni.kl#/certifications|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;&lt;small&gt;(перавыданне 2009 года)&lt;/small&gt;
| [[Файл:Platinum record icon.svg|20px]] Плацінавы
| 50,000‡
|-
|{{сцяг|Канада}} ''[[Music Canada|Канада]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://musiccanada.com/gold-platinum/?_gp_search=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band%20The+Beatles|title=Canadian album certifications – The Beatles – Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band|publisher=Music Canada|access-date=2024-04-11|lang=en|archive-date=2023-07-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20230729195557/https://musiccanada.com/gold-platinum/?_gp_search=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band%20The+Beatles|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| [[Файл:Octuple platinum record icon.svg|20px]] 8× Плацінавы
| 800,000^
|-
|{{сцяг|Новая Зеландыя}} ''[[Recorded Music NZ|Новая Зеландыя]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.radioscope.net.nz/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=79&amp;Itemid=62|title=Latest Gold / Platinum Albums|publisher=Radioscope|access-date=2024-04-11|lang=en|archive-date=2011-07-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20110728144225/http://www.radioscope.net.nz/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=79&amp;Itemid=62|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| [[Файл:Sextuple platinum record icon.svg|20px]] 6× Плацінавы
| 90,000^
|-
|{{сцяг|Францыя}} ''[[Syndicat National de l’Édition Phonographique|Францыя]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://snepmusique.com/les-certifications/?categorie=Albums&amp;interprete=The+Beatles&amp;titre=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band|title=French album certifications – The Beatles – Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band|publisher=Syndicat National de l'Édition Phonographique|access-date=2024-04-11|lang=fr|archive-date=2023-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230409090618/http://snepmusique.com/les-certifications/?categorie=Albums&amp;interprete=The+Beatles&amp;titre=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| [[Файл:Gold record icon.svg|19px]] Залаты
| 100,000*
|-
|{{сцяг|Японія}} ''[[Японская асацыяцыя гуказапісных кампаній|Японія]]''&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар= |загаловак= Oricon Album Chart Book: Complete Edition 1970–2005|мова=ja|выдавецтва= Tokyo: Oricon Entertainment| год= 2006|isbn = 4-87131-077-9}}&lt;/ref&gt;
| align=&quot;center&quot;|—
| 208,000
|-
| align=&quot;center&quot; class=&quot;shadow&quot; colspan=&quot;5&quot; style=&quot;font-size: 8pt&quot;|'''Сумарныя продажы'''
|-
! Краіна
! Статус
! Продажы
|-
|{{сцяг|Свет}} ''Агульнасусветныя''
| align=&quot;center&quot;|—
| 32,000,000
|-
| align=&quot;center&quot; class=&quot;shadow&quot; colspan=&quot;5&quot; style=&quot;font-size: 8pt&quot;| * азначае, што даныя аб продажах заснаваны толькі на сертыфікацыі&lt;br&gt;^ азначае, што даныя аб пастаўках заснаваны толькі на сертыфікацыі&lt;br&gt;† азначае, што продажы+стрымінг заснаваны толькі на сертыфікацыі
|}

== Гісторыя рэлізу ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Краіна
! Дата
! Лэйбл
! Фармат
! Каталог
|-
|rowspan=2| [[Вялікабрытанія]]
|rowspan=2| [[1 чэрвеня]] 1967
|rowspan=2| [[Parlophone Records|Parlophone]]
| [[LP]] ([[мона]])
| PMC 7027
|-
| LP ([[стэрэафонія|стэрэа]])
| PCS 7027
|-
|rowspan=2| [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]
|rowspan=2| [[2 чэрвеня]] 1967
|rowspan=2| [[Capitol Records]]
| LP (мона)
| MAS 2653
|-
| LP (стэрэа)
| SMAS 2653
|-
| Сусветнае перавыданне
|1 чэрвеня [[1987]]
| [[Apple Records|Apple]], Parlophone, [[EMI]]
| [[кампакт-дыск|CD]] (стэрэа)
| CDP 7 46442 2
|-
| [[Японія]]
| [[11 сакавіка]] [[1998]]
| [[EMI Music Japan|Toshiba-EMI]]
| CD
| TOCP 51118
|-
| Японія
| [[21 студзеня]] [[2004]]
| Toshiba-EMI
| LP (рэмастэрынг)
| TOJP 60138
|-
|rowspan=2 |Сусветнае перавыданне
|rowspan=2 |[[9 верасня]] [[2009]]
|rowspan=2 |Apple
|CD (стэрэа,&lt;br&gt;рэмастэрынг)
|
|-
|CD (мона)
|
|-
|rowspan=3 |Юбілейнае перавыданне
|rowspan=3 |[[26 мая]] [[2017]]
|rowspan=3 |Apple, Parlophone, EMI
|CD (стэрэа,&lt;br&gt;рэмастэрынг)
|
|-
| LP (рэмастэрынг)
| PCS 7027
|-
| DVD / Blu-ray ([[5.1]])
|
|}

== Узнагароды ==
* [[1967]] — прыз «[[Грэмі]]» за лепшы альбом года
* 1967 — прыз «Грэмі» за лепшую гукарэжысуру
* 1967 — прыз «Грэмі» за лепшы сучасны альбом
* 1967 — прыз «Грэмі» за лепшую вокладку альбома

== Заўвагі ==
{{заўвагі}}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20080623212750/http://www.rollingstone.com/news/story/5938174/the_rs_500_greatest_albums_of_all_time Спіс 500 лепшых альбомаў усіх часоў] паводле часопіса [https://www.rollingstone.com/?pageid=rs.page.news.story «Rolling Stone»]{{ref|en}}
* [https://ultimateclassicrock.com/beatles-pose-for-sgt-pepper/ Даведнік па выявах вядомых асоб, размешчаных на вокладцы пласцінкі]
* Старонка альбома [http://www.beatles.com/hub/tracklisting.php?img=Pepper&amp;menuItem=the%20music&amp;order=chrono ''Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band''] на афіцыйным сайце гурта Beatles.com{{ref|en}}

{{навігацыя}}
{{вонкавыя спасылкі}}
{{The Beatles}}
[[Катэгорыя:Альбомы 1967 года]]
[[Катэгорыя:Альбомы The Beatles]]</text>
      <sha1>t1xor4rtdqzalm6pgynwg670bj8ivw0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5171117</id>
      <parentid>5171101</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T07:14:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Цімур</username>
        <id>27525</id>
      </contributor>
      <origin>5171117</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="129225" sha1="n3s0wmvvoairxrp4hpud1ffmhuaykq5" xml:space="preserve">{{картка:Альбом
|Вокладка=Label LP Sgt Pepperjpg.jpg
}}
«'''Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band'''» ― восьмы альбом брытанскага рок-гурта «[[The Beatles]]», выдадзены 26 мая 1967 года ў Злучаным Каралеўстве, а на наступны дзень у ЗША. Альбом запісваўся 129 дзён, пачынаючы з 6 снежня 1966 года. Гэта першы кампакт-дыск, запісаны «Бітлз» з канца канцэрта і прысвечаны працы студыі. Яго адрознівае незвычайная разнастайнасць стыляў, загадкавыя тэксты песень, выкарыстанне інавацыйных прыёмаў запісу і нетыповыя для поп-музыкі таго часу музычныя інструменты.

== Перадгісторыя ==
[[Файл:WCFL Sound 10 survey October 1966 Beatles Jim Stagg (cropped).jpg|280px|thumb|right|«The Beatles» з [[дыджэй|дыджэем]] {{нп1|Джым Стэг|Джымам Стэгам|en|Jimmy Staggs}} (у цэнтры) падчас свайго {{нп1|Канцэртны тур «The Beatles» 1966 года па ЗША|апошняга|en|The Beatles' 1966 US tour}} [[канцэртны тур|канцэртнага турнэ]] (жнівень 1966 года)]]
К канцу 1965 года «The Beatles» стаміліся ад жывых выступаў{{sfn|Lewisohn|2010|p=210}}. Паводле [[Джон Ленан|Джона Ленана]], «мы маглі б адпраўляць замест сябе чатыры васковыя фігуры, і натоўпу б гэтага хапіла. Канцэрты &quot;The Beatles&quot; больш не маюць нічога агульнага з музыкай. Гэта проста чортавы дзікунскія абрады»{{sfn|The Beatles|2000|p=229}}. У чэрвені 1966 года, праз два дні пасля завяршэння працы над альбомам «[[Revolver]]», гурт адправіўся ў чарговае {{нп1|Канцэртны тур «The Beatles» 1966 года па Германіі, Японіі і Філіпінах|турнэ|en|The Beatles' 1966 tour of Germany, Japan and the Philippines}}, якое пачалося ў [[Федэратыўная Рэспубліка Германіі (1949—1990)|Заходняй Германіі]]{{sfn|MacDonald|2005|p=212}}. Знаходзячыся ў [[Гамбург]]у, яны атрымалі ананімную тэлеграму, у якой гаварылася: «Не ляціце ў [[Токіа]]. Вашы жыцці ў небяспецы»{{sfn|Martin &amp; Pearson|1994|p=7}}. Пагроза была ўспрынята ўсур'ёз у святле палемікі наконт будучых канцэртаў сярод рэлігійных і [[кансерватызм|кансерватыўных]] груп Японіі, якія асабліва пратэставалі супраць выступаў квартэта на арэне «[[Ніпон Будакан|Nippon Budokan]]», што лічыцца свяшчэннай{{sfn|Martin &amp; Pearson|1994|p=7}}. У якасці дадатковай меры перасцярогі было мабілізавана 35 000 паліцэйскіх, якія перавозілі музыкантаў з гатэляў на канцэртныя пляцоўкі на браніраваных аўтамабілях&lt;ref&gt;{{harvnb|Lewisohn|2010|p=211}}; {{harvnb|Martin &amp; Pearson|1994|p=7}}.&lt;/ref&gt;. Затым «The Beatles» выступілі на [[Філіпіны|Філіпінах]], дзе некаторыя мясцовыя жыхары выкрыквалі пагрозы і спрабавалі прымяніць рукапрыкладства за тое, што яны не наведалі першую ледзі краіны [[Імельда Маркас|Імельду Маркас]]. Гурт быў злы на свайго менеджара [[Браян Эпстайн|Браяна Эпстайна]] за тое, што ён настаяў на гэтым, паводле іх, цяжкім і дэмаралізавальным маршруце{{sfn|MacDonald|2005|pp=212–13}}.

Пасля публікацый у ЗША выказванняў Ленана пра тое, што «The Beatles» «[[папулярнейшыя за Ісуса]]», гурту быў абвешчаны байкот з боку т. зв. [[Біблейскі пояс|Біблейскага пояса]] Амерыкі{{sfn|MacDonald|2005|p=213}}. Публічныя прабачэнні аслабілі скандал, але {{нп1|Канцэртны тур «The Beatles» 1966 года па ЗША|жнівеньскі тур па краіне|en|The Beatles' 1966 US tour}}, які азнаменаваўся зніжэннем продажаў квіткоў у параўнанні з рэкорднай наведвальнасцю гурта ў 1965 годзе, а таксама пасрэднымі выступамі, аказаўся для іх апошнім&lt;ref&gt;{{harvnb|Lewisohn|2010|p=230: фінальны гастрольны выступ «The Beatles»}}; {{harvnb|Turner|2016|pp=295, 299}}: зніжэнне продажаў квіткоў, рэкордная наведвальнасць у 1965 годзе; {{harvnb|MacDonald|2005|p=213}}: пасрэдныя выступы.&lt;/ref&gt;. Пісьменнік [[Нікалас Шэфнер]] адзначаў:{{цытата|Для «The Beatles» правядзенне падобных канцэртаў стала фарсам, настолькі далёкім ад новых [музычных] накірункаў, якімі яны былі паглынуты, што з толькі што выпушчанага альбома «Revolver» не было выкарыстана ніводнай песні. Іх аранжыроўкі збольшага было немагчыма ўзнавіць праз абмежаванні, накладаемыя сцэнічным складам гурта, які складаецца [усяго] з дзвюх гітар, басу і барабаннай устаноўкі{{sfn|Schaffner|1978|pp=58–59}}.}}
{{урэзка|выраўноўванне = right|фон =  #F5F5DC|Цвет=#FFFFF0|шырыня = 29%|памер шрыфта=85%|Загаловак =
|Змест =''«Нам надакучыла быць &quot;The Beatles&quot;, сталі сыты гэтым па горла. Мы сапраўды ненавідзелі тое, як нас успрымалі — чацвёра валасатых юнакоў. Цяпер мы былі ўжо не хлопчыкамі, мы былі мужчынамі… і лічылі сябе творцамі з вялікай літары, а не проста выканаўцамі песень»''{{sfn|Miles|1997|p=303}}.|Подпіс = [[Пол Мак-Картні]]}}
Пасля вяртання «The Beatles» у Англію пачалі цыркуляваць чуткі пра магчымы распад гурта{{sfn|Julien|2008b|p=1}}. [[Джордж Харысан]] паведаміў Эпстайну, што пакідае квартэт, аднак яго пераканалі застацца, запэўніўшы, што гастроляў больш не будзе{{sfn|MacDonald|2005|p=213}}. У выніку бітлы ўзялі трохмесячны перапынак, на працягу якога засяродзіліся на асабістых справах{{sfn|Gould|2007|p=367}}. Харысан адправіўся ў [[Індыя|Індыю]] на шэсць тыдняў, каб засвоіць [[сітар]] пад кіраўніцтвам [[Раві Шанкар]]а{{sfn|Julien|2008b|p=2}} і паглыбіцца ў [[індуізм|індуісцкую]] філасофію{{sfn|Everett|1999|p=71}}. Будучы апошнім з чацвёркі, хто прызнаў, што іх жывыя выступы страцілі сэнс{{sfn|Rodriguez|2012|p=18}}, [[Пол Мак-Картні]] пачаў працу з [[Джордж Генры Марцін|Джорджам Марцінам]] над [[саўндтрэк]]ам да фільма {{нп1|Сямейны шлях|«Сямейны шлях»|en|The Family Way}}{{sfn|Sounes|2010|pp=158–59}}, пасля чаго правёў адпачынак у [[Кенія|Кеніі]] ў кампаніі [[Мэл Эванс|Мэла Эванса]], аднаго з [[гастрольны менеджар|гастрольных менеджараў]] «The Beatles»{{sfn|Turner|2016|pp=364–65}}. Ленан зняўся ў [[сатыра|сатырычнай]] стужцы «[[Як я выйграў вайну]]» і пачаў наведваць мастацкія выставы, адна з іх праходзіла ў {{нп1|Галерэя «Індыка»|галерэі «Індыка»|en|Indica Gallery}}, дзе ён пазнаёміўся са сваёй будучай жонкай [[Ёка Она]]{{sfn|Womack|2007|pp=158, 160–61}}. [[Рынга Стар]] скарыстаўся перапынкам, каб правесці больш часу са сваёй жонкай [[Марын Старкі Тайгрэт|Марын]] і нованароджаным сынам [[Зак Старкі|Закам]]&lt;ref&gt;{{harvnb|Harry|2000|pp=323, 333}}; {{harvnb|Julien|2008b|p=2}}.&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы натхнення і канцэпцыя ==
[[Файл:Lennon-McCartney.JPG|280px|thumb|right|]]
У верасні 1966 года, падчас здымак фільма «Як я выйграў вайну» на поўдні [[Іспанія|Іспаніі]], Ленан паглыбіўся ў глыбокі самааналіз. Яго турботы за сваю будучыню і будучыню гурта знайшлі адлюстраванне ў песні «[[Strawberry Fields Forever]]»{{sfn|Turner|2016|pp=332–33}} пра дзяцінства ў [[Ліверпуль|Ліверпулі]], якая стала адпраўным пунктам для новага альбома{{sfn|Everett|1999|p=99}}. Пасля вяртання ў Лондан Ленан далучыўся да мастацкай культуры горада, часткай якой быў Мак-Картні{{sfn|Rodriguez|2012|p=88}}, і пачаў падзяляць інтарэсы свайго сябра да [[авангардная музыка|авангарднай]] і [[электронная музыка|электроннай музыкі]] такіх кампазітараў, як [[Карлхайнц Штокхаўзен]], [[Джон Кейдж]] і [[Лучана Берыа]]{{sfn|Sounes|2010|p=165}}{{sfn|Prendergast|2003|p=193}}.

У лістападзе, падчас вяртання з Афрыкі, у Мак-Картні ўзнікла ідэя для песні, якая ў выніку і перарасла ў канцэпцыю «Sgt. Pepper»{{sfn|Julien|2008b|p=2}}. Ідэя заключалася ў тым, каб выканаць песню ад імя выдуманага аркестра [[эдвардыянская эпоха|эдвардыянскай эпохі]]{{sfn|Moore|1997|pp=20–21}}, для якога Эванс прыдумаў назву ў стылі гуртоў з [[Сан-Францыска]], такіх як [[Big Brother and the Holding Company]] і [[Quicksilver Messenger Service]]{{sfn|Womack|2007|p=168}}{{заўвага|Мак-Картні ўспамінаў, што ідэя назвы для гурта ўзнікла падчас абеду ў самалёце. Музыкант недачуў, калі Эванс папрасіў перадаць яму «соль і перац»&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.paulmccartney.com/news-blogs/news/you-gave-me-the-answer-sgt-pepper-special|title='You Gave Me The Answer' – Sgt. Pepper Special|date=2017-04-26|website=Paulmccartney.com|access-date=2017-08-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20170814020845/https://www.paulmccartney.com/news-blogs/news/you-gave-me-the-answer-sgt-pepper-special|archive-date=2017-08-14|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.|кам.}}. За кошт выкарыстання [[alter ego|альтэр-эга]] «The Beatles» атрымлівалі поўную свабоду ў музычным эксперыментаванні{{sfn|Miles|1997|pp=303–04}}. Марцін успамінаў, што хаця гэтая канцэпцыя не абмяркоўвалася ў пачатку сесій{{sfn|Turner|2016|p=378}}, дзякуючы ёй альбом неўзабаве зажыў «уласным жыццём»{{sfn|Martin|1994|p=202}}.

Альбом адлюстроўвае цікавасць «The Beatles» да [[блюз]]у, запісаў лэйбла [[Motown Records|Motown]] і іншых традыцыйных амерыканскіх музычных накірункаў{{sfn|Hannan|2008|p=62}}. Паводле пісьменніка [[Іэн Макдональд|Іэна Макдональда]], у канцы 1966 года, пры вывучэнні апошніх рэлізаў сваіх асноўных канкурэнтаў, «The Beatles» вылучылі пласцінку «[[The Beach Boys]]» «[[Pet Sounds]]», якую [[Браян Уілсан]] сачыніў у адказ на іх «[[Rubber Soul]]»{{sfn|MacDonald|2005|p=215}}. Мак-Картні быў вельмі ўражаны яе «[[гармонія (музыка)|гарманічнымі]] структурамі» і падборам інструментаў, адзначыўшы, што гэтыя элементы падштурхнулі яго да думкі: «The Beatles» маглі б «капнуць яшчэ глыбей»{{sfn|Babiuk|2002|p=197}}. Ён назваў «Pet Sounds» сваёй галоўнай крыніцай натхнення ў перыяд стварэнння «Sgt. Pepper», дадаўшы: «[Мы] запазычылі адтуль некалькі ідэй»{{sfn|Babiuk|2002|p=204}}, хаця ён усё ж лічыў, што альбому бракавала авангардызму, да якога ён так імкнуўся{{sfn|The Beatles|2000|p=253}}. Яшчэ адным рэлізам, які паўплываў на бітлоў, лічыцца «[[Freak Out!]]» гурта «[[The Mothers of Invention]]»{{sfn|Julien|2008c|p=160}}. Паводле біёграфа {{нп1|Філіп Норман (пісьменнік)|Філіпа Нормана|en|Philip Norman (author)}}, падчас студыйных сесій Мак-Картні неаднаразова заяўляў: «Гэта наш &quot;Freak Out!&quot;»{{sfn|Julien|2008c|p=158}}. Публіцыст {{нп1|Чэт Фліпа|Чэт Фліпа|en|Chet Flippo}} адзначаў, што Мак-Картні захацеў запісаць [[канцэптуальны альбом]] менавіта пасля праслухоўвання пласцінкі [[Фрэнк Запа|Фрэнка Запы]]{{sfn|Julien|2008c|p=160}}.

Яшчэ адным творчым арыенцірам была [[музыка Індыі|індыйская музыка]], аднак збольшага толькі для Ленана і Харысана{{sfn|Reck|2008|pp=69, 72–73}}. У інтэрв'ю 1967 года апошні сказаў, што няспынны поспех гурта натхняў іх працягваць развівацца ў музычным плане, і, улічваючы статус гурта, яны маглі рабіць «тое, што нам падабаецца, не азіраючыся на ўмоўнасці поп-жанра. Мы далучаны не толькі да поп-музыкі, але і ва ўсю музыку ў цэлым»{{sfn|Philo|2015|p=119}}. Мак-Картні лічыў, што альтэр-эга «The Beatles» змогуць уключыць у свой рэпертуар «крышку [[Бі Бі Кінг]]а, крышку Штокхаўзена, крышку [[Альберт Эйлер|Альберта Эйлера]], крышку Раві Шанкара, крышку &quot;Pet Sounds&quot;, крышку &quot;[[The Doors]]&quot;»{{sfn|Greene|2016|p=19}}. Ён разглядаў «The Beatles» як гурт, які «рассоўвае [музычныя] межы», падобна да іншых перадавых кампазітараў таго часу, нават нягледзячы на тое, што ім «не абавязкова падабалася тое, што, скажам, рабіў Берыа»{{sfn|Lewisohn|2005}}.

== Запіс і прадзюсаванне ==

=== Працэс стварэння ===
{{урэзка|Выраўноўванне = right|Фон =  #F5F5DC|Цвет=#FFFFF0|Шырыня = 29%|Памер шрыфта=85%|Загаловак =
|Змест =''«Музычныя выданні пачалі лаяць нас на ўсе лады… бо запіс [&quot;Сяржанта Пепера&quot;] зацягнуўся на пяць месяцаў, і я памятаю, як адчуў вялікую радасць, убачыўшы ў адным з часопісаў загаловак &quot;«The Beatles» спякліся&quot;… а я сядзеў, паціраючы рукі, і прыгаворваў: &quot;Ну, вы дачакаецеся&quot;»''{{sfn|Martin &amp; Pearson|1994|p=111}}.|Подпіс = [[Пол Мак-Картні]]}}
[[Файл:Abbeyroadtomswain.jpg|280px|thumb|right|Памяшканне студыі [[Эбі-Роўд (студыя)|Abbey Road Studio Two]], дзе праходзіў запіс альбома «Sgt. Pepper»]]
[[Файл:Abbey road studios.jpg|280px|thumb|right|Парадны ўваход студыі «Эбі-Роўд» (у той час EMI Studios) у 2005 годзе]]
Сесіі пачаліся 24 лістапада 1966 года ў другой студыі EMI Studios (у далейшым вядомай як [[Эбі-Роўд (студыя)|студыя «Эбі-Роўд»]]). На іх музыканты ўпершыню сабраліся разам з верасня{{sfn|Lewisohn|2010|p=232}}. Маючы ў сваім распараджэнні амаль бязмежны бюджэт і адсутнасць часавых рамак{{sfn|Emerick &amp; Massey|2006|p=142}}, квартэт браўся за працу ў 19:00, застаючыся ў студыі столькі, колькі лічыў патрэбным{{sfn|MacDonald|2005|p=215}}. Запіс пачаўся са «Strawberry Fields Forever», за якой паследавалі яшчэ дзве песні, тэматычна звязаныя з дзяцінствам музыкантаў — «[[When I’m Sixty-Four]]», першая сесія якой адбылася 6 снежня{{sfn|Lewisohn|2005|p=89}}, і «[[Penny Lane]]»&lt;ref&gt;{{harvnb|Everett|1999|pp=99, 100}}; {{harvnb|MacDonald|2005|pp=212–223}}.&lt;/ref&gt;.

У лютым 1967 года «Strawberry Fields Forever» і «Penny Lane» былі выпушчаны ў якасці [[Бок «А» і бок «Б»#Дубль-А|двайнога]] [[сінгл]]а пасля таго, як EMI і Эпстайн націснулі на Марціна, праз неабходнасць гурта нагадаць пра сябе{{sfn|Moore|1997|pp=19–20}}. Калі рэліз не здолеў пакарыць [[UK Singles Chart|брытанскі чарт]], мясцовыя СМІ пачалі намякаць пра канец папулярнасці квартэта. Прэса застракацела загалоўкамі «&quot;The Beatles&quot; не здолелі дасягнуць вяршыні», «Упершыню за чатыры гады» і «Ці лопнула бурбалка?»{{sfn|Harry|2002|p=714}}. У адпаведнасці з падыходам гурта да раней выпушчаных сінглаў, песні былі аўтаматычна выключаны з будучага альбома{{sfn|Greene|2016|pp=34, 42}}. У далейшым Марцін назваў адмову ад гэтых песень «найвялікшай памылкай у маёй кар'еры»{{sfn|MacDonald|2005|p=218fn}}. Паводле яго, «Strawberry Fields Forever», на запіс якой яны патрацілі беспрэцэдэнтных 55 гадзін студыйнага часу, «задавала тон для ўсёй пласцінкі»&lt;ref&gt;{{harvnb|MacDonald|2005|p=219}}: патрацілі 55 гадзін у студыі; {{harvnb|Martin &amp; Pearson|1994|p=13}}: «задавала тон для ўсёй пласцінкі».&lt;/ref&gt;. Ён тлумачыў: «Гэта мусіў быць альбом… [з песнямі, якія] немагчыма было б выканаць ужывую: яны былі задуманы як студыйныя творы, у гэтым і была розніца»{{sfn|Julien|2008b|p=6}}. Мак-Картні заявіў: «Гэты альбом павінен быў замяніць сабой нашы канцэрты»{{заўвага|«The Beatles» часта жартавалі наконт рашэння [[Элвіс Прэслі|Элвіса Прэслі]] адправіць у турнэ яго залаты [[Cadillac]] (для прасоўвання фільма «[[Паказычы мяне]]»&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.graceland.com/blog/posts/elvis-presley-and-the-gold-cadillac-tour/|title=Elvis Presley and the Gold Cadillac Tour|publisher=graceland.com|lang=en|access-date=2024-04-03|archive-date=2024-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20240403115200/https://www.graceland.com/blog/posts/elvis-presley-and-the-gold-cadillac-tour/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Womack|2018|loc=chap. 10}}), і Марцін, і Мак-Картні ўспаміналі, як гурт фантазіраваў, што на гастролі падобным чынам можна адправіць «Sgt. Pepper»{{sfn|Womack|2018|loc=chap. 10}}&lt;ref&gt;{{cite magazine |url=https://www.nme.com/news/music/the-beatles-379-1344340 |title=Paul McCartney: 'Elvis influenced Sgt Pepper' |author=Staff |date=2007-05-17 |magazine=[[NME]] |access-date=2024-01-12 |archive-date=2024-03-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240314134523/https://www.nme.com/news/music/the-beatles-379-1344340 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.|кам.}}{{sfn|Julien|2008b|p=6}}.

Паводле музыказнаўцы {{нп1|Уолтэр Эверэт|Уолтэра Эверэта|en|Walter Everett (musicologist)}}, «Sgt. Pepper» знамянуе сабой пачатак узыходжання Мак-Картні як дамінантнай творчай сілы «The Beatles». Ён сачыніў больш за палову ўсяго матэрыялу, адначасова ўзмацняючы кантроль над запісам сваіх кампазіцый{{заўвага|Паводле Эмерыка, у перыяд запісу «Sgt. Pepper» Мак-Картні фактычна пераўвасобіўся ў прадзюсара «The Beatles», паколькі Марцін усё часцей адсутнічаў бліжэй да канца сесій, якія рэгулярна зацягваліся да світанку{{sfn|Emerick &amp; Massey|2006|p=163}}.|кам.}}{{sfn|Everett|1999|p=99}}. Музыканты зрабілі мноства дубляў, спрабуючы дабіцца патрэбнага яму гуку ў песні «[[Getting Better]]». Калі было прынята рашэнне перазапісаць асноўную гукавую дарожку, Стар быў экстрэнна выкліканы ў студыю, аднак яго не задзейнічалі, паколькі на той момант акцэнт пераключыўся з рытму на вакал{{sfn|Дэвіс|2018|с=382}}. Большая частка [[бас-гітара|бас-гітары]] была зведзена загадзя{{sfn|Hannan|2008|p=52}}. Аддаючы перавагу накладанню сваіх партый у апошнюю чаргу, Мак-Картні, як правіла, граў на іншых інструментах падчас запісу мінусовак. Такі падыход дазваляў яму пускацца ў меладычныя аванцюры, прыдумляючы незвычайныя басовыя хады — паўтараючы адну з асаблівасцей, якой ён асабліва захапляўся ў працы Браяна Уілсана над «Pet Sounds», — і дадаваць іх ужо ў фінальныя аранжыроўкі песень&lt;ref&gt;{{harvnb|Emerick &amp; Massey|2006|pp=169–70}}; {{harvnb|Miles|1997|p=281}}: «адна з асаблівасцей, якой ён асабліва захапляўся на &quot;Pet Sounds&quot;».&lt;/ref&gt;{{заўвага|У сваю чаргу Уілсан быў уражаны складанымі басовымі партыямі ў «Rubber Soul». У далейшым Мак-Картні заявіў, што ён, Уілсан і {{нп1|Джэймс Джамерсан|Джэймс Джамерсан|en|James Jamerson}} з [[Motown Records|Motown]] былі адзінымі трыма музыкантамі, «якія ўжо тады гралі меладычныя басовыя партыі... кожны з нас падглядваў нешта адзін у аднаго»{{sfn|Miles|1997|p=271}}.|кам.}}. Акрамя басу, на некаторых песнях Мак-Картні сыграў на [[электрагітара|электрагітары]], а таксама [[клавішныя інструменты|клавішных]], такіх як [[фартэпіяна]], [[раяль]] і {{нп1|Арган Лоўры|арган Лоўры|en|Lowrey organ}}, у той час як Марцін зрабіў унёсак партыямі на [[клавесін]]е, [[фісгармонія|фісгармоніі]] і {{нп1|піянет|піянеце|en|Hohner Pianet}}&lt;ref&gt;{{harvnb|Everett|1999|p=104}}: Орган Лоури в «Lucy in the Sky with Diamonds»; {{harvnb|Everett|1999|p=106}}: піянет у «Getting Better», {{harvnb|Everett|1999|p=107}}: клавесін у «Fixing a Hole»; {{harvnb|Everett|1999|p=110}}: губны гармонік у «Being for the Benefit of Mr. Kite!»; {{harvnb|Everett|1999|p=120}}: раяль у «A Day in the Life».&lt;/ref&gt;. У песнях Ленана таксама аддавалася перавага клавішным інструментам{{заўвага|Напрыклад, у «Strawberry Fields Forever» актыўна выкарыстоўваўся [[мелатрон]]{{sfn|Cunningham|1998|p=127}}{{sfn|Prendergast|2003|p=83}}, інструмент, клавішы якога прайгравалі магнітафонныя запісы розных музычных інструментаў, дазваляючы аднаму выканаўцу замяняць сабой цэлы аркестр{{sfn|Rodriguez|2012|pp=109, 191–93}}.|кам.}}{{sfn|Everett|1999|p=99}}.

Хаця роля Харысана як сольнага гітарыста была ў многім адсунута на задні план, Эверэт лічыць «яго ўнёсак у альбом важным у многіх аспектах»{{sfn|Everett|1999|p=100}}. Дзякуючы яму на пласцінку трапілі такія індыйскія інструменты, як сітар, [[тампура]] і [[свармандал]]{{sfn|Everett|1999|pp=104, 106, 111}}{{sfn|Clayson|2003|p=212}}. Марцін называў яго самым адкрытым з бітлоў да новых музычных накірункаў{{заўвага|У інтэрв'ю 2017 года Стар так выказаўся адносна гітарнага ўнёску Харысана: «Мы з Полам абмяркоўвалі гэта, калі слухалі &quot;Сяржанта Пепера&quot; на [50-гадовым] юбілеі пласцінкі і адзначылі, наколькі была важная для альбома зробленая Джорджам праца [як гітарыста]»&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.news.com.au/entertainment/music/ringo-starr-the-voice-behind-the-yellow-submarine-and-tank-engine-returns-on-give-more-love/news-story/c5eb865f1b73a574e82930ff04f4bb92|first=Kathy|last=McCabe|title=Ringo Starr: The voice behind the yellow submarine and tank engine returns on Give More Love|work=[[news.com.au]]|date=2017-09-17|access-date=2019-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20190202095605/https://www.news.com.au/entertainment/music/ringo-starr-the-voice-behind-the-yellow-submarine-and-tank-engine-returns-on-give-more-love/news-story/c5eb865f1b73a574e82930ff04f4bb92|archive-date=2019-02-02|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.|кам.}}{{sfn|Hertsgaard|1996|p=172}}. У сваю чаргу выкарыстанне Старам мембраны з цялячай скуры для [[том-том]]аў яго [[ударная ўстаноўка|ўдарнай устаноўкі]] забяспечыла гучанню барабанаў глыбейшы тэмбр, у адрозненне ад ранейшай пластыкавай абіўкі{{sfn|Everett|1999|p=100}}. Як і ў выпадку з альбомам «Revolver»{{sfn|Rodriguez|2012|p=112}}, «The Beatles» усё часцей запрашалі сесійных музыкантаў, асабліва для запісу [[аранжыроўка|аранжыровак]], натхнёных класічнымі творамі{{sfn|Babiuk|2002|p=197}}. Паводле Філіпа Нормана, выразны вакал Ленана ў некаторых песнях Мак-Картні «значна ўзмацніў іх атмасферу», асабліва ў кампазіцыі «[[Lovely Rita]]»{{sfn|Norman|2016|p=263}}.

Праз гадзіну пасля завяршэння апошніх альбомных накладанняў, 20 красавіка 1967 года, гурт вярнуўся да кампазіцыі «[[Only a Northern Song]]» Харысана, асноўную частку якой яны запісалі ў лютым{{sfn|Lewisohn|2005|p=109}}. Музыканты дадалі ў яе выпадковыя гукі і аркестроўку, перш чым адправіць яе [[United Artists]] у якасці першай з чатырох новых песень, якія яны павінны былі прадставіць гэтай кампаніі для ўключэння ў анімацыйны фільм «[[Жоўтая падводная лодка (мультфільм)|Жоўтая падводная лодка]]»{{sfn|Winn|2009|p=102}}. Паводле пісьменніка [[Марк Льюісан|Марка Льюісана]], гэта была «дзіўная» сесія, аднак яна прадэманстравала «вялізны апетыт бітлоў да стварэння матэрыялу»{{sfn|Lewisohn|2005|p=109}}. Падчас працы ў студыі гурт таксама запісаў «[[Carnival of Light]]» пад кіраўніцтвам Мак-Картні, эксперыментальную п'есу, створаную для мерапрыемства «Million Volt Light and Sound Rave», што праходзіла ў «[[The Roundhouse|Roundhouse Theater]]» 28 студзеня і 4 лютага{{sfn|MacDonald|2005|pp=224–25}}. Сесіі завяршыліся 21 красавіка запісам выпадковых шумоў і галасоў, уключаных у какафонію, якая завяршае пласцінку. Ім папярэднічалі вельмі высокія гукі — недаступныя для чалавечага вуха — якія маглі пачуць толькі сабакі (і некаторыя іншыя жывёлы){{sfn|Lewisohn|2010|pp=252–53}}.

=== Студыйная атмасфера ===

«The Beatles» імкнуліся надаць сесіям атмасферу свята{{sfn|Gould|2007|p=387}}. Хутка стаміўшыся ад безгустоўнага дызайну ўнутраных памяшканняў EMI, музыканты дадалі ў студыю псіхадэлічнае асвятленне{{sfn|Howard|2004|pp=28–29}}, уключаючы прыладу з пяці чырвоных флуарэсцэнтных лямпаў, прымацаваную да мікрафоннай стойкі, [[лававая лямпа|лававую свяцільню]], чырвоную лямпу як у [[фоталабараторыя|фоталабараторыі]] і [[страбаскоп]], зрэшты, неўзабаве адмовіўшыся ад выкарыстання апошняга{{sfn|Lewisohn|2005|p=114}}. Харысан успамінаў, што падчас працы студыя стала для іх нечым накшталт нефармальнага клуба{{sfn|Hertsgaard|1996|pp=211, 392}}, дзе гурт часта наведвалі калегі, у тым ліку [[Дэвід Кросбі]], [[Мік Джагер]] і [[Донаван]]{{заўвага|24 лютага гурт запісваў бэк-вакал для песні «[[Lovely Rita]]». У ліку гасцёў бітлоў у той вечар былі Кросбі і {{нп1|Шон Філіпс|Шон Філіпс|en|Shawn Phillips}}, гітарыст Донавана{{sfn|Winn|2009|p=95}}. На фатаграфіях, апублікаваных у часопісе ''{{нп1|The Beatles Book|Beatles Monthly|en|The Beatles Book}}'', былі выяўлены Ленан, Мак-Картні, Харысан і Кросбі, якія згрупаваліся вакол мікрафона&lt;ref name=&quot;Runtagh/RS&quot; /&gt;, а ў артыкуле ''{{нп1|Beat Instrumental|Beat Instrumental|en|Beat Instrumental}}'' адзначалася, што бэк-вакал быў запісаны пры ўдзеле Кросбі{{sfn|Winn|2009|p=95}}. Пазней Філіпс сказаў, што ён таксама спяваў з трыма бітламі&lt;ref name=&quot;Runtagh/RS&quot;&gt;{{cite magazine|url=https://www.rollingstone.com/music/music-features/beatles-sgt-pepper-at-50-when-pink-floyd-david-crosby-visited-lovely-rita-sessions-127210/|first=Jordan|last=Runtagh|title=Beatles' 'Sgt. Pepper' at 50: When Pink Floyd, David Crosby Visited 'Lovely Rita' Sessions|magazine=[[Rolling Stone]]|date=2017-05-29|access-date=2020-03-23|archive-date=2023-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230409124907/https://www.rollingstone.com/music/music-features/beatles-sgt-pepper-at-50-when-pink-floyd-david-crosby-visited-lovely-rita-sessions-127210/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, аднак яго словы не падтрымаў ніхто з прысутных&lt;ref name=&quot;Runtagh/RS&quot; /&gt; У выніку бэк-вакал быў перазапісаны 7 сакавіка{{sfn|Winn|2009|p=95}}.|кам.}}{{sfn|Everett|1999|p=100}}. Бітлы рэгулярна апраналіся ў адзенне псіхадэлічных расфарбовак{{sfn|Lewisohn|2005|p=114}}, што падштурхнула аднаго з сесійных трубачоў да думкі пра іх удзел у здымках новага фільма{{sfn|Cunningham|1998|pp=148–49}}.

Запіс аркестра для «[[A Day in the Life]]», які адбываўся 10 лютага, быў арганізаваны ў духу шараговага [[хэпенінг]]у лонданскай авангарднай сцэны{{sfn|Harris|2007|p=76}}{{sfn|Sounes|2010|p=166}}. «The Beatles» запрасілі мноства сяброў{{sfn|Lewisohn|2005|p=96}}, а сесійныя музыканты былі апрануты ў строгія вячэрнія касцюмы, дапоўненыя маскарадным рэквізітам{{sfn|Hertsgaard|1996|p=8}}{{sfn|Gould|2007|pp=387–88}}. Пад кіраўніцтвам Тоні Брэмвела падзея была знята на сем партатыўных камер{{sfn|Ingham|2006|p=166}}, пры гэтым частку матэрыялу знялі самі бітлы{{sfn|Cunningham|1998|p=151}}. Пасля гэтага гурт разглядаў варыянт пра тое, каб зрабіць спецыяльны тэлевізійны выпуск, прысвечаны альбому{{sfn|Lewisohn|2005|p=96}}. Кожная песня мусіла быць забяспечана відэакліпам, знятым рознымі рэжысёрамі{{sfn|Harris|2007|p=82}}, але кошт запісу пласцінкі зрабіў гэтую ідэю непасільнай для EMI{{заўвага|Пасля здымак «A Day in the Life» музычная прэса застракацела паведамленнямі пра ідэю бітлоў выпусціць асобны тэлефільм, прысвечаны «Сяржанту Пеперу»{{sfn|Lewisohn|2005|p=96}}. Хаця ў ліпеньскіх часопісах адзначалася, што ад гэтага плану адмовіліся, на канец года быў складзены графік здымак, і «The Beatles» былі поўныя рашучасці распачаць працу над «[[Чароўнае таямнічае падарожжа (фільм)|Чароўным таямнічым падарожжам]]»{{sfn|Winn|2009|p=88}}.|кам.}}{{sfn|Greene|2016|pp=37–38}}. 15 сакавіка, падчас запісу «Within You Without You», студыю зноў ператварылі: на сцены павесілі індыйскія дываны, завесілі вокны і дадалі запаленыя духмяныя рэчывы, каб стварыць неабходны настрой{{sfn|Lavezzoli|2006|p=179}}. Ленан апісаў сесію як «цудоўны вечар свінгу», у ліку гасцёў якога было «400 індыйскіх музыкантаў»{{sfn|The Beatles|2000|p=243}}.

«The Beatles» аднеслі {{нп1|ацэтатны дыск|ацэтатны дыск|en|Acetate disc}} з гатовым альбомам у кватэру амерыканскай спявачкі [[Кас Эліёт]], недалёка ад {{нп1|Кінгс-роўд|Кінгс-роўд|en|King's Road}} у [[Чэлсі]]{{sfn|Ellen|2002|p=102}}. Там у шэсць раніцы яны ўключылі яго на поўную гучнасць з дынамікаў, усталяваных у адчыненых насцеж вокнах. Сябар гурта і іх былы прэс-аташэ {{нп1|Дэрэк Тэйлар|Дэрэк Тэйлар|en|Derek Taylor}} успамінаў, што замест скаргаў на шум жыхары раёна пачалі высоўвацца з вокнаў і слухаць, лічачы, што гэта была нейкая нявыдадзеная музыка ліверпульскай чацвёркі{{sfn|MacDonald|2005|p=249}}.

=== Тэхнічныя аспекты ===
{{урэзка|выраўноўванне = right|фон =  #F5F5DC|колер=#FFFFF0|шырыня = 29%|памер шрыфта=85%|Загаловак =
|Змест =''«Калі слухаць запісы паэтапна, пасля праслухоўвання першых дзвюх дарожак цяжка зразумець, чаго яшчэ яны дабіваюцца, — песня ж, здаецца, скончана? Часцяком канчатковая шматслойная версія нібы паглынае першапачатковую простую мелодыю. Але яны разумеюць, калі нешта не так, нават калі не могуць вытлумачыць словамі. Іх самааддача ўражвае — над песняй яны могуць працаваць да знямогі гадзін па дзесяць запар»''{{sfn|Дэвіс|2018|с=386}}.|Подпіс = Музычны журналіст [[Хантэр Дэвіс]], 1968 год}}
[[Файл:Studer J37 4-track tape recorder (1964-1972), Abbey Road Studios.jpg|280px|thumb|right|[[шматдарожачны запіс|Чатырохдарожачны]] магнітафон {{нп1|Studer (кампанія)|Studer J37|en|Studer}}, які выкарыстоўваўся на «Sgt. Pepper»]]
У кнізе «The Ambient Century: From Mahler to Moby», прысвечанай гісторыі [[эмбіент]]у, Марк Прэндэргаст разглядае «Sgt. Pepper» як «даніну павагі» «The Beatles» творчасці Штокхаўзена і Кейджа, дадаючы, што яго «багаты, насычаны эксперыментамі з аўдыяплёнкай гук» дэманструе ўплыў кампазітара [[П'ер Шэфер|П'ера Шэфера]]{{sfn|Prendergast|2003|p=190}}. Паводле Марціна, «Sgt. Pepper» «натуральным чынам вырас з &quot;Revolver&quot;», азнаменаваўшы «эру амаль няспынных эксперыментаў з апаратурай»&lt;ref&gt;{{harvnb|Martin &amp; Pearson|1994|p=78}}: «няспынныя эксперыменты з апаратурай»; {{harvnb|Martin &amp; Pearson|1994|p=82}}: «Sgt. Pepper» «натуральным чынам вырас з &quot;Revolver&quot;».&lt;/ref&gt;. Альбом быў запісаны з выкарыстаннем [[шматдарожачны запіс|чатырохдарожачных]] магнітафонаў, паколькі іх васьмідарожачныя аналагі не выкарыстоўваліся ў камерцыйных студыях Лондана да канца 1967 года{{sfn|Emerick &amp; Massey|2006|p=191}}. Як і ў выпадку з папярэднімі пласцінкамі «The Beatles», пры працы над «Sgt. Pepper» паўсюдна ўжывалася {{нп1|рэдукцыйнае звядзенне|рэдукцыйнае|en|Ping-pong recording}} [[звядзенне (музыка)|звядзенне]], метад, пры якім ад адной да чатырох запісаных на асобны магнітафон дарожак мікшыруюцца і {{нп1|дабінг (музыка)|дублююцца|en|Dubbing (music)}} на іншы чатырохдарожачны магнітафон, які выкарыстоўваецца ў якасці асноўнага. Дзякуючы гэтаму гукарэжысёр мог ствараць падабенства віртуальнай шматдарожачнай студыі&lt;ref&gt;{{cite AV media notes|last=Lewisohn|first=Mark|year=2009|title=Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band| publisher=Apple/EMI Records|p=29}}&lt;/ref&gt;. Чатырохдарожачныя магнітафоны {{нп1|Studer (кампанія)|Studer J37|en|Studer}}, усталяваныя ў студыях EMI, добра пасавалі для гэтага метаду, паколькі забяспечвалі высокую якасць гуку, што зводзіла да мінімуму шумы падчас мікшыравання{{sfn|Babiuk|2002|p=199}}. Запісваючы аркестр для «A Day in the Life», Марцін сінхранізаваў чатырохдарожачны магнітафон, які прайграе мінусоўку «The Beatles», з іншым магнітафонам, які запісвае аркестроўку. Гукарэжысёр {{нп1|Кен Таўнсенд|Кен Таўнсенд|en|Ken Townsend}} распрацаваў гэты метад, выкарыстоўваючы сігнал частатой 50 Гц паміж двума апаратамі{{sfn|Lewisohn|2010|p=244}}.

Праца над «Strawberry Fields Forever» была асабліва складанай і ўключала ў сябе наватарскае аб'яднанне двух дубляў песні, запісаных у розным [[тэмп (музыка)|тэмпе]] і [[вышыня гуку|танальнасці]]{{sfn|MacDonald|2005|pp=217–20}}{{sfn|Howard|2004|pp=27–28}}. Паводле ўспамінаў Эмерыка, падчас запісу «Revolver» «мы прызвычаіліся да таго, што нас просяць зрабіць немагчымае, і мы ведалі, што ў слоўніку &quot;The Beatles&quot; не існуе слова &quot;не&quot;»{{sfn|Emerick &amp; Massey|2006|p=139}}. Ключавая асаблівасць «Sgt. Pepper» — гэта ліберальнае стаўленне Марціна і Эмерыка да ўжывання [[апрацоўка сігналаў|апрацоўкі сігналаў]] для фарміравання гучання запісу, дадзены падыход уключаў у сябе прымяненне [[кампрэсар аўдыясігналу|сціскання дынамічнага дыяпазону]], {{нп1|Рэверберацыя (эфект)|рэверберацыі|en|Reverb effect}} і {{нп1|Абмежаванні сігналу|абмежаванні сігналу|en|Limiter}}{{sfn|Kimsey|2008|p=133}}. Гурт эксперыментаваў з перадавымі [[блок эфектаў|блокамі эфектаў]], такім як [[калонка Леслі|дынамік Леслі]], праз які прапускаўся гук інструментаў і вакал{{sfn|Emerick &amp; Massey|2006|p=190}}. На пласцінцы вылучаецца некалькі інавацыйных метадаў прадзюсавання, у тым ліку ўжыванне [[дырэкт-бокс]]аў і {{нп1|Амбіяфонія|амбіяфоніі|en|Ambiophonics}}, а таксама эксперыментаванне з {{нп1|Пітч-кантроль|хуткасцю прайгравання|en|Pitch control}}{{sfn|Hannan|2008|p=62}}. Басовая партыя ў «[[Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band (песня)|Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band]]» была першым запісам «The Beatles» з дапамогай дырэкт-боксу. Гэты метад быў прыдуманы Таўнсендам у выглядзе падключэння электрагітар наўпрост да мікшэрнага пульта{{sfn|Womack|2007|p=170}}. Паводле {{нп1|Кенет Уомак|Кенета Уомака|en|Kenneth Womack}}, дырэкт-бокс у загалоўным трэку «надзяліў [гучанне] бас-гітары Мак-Картні багацейшай [[склад (музыка)|тэкстурай]] і танальнай частатой»{{sfn|Womack|2007|p=170}}.

У некаторых выпадках падчас мікшыравання ўжываўся {{нп1|Аўтаматычны даблтрэкінг|аўтаматычны даблтрэкінг|en|Automatic double tracking}}, эфект, дзякуючы якому гучанне атрымлівалася больш насычаным. Метад быў распрацаваны Таўнсендам у перыяд працы над альбомам «Revolver» адмыслова для бітлоў, якія рэгулярна прасілі прыдумаць альтэрнатыву запісу дадатковага вакалу{{sfn|Lewisohn|2010|p=216}}. Яшчэ адной ключавой асаблівасцю стаў [[пітч-шыфтар|пітч-шыфт]], тэхніка, якую «The Beatles» таксама шырока ўжывалі на «Revolver»{{sfn|Emerick &amp; Massey|2006|p=190}}. Паводле Марціна, «[[Lucy in the Sky with Diamonds]]» стала рэкардсменам альбома па найбольшай колькасці варыяцый хуткасці запісу. Так, пры запісе вакалу Ленана хуткасць плёнкі была зніжана з 50 да 45 цыклаў на секунду, што дазволіла атрымаць вышэйшае і танчэйшае гучанне голасу пры прайграванні на звычайнай хуткасці{{sfn|Martin &amp; Pearson|1994|p=105}}. Падчас запісу загалоўнай кампазіцыі пласцінкі гучанне ўдарнай устаноўкі было палепшана за кошт {{нп1|Дэмпаванне|дэмпавання|en|Damping (music)}}, а таксама {{нп1|Размяшчэнне мікрафонаў|блізкага размяшчэння мікрафонаў|en|Microphone practice}}. Макдональд лічыў, што такі метад дазволіў дабіцца «трохмернага» гуку, які, побач з іншымі інавацыямі «The Beatles», неўзабаве стаў стандартнай практыкай сярод амерыканскіх гукарэжысёраў{{sfn|MacDonald|2005|pp=233–34}}.
[[Файл:Beatles ad 1965 just the beatles crop.jpg|280px|thumb|right|Нягледзячы на першапачатковы энтузіязм музыкантаў і заявы Ленана, што «гэты альбом быў адным з важнейшых крокаў у іх кар'еры», з гадамі іх меркаванне памянялася&lt;ref name=&quot;LennonHated&quot;&gt;{{cite web|url=https://faroutmagazine.co.uk/john-lennon-hated-the-beatles-sgt-pepper-album-reason/|title=The reason why John Lennon hated The Beatles ‘Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band’|publisher=''Far Out Magazine''|lang=en|author=Taysom, Joe|date=2021-01-01|access-date=2024-04-22|archive-date=2021-01-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210101100038/https://faroutmagazine.co.uk/john-lennon-hated-the-beatles-sgt-pepper-album-reason/}}&lt;/ref&gt;. Пласцінка падабалася Харысану і Ленану менш за ўсё, у многім праз кантроль Мак-Картні над працэсам. У сваю чаргу Мак-Картні называў «Пепера» сваім фаварытам, бо адчуваў сябе «рэжысёрам» запісу. Пазіцыя Стара аказалася недзе пасярэдзіне&lt;ref name=&quot;LennonHated&quot;&gt;{{cite web|url=https://faroutmagazine.co.uk/john-lennon-hated-the-beatles-sgt-pepper-album-reason/|title=The reason why John Lennon hated The Beatles ‘Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band’|publisher=''Far Out Magazine''|lang=en|author=Taysom, Joe|date=2021-01-01|access-date=2024-04-22|archive-date=2021-01-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210101100038/https://faroutmagazine.co.uk/john-lennon-hated-the-beatles-sgt-pepper-album-reason/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SergeyKnyazev&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.soyuz.ru/articles/746|title=Что писали об альбоме The Beatles “Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band” 50 лет назад|publisher=Союз|lang=ru|date=2017-06-01|access-date=2024-04-20|author=Князев, Сергей|archive-date=2024-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20240409144116/https://www.soyuz.ru/articles/746|url-status=live}}&lt;/ref&gt;]]
Авангардныя элементы, такія як размяшчэнне бязладнай тарабаршчыны ў фінальнай кампазіцыі, сталі адной з вызначальных асаблівасцей пласцінкі{{sfn|Julien|2008b|p=7}}. «Sgt. Pepper» стаў першым поп-альбомам, [[мастэрынг|зробленым]] без кароткачасовых паўз, якія звычайна ставяцца паміж песнямі з мэтай іх размежавання адной ад адной{{sfn|Womack|2007|pp=170–171}}. Замест гэтага выкарыстоўваліся два [[фейдар|красфейды]], якія змешвалі песні паміж сабой, ствараючы ўражанне няспыннага канцэрта{{заўвага|Загалоўная песня плаўна перацякала ў «With a Little Help from My Friends», а рэпрыза «Sgt. Pepper» — у «A Day in the Life»{{sfn|Lewisohn|2010|p=251}}.|комм.}}&lt;ref&gt;{{harvnb|Julien|2008c|p=162}}; {{harvnb|Lewisohn|2010|p=251}}.&lt;/ref&gt;. Хаця былі падрыхтаваны як [[Стэрэафонія|стэрэа]]-, так і [[Манафонія|монафанічныя]] варыянты альбома, «The Beatles» мінімальна ўдзельнічалі ў працэсе стэрэамікшыравання, які лічылі менш важным, даверыўшы гэтую задачу Марціну і Эмерыку{{sfn|Lewisohn|2010|p=252}}. Яны патрацілі тры тыдні на стварэнне монаміксаў і, «магчыма, дні тры на стэрэа»{{sfn|Scapelliti|2007|p=100}}. Большасць слухачоў у выніку азнаёмілася толькі са стэрэаверсіяй{{sfn|Hannan|2008|p=40}}. Паводле ацэнак Эмерыка, запіс пласцінкі заняў каля 700 гадзін, што больш чым у 30 разоў перавышала час, патрачаны гуртом на іх [[Please Please Me|першы альбом]], вытворчасць якога абышлася ў 400 фунтаў стэрлінгаў&lt;ref&gt;{{harvnb|Дэвіс|2018|p=375}}: «Please Please Me» быў запісаны за адзін дзень і абышоўся ў £400; {{harvnb|Lewisohn|2010|p=253}}: «Sgt. Pepper» гурт запісваў 700 гадзін (чатыры месяцы), і ён каштаваў £25000.&lt;/ref&gt;. Затраты на «Sgt. Pepper» склалі прыкладна 25 000 фунтаў стэрлінгаў (што эквівалентна 483 000 фунтаў стэрлінгаў у 2021 годзе){{sfn|Martin &amp; Pearson|1994|p=168}}.

=== Узаемаадносіны ўнутры гурта ===
Паводле пісьменніка Роберта Радрыгеса, хаця Ленан, Харысан і Стар прынялі ідэю Мак-Картні «гурта ўнутры гурта», якая падразумявала поўную творчую свабоду, яны «падтрымалі гэтую канцэпцыю з рознай ступенню энтузіязму»{{sfn|Rodriguez|2012|pp=206–07}}. Персанал студыі ўспамінаў, што Ленан «ніколі не здаваўся такім шчаслівым», як падчас працы над гэтай пласцінкай{{sfn|Hertsgaard|1996|pp=212, 396}}. Аднак у інтэрв'ю {{нп1|Бары Майлз|Бары Майлзу|en|Barry Miles}} музыкант заявіў, што знаходзіўся ў дэпрэсіі і, хаця Мак-Картні быў «поўны ўпэўненасці ў сабе», для яго «гэта было катаваннем»&lt;ref&gt;{{cite web|author=Miles|title=John Lennon/Yoko Ono Interview|url=https://www.rocksbackpages.com/Library/Article/john-lennonyoko-ono-interview|publisher=Rock's Backpages|year=2019|access-date=2020-06-05|archive-date=2023-12-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20231204132425/https://www.rocksbackpages.com/Library/Article/john-lennonyoko-ono-interview/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Ленан так тлумачыў свой погляд на канцэпцыю альбома: «Пол абвяшчаў: &quot;Прыходзьце і атрымайце асалоду ад паказу&quot;, а я на гэта выдаваў: &quot;Сёння я такое прачытаў у газеце… ох, халера&quot;»{{sfn|Northcutt|2006|p=137}}.

Эверэт адзначаў, што Стару «было вельмі нудна» падчас сесій. Барабаншчык пазней скардзіўся: «Найбольшы ўспамін, які ў мяне застаўся пра &quot;Sgt. Pepper&quot;... гэта тое, што я навучыўся гуляць у шахматы»{{sfn|Everett|1999|p=100}}. У {{нп1|Анталогія «The Beatles» (кніга)|«Анталогіі &quot;The Beatles&quot;»|en|The Beatles Anthology (book)}} Харысан заявіў, што яго мала цікавіла канцэпцыя Мак-Картні (які «стаў рухальнай сілай гурта»&lt;ref name=&quot;FarOutMagazine&quot;&gt;{{cite web|url=https://faroutmagazine.co.uk/beatles-sgt-pepper-songs-ranked-worst-to-best/|title=Ranking the songs on The Beatles ‘Sgt. Pepper’ in order of greatness|publisher=''Far Out Magazine''|lang=en|date=2021-05-26|access-date=2024-04-19|author=Whatley, Jack|archive-date=2022-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20220815194309/https://faroutmagazine.co.uk/beatles-sgt-pepper-songs-ranked-worst-to-best/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; і ператварыў альбом у «сваё тварэнне»&lt;ref name=&quot;LennonHated&quot;/&gt;) пра выдуманы гурт і што пасля яго падарожжа ў Індыю «маё сэрца ўсё яшчэ было там… Відаць, у той момант я страціў да славы ўсякую цікавасць»{{sfn|The Beatles|2000|pp=241, 242}}. Гітарыст дадаў, што, атрымаўшы масу задавальнення ад запісу «Rubber Soul» і «Revolver», яму не спадабаўся падыход гурта да «Sgt. Pepper», бо тое, што адбывалася, ператварылася ў «працэс зборкі: дробныя дэталі, фанаграмы накладваліся адна на адну», у выніку чаго «большую частку часу Пол проста граў на піяніна, а Рынга трымаў рытм, а астатнім даводзілася проста гультаяваць»{{sfn|The Beatles|2000|p=242}}.

Паводле Льюісана, падчас запісу пласцінкі «The Beatles» у апошні раз дзейнічалі як адзіны калектыў, аб'ядноўваючы высілкі і дэманструючы згуртаванасць, якая аслабла пасля заканчэння сесій і цалкам знікла з рэлізам «[[The Beatles (альбом)|Белага альбома]]» (1968){{sfn|Lewisohn|2010|p=237}}. Марцін успамінаў, што на працягу працы над пласцінкай «паміж бітламі панавалі вельмі добрыя адносіны, яны таксама выдатна ладзілі з намі [персаналам]. Мы ўсе ўсведамлялі, што робім нешта вялікае». Ён дадаў, што, хаця Мак-Картні эфектыўна кіраваў праектам і часам раздражняў сваіх таварышаў па гурце, «Пол цаніў унёсак Джона ў альбом. У плане колькасці ён быў невялікі, але ў плане якасці — вялізны»&lt;ref&gt;{{cite magazine|url=https://www.rollingstone.com/music/features/it-was-twenty-years-ago-today-19870618|first=Kurt|last=Loder|title=The Beatles' 'Sgt. Pepper': It Was Twenty Years Ago Today...|magazine=[[Rolling Stone]]|date=1987-06-18|access-date=2018-11-14|archive-date=2024-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20240410215054/https://www.rollingstone.com/music/music-news/the-beatles-sgt-pepper-it-was-twenty-years-ago-today-98632/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Канцэпцыя ==
{{пачатак цытаты}}Павінны ж фанаты разумець, што мы не можам рабіць адно і тое ж вечна!{{канец цытаты|крыніца=Джон Ленан&lt;ref name=&quot;SergeyKnyazev&quot;/&gt;.}}
[[Файл:John Lennon, 1974 (restored cropped).jpg|205px|thumb|left|«Увесь мой унёсак у гэты альбом не мае ніякага дачынення да ідэі сяржанта Пепера і яго аркестра» — Джон Ленан&lt;ref name=&quot;SergeyKnyazev&quot;/&gt;]]
[[Файл:Paul McCartney Headshot (cropped).jpg|205px|thumb|right|«Мы былі аркестрам сяржанта Пепера; на працягу ўсёй працы над гэтым альбомам кожны з нас прыкідваўся некім іншым» — [[Пол Мак-Картні]]&lt;ref name=&quot;SergeyKnyazev&quot;/&gt;]]
Паводле Уомака, пачатковай песняй «The Beatles» ствараюць штучную тэкставую прастору, у якой можна паэксперыментаваць{{sfn|Womack|2007|p=170}}. Рэпрыза загалоўнай кампазіцыі з'яўляецца на другім баку, непасрэдна перад кульмінацыйнай «A Day in the Life», ствараючы [[абрамленне|закальцоўвальны эфект]]{{sfn|MacDonald|2005|p=248}}. Паводле Ленана і Стара, канцэптуальна звязаны толькі першыя дзве песні і рэпрыза{{sfn|Everett|1999|p=99}}. У інтэрв'ю 1980 года Ленан заявіў, што яго кампазіцыі не мелі нічога агульнага з канцэпцыяй «Sgt. Pepper», дадаўшы: «&quot;Сяржанта Пепера&quot; прынята лічыць першым канцэптуальным альбомам, але гэта не зусім так. [...] Аднак усе лічаць менавіта так, паколькі мы так сказалі»{{sfn|Sheff|1981|p=197}}. «Мне здавалася, што мы проста працуем у студыі, запісваем новую пласцінку, а Пол бегаў са сваёй ідэяй нейкага выдуманага гурта», — падзяляў скептыцызм таварыша Харысан&lt;ref name=&quot;SergeyKnyazev&quot;/&gt;.

Паводле Макфарлейна, бітлы «палічылі за лепшае ўжыць усеахопную тэматычную канцэпцыю ў спробе аб'яднаць асобныя, незвязаныя паміж сабой песні»{{sfn|MacFarlane|2008|p=33}}. Эверэт сцвярджае, што «музычная суцэльнасць альбома з'яўляецца вынікам… узаемасувязі матываў паміж ключавымі яго часткамі, асабліва якія ўключаюць танальнасці C, E і G»{{sfn|Everett|1999|p=122}}. «Ужыванне ў запісе падобных гарманічных мадэлей і зыходных мелодый» садзейнічае яе агульнай музычнай суцэльнасці, мяркуе Мур, характарызуючы яе як апавядальную суцэльнасць, але не абавязкова канцэптуальную{{sfn|Moore|2008|p=144}}. Макфарлейн падзяляе падобны пункт гледжання і адзначае, што, за выключэннем рэпрызы, альбому бракуе меладычнага і гарманічнага адзінства, якое адпавядае [[цыкл (музыка)|цыклічнай форме]]{{sfn|MacFarlane|2008|pp=33, 37}}.

У інтэрв'ю 1995 года Мак-Картні падкрэсліў, што тэма дзяцінства музыкантаў, якая стала асновай для першых трох песень, запісаных падчас сесій, так і не перарасла ў паўнавартасную канцэпцыю, але, паводле яго, яны трымалі яе ў галаве як нейкі «арыенцір» на працягу ўсяго праекта{{sfn|MacDonald|2005|p=215}}. Паводле Макдональда, у альбоме прысутнічаюць намёкі на дзяцінства бітлоў, якія «надта відавочныя, каб іх ігнараваць». Да іх адносяцца ўспаміны пра пасляваенны мюзік-хол паўночнай Англіі, адсылкі да прамысловых гарадоў гэтага рэгіёна і школьных дзён у Ліверпулі, вобразы, натхнёныя Льюісам Кэралам (як даніна павагі любімым дзіцячым кнігам Ленана), выкарыстанне духавых інструментаў у стылі вулічнай эстрады (знаёмай Мак-Картні па візітах у {{нп1|Сефтан-парк|Сефтан-парк|en|Sefton Park}})&lt;ref name=&quot;Irvin/Mojo&quot;&gt;{{cite magazine|last=Irvin|first=Jim|title=The Big Bang!|magazine=[[Mojo]]|date=2007-03|page=78}}&lt;/ref&gt;, і кветкавая кампазіцыя на вокладцы, падобная да [[Кветкавы гадзіннік|кветкавага гадзінніка]]{{sfn|MacDonald|2005|p=215fn}}. Норман збольшага падзяляе гэтае меркаванне: «У многіх адносінах альбом працягнуў тэму дзяцінства і адсылак да Ліверпуля з выкарыстаннем у ім элементаў цырка і кірмашоў, а таксама скразной атмасферай традыцыйнага [[Паўночная Англія|паўночнага]] мюзік-холу, якая была ў крыві ў абодвух яго галоўных стваральнікаў [Мак-Картні і Ленана]»{{заўвага|«У некаторых аспектах, — падкрэсліваў Норман, — &quot;Sgt. Pepper&quot; пасталеў [на фоне папярэдніх работ &quot;The Beatles&quot;] да беспрэцэдэнтнай, нават небяспечнай ступені». Падводзячы вынік вышэйсказанага: «Яго багацце адлюстроўвала свядомае жаданне &quot;The Beatles&quot; загладзіць віну перад сваімі паклоннікамі за тое, што яны адмовіліся ад гастроляў. Скаваныя слухаўкамі ў студыі гуказапісу, яны здолелі арганізаваць жывое шоў, больш захапляльнае і інтымнае за любое іншае з тых пор, як яны пакінулі [[Cavern Club]]»{{sfn|Norman|2016|p=261}}.|комм.}}{{sfn|Norman|2016|p=261}}.

== Вокладка ==
{{пачатак цытаты}}Мы хацелі, каб «Сяржант Пепер» атрымаўся такім альбомам, на вокладку якога вы б маглі глядзець гадамі.{{канец цытаты|крыніца=Пол Мак-Картні&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.rollingstone.com/feature/beatles-sgt-pepper-artwork-10-things-you-didnt-know-107812/|title=Beatles’ ‘Sgt. Pepper’ Artwork: 10 Things You Didn’t Know|publisher=[[Rolling Stone]]|lang=en|author=Fleming, Colin|date=2017-03-30|access-date=2024-04-22|archive-date=2023-06-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20230622142350/https://www.rollingstone.com/feature/beatles-sgt-pepper-artwork-10-things-you-didnt-know-107812/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.}}
=== Пярэдняя вокладка ===
{{Гл. таксама|Спіс выяў на вокладцы «Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band»}}
Стварэннем вокладкі займаліся [[Пітэр Блэйк (мастак)|Пітэр Блэйк]] і {{нп1|Джэн Хаварт|Джэн Хаварт|en|Jann Haworth}}, вядомыя мастакі ў стылі [[поп-арт]]{{sfn|Inglis|2008|pp=92–95}}. Блэйк так каментаваў канцэпцыю: «Я прапанаваў [бітлам] ідэю: нібыта яны толькі што адыгралі [[оўпэн-эйр|адкрыты канцэрт]] — на вокладку можна было б змясціць фатаграфію гурта пасля шоў пасярод натоўпу, які толькі што назіраў за імі». Ён дадаў: «Калі б мы выкарысталі кардонавыя трафарэты, гэта магла б быць публіка мары, якая складаецца з тых, каго яны пажадаюць»&lt;ref name=&quot;Humphries/MojoSpecial&quot;&gt;{{cite book|first=Patrick|last=Humphries|chapter=Picture Perfect|title=[[Mojo (magazine)#Special editions|Mojo Special Limited Edition]]: 1000 Days That Shook the World (The Psychedelic Beatles – April 1, 1965 to December 26, 1967)|year=2002|publisher=Emap|location=London|page=97}}&lt;/ref&gt;. Пасля гэтага Мак-Картні зрабіў малюнак тушшу, на аснове якога мастакі зрабілі эскіз{{заўвага|Паводле Блэйка, менавіта Хаварт прыйшла ў галаву ідэя паказаць знакамітасцей у выглядзе ўяўляемай аўдыторыі. Першапачатковая ідэя Мак-Картні заключалася ў тым, каб «The Beatles» пазіравалі ў гасцёўні эдвардыянскай эпохі на фоне сцяны з партрэтамі іх куміраў{{sfn|Ellen|2002|p=105}}.|кам.}}&lt;ref&gt;{{harvnb|Inglis|2008|p=92}}: Мак-Картні намаляваў дызайн вокладкі «Sgt. Pepper» (другасная крыніца), {{harvnb|Miles|1997|p=333}} (першасная крыніца).&lt;/ref&gt;. [[Арт-дырэктар]]ам вокладкі выступіў {{нп1|Роберт Фрэйзер|Роберт Фрэйзер|en|Robert Fraser (art dealer)}}, за фатаграфіі адказваў [[Майкл Купер]]{{sfn|Inglis|2008|pp=92–95}}.

На пярэднім баку вокладкі размешчаны калаж з выявай «The Beatles» у амплуа гурта «Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band», якія стаяць сярод кардонавых трафарэтаў вядомых людзей у натуральную велічыню&lt;ref&gt;{{harvnb|Gould|2007|pp=391–395}}: На вокладцы «Sgt. Pepper» бітлы былі выяўлены ў выглядзе выдуманага гурта, згаданага ў загалоўнай песні альбома, на фоне мноства знакамітасцей (другасная крыніца).; {{harvnb|The Beatles|2000|p=248}}: стаяў сярод мноства знакамітасцей (першасная крыніца).&lt;/ref&gt;. На той час усе бітлы адрасцілі густыя вусы, паследаваўшы прыкладу Харысана, які зрабіў гэта падчас візіту ў Індыю, для маскіроўкі{{sfn|Everett|1999|p=71}}. Вусы адлюстроўвалі рост уплыву на бітлоў культуры [[хіпі]], у той час як іх строі, паводле Гулда, «імітавалі мясцовую моду на стыль мілітары»&lt;ref&gt;{{harvnb|The Beatles|2000|p=236}}: рост уплыву на «The Beatles» знешняга выгляду хіпі; {{harvnb|Gould|2007|p=385}}: «імітавалі мясцовую моду на стыль мілітары».&lt;/ref&gt;. У цэнтры вокладкі паказаны «The Beatles», што стаяць за [[бас-барабан]]ам, на якім кірмашовы афарміцель Джо Эфгрэйв выявіў назву альбома. Перад барабанам размешчана кветкавая кампазіцыя, на якой напісана «Beatles»{{sfn|Inglis|2008|p=95}}. Гурт апрануты ў атласную вайсковую ўніформу {{нп1|Day-Glo Color Corp.|рэзкіх колераў|en|Day-Glo Color Corp.}}, пашытую лонданскім тэатральным атэлье «M. Berman Ltd.». Побач з «The Beatles» стаяць іх [[Васковая скульптура|васковыя копіі]] (у строгіх касцюмах і з моднымі прычоскамі) эпохі [[Бітламанія|бітламаніі]], запазычаныя з музея [[Музей мадам Цюсо|Мадам Цюсо]]&lt;ref&gt;{{harvnb|Inglis|2008|p=95}}; {{harvnb|Sounes|2010|p=169}}.&lt;/ref&gt;. У нізе вокладкі, сярод кветак, знаходзяцца фігуркі ўсходніх бостваў — [[Буда (тытул)|Буды]] і [[Лакшмі]]{{sfn|Reck|2008|p=68}}.

Калаж на вокладцы ўключае 57 трафарэтаў і 9 [[Музей васковых фігур|васковых фігур]]. Пісьменнік Іэн Інгліс расцэньвае вокладку «як даведнік па культурнай тапаграфіі дзесяцігоддзя», якая адлюстроўвае рост дэмакратызацыі грамадства, у выніку чаго «традыцыйныя бар'еры паміж &quot;высокай&quot; і &quot;нізкай&quot; культурай руйнуюцца»{{sfn|Inglis|2008|p=93}}, у той час як Кейс спасылаецца на яе як найбольш відавочную дэманстрацыю «пераемнасці ў поп-культуры авангардызму мінулых гадоў»{{sfn|Case|2010|p=46}}. Фінальная версія калажа ўключала кампазітара [[Карлхайнц Штокхаўзен|Карлхайнца Штокхаўзена]], а таксама спевакоў [[Боб Дылан|Боба Дылана]] і {{нп1|Бобі Брын|Бобі Брына|en|Bobby Breen}}; кіназорак [[Марлан Бранда|Марлана Бранда]], [[Тайран Паўэр|Тайрана Паўэра]], [[Тоні Кёрціс]]а, [[Марлен Дзітрых]], [[Мэй Уэст]] і [[Мэрылін Манро]]; мастака [[Обры Бёрдслі]]; баксёра [[Соні Лістан|Соні Лістана]] і футбаліста [[Альберт Стабінс|Альберта Стабінса]]. На вокладку таксама трапілі комікі [[Стэн Лорэл]] і [[Олівер Хардзі]]; пісьменнікі [[Герберт Джордж Уэлс|Герберт Уэлс]], [[Оскар Уайльд]], [[Льюіс Кэрал]] і [[Дылан Томас]]; а таксама філосафы і навукоўцы [[Карл Маркс]], [[Альберт Эйнштэйн]], [[Зігмунд Фрэйд]] і [[Карл Густаў Юнг|Карл Юнг]]{{sfn|Inglis|2008|p=93}}. Харысан папрасіў дадаць туды гімалайскага [[ёга]] [[Махаватар Бабаджы|Махаватара Бабаджы]] і яго паслядоўнікаў [[Лахіры Махасая|Лахіры Махасаю]], [[Юктэшвар|Шры Юктэшвара Гіры]] і [[Парамаханса Ёгананда|Парамаханса Ёгананду]]{{sfn|Tillery|2011|p=81}}. [[The Rolling Stones]] прадстаўлены ў выглядзе лялькі ў кашулі з надпісам «Welcome to The Rolling Stones»{{sfn|Case|2010|p=46}}{{sfn|Schaffner|1978|p=85}}.

Калі Мак-Картні спыталі, чаму «The Beatles» не ўключылі туды Элвіса Прэслі, ён адказаў: «Элвіс быў надта важны і надта ўзвышаўся над усімі астатнімі, каб нават заікацца пра яго»&lt;ref name=&quot;Fleming/RS&quot;&gt;{{cite magazine|first=Colin|last=Fleming|title=Beatles' 'Sgt. Pepper' Artwork: 10 Things You Didn't Know|url=https://www.rollingstone.com/music/music-features/beatles-sgt-pepper-artwork-10-things-you-didnt-know-107812/|magazine=[[Rolling Stone]]|date=2017-03-30|access-date=2020-06-17|archive-date=2018-11-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20181113210714/https://www.rollingstone.com/music/music-features/beatles-sgt-pepper-artwork-10-things-you-didnt-know-107812/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Harry|2002|p=727}}. Стар быў адзіным бітлом, які не прапанаваў ніякіх кандыдатур для калажа, сказаўшы Блэйку: «Мяне задаволіць усё, што прапануюць іншыя»{{sfn|Inglis|2008|p=94}}. Канчатковы кошт вокладкі склаў амаль 3000 фунтаў стэрлінгаў (што эквівалентна 58 000 фунтаў стэрлінгаў у 2021 годзе), што было вельмі марнатраўнай сумай для таго часу, пры сярэднім кошце вокладкі каля 50 фунтаў (што эквівалентна 1000 фунтаў стэрлінгаў у 2021 годзе){{sfn|Inglis|2008|p=96}}.

== Спіс кампазіцый ==
Усе песні напісаны тандэмам [[Ленан — Мак-Картні]], за выключэннем «Within You Without You» аўтарства [[Джордж Харысан|Джорджа Харысана]]. Інфармацыя аб працягласці песень і выканаўцах вядучага вакалу базуецца на даных біёграфаў «The Beatles» [[Марк Льюісан|Марка Льюісана]] і [[Іэн Макдональд|Іэна Макдональда]]&lt;ref&gt;{{harvnb|Lewisohn|2010|p=350}}; {{harvnb|MacDonald|2005|pp=220–250}}.&lt;/ref&gt;.

{{Track listing
| headline       = Першы бок
| all_writing    = 
| extra_column   = Вядучы вакал
| title1         = [[Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band (песня)|Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band]]
| extra1         = Пол Мак-Картні
| length1        = 2:00

| title2         = [[With a Little Help from My Friends]]
| extra2         = Рынга Стар
| length2        = 2:42

| title3         = [[Lucy in the Sky with Diamonds]]
| extra3         = Джон Ленан
| length3        = 3:28

| title4         = [[Getting Better]]
| extra4         = Пол Мак-Картні
| length4        = 2:48

| title5         = [[Fixing a Hole]]
| extra5         = Пол Мак-Картні
| length5        = 2:36

| title6         = [[She’s Leaving Home]]
| extra6         = Пол Мак-Картні пры ўдзеле Джона Ленана
| length6        = 3:25

| title7         = [[Being for the Benefit of Mr. Kite!]]
| extra7         = Джон Ленан
| length7        = 2:37
| total_length   = 19:36
}}
{{Track listing
| headline      = Другі бок
| extra_column  = Вядучы вакал
| title1        = [[Within You Without You]]
| extra1        = Джордж Харысан
| length1       = 5:05
| title2        = [[When I’m Sixty-Four]]
| extra2        = Пол Мак-Картні
| length2       = 2:37
| title3        = [[Lovely Rita]]
| extra3        = Пол Мак-Картні
| length3       = 2:42
| title4        = [[Good Morning Good Morning]]
| extra4        = Джон Ленан
| length4       = 2:42
| title5        = [[Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band (песня)#Рэпрыза|Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band (Reprise)]]
| extra5        = Джон Ленан, Пол Мак-Картні, Джордж Харысан і Рынга Стар
| length5       = 1:18
| title6        = [[A Day in the Life]]
| extra6        = Джон Ленан пры ўдзеле Пола Мак-Картні
| length6       = 5:38
| total_length  = 20:02 &lt;!-- Unless you can cite a source for the &quot;inner groove&quot; being listed as a track on the original release, it doesn't belong here, since it's [[WP:OR|original research]]. Especially by Calkin. --&gt;
}}

== У запісе ўдзельнічалі ==
Паводле даных Марка Льюісана і Іэна Макдональда&lt;ref&gt;{{harvnb|Lewisohn|2010|pp=232–53}}, {{harvnb|MacDonald|2005|pp=215–50}}.&lt;/ref&gt;, калі не ўказана іншае:
; «The Beatles»
* [[Джон Ленан]]: [[вакал|вядучы]], [[гармонія (музыка)|гарманічны]] і [[бэк-вакал]]; [[рытм-гітара|рытм-]], [[акустычная гітара|акустычная]] і [[сола-гітара]]; [[арган Хаманда]], фінальны [[мі мажор|акорд]] на фартэпіяна; [[губны гармонік]], {{нп1|Аўдыяплёнка|эксперыменты з аудыяплёнкай|en|Tape loop}}, [[гукавы эфект|гукавыя эфекты]], {{нп1|Грэбень і папіросная папера|грэбень і папіросная папера|en|Comb and paper}}; воплескі, [[бубен]], [[маракас]]ы, [[бас-гітара]] на «Fixing a Hole»; аранжыроўка і дырыжыраванне ў песні «Good Morning Good Morning» (саксафоны); аранжыроўка ў песні «A Day in the Life» ([[струнныя музычныя інструменты|струнныя]], [[медныя духавыя музычныя інструменты|духавыя]], [[драўляныя духавыя музычныя інструменты|драўляныя духавыя]] і [[ударныя музычныя інструменты|перкусія]])
* [[Пол Мак-Картні]]: вядучы, гарманічны і бэк-вакал; бас-гітара і сола-гітара; [[фартэпіяна]], [[раяль]], арга́ны {{нп1|Арган Лоўры|Лоўры|en|Lowrey organ}} і Хаманда; волпескі; вакалізы, гукавыя эфекты, грэбень і папіросная папера; аранжыроўка і дырыжыраванне ў песнях «Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band», «When I’m Sixty Four» (восем скрыпак і чатыры віяланчэлі) і «A Day in the Life» (струнныя, духавыя, драўляныя духаавыя і перкусія)
* [[Джордж Харысан]]: гарманічны і бэк-вакал; сола-, рытм- і акустычная гітара; [[сітар]], [[тамбура]], [[свармандал]]; губны гармонік, грэбень і папіросная папера; воплескі, бубен, маракасы; вядучы вакал у песні «Within You Without You»; аранжыроўка і дырыжыраванне ў песні «Within You Without You»
* [[Рынга Стар]]: [[ударная ўстаноўка|ударныя]], [[конга (музычны інструмент)|конгі]], бубен, маракасы, воплескі, [[аркестравыя званы]]; вядучы вакал у песні «With a Little Help from My Friends»; губны гармонік, грэбень і папіросная папера; фінальны акорд на фартэпіяна
; Дадатковы персанал
{{кал}}
* [[Джордж Генры Марцін|Джордж Марцін]]: [[музычны прадзюсар|прадзюсар]], [[звядзенне (музыка)|звядзенне]]; эксперыменты з аўдыяплёнкай, гукавыя эфекты; клавесін у песні «Fixing a Hole», [[фісгармонія]], арган Лоўры, [[аркестравыя званочкі]] і [[мелатрон]]&lt;ref&gt;{{cite book|title=Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band (50th Anniversary Deluxe Version) (book).|last=Howlett|first=Kevin|publisher=The Beatles. Apple Records.|year=2017}}&lt;/ref&gt; у песні «Being for the Benefit of Mr. Kite!», арган Хаманда ў песні «With a Little Help from My Friends», фартэпіяна ў песні «Getting Better», сола на фартэпіяна ў песні «Lovely Rita»; фінальны акорд на фісгармоніі; аранжыроўка і дырыжыраванне ў песнях «Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band», «When I’m Sixty Four», «Good Morning Good Morning» (саксафоны), «Within You Without You» (восем скрыпак і чатыры віяланчэлі) і «A Day in the Life» (струнныя, духавыя, драўляныя духавыя і перкусія); аранжыроўка струнных інструментаў у «She’s Leaving Home»
* [[Джэф Эмерык]]: гукарэжысёр, эксперыменты з аўдыяплёнкай, гукавыя эфекты{{заўвага|Кіраўніцтва EMI адхіліла просьбу Марціна пазначыць Эмерыка на вокладцы альбома ў якасці гукарэжысёра&lt;ref&gt;{{sfn|Everett|1999|p=123}}&lt;/ref&gt;. Аднак нягледзячы на гэта ў 1968 годзе ён стаў лаўрэатам «Грэмі» за ''«Лепшы некласічны альбом»''&lt;ref&gt;{{sfn|Womack|2014|p=256}}&lt;/ref&gt;.|кам.}}
* [[Мэл Эванс]]: адлік, губны гармонік, будзільнік, фінальны акорд на фартэпіяна
* [[Ніл Аспінал]]: губны гармонік, [[тамбура]]
* {{нп1|Sounds Incorporated|Sounds Inc.|en|Sounds Incorporated}}: [[саксафон]]ы, [[трамбон]]ы і [[валторна|валторны]] ў песні «Good Morning Good Morning»
* {{нп1|Майк Леандэр|Майк Леандэр|en|Mike Leander}}: аранжыроўка струнных інструментаў у «She’s Leaving Home»
* Джэймс Бак: [[валторна]] («Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band»)
* Ніл Сандэрс: валторна («Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band»)
* [[Тоні Рэндал]]: валторна («Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band»)
* Джон Бёрдэн: валторна («Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band»)
* [[Эрых Грунберг]]: [[скрыпка]] («She’s Leaving Home», «Within You Without You» и «A Day in the Life»)
* Дэрэк Джэйкабс: скрыпка («She’s Leaving Home» и «A Day in the Life»)
* Трэвар Уільямс: скрыпка («She’s Leaving Home» и «A Day in the Life»)
* Хасэ Луіс Гарсія: скрыпка («She’s Leaving Home» и «A Day in the Life»)
* Джон Андэрвуд: [[альт (струнны інструмент)|альт]] («She’s Leaving Home», «A Day in the Life»)
* Стэфен Шынглс: альт («She’s Leaving Home», «A Day in the Life»)
* Дэніс Уігэй: [[віяланчэль]] («She’s Leaving Home», «A Day in the Life»)
* Алан Дэлзіел: віяланчэль («She’s Leaving Home», «A Day in the Life»)
* Гордан Пірс: [[кантрабас]] («She’s Leaving Home», «A Day in the Life»)
* [[Шэйла Бромберг]]: [[арфа]] («She’s Leaving Home»)
* Натвар Соні: [[табла]] («Within You Without You»)
* Анна Джошы: {{нп1|Дылруба|дылруба|en|Dilruba}} («Within You Without You»)
* Амрыт Гаджар: дылруба («Within You Without You»)
* Будхадэў Кансара: тамбура («Within You Without You»)
* Алан Лаўдэй: скрыпка («Within You Without You»)
* Джуліен Гэйлард: скрыпка («Within You Without You»)
* Пол Шэрман: скрыпка («Within You Without You»)
* Ральф Элман: скрыпка («Within You Without You»)
* Дэвід Уольфсхол: скрыпка («Within You Without You»)
* Джэк Ротштэйн: скрыпка («Within You Without You»)
* Джэк Грын: скрыпка («Within You Without You»)
* Рэджынальд Кілбі: віяланчэль («Within You Without You»)
* Ален Форд: віяланчэль («Within You Without You»)
* Пітэр Бівен: віяланчэль («Within You Without You»)
* Роберт Бёрнс: [[кларнет]] («When I’m Sixty Four», «A Day in the Life»)
* Генры Мак-Кензі: кларнет («When I’m Sixty Four», «A Day in the Life»)
* Фрэнк Рыдзі: кларнет («When I’m Sixty Four»)
* Бэры Кэмеран: [[саксафон]] («Good Morning Good Morning»)
* Дэвід Глайд: саксафон («Good Morning Good Morning»)
* Ян Холмс: саксафон («Good Morning Good Morning»)
* Джон Лі: валторна («Good Morning Good Morning»)
{{канец кал}}

== Чарты і сертыфікацыя==
=== Штотыднёвыя чарты ===
{{col-begin}}
{{col-2}}

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ Арыгінальнае выданне
|-
!Чарт
!Вышэйшая&lt;br&gt;пазіцыя
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Аўстралія}} ''[[Kent Music Report|Аўстралія]]''&lt;ref name=&quot;auchart&quot;&gt;{{Cite book|title=[[Kent Music Report|Australian Chart Book 1970–1992]]|last=Kent|first=David|author-link=David Kent (historian)|publisher=Australian Chart Book|location=St Ives, NSW|year=1993|isbn=0-646-11917-6}}&lt;/ref&gt;
|1
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Вялікабрытанія}} ''[[UK Albums Chart|Вялікабрытанія]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.officialcharts.com/artist/10363/beatles/|title=The Beatles – Full official Chart History|publisher=[[Official Charts Company]]|access-date=2016-05-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20160512024604/http://www.officialcharts.com/artist/10363/beatles/|archive-date=2016-05-12|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|1
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|ФРГ}} ''{{нп1|Musikmarkt|Заходняя Германія|en|Musikmarkt}}''&lt;ref name=&quot;dechart&quot;&gt;{{cite web|url = https://www.offiziellecharts.de/suche|title = Search: The Beatles – ''Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band''|lang = de|publisher = Media Control|access-date=2010-05-01|format = ASP|archive-date = 2015-11-02|archive-url = https://web.archive.org/web/20151102071930/http://i.imgur.com/My5ZAxf.jpg|url-status = live}}&lt;/ref&gt;
|1
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|ЗША}} ''[[Billboard 200|ЗША]]''&lt;ref name=&quot;billboard&quot;&gt;{{cite magazine |url=https://www.billboard.com/charts/billboard-200?tag=chscr1#/charts/billboard-200?chartDate=1967-07-01 |title=Billboard 200 |magazine=Billboard |access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101115095520/http://www.billboard.com/charts/billboard-200?tag=chscr1#/charts/billboard-200?chartDate=1967-07-01 |archive-date=2010-11-15 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|1
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Канада}} ''[[RPM (журнал)|Канада]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.bac-lac.gc.ca/eng/discover/films-videos-sound-recordings/rpm/Pages/image.aspx?Image=nlc008388.10081a&amp;URLjpg=http%3a%2f%2fwww.collectionscanada.gc.ca%2fobj%2f028020%2ff4%2fnlc008388.10081a.gif&amp;Ecopy=nlc008388.10081a |title=''RPM'' Top Albums/CDs – Volume 7, No. 21, Jul 22, 1967 |date=2013-07-17 |publisher=[[Library and Archives Canada]] |access-date=2015-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20150413012103/http://www.bac-lac.gc.ca/eng/discover/films-videos-sound-recordings/rpm/Pages/image.aspx?Image=nlc008388.10081a&amp;URLjpg=http%3a%2f%2fwww.collectionscanada.gc.ca%2fobj%2f028020%2ff4%2fnlc008388.10081a.gif&amp;Ecopy=nlc008388.10081a |archive-date=2015-04-13 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|1
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Нарвегія}} ''[[VG-lista|Нарвегія]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://norwegiancharts.com/weekchart.asp?year=1967&amp;date=196724&amp;cat=a |title=VG Lista – Album Top 40 |publisher=norwegiancharts.com|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111229150911/http://norwegiancharts.com/weekchart.asp?year=1967&amp;date=196724&amp;cat=a |archive-date=2011-12-29 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|1
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Фінляндыя}} ''[[Suomen virallinen lista|Фінляндыя]]''&lt;ref&gt;{{cite book|first=Jake|last=Nyman|year=2005|title=Suomi soi 4: Suuri suomalainen listakirja|publisher=Tammi|location=Helsinki|isbn=951-31-2503-3|language=fi}}&lt;/ref&gt;
|align=&quot;center&quot;|1
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Швецыя}} ''[[Sverigetopplistan|Швецыя]]''&lt;ref&gt;{{cite web|title=Swedish Charts 1966–1969/Kvällstoppen – Listresultaten vecka för vecka &gt; Juni 1967 &gt; 20 Juni|url=http://www.hitsallertijden.nl/charts/swedish%20charts/SwedishCharts%200366-0969.pdf|work=hitsallertijden.nl|lang=sv|access-date=2014-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20180305110338/http://www.hitsallertijden.nl/charts/swedish%20charts/SwedishCharts%200366-0969.pdf|archive-date=2018-03-05|url-status=live}} ''Note: [[Sverigetopplistan|Kvällstoppen]] combined sales for albums and singles in the one chart. ''Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band'' peaked at number five for two weeks beginning on 20 June 1967, but was the highest-charting LP.''&lt;/ref&gt;
|1
|}
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ Перавыданне 1987 года
|-
!Чарт
!Вышэйшая&lt;br&gt;пазіцыя
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Вялікабрытанія}} ''[[UK Albums Chart|Вялікабрытанія]]''&lt;ref name=&quot;ukchart&quot;&gt;{{cite web| url=https://www.officialcharts.com/artist/_/Beatles| title=The Beatles &gt; Artists &gt; Official Charts| publisher=[[UK Albums Chart]]|access-date=2013-05-01| archive-url=https://web.archive.org/web/20130313042939/http://www.officialcharts.com/artist/_/beatles/| archive-date=2013-03-13| url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|3
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|ЗША}} ''[[Billboard charts|ЗША]]''&lt;ref&gt;{{cite magazine|url=https://worldradiohistory.com/Archive-Billboard/80s/1987/Billboard-1987-06-27.pdf|title=Top Compact Disks (for week ending June 27, 1987)|magazine=[[Billboard]]|date=1987-06-27|access-date=2020-07-23|page=42|archive-date=2020-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20201104180733/https://worldradiohistory.com/Archive-Billboard/80s/1987/Billboard-1987-06-27.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|1
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Нідэрланды}} ''[[MegaCharts|Нідэрланды]]''&lt;ref name=&quot;nlchart&quot;&gt;{{cite web|title=The Beatles – ''Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band''|url=https://dutchcharts.nl/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a|lang=nl|publisher=dutchcharts.nl|access-date=2010-05-01|format=ASP|archive-url=https://web.archive.org/web/20131207213344/http://dutchcharts.nl/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt%2E+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a|archive-date=2013-12-07|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|2
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Японія}} ''[[Oricon|Японія]]''&lt;ref name=&quot;Jachart1&quot;&gt;{{cite book|title=Oricon Album Chart Book: Complete Edition 1970–2005|publisher=Oricon Entertainment|location=Roppongi, Tokyo|year=2006|isbn=4-87131-077-9}}&lt;/ref&gt;
|3
|}

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ Перавыданне 2009 года
|-
!Год
!Вышэйшая&lt;br&gt;пазіцыя
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Аўстралія}} ''[[ARIA Charts|Аўстралія]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://australian-charts.com/weekchart.asp?year=2009&amp;date=20090927&amp;cat=a |title=Album Top 50 |publisher=australian-charts.com|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101026185922/http://australian-charts.com/weekchart.asp?year=2009&amp;date=20090927&amp;cat=a |archive-date=2010-10-26 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|16
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Валонія}} [[Ultratop|Бельгія (Валонія)]]&lt;ref&gt;{{cite web|title=The Beatles – ''Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band''|url=https://www.ultratop.be/fr/album/19de/The-Beatles-Sgt.-Pepper%27s-Lonely-Hearts-Club-Band|lang=fr|format=ASP|publisher=ultratop.be|access-date=2022-01-15|archive-date=2023-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20230412224749/https://www.ultratop.be/fr/album/19de/The-Beatles-Sgt.-Pepper%27s-Lonely-Hearts-Club-Band|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|22
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Бразілія}} ''[[Associação Brasileira dos Produtores de Discos|Бразілія]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.abpd.org.br/noticias_internas.asp?noticia=187 |title=De 14 a 20 de Setembro 2009 |publisher=[[Associação Brasileira dos Produtores de Discos]] (in Portuguese) |access-date=2010-11-16 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110928081133/http://www.abpd.org.br/noticias_internas.asp?noticia=187 |archive-date=2011-09-28}}&lt;/ref&gt;
|20
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Вялікабрытанія}} ''[[UK Albums Chart|Вялікабрытанія]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.officialcharts.com/charts/albums-chart/20090913/7502/ |title=UK Albums Chart |publisher=[[Official Charts Company]] |access-date=2010-11-16 |archive-date=2023-04-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230408210343/https://www.officialcharts.com/charts/albums-chart/20090913/7502/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|5
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Данія}} ''[[Hitlisten|Данія]]''&lt;ref name=&quot;dkchart&quot;&gt;{{cite web|title=The Beatles – ''Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band''|publisher=danishcharts.dk|url=https://danishcharts.dk/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a|format=ASP|access-date=2012-10-12|archive-date=2023-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20230606143113/https://danishcharts.dk/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt%2E+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|20
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Іспанія}} ''[[PROMUSICAE|Іспанія]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://spanishcharts.com/weekchart.asp?year=2009&amp;date=20090913&amp;cat=a |title=Album Top 100 |publisher=spanishcharts.com|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121008050856/http://spanishcharts.com/weekchart.asp?year=2009&amp;date=20090913&amp;cat=a |archive-date=2012-10-08 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|22
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Італія}} ''[[Italian Albums Chart|Італія]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://italiancharts.com/weekchart.asp?year=2009&amp;date=20090917&amp;cat=a |title=Album Top 20 |publisher=italiancharts.com|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111214220016/http://italiancharts.com/weekchart.asp?year=2009&amp;date=20090917&amp;cat=a |archive-date=2011-12-14 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|9
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Новая Зеландыя}} ''[[Recording Industry Association of New Zealand|Новая Зеландыя]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://charts.nz/weekchart.asp?year=2009&amp;date=20090914&amp;cat=a |title=Album Top 40 |publisher=charts.nz|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170521075032/http://charts.nz/weekchart.asp?year=2009&amp;date=20090914&amp;cat=a |archive-date=2017-05-21 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|12
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Нарвегія}} ''[[IFPI|Нарвегія]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://norwegiancharts.com/weekchart.asp?year=2009&amp;date=200938&amp;cat=a |title=VG Lista – Album Top 40 |publisher=norwegiancharts.com|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111227024821/http://norwegiancharts.com/weekchart.asp?year=2009&amp;date=200938&amp;cat=a |archive-date=2011-12-27 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|31
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Партугалія}} ''[[Associação Fonográfica Portuguesa|Партугалія]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://portuguesecharts.com/archive.asp?todo=show&amp;woche=38&amp;jahr=2009&amp;sparte=a |title=Portuguese Charts: Albums – 38/2009 |publisher=portuguesecharts.com|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121012191617/http://portuguesecharts.com/archive.asp?todo=show&amp;woche=38&amp;jahr=2009&amp;sparte=a |archive-date=2012-10-12 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|4
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Фінляндыя}} ''[[Finnish Albums Chart|Фінляндыя]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://finnishcharts.com/weekchart.asp?year=2009&amp;date=200938&amp;cat=a |title=Album Top 50 |publisher=finnishcharts.com|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100104052224/http://finnishcharts.com/weekchart.asp?year=2009&amp;date=200938&amp;cat=a |archive-date=2010-01-04 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|9
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Швецыя}} ''[[Swedish Albums Chart|Швецыя]]''&lt;ref&gt;{{cite web|title=The Beatles – ''Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band''|format=ASP|url=https://swedishcharts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a|publisher=swedishcharts.com |lang=sv|access-date=2013-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20131225015947/http://swedishcharts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt%2E+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a|archive-date=2013-12-25|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|8
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Японія}} ''[[Oricon|Японія]]''&lt;ref name=&quot;Jachart2&quot;&gt;{{cite web| url=https://www.oricon.co.jp/news/rankmusic/69149/full/| title=ザ・ビートルズ&quot;リマスター&quot;全16作トップ100入り「売上金額は23.1億円」(All of the Beatles' &quot;Remastered&quot; Albums Enter the Top 100: Grossing 2,310 Million Yen In One Week)| lang=ja| publisher=oricon.co.jp|date=2009-09-15|access-date=2014-03-03| archive-url=https://web.archive.org/web/20130309122433/http://www.oricon.co.jp/news/rankmusic/69149/full/| archive-date=2013-03-09| url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|20
|}
{{col-2}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ Перавыданне 2017 года
|-
!Чарт
!Вышэйшая&lt;br&gt;пазіцыя
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Аўстралія}} ''[[ARIA Charts|Аўстралія]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://australian-charts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a |title=Australiancharts.com – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=en |archive-date=2024-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240410223028/https://australian-charts.com/search.asp?todo=notfound |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|5
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Аўстрыя}} ''[[Ö3 Austria Top 40|Аўстрыя]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://austriancharts.at/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a |title=Austriancharts.at – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=de |archive-date=2017-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170629135519/http://austriancharts.at/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt%2E+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|3
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Валонія}} ''[[Ultratop|Бельгія (Валонія)]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ultratop.be/fr/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a |title=Ultratop.be – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=fr}}&lt;/ref&gt;
|1
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Бельгія}} ''[[Ultratop|Бельгія (Фландрыя)]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ultratop.be/nl/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a |title=Ultratop.be – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=nl}}&lt;/ref&gt;
|2
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Вялікабрытанія}} ''[[UK Albums Chart|Вялікабрытанія]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.officialcharts.com/charts/albums-chart/2 |title=June 2017/7502/ &quot;Official Albums Chart Top 100 |publisher=Official Charts Company |access-date=2024-04-10|lang=en |archive-date=2024-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240410215016/https://www.officialcharts.com/charts/albums-chart/19691228/7502/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|1
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Германія}} ''[[Чарты GfK Entertainment|Германія]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.offiziellecharts.de/album-details-6622 |title=Offiziellecharts.de – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=GfK Entertainment Charts |access-date=2024-04-10|lang=de |archive-date=2023-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407061803/https://www.offiziellecharts.de/album-details-6622 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|5
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Данія}} ''[[Hitlisten|Данія]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://danishcharts.dk/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a |title=Danishcharts.dk – The Beatles – Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=da |archive-date=2023-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230606143113/https://danishcharts.dk/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt%2E+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|3
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|ЗША}} ''[[Billboard 200|ЗША]]''&lt;ref&gt;{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/7817591/bryson-tiller-true-to-self-no-1-billboard-200|title=Bryson Tiller Notches His First No. 1 Album on Billboard 200 Chart With 'True to Self'|first=Keith|last=Caulfield|magazine=Billboard|date=2017-06-04|access-date=2017-06-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20170604230659/http://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/7817591/bryson-tiller-true-to-self-no-1-billboard-200|archive-date=2017-06-04|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|3
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Ірландыя}} ''[[Ірландская асацыяцыя гуказапісных кампаній|Ірландыя]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.irma.ie/index.cfm?page=irish-charts&amp;chart=Albums |title=Irish Albums Chart: 3 June 2017 |publisher=Irish Recorded Music Association |access-date=2024-04-10|lang=en |archive-date=2022-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220620040128/https://www.irma.ie/index.cfm?page=irish-charts&amp;chart=Albums |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|2
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Іспанія}} ''[[Productores de Música de España|Іспанія]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.promusicae.es/listas/semana/3428-%C3%81lbumes-semana-22-2017|title=Top 100 Albumes — Semana 22: del 26.05.2017 al 01.06.2017|publisher=[[Productores de Música de España]]|lang=es|access-date=2017-06-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20170824092957/http://www.promusicae.es/listas/semana/3428-%C3%81lbumes-semana-22-2017|archive-date=2017-08-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|3
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Італія}} ''[[Federazione Industria Musicale Italiana|Італія]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fimi.it/classifiche#/category:album/id:2486|title=Album – Classifica settimanale WK 22 (dal 2017-05-26 al 2017-06-01)|publisher=[[Federazione Industria Musicale Italiana]]|lang=it|access-date=2017-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20180125015143/http://www.fimi.it/classifiche#/category:album/id:2486|archive-date=2018-01-25|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|6
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Канада}} ''[[Canadian Albums Chart|Канада]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.fyimusicnews.ca/articles/2017/06/04/charts-june-05-2017 |title=On The Charts: June 5, 2017 |publisher=FYIMusicNews |access-date=2024-04-10|lang=en |archive-date=2019-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190331015455/https://www.fyimusicnews.ca/articles/2017/06/04/charts-june-05-2017 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|7
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Мексіка}} ''[[Asociación Mexicana de Productores de Fonogramas y Videogramas|Мексіка]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.amprofon.com.mx/top-album.php |title=Top Album – Semanal (del 09 de Junio al 15 de Junio)|access-date=2017-07-11|lang=es|publisher=Asociación Mexicana de Productores de Fonogramas y Videogramas|archive-url=https://web.archive.org/web/20170711201001/http://www.amprofon.com.mx/top-album.php|archive-date=2017-07-11}}&lt;/ref&gt;
|18
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Нарвегія}} ''[[VG-lista|Нарвегія]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://lista.vg.no/liste/topp-40-album/2/dato/2017/uke/22 |title=VG-lista – Topp 40 Album uke 22, 2017 |publisher=VG-lista |access-date=2024-04-10|lang=no |archive-date=2017-08-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170816143814/http://lista.vg.no/liste/topp-40-album/2/dato/2017/uke/22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|9
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Нідэрланды}} ''[[Dutch Album Top 100|Нідэрланды]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://dutchcharts.nl/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a |title=Dutchcharts.nl – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=nl |archive-date=2018-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180627173318/https://dutchcharts.nl/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|2
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Новая Зеландыя}} ''[[Recorded Music NZ|Новая Зеландыя]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://nztop40.co.nz/chart/albums?chart=4368|title=NZ Top 40 Albums Chart|publisher=[[Recorded Music NZ]]|date=2017-06-05|access-date=2017-06-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20170614175238/http://nztop40.co.nz/chart/albums?chart=4368|archive-date=2017-06-14|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| 4
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Партугалія}} ''[[Associação Fonográfica Portuguesa|Партугалія]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://portuguesecharts.com/archive.asp?todo=show&amp;woche=22&amp;jahr=2017&amp;sparte=a|title=Portuguese Charts: Albums – 22/2017|publisher=Hung Medien|access-date=2017-08-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20170801085936/http://portuguesecharts.com/archive.asp?todo=show&amp;woche=22&amp;jahr=2017&amp;sparte=a|archive-date=2017-08-01|url-status=live|lang=en}}&lt;/ref&gt;
|3
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Польшча}} ''[[Związek Producentów Audio-Video|Польшча]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://olis.onyx.pl/listy/index.asp?idlisty=1085&amp;lang=en |title=Oficjalna lista sprzedaży :: OLiS - Official Retail Sales Chart&quot;. OLiS |publisher=Polish Society of the Phonographic Industry |access-date=2024-04-10|lang=pl |archive-date=2021-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210925001542/http://olis.onyx.pl/listy/index.asp?idlisty=1085&amp;lang=en |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|28

|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Фінляндыя}} ''[[Suomen virallinen lista|Фінляндыя]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ifpi.fi/lista/artistit/The+Beatles/Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band |title=The Beatles: Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Musiikkituottajat – IFPI Finland |access-date=2024-04-10|lang=fi |archive-date=2023-04-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230409201555/https://www.ifpi.fi/lista/artistit/The+Beatles/Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|23
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Чэхія}} ''[[Міжнародная федэрацыя вытворцаў фанаграм|Чэхія]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ifpicr.cz/hitparada/14/?weekId= |title=Czech Albums – Top 100 |publisher=ČNS IFPI |access-date=2024-04-10|lang=cs|archive-date=2023-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231113200959/https://ifpicr.cz/hitparada/14?weekId= |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|6
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Шатландыя}} ''[[Scottish Singles and Albums Charts|Шатландыя]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.officialcharts.com/charts/scottish-albums-chart/2 |title=June 2017/40/ &quot;Official Scottish Albums Chart Top 100 |publisher=Official Charts Company |access-date=2024-04-10|lang=pl |archive-date=2024-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240410215045/https://www.officialcharts.com/charts/scottish-albums-chart/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|1
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Швейцарыя}} ''[[Schweizer Hitparade|Швейцарыя]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://swisscharts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a |title=Swisscharts.com – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=en |archive-date=2013-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131224122003/http://swisscharts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt%2E+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|2
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Швецыя}} ''[[Sverigetopplistan|Швецыя]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://swedishcharts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a |title=Swedishcharts.com – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=en |archive-date=2018-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180627144825/https://swedishcharts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|2
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Японія}} ''[[Oricon|Японія]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.oricon.co.jp/rank/ja/w/12 |title=June 2017/ &quot;Oricon Top 50 Albums: 12 June 2017|publisher=Oricon |access-date=2024-04-10|lang=ja}}&lt;/ref&gt;
|5
|}
{{col-end}}
{{col-begin}}
{{col-2}}

=== Выніковыя гадавыя чарты ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
!Чарт (1967)
!Пазіцыя
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Аўстралія}} ''{{нп1|Спіс 25 лепшых альбомаў 1967 года ў Аўстраліі|Аўстралія|en|List of Top 25 albums for 1967 in Australia}}''&lt;ref name=&quot;auchart&quot; /&gt;
|1
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Вялікабрытанія}} ''[[UK Albums Chart|Вялікабрытанія]]''&lt;ref name=&quot;Mawer/1967&quot;&gt;{{cite web|first=Sharon|last=Mawer|archive-url=https://web.archive.org/web/20071217020411/http://www.theofficialcharts.com/album_chart_history_1967.php|url=https://www.theofficialcharts.com/album_chart_history_1967.php|title=Album Chart History: 1967|publisher=[[Official Charts Company|The Official UK Charts Company]]|date=2007-05|archive-date=2007-12-17|access-date=2019-10-23}}&lt;/ref&gt;
|1
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|ЗША}} ''[[Billboard 200|ЗША]]''&lt;ref&gt;{{cite book |url={{google books |plainurl=y |id=aSgEAAAAMBAJ|page=12}}|title=Billboard – Top Pop Albums of 1967 |access-date=2013-05-03}}&lt;/ref&gt;
|10
|-
!Чарт (1968)
!Пазіцыя
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Аўстралія}} ''{{нп1|Спіс 25 лепшых альбомаў 1968 года ў Аўстраліі|Аўстралія|en|List of Top 25 albums for 1968 in Australia}}''&lt;ref name=&quot;auchart&quot; /&gt;
|3
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|ЗША}} ''[[Billboard 200|ЗША]]''&lt;ref&gt;{{cite book |url={{google books |plainurl=y |id=736Mu91q_fcC|page=230}}|page=230|title=Billboard – Top Pop Albums of 1968|access-date=2013-05-03}}&lt;/ref&gt;
|6
|-
|}
{{col-2}}

=== Выніковыя дэкадныя чарты ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
!Чарт (1960-я)
!Пазіцыя
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Вялікабрытанія}} ''[[UK Albums Chart|Вялікабрытанія]]''
|1
|}
{{col-end}}

=== Сертыфікацыя ===
{|class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Краіна
! Статус
! Продажы
|-
|{{сцяг|Аргенціна}} ''[[Аргенцінская палата вытворцаў фанаграм і відэаграм|Аргенціна]]''
| [[Файл:Double platinum record icon.svg|20px]] 2× Плацінавы
| 120,000^
|-
|{{сцяг|Аргенціна}} ''[[ААргенцінская палата вытворцаў фанаграм і відэаграм|Аргенціна]]''&lt;br&gt;&lt;small&gt;(перавыданне 1987 года)&lt;/small&gt;
| [[Файл:Triple platinum record icon.svg|20px]] 3× Плацінавы
| 180,000^
|-
|{{сцяг|Аўстралія}} ''[[Аўстралійская асацыяцыя гуказапісных кампаній|Аўстралія]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.dropbox.com/sh/k9o2q7p7o4awhqx/AAAkIHUsZxjA2_mq5yRhmM7aa/2009%20Accreds.pdf|title=ARIA Charts – Accreditations – 2009 Albums|publisher=Australian Recording Industry Association|access-date=2024-04-11|lang=en|archive-date=2023-09-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20230913142651/https://www.dropbox.com/sh/k9o2q7p7o4awhqx/AAAkIHUsZxjA2_mq5yRhmM7aa/2009%20Accreds.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| [[Файл:Quadruple platinum record icon.svg|20px]] 4× Плацінавы
| 280,000^
|-
|{{сцяг|Бразілія}} ''[[Pro-Música Brasil|Бразілія]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://pro-musicabr.org.br/home/certificados/?busca_artista=The+Beatles&amp;busca_tipo_produto=%C3%81LBUM|title=Brazilian album certifications – The Beatles – Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band|publisher=Pro-Música Brasil|access-date=2024-04-11|lang=pt|archive-date=2022-06-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20220619183652/https://pro-musicabr.org.br/home/certificados/?busca_artista=The%20Beatles&amp;busca_tipo_produto=%C3%81LBUM|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| [[Файл:Gold record icon.svg|19px]] Залаты
| 290,000&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://memoria.bn.br/DocReader/DocReader.aspx?bib=030015_10&amp;Pesq=beatles%20abbey%20road&amp;pagfis=201532|title=O sargento Pimenta faz 20 anos|newspaper=Jornal do Brasil|quote=Sgt. pepper’s que toca em cinco paginas desta edicao, e o terceiro mais vendido (290 mil). Perde Abbey Road (390 mil) e para Help (320 mil)|lang=pt|date=1987-06-01|page=37|via=National Library of Brazil|access-date=2024-04-11|archive-date=2023-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230409124929/http://memoria.bn.br/DocReader/DocReader.aspx?bib=030015_10&amp;Pesq=beatles%20abbey%20road&amp;pagfis=201532|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{сцяг|Вялікабрытанія}} ''[[Брытанская асацыяцыя вытворцаў фанаграм|Вялікабрытанія]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.bpi.co.uk/award/9388-1786-2|title=British album certifications – The Beatles – Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band|publisher=British Phonographic Industry|access-date=2024-04-11|lang=en|archive-date=2022-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20221112120829/https://www.bpi.co.uk/award/9388-1786-2|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| [[Файл:Octuple platinum record icon.svg|20px]] 18× Плацінавы
| 5,400,000‡
|-
|{{сцяг|Германія}} ''[[Bundesverband Musikindustrie|Германія]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.musikindustrie.de/wie-musik-zur-karriere-werden-kann/markt-bestseller/gold-/platin-und-diamond-auszeichnung/datenbank/?action=suche&amp;strTitel=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;strInterpret=The+Beatles&amp;strTtArt=alle&amp;strAwards=checked|title=Gold-/Platin-Datenbank (The Beatles; 'Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band')|publisher=Bundesverband Musikindustrie|access-date=2024-04-11|lang=de|archive-date=2023-02-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230226225957/https://www.musikindustrie.de/wie-musik-zur-karriere-werden-kann/markt-bestseller/gold-/platin-und-diamond-auszeichnung/datenbank/?action=suche&amp;strTitel=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;strInterpret=The+Beatles&amp;strTtArt=alle&amp;strAwards=checked|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| [[Файл:Platinum record icon.svg|20px]] Плацінавы
| 500,000^
|-
|{{сцяг|Данія}} ''[[IFPI Danmark|Данія]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ifpi.dk/node/12267|title=Danish album certifications – The Beatles – Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band|publisher=IFPI Danmark|access-date=2024-04-11|lang=da|archive-date=2023-03-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329112556/http://ifpi.dk/node/12267|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| [[Файл:Triple platinum record icon.svg|20px]] 3× Плацінавы
| 60,000‡
|-
|{{сцяг|ЗША}} ''[[Амерыканская асацыяцыя гуказапісных кампаній|ЗША]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.riaa.com/gold-platinum/?tab_active=default-award&amp;ar=The+Beatles&amp;ti=Lonely+Hearts+Club+Band&amp;format=Album&amp;type=#search_section|title=American album certifications – The Beatles – Lonely Hearts Club Band|publisher=Recording Industry Association of America.|access-date=2024-04-11|lang=en|archive-date=2023-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20230407061803/https://www.riaa.com/gold-platinum/?tab_active=default-award&amp;ar=The+Beatles&amp;ti=Lonely+Hearts+Club+Band&amp;format=Album&amp;type=#search_section|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| [[Файл:Octuple platinum record icon.svg|20px]] 11× Плацінавы
| 11,000,000^
|-
|{{сцяг|Італія}} ''[[Італьянская федэрацыя гуказапіснай індустрыі|Італія]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.fimi.it/top-of-the-music/certificazioni/certificazioni.kl#/certifications|title=Italian album certifications – The Beatles – Sgt.Pepper's Lonely Hearts Club Band (Примечание: Выберете «2019» в меню «Anno». Выберите «Sgt.Pepper's Lonely Hearts Club Band» в поле «Filtra». Выберете «Album e Compilation» под «Sezione».)|publisher=Federazione Industria Musicale Italiana|access-date=2024-04-11|lang=it|archive-date=2019-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20191007223636/https://www.fimi.it/top-of-the-music/certificazioni/certificazioni.kl#/certifications|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;&lt;small&gt;(перавыданне 2009 года)&lt;/small&gt;
| [[Файл:Platinum record icon.svg|20px]] Плацінавы
| 50,000‡
|-
|{{сцяг|Канада}} ''[[Music Canada|Канада]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://musiccanada.com/gold-platinum/?_gp_search=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band%20The+Beatles|title=Canadian album certifications – The Beatles – Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band|publisher=Music Canada|access-date=2024-04-11|lang=en|archive-date=2023-07-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20230729195557/https://musiccanada.com/gold-platinum/?_gp_search=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band%20The+Beatles|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| [[Файл:Octuple platinum record icon.svg|20px]] 8× Плацінавы
| 800,000^
|-
|{{сцяг|Новая Зеландыя}} ''[[Recorded Music NZ|Новая Зеландыя]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.radioscope.net.nz/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=79&amp;Itemid=62|title=Latest Gold / Platinum Albums|publisher=Radioscope|access-date=2024-04-11|lang=en|archive-date=2011-07-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20110728144225/http://www.radioscope.net.nz/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=79&amp;Itemid=62|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| [[Файл:Sextuple platinum record icon.svg|20px]] 6× Плацінавы
| 90,000^
|-
|{{сцяг|Францыя}} ''[[Syndicat National de l’Édition Phonographique|Францыя]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://snepmusique.com/les-certifications/?categorie=Albums&amp;interprete=The+Beatles&amp;titre=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band|title=French album certifications – The Beatles – Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band|publisher=Syndicat National de l'Édition Phonographique|access-date=2024-04-11|lang=fr|archive-date=2023-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230409090618/http://snepmusique.com/les-certifications/?categorie=Albums&amp;interprete=The+Beatles&amp;titre=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| [[Файл:Gold record icon.svg|19px]] Залаты
| 100,000*
|-
|{{сцяг|Японія}} ''[[Японская асацыяцыя гуказапісных кампаній|Японія]]''&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар= |загаловак= Oricon Album Chart Book: Complete Edition 1970–2005|мова=ja|выдавецтва= Tokyo: Oricon Entertainment| год= 2006|isbn = 4-87131-077-9}}&lt;/ref&gt;
| align=&quot;center&quot;|—
| 208,000
|-
| align=&quot;center&quot; class=&quot;shadow&quot; colspan=&quot;5&quot; style=&quot;font-size: 8pt&quot;|'''Сумарныя продажы'''
|-
! Краіна
! Статус
! Продажы
|-
|{{сцяг|Свет}} ''Агульнасусветныя''
| align=&quot;center&quot;|—
| 32,000,000
|-
| align=&quot;center&quot; class=&quot;shadow&quot; colspan=&quot;5&quot; style=&quot;font-size: 8pt&quot;| * азначае, што даныя аб продажах заснаваны толькі на сертыфікацыі&lt;br&gt;^ азначае, што даныя аб пастаўках заснаваны толькі на сертыфікацыі&lt;br&gt;† азначае, што продажы+стрымінг заснаваны толькі на сертыфікацыі
|}

== Гісторыя рэлізу ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Краіна
! Дата
! Лэйбл
! Фармат
! Каталог
|-
|rowspan=2| [[Вялікабрытанія]]
|rowspan=2| [[1 чэрвеня]] 1967
|rowspan=2| [[Parlophone Records|Parlophone]]
| [[LP]] ([[мона]])
| PMC 7027
|-
| LP ([[стэрэафонія|стэрэа]])
| PCS 7027
|-
|rowspan=2| [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]
|rowspan=2| [[2 чэрвеня]] 1967
|rowspan=2| [[Capitol Records]]
| LP (мона)
| MAS 2653
|-
| LP (стэрэа)
| SMAS 2653
|-
| Сусветнае перавыданне
|1 чэрвеня [[1987]]
| [[Apple Records|Apple]], Parlophone, [[EMI]]
| [[кампакт-дыск|CD]] (стэрэа)
| CDP 7 46442 2
|-
| [[Японія]]
| [[11 сакавіка]] [[1998]]
| [[EMI Music Japan|Toshiba-EMI]]
| CD
| TOCP 51118
|-
| Японія
| [[21 студзеня]] [[2004]]
| Toshiba-EMI
| LP (рэмастэрынг)
| TOJP 60138
|-
|rowspan=2 |Сусветнае перавыданне
|rowspan=2 |[[9 верасня]] [[2009]]
|rowspan=2 |Apple
|CD (стэрэа,&lt;br&gt;рэмастэрынг)
|
|-
|CD (мона)
|
|-
|rowspan=3 |Юбілейнае перавыданне
|rowspan=3 |[[26 мая]] [[2017]]
|rowspan=3 |Apple, Parlophone, EMI
|CD (стэрэа,&lt;br&gt;рэмастэрынг)
|
|-
| LP (рэмастэрынг)
| PCS 7027
|-
| DVD / Blu-ray ([[5.1]])
|
|}

== Узнагароды ==
* [[1967]] — прыз «[[Грэмі]]» за лепшы альбом года
* 1967 — прыз «Грэмі» за лепшую гукарэжысуру
* 1967 — прыз «Грэмі» за лепшы сучасны альбом
* 1967 — прыз «Грэмі» за лепшую вокладку альбома

== Заўвагі ==
{{заўвагі}}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20080623212750/http://www.rollingstone.com/news/story/5938174/the_rs_500_greatest_albums_of_all_time Спіс 500 лепшых альбомаў усіх часоў] паводле часопіса [https://www.rollingstone.com/?pageid=rs.page.news.story «Rolling Stone»]{{ref|en}}
* [https://ultimateclassicrock.com/beatles-pose-for-sgt-pepper/ Даведнік па выявах вядомых асоб, размешчаных на вокладцы пласцінкі]
* Старонка альбома [http://www.beatles.com/hub/tracklisting.php?img=Pepper&amp;menuItem=the%20music&amp;order=chrono ''Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band''] на афіцыйным сайце гурта Beatles.com{{ref|en}}

{{навігацыя}}
{{вонкавыя спасылкі}}
{{The Beatles}}
[[Катэгорыя:Альбомы 1967 года]]
[[Катэгорыя:Альбомы The Beatles]]</text>
      <sha1>n3s0wmvvoairxrp4hpud1ffmhuaykq5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5171118</id>
      <parentid>5171117</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T07:15:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Цімур</username>
        <id>27525</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Вокладка */</comment>
      <origin>5171118</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="129225" sha1="27qo9nmoeku200csihqu1rbnyeakta3" xml:space="preserve">{{картка:Альбом
|Вокладка=Label LP Sgt Pepperjpg.jpg
}}
«'''Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band'''» ― восьмы альбом брытанскага рок-гурта «[[The Beatles]]», выдадзены 26 мая 1967 года ў Злучаным Каралеўстве, а на наступны дзень у ЗША. Альбом запісваўся 129 дзён, пачынаючы з 6 снежня 1966 года. Гэта першы кампакт-дыск, запісаны «Бітлз» з канца канцэрта і прысвечаны працы студыі. Яго адрознівае незвычайная разнастайнасць стыляў, загадкавыя тэксты песень, выкарыстанне інавацыйных прыёмаў запісу і нетыповыя для поп-музыкі таго часу музычныя інструменты.

== Перадгісторыя ==
[[Файл:WCFL Sound 10 survey October 1966 Beatles Jim Stagg (cropped).jpg|280px|thumb|right|«The Beatles» з [[дыджэй|дыджэем]] {{нп1|Джым Стэг|Джымам Стэгам|en|Jimmy Staggs}} (у цэнтры) падчас свайго {{нп1|Канцэртны тур «The Beatles» 1966 года па ЗША|апошняга|en|The Beatles' 1966 US tour}} [[канцэртны тур|канцэртнага турнэ]] (жнівень 1966 года)]]
К канцу 1965 года «The Beatles» стаміліся ад жывых выступаў{{sfn|Lewisohn|2010|p=210}}. Паводле [[Джон Ленан|Джона Ленана]], «мы маглі б адпраўляць замест сябе чатыры васковыя фігуры, і натоўпу б гэтага хапіла. Канцэрты &quot;The Beatles&quot; больш не маюць нічога агульнага з музыкай. Гэта проста чортавы дзікунскія абрады»{{sfn|The Beatles|2000|p=229}}. У чэрвені 1966 года, праз два дні пасля завяршэння працы над альбомам «[[Revolver]]», гурт адправіўся ў чарговае {{нп1|Канцэртны тур «The Beatles» 1966 года па Германіі, Японіі і Філіпінах|турнэ|en|The Beatles' 1966 tour of Germany, Japan and the Philippines}}, якое пачалося ў [[Федэратыўная Рэспубліка Германіі (1949—1990)|Заходняй Германіі]]{{sfn|MacDonald|2005|p=212}}. Знаходзячыся ў [[Гамбург]]у, яны атрымалі ананімную тэлеграму, у якой гаварылася: «Не ляціце ў [[Токіа]]. Вашы жыцці ў небяспецы»{{sfn|Martin &amp; Pearson|1994|p=7}}. Пагроза была ўспрынята ўсур'ёз у святле палемікі наконт будучых канцэртаў сярод рэлігійных і [[кансерватызм|кансерватыўных]] груп Японіі, якія асабліва пратэставалі супраць выступаў квартэта на арэне «[[Ніпон Будакан|Nippon Budokan]]», што лічыцца свяшчэннай{{sfn|Martin &amp; Pearson|1994|p=7}}. У якасці дадатковай меры перасцярогі было мабілізавана 35 000 паліцэйскіх, якія перавозілі музыкантаў з гатэляў на канцэртныя пляцоўкі на браніраваных аўтамабілях&lt;ref&gt;{{harvnb|Lewisohn|2010|p=211}}; {{harvnb|Martin &amp; Pearson|1994|p=7}}.&lt;/ref&gt;. Затым «The Beatles» выступілі на [[Філіпіны|Філіпінах]], дзе некаторыя мясцовыя жыхары выкрыквалі пагрозы і спрабавалі прымяніць рукапрыкладства за тое, што яны не наведалі першую ледзі краіны [[Імельда Маркас|Імельду Маркас]]. Гурт быў злы на свайго менеджара [[Браян Эпстайн|Браяна Эпстайна]] за тое, што ён настаяў на гэтым, паводле іх, цяжкім і дэмаралізавальным маршруце{{sfn|MacDonald|2005|pp=212–13}}.

Пасля публікацый у ЗША выказванняў Ленана пра тое, што «The Beatles» «[[папулярнейшыя за Ісуса]]», гурту быў абвешчаны байкот з боку т. зв. [[Біблейскі пояс|Біблейскага пояса]] Амерыкі{{sfn|MacDonald|2005|p=213}}. Публічныя прабачэнні аслабілі скандал, але {{нп1|Канцэртны тур «The Beatles» 1966 года па ЗША|жнівеньскі тур па краіне|en|The Beatles' 1966 US tour}}, які азнаменаваўся зніжэннем продажаў квіткоў у параўнанні з рэкорднай наведвальнасцю гурта ў 1965 годзе, а таксама пасрэднымі выступамі, аказаўся для іх апошнім&lt;ref&gt;{{harvnb|Lewisohn|2010|p=230: фінальны гастрольны выступ «The Beatles»}}; {{harvnb|Turner|2016|pp=295, 299}}: зніжэнне продажаў квіткоў, рэкордная наведвальнасць у 1965 годзе; {{harvnb|MacDonald|2005|p=213}}: пасрэдныя выступы.&lt;/ref&gt;. Пісьменнік [[Нікалас Шэфнер]] адзначаў:{{цытата|Для «The Beatles» правядзенне падобных канцэртаў стала фарсам, настолькі далёкім ад новых [музычных] накірункаў, якімі яны былі паглынуты, што з толькі што выпушчанага альбома «Revolver» не было выкарыстана ніводнай песні. Іх аранжыроўкі збольшага было немагчыма ўзнавіць праз абмежаванні, накладаемыя сцэнічным складам гурта, які складаецца [усяго] з дзвюх гітар, басу і барабаннай устаноўкі{{sfn|Schaffner|1978|pp=58–59}}.}}
{{урэзка|выраўноўванне = right|фон =  #F5F5DC|Цвет=#FFFFF0|шырыня = 29%|памер шрыфта=85%|Загаловак =
|Змест =''«Нам надакучыла быць &quot;The Beatles&quot;, сталі сыты гэтым па горла. Мы сапраўды ненавідзелі тое, як нас успрымалі — чацвёра валасатых юнакоў. Цяпер мы былі ўжо не хлопчыкамі, мы былі мужчынамі… і лічылі сябе творцамі з вялікай літары, а не проста выканаўцамі песень»''{{sfn|Miles|1997|p=303}}.|Подпіс = [[Пол Мак-Картні]]}}
Пасля вяртання «The Beatles» у Англію пачалі цыркуляваць чуткі пра магчымы распад гурта{{sfn|Julien|2008b|p=1}}. [[Джордж Харысан]] паведаміў Эпстайну, што пакідае квартэт, аднак яго пераканалі застацца, запэўніўшы, што гастроляў больш не будзе{{sfn|MacDonald|2005|p=213}}. У выніку бітлы ўзялі трохмесячны перапынак, на працягу якога засяродзіліся на асабістых справах{{sfn|Gould|2007|p=367}}. Харысан адправіўся ў [[Індыя|Індыю]] на шэсць тыдняў, каб засвоіць [[сітар]] пад кіраўніцтвам [[Раві Шанкар]]а{{sfn|Julien|2008b|p=2}} і паглыбіцца ў [[індуізм|індуісцкую]] філасофію{{sfn|Everett|1999|p=71}}. Будучы апошнім з чацвёркі, хто прызнаў, што іх жывыя выступы страцілі сэнс{{sfn|Rodriguez|2012|p=18}}, [[Пол Мак-Картні]] пачаў працу з [[Джордж Генры Марцін|Джорджам Марцінам]] над [[саўндтрэк]]ам да фільма {{нп1|Сямейны шлях|«Сямейны шлях»|en|The Family Way}}{{sfn|Sounes|2010|pp=158–59}}, пасля чаго правёў адпачынак у [[Кенія|Кеніі]] ў кампаніі [[Мэл Эванс|Мэла Эванса]], аднаго з [[гастрольны менеджар|гастрольных менеджараў]] «The Beatles»{{sfn|Turner|2016|pp=364–65}}. Ленан зняўся ў [[сатыра|сатырычнай]] стужцы «[[Як я выйграў вайну]]» і пачаў наведваць мастацкія выставы, адна з іх праходзіла ў {{нп1|Галерэя «Індыка»|галерэі «Індыка»|en|Indica Gallery}}, дзе ён пазнаёміўся са сваёй будучай жонкай [[Ёка Она]]{{sfn|Womack|2007|pp=158, 160–61}}. [[Рынга Стар]] скарыстаўся перапынкам, каб правесці больш часу са сваёй жонкай [[Марын Старкі Тайгрэт|Марын]] і нованароджаным сынам [[Зак Старкі|Закам]]&lt;ref&gt;{{harvnb|Harry|2000|pp=323, 333}}; {{harvnb|Julien|2008b|p=2}}.&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы натхнення і канцэпцыя ==
[[Файл:Lennon-McCartney.JPG|280px|thumb|right|]]
У верасні 1966 года, падчас здымак фільма «Як я выйграў вайну» на поўдні [[Іспанія|Іспаніі]], Ленан паглыбіўся ў глыбокі самааналіз. Яго турботы за сваю будучыню і будучыню гурта знайшлі адлюстраванне ў песні «[[Strawberry Fields Forever]]»{{sfn|Turner|2016|pp=332–33}} пра дзяцінства ў [[Ліверпуль|Ліверпулі]], якая стала адпраўным пунктам для новага альбома{{sfn|Everett|1999|p=99}}. Пасля вяртання ў Лондан Ленан далучыўся да мастацкай культуры горада, часткай якой быў Мак-Картні{{sfn|Rodriguez|2012|p=88}}, і пачаў падзяляць інтарэсы свайго сябра да [[авангардная музыка|авангарднай]] і [[электронная музыка|электроннай музыкі]] такіх кампазітараў, як [[Карлхайнц Штокхаўзен]], [[Джон Кейдж]] і [[Лучана Берыа]]{{sfn|Sounes|2010|p=165}}{{sfn|Prendergast|2003|p=193}}.

У лістападзе, падчас вяртання з Афрыкі, у Мак-Картні ўзнікла ідэя для песні, якая ў выніку і перарасла ў канцэпцыю «Sgt. Pepper»{{sfn|Julien|2008b|p=2}}. Ідэя заключалася ў тым, каб выканаць песню ад імя выдуманага аркестра [[эдвардыянская эпоха|эдвардыянскай эпохі]]{{sfn|Moore|1997|pp=20–21}}, для якога Эванс прыдумаў назву ў стылі гуртоў з [[Сан-Францыска]], такіх як [[Big Brother and the Holding Company]] і [[Quicksilver Messenger Service]]{{sfn|Womack|2007|p=168}}{{заўвага|Мак-Картні ўспамінаў, што ідэя назвы для гурта ўзнікла падчас абеду ў самалёце. Музыкант недачуў, калі Эванс папрасіў перадаць яму «соль і перац»&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.paulmccartney.com/news-blogs/news/you-gave-me-the-answer-sgt-pepper-special|title='You Gave Me The Answer' – Sgt. Pepper Special|date=2017-04-26|website=Paulmccartney.com|access-date=2017-08-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20170814020845/https://www.paulmccartney.com/news-blogs/news/you-gave-me-the-answer-sgt-pepper-special|archive-date=2017-08-14|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.|кам.}}. За кошт выкарыстання [[alter ego|альтэр-эга]] «The Beatles» атрымлівалі поўную свабоду ў музычным эксперыментаванні{{sfn|Miles|1997|pp=303–04}}. Марцін успамінаў, што хаця гэтая канцэпцыя не абмяркоўвалася ў пачатку сесій{{sfn|Turner|2016|p=378}}, дзякуючы ёй альбом неўзабаве зажыў «уласным жыццём»{{sfn|Martin|1994|p=202}}.

Альбом адлюстроўвае цікавасць «The Beatles» да [[блюз]]у, запісаў лэйбла [[Motown Records|Motown]] і іншых традыцыйных амерыканскіх музычных накірункаў{{sfn|Hannan|2008|p=62}}. Паводле пісьменніка [[Іэн Макдональд|Іэна Макдональда]], у канцы 1966 года, пры вывучэнні апошніх рэлізаў сваіх асноўных канкурэнтаў, «The Beatles» вылучылі пласцінку «[[The Beach Boys]]» «[[Pet Sounds]]», якую [[Браян Уілсан]] сачыніў у адказ на іх «[[Rubber Soul]]»{{sfn|MacDonald|2005|p=215}}. Мак-Картні быў вельмі ўражаны яе «[[гармонія (музыка)|гарманічнымі]] структурамі» і падборам інструментаў, адзначыўшы, што гэтыя элементы падштурхнулі яго да думкі: «The Beatles» маглі б «капнуць яшчэ глыбей»{{sfn|Babiuk|2002|p=197}}. Ён назваў «Pet Sounds» сваёй галоўнай крыніцай натхнення ў перыяд стварэнння «Sgt. Pepper», дадаўшы: «[Мы] запазычылі адтуль некалькі ідэй»{{sfn|Babiuk|2002|p=204}}, хаця ён усё ж лічыў, што альбому бракавала авангардызму, да якога ён так імкнуўся{{sfn|The Beatles|2000|p=253}}. Яшчэ адным рэлізам, які паўплываў на бітлоў, лічыцца «[[Freak Out!]]» гурта «[[The Mothers of Invention]]»{{sfn|Julien|2008c|p=160}}. Паводле біёграфа {{нп1|Філіп Норман (пісьменнік)|Філіпа Нормана|en|Philip Norman (author)}}, падчас студыйных сесій Мак-Картні неаднаразова заяўляў: «Гэта наш &quot;Freak Out!&quot;»{{sfn|Julien|2008c|p=158}}. Публіцыст {{нп1|Чэт Фліпа|Чэт Фліпа|en|Chet Flippo}} адзначаў, што Мак-Картні захацеў запісаць [[канцэптуальны альбом]] менавіта пасля праслухоўвання пласцінкі [[Фрэнк Запа|Фрэнка Запы]]{{sfn|Julien|2008c|p=160}}.

Яшчэ адным творчым арыенцірам была [[музыка Індыі|індыйская музыка]], аднак збольшага толькі для Ленана і Харысана{{sfn|Reck|2008|pp=69, 72–73}}. У інтэрв'ю 1967 года апошні сказаў, што няспынны поспех гурта натхняў іх працягваць развівацца ў музычным плане, і, улічваючы статус гурта, яны маглі рабіць «тое, што нам падабаецца, не азіраючыся на ўмоўнасці поп-жанра. Мы далучаны не толькі да поп-музыкі, але і ва ўсю музыку ў цэлым»{{sfn|Philo|2015|p=119}}. Мак-Картні лічыў, што альтэр-эга «The Beatles» змогуць уключыць у свой рэпертуар «крышку [[Бі Бі Кінг]]а, крышку Штокхаўзена, крышку [[Альберт Эйлер|Альберта Эйлера]], крышку Раві Шанкара, крышку &quot;Pet Sounds&quot;, крышку &quot;[[The Doors]]&quot;»{{sfn|Greene|2016|p=19}}. Ён разглядаў «The Beatles» як гурт, які «рассоўвае [музычныя] межы», падобна да іншых перадавых кампазітараў таго часу, нават нягледзячы на тое, што ім «не абавязкова падабалася тое, што, скажам, рабіў Берыа»{{sfn|Lewisohn|2005}}.

== Запіс і прадзюсаванне ==

=== Працэс стварэння ===
{{урэзка|Выраўноўванне = right|Фон =  #F5F5DC|Цвет=#FFFFF0|Шырыня = 29%|Памер шрыфта=85%|Загаловак =
|Змест =''«Музычныя выданні пачалі лаяць нас на ўсе лады… бо запіс [&quot;Сяржанта Пепера&quot;] зацягнуўся на пяць месяцаў, і я памятаю, як адчуў вялікую радасць, убачыўшы ў адным з часопісаў загаловак &quot;«The Beatles» спякліся&quot;… а я сядзеў, паціраючы рукі, і прыгаворваў: &quot;Ну, вы дачакаецеся&quot;»''{{sfn|Martin &amp; Pearson|1994|p=111}}.|Подпіс = [[Пол Мак-Картні]]}}
[[Файл:Abbeyroadtomswain.jpg|280px|thumb|right|Памяшканне студыі [[Эбі-Роўд (студыя)|Abbey Road Studio Two]], дзе праходзіў запіс альбома «Sgt. Pepper»]]
[[Файл:Abbey road studios.jpg|280px|thumb|right|Парадны ўваход студыі «Эбі-Роўд» (у той час EMI Studios) у 2005 годзе]]
Сесіі пачаліся 24 лістапада 1966 года ў другой студыі EMI Studios (у далейшым вядомай як [[Эбі-Роўд (студыя)|студыя «Эбі-Роўд»]]). На іх музыканты ўпершыню сабраліся разам з верасня{{sfn|Lewisohn|2010|p=232}}. Маючы ў сваім распараджэнні амаль бязмежны бюджэт і адсутнасць часавых рамак{{sfn|Emerick &amp; Massey|2006|p=142}}, квартэт браўся за працу ў 19:00, застаючыся ў студыі столькі, колькі лічыў патрэбным{{sfn|MacDonald|2005|p=215}}. Запіс пачаўся са «Strawberry Fields Forever», за якой паследавалі яшчэ дзве песні, тэматычна звязаныя з дзяцінствам музыкантаў — «[[When I’m Sixty-Four]]», першая сесія якой адбылася 6 снежня{{sfn|Lewisohn|2005|p=89}}, і «[[Penny Lane]]»&lt;ref&gt;{{harvnb|Everett|1999|pp=99, 100}}; {{harvnb|MacDonald|2005|pp=212–223}}.&lt;/ref&gt;.

У лютым 1967 года «Strawberry Fields Forever» і «Penny Lane» былі выпушчаны ў якасці [[Бок «А» і бок «Б»#Дубль-А|двайнога]] [[сінгл]]а пасля таго, як EMI і Эпстайн націснулі на Марціна, праз неабходнасць гурта нагадаць пра сябе{{sfn|Moore|1997|pp=19–20}}. Калі рэліз не здолеў пакарыць [[UK Singles Chart|брытанскі чарт]], мясцовыя СМІ пачалі намякаць пра канец папулярнасці квартэта. Прэса застракацела загалоўкамі «&quot;The Beatles&quot; не здолелі дасягнуць вяршыні», «Упершыню за чатыры гады» і «Ці лопнула бурбалка?»{{sfn|Harry|2002|p=714}}. У адпаведнасці з падыходам гурта да раней выпушчаных сінглаў, песні былі аўтаматычна выключаны з будучага альбома{{sfn|Greene|2016|pp=34, 42}}. У далейшым Марцін назваў адмову ад гэтых песень «найвялікшай памылкай у маёй кар'еры»{{sfn|MacDonald|2005|p=218fn}}. Паводле яго, «Strawberry Fields Forever», на запіс якой яны патрацілі беспрэцэдэнтных 55 гадзін студыйнага часу, «задавала тон для ўсёй пласцінкі»&lt;ref&gt;{{harvnb|MacDonald|2005|p=219}}: патрацілі 55 гадзін у студыі; {{harvnb|Martin &amp; Pearson|1994|p=13}}: «задавала тон для ўсёй пласцінкі».&lt;/ref&gt;. Ён тлумачыў: «Гэта мусіў быць альбом… [з песнямі, якія] немагчыма было б выканаць ужывую: яны былі задуманы як студыйныя творы, у гэтым і была розніца»{{sfn|Julien|2008b|p=6}}. Мак-Картні заявіў: «Гэты альбом павінен быў замяніць сабой нашы канцэрты»{{заўвага|«The Beatles» часта жартавалі наконт рашэння [[Элвіс Прэслі|Элвіса Прэслі]] адправіць у турнэ яго залаты [[Cadillac]] (для прасоўвання фільма «[[Паказычы мяне]]»&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.graceland.com/blog/posts/elvis-presley-and-the-gold-cadillac-tour/|title=Elvis Presley and the Gold Cadillac Tour|publisher=graceland.com|lang=en|access-date=2024-04-03|archive-date=2024-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20240403115200/https://www.graceland.com/blog/posts/elvis-presley-and-the-gold-cadillac-tour/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Womack|2018|loc=chap. 10}}), і Марцін, і Мак-Картні ўспаміналі, як гурт фантазіраваў, што на гастролі падобным чынам можна адправіць «Sgt. Pepper»{{sfn|Womack|2018|loc=chap. 10}}&lt;ref&gt;{{cite magazine |url=https://www.nme.com/news/music/the-beatles-379-1344340 |title=Paul McCartney: 'Elvis influenced Sgt Pepper' |author=Staff |date=2007-05-17 |magazine=[[NME]] |access-date=2024-01-12 |archive-date=2024-03-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240314134523/https://www.nme.com/news/music/the-beatles-379-1344340 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.|кам.}}{{sfn|Julien|2008b|p=6}}.

Паводле музыказнаўцы {{нп1|Уолтэр Эверэт|Уолтэра Эверэта|en|Walter Everett (musicologist)}}, «Sgt. Pepper» знамянуе сабой пачатак узыходжання Мак-Картні як дамінантнай творчай сілы «The Beatles». Ён сачыніў больш за палову ўсяго матэрыялу, адначасова ўзмацняючы кантроль над запісам сваіх кампазіцый{{заўвага|Паводле Эмерыка, у перыяд запісу «Sgt. Pepper» Мак-Картні фактычна пераўвасобіўся ў прадзюсара «The Beatles», паколькі Марцін усё часцей адсутнічаў бліжэй да канца сесій, якія рэгулярна зацягваліся да світанку{{sfn|Emerick &amp; Massey|2006|p=163}}.|кам.}}{{sfn|Everett|1999|p=99}}. Музыканты зрабілі мноства дубляў, спрабуючы дабіцца патрэбнага яму гуку ў песні «[[Getting Better]]». Калі было прынята рашэнне перазапісаць асноўную гукавую дарожку, Стар быў экстрэнна выкліканы ў студыю, аднак яго не задзейнічалі, паколькі на той момант акцэнт пераключыўся з рытму на вакал{{sfn|Дэвіс|2018|с=382}}. Большая частка [[бас-гітара|бас-гітары]] была зведзена загадзя{{sfn|Hannan|2008|p=52}}. Аддаючы перавагу накладанню сваіх партый у апошнюю чаргу, Мак-Картні, як правіла, граў на іншых інструментах падчас запісу мінусовак. Такі падыход дазваляў яму пускацца ў меладычныя аванцюры, прыдумляючы незвычайныя басовыя хады — паўтараючы адну з асаблівасцей, якой ён асабліва захапляўся ў працы Браяна Уілсана над «Pet Sounds», — і дадаваць іх ужо ў фінальныя аранжыроўкі песень&lt;ref&gt;{{harvnb|Emerick &amp; Massey|2006|pp=169–70}}; {{harvnb|Miles|1997|p=281}}: «адна з асаблівасцей, якой ён асабліва захапляўся на &quot;Pet Sounds&quot;».&lt;/ref&gt;{{заўвага|У сваю чаргу Уілсан быў уражаны складанымі басовымі партыямі ў «Rubber Soul». У далейшым Мак-Картні заявіў, што ён, Уілсан і {{нп1|Джэймс Джамерсан|Джэймс Джамерсан|en|James Jamerson}} з [[Motown Records|Motown]] былі адзінымі трыма музыкантамі, «якія ўжо тады гралі меладычныя басовыя партыі... кожны з нас падглядваў нешта адзін у аднаго»{{sfn|Miles|1997|p=271}}.|кам.}}. Акрамя басу, на некаторых песнях Мак-Картні сыграў на [[электрагітара|электрагітары]], а таксама [[клавішныя інструменты|клавішных]], такіх як [[фартэпіяна]], [[раяль]] і {{нп1|Арган Лоўры|арган Лоўры|en|Lowrey organ}}, у той час як Марцін зрабіў унёсак партыямі на [[клавесін]]е, [[фісгармонія|фісгармоніі]] і {{нп1|піянет|піянеце|en|Hohner Pianet}}&lt;ref&gt;{{harvnb|Everett|1999|p=104}}: Орган Лоури в «Lucy in the Sky with Diamonds»; {{harvnb|Everett|1999|p=106}}: піянет у «Getting Better», {{harvnb|Everett|1999|p=107}}: клавесін у «Fixing a Hole»; {{harvnb|Everett|1999|p=110}}: губны гармонік у «Being for the Benefit of Mr. Kite!»; {{harvnb|Everett|1999|p=120}}: раяль у «A Day in the Life».&lt;/ref&gt;. У песнях Ленана таксама аддавалася перавага клавішным інструментам{{заўвага|Напрыклад, у «Strawberry Fields Forever» актыўна выкарыстоўваўся [[мелатрон]]{{sfn|Cunningham|1998|p=127}}{{sfn|Prendergast|2003|p=83}}, інструмент, клавішы якога прайгравалі магнітафонныя запісы розных музычных інструментаў, дазваляючы аднаму выканаўцу замяняць сабой цэлы аркестр{{sfn|Rodriguez|2012|pp=109, 191–93}}.|кам.}}{{sfn|Everett|1999|p=99}}.

Хаця роля Харысана як сольнага гітарыста была ў многім адсунута на задні план, Эверэт лічыць «яго ўнёсак у альбом важным у многіх аспектах»{{sfn|Everett|1999|p=100}}. Дзякуючы яму на пласцінку трапілі такія індыйскія інструменты, як сітар, [[тампура]] і [[свармандал]]{{sfn|Everett|1999|pp=104, 106, 111}}{{sfn|Clayson|2003|p=212}}. Марцін называў яго самым адкрытым з бітлоў да новых музычных накірункаў{{заўвага|У інтэрв'ю 2017 года Стар так выказаўся адносна гітарнага ўнёску Харысана: «Мы з Полам абмяркоўвалі гэта, калі слухалі &quot;Сяржанта Пепера&quot; на [50-гадовым] юбілеі пласцінкі і адзначылі, наколькі была важная для альбома зробленая Джорджам праца [як гітарыста]»&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.news.com.au/entertainment/music/ringo-starr-the-voice-behind-the-yellow-submarine-and-tank-engine-returns-on-give-more-love/news-story/c5eb865f1b73a574e82930ff04f4bb92|first=Kathy|last=McCabe|title=Ringo Starr: The voice behind the yellow submarine and tank engine returns on Give More Love|work=[[news.com.au]]|date=2017-09-17|access-date=2019-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20190202095605/https://www.news.com.au/entertainment/music/ringo-starr-the-voice-behind-the-yellow-submarine-and-tank-engine-returns-on-give-more-love/news-story/c5eb865f1b73a574e82930ff04f4bb92|archive-date=2019-02-02|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.|кам.}}{{sfn|Hertsgaard|1996|p=172}}. У сваю чаргу выкарыстанне Старам мембраны з цялячай скуры для [[том-том]]аў яго [[ударная ўстаноўка|ўдарнай устаноўкі]] забяспечыла гучанню барабанаў глыбейшы тэмбр, у адрозненне ад ранейшай пластыкавай абіўкі{{sfn|Everett|1999|p=100}}. Як і ў выпадку з альбомам «Revolver»{{sfn|Rodriguez|2012|p=112}}, «The Beatles» усё часцей запрашалі сесійных музыкантаў, асабліва для запісу [[аранжыроўка|аранжыровак]], натхнёных класічнымі творамі{{sfn|Babiuk|2002|p=197}}. Паводле Філіпа Нормана, выразны вакал Ленана ў некаторых песнях Мак-Картні «значна ўзмацніў іх атмасферу», асабліва ў кампазіцыі «[[Lovely Rita]]»{{sfn|Norman|2016|p=263}}.

Праз гадзіну пасля завяршэння апошніх альбомных накладанняў, 20 красавіка 1967 года, гурт вярнуўся да кампазіцыі «[[Only a Northern Song]]» Харысана, асноўную частку якой яны запісалі ў лютым{{sfn|Lewisohn|2005|p=109}}. Музыканты дадалі ў яе выпадковыя гукі і аркестроўку, перш чым адправіць яе [[United Artists]] у якасці першай з чатырох новых песень, якія яны павінны былі прадставіць гэтай кампаніі для ўключэння ў анімацыйны фільм «[[Жоўтая падводная лодка (мультфільм)|Жоўтая падводная лодка]]»{{sfn|Winn|2009|p=102}}. Паводле пісьменніка [[Марк Льюісан|Марка Льюісана]], гэта была «дзіўная» сесія, аднак яна прадэманстравала «вялізны апетыт бітлоў да стварэння матэрыялу»{{sfn|Lewisohn|2005|p=109}}. Падчас працы ў студыі гурт таксама запісаў «[[Carnival of Light]]» пад кіраўніцтвам Мак-Картні, эксперыментальную п'есу, створаную для мерапрыемства «Million Volt Light and Sound Rave», што праходзіла ў «[[The Roundhouse|Roundhouse Theater]]» 28 студзеня і 4 лютага{{sfn|MacDonald|2005|pp=224–25}}. Сесіі завяршыліся 21 красавіка запісам выпадковых шумоў і галасоў, уключаных у какафонію, якая завяршае пласцінку. Ім папярэднічалі вельмі высокія гукі — недаступныя для чалавечага вуха — якія маглі пачуць толькі сабакі (і некаторыя іншыя жывёлы){{sfn|Lewisohn|2010|pp=252–53}}.

=== Студыйная атмасфера ===

«The Beatles» імкнуліся надаць сесіям атмасферу свята{{sfn|Gould|2007|p=387}}. Хутка стаміўшыся ад безгустоўнага дызайну ўнутраных памяшканняў EMI, музыканты дадалі ў студыю псіхадэлічнае асвятленне{{sfn|Howard|2004|pp=28–29}}, уключаючы прыладу з пяці чырвоных флуарэсцэнтных лямпаў, прымацаваную да мікрафоннай стойкі, [[лававая лямпа|лававую свяцільню]], чырвоную лямпу як у [[фоталабараторыя|фоталабараторыі]] і [[страбаскоп]], зрэшты, неўзабаве адмовіўшыся ад выкарыстання апошняга{{sfn|Lewisohn|2005|p=114}}. Харысан успамінаў, што падчас працы студыя стала для іх нечым накшталт нефармальнага клуба{{sfn|Hertsgaard|1996|pp=211, 392}}, дзе гурт часта наведвалі калегі, у тым ліку [[Дэвід Кросбі]], [[Мік Джагер]] і [[Донаван]]{{заўвага|24 лютага гурт запісваў бэк-вакал для песні «[[Lovely Rita]]». У ліку гасцёў бітлоў у той вечар былі Кросбі і {{нп1|Шон Філіпс|Шон Філіпс|en|Shawn Phillips}}, гітарыст Донавана{{sfn|Winn|2009|p=95}}. На фатаграфіях, апублікаваных у часопісе ''{{нп1|The Beatles Book|Beatles Monthly|en|The Beatles Book}}'', былі выяўлены Ленан, Мак-Картні, Харысан і Кросбі, якія згрупаваліся вакол мікрафона&lt;ref name=&quot;Runtagh/RS&quot; /&gt;, а ў артыкуле ''{{нп1|Beat Instrumental|Beat Instrumental|en|Beat Instrumental}}'' адзначалася, што бэк-вакал быў запісаны пры ўдзеле Кросбі{{sfn|Winn|2009|p=95}}. Пазней Філіпс сказаў, што ён таксама спяваў з трыма бітламі&lt;ref name=&quot;Runtagh/RS&quot;&gt;{{cite magazine|url=https://www.rollingstone.com/music/music-features/beatles-sgt-pepper-at-50-when-pink-floyd-david-crosby-visited-lovely-rita-sessions-127210/|first=Jordan|last=Runtagh|title=Beatles' 'Sgt. Pepper' at 50: When Pink Floyd, David Crosby Visited 'Lovely Rita' Sessions|magazine=[[Rolling Stone]]|date=2017-05-29|access-date=2020-03-23|archive-date=2023-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230409124907/https://www.rollingstone.com/music/music-features/beatles-sgt-pepper-at-50-when-pink-floyd-david-crosby-visited-lovely-rita-sessions-127210/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, аднак яго словы не падтрымаў ніхто з прысутных&lt;ref name=&quot;Runtagh/RS&quot; /&gt; У выніку бэк-вакал быў перазапісаны 7 сакавіка{{sfn|Winn|2009|p=95}}.|кам.}}{{sfn|Everett|1999|p=100}}. Бітлы рэгулярна апраналіся ў адзенне псіхадэлічных расфарбовак{{sfn|Lewisohn|2005|p=114}}, што падштурхнула аднаго з сесійных трубачоў да думкі пра іх удзел у здымках новага фільма{{sfn|Cunningham|1998|pp=148–49}}.

Запіс аркестра для «[[A Day in the Life]]», які адбываўся 10 лютага, быў арганізаваны ў духу шараговага [[хэпенінг]]у лонданскай авангарднай сцэны{{sfn|Harris|2007|p=76}}{{sfn|Sounes|2010|p=166}}. «The Beatles» запрасілі мноства сяброў{{sfn|Lewisohn|2005|p=96}}, а сесійныя музыканты былі апрануты ў строгія вячэрнія касцюмы, дапоўненыя маскарадным рэквізітам{{sfn|Hertsgaard|1996|p=8}}{{sfn|Gould|2007|pp=387–88}}. Пад кіраўніцтвам Тоні Брэмвела падзея была знята на сем партатыўных камер{{sfn|Ingham|2006|p=166}}, пры гэтым частку матэрыялу знялі самі бітлы{{sfn|Cunningham|1998|p=151}}. Пасля гэтага гурт разглядаў варыянт пра тое, каб зрабіць спецыяльны тэлевізійны выпуск, прысвечаны альбому{{sfn|Lewisohn|2005|p=96}}. Кожная песня мусіла быць забяспечана відэакліпам, знятым рознымі рэжысёрамі{{sfn|Harris|2007|p=82}}, але кошт запісу пласцінкі зрабіў гэтую ідэю непасільнай для EMI{{заўвага|Пасля здымак «A Day in the Life» музычная прэса застракацела паведамленнямі пра ідэю бітлоў выпусціць асобны тэлефільм, прысвечаны «Сяржанту Пеперу»{{sfn|Lewisohn|2005|p=96}}. Хаця ў ліпеньскіх часопісах адзначалася, што ад гэтага плану адмовіліся, на канец года быў складзены графік здымак, і «The Beatles» былі поўныя рашучасці распачаць працу над «[[Чароўнае таямнічае падарожжа (фільм)|Чароўным таямнічым падарожжам]]»{{sfn|Winn|2009|p=88}}.|кам.}}{{sfn|Greene|2016|pp=37–38}}. 15 сакавіка, падчас запісу «Within You Without You», студыю зноў ператварылі: на сцены павесілі індыйскія дываны, завесілі вокны і дадалі запаленыя духмяныя рэчывы, каб стварыць неабходны настрой{{sfn|Lavezzoli|2006|p=179}}. Ленан апісаў сесію як «цудоўны вечар свінгу», у ліку гасцёў якога было «400 індыйскіх музыкантаў»{{sfn|The Beatles|2000|p=243}}.

«The Beatles» аднеслі {{нп1|ацэтатны дыск|ацэтатны дыск|en|Acetate disc}} з гатовым альбомам у кватэру амерыканскай спявачкі [[Кас Эліёт]], недалёка ад {{нп1|Кінгс-роўд|Кінгс-роўд|en|King's Road}} у [[Чэлсі]]{{sfn|Ellen|2002|p=102}}. Там у шэсць раніцы яны ўключылі яго на поўную гучнасць з дынамікаў, усталяваных у адчыненых насцеж вокнах. Сябар гурта і іх былы прэс-аташэ {{нп1|Дэрэк Тэйлар|Дэрэк Тэйлар|en|Derek Taylor}} успамінаў, што замест скаргаў на шум жыхары раёна пачалі высоўвацца з вокнаў і слухаць, лічачы, што гэта была нейкая нявыдадзеная музыка ліверпульскай чацвёркі{{sfn|MacDonald|2005|p=249}}.

=== Тэхнічныя аспекты ===
{{урэзка|выраўноўванне = right|фон =  #F5F5DC|колер=#FFFFF0|шырыня = 29%|памер шрыфта=85%|Загаловак =
|Змест =''«Калі слухаць запісы паэтапна, пасля праслухоўвання першых дзвюх дарожак цяжка зразумець, чаго яшчэ яны дабіваюцца, — песня ж, здаецца, скончана? Часцяком канчатковая шматслойная версія нібы паглынае першапачатковую простую мелодыю. Але яны разумеюць, калі нешта не так, нават калі не могуць вытлумачыць словамі. Іх самааддача ўражвае — над песняй яны могуць працаваць да знямогі гадзін па дзесяць запар»''{{sfn|Дэвіс|2018|с=386}}.|Подпіс = Музычны журналіст [[Хантэр Дэвіс]], 1968 год}}
[[Файл:Studer J37 4-track tape recorder (1964-1972), Abbey Road Studios.jpg|280px|thumb|right|[[шматдарожачны запіс|Чатырохдарожачны]] магнітафон {{нп1|Studer (кампанія)|Studer J37|en|Studer}}, які выкарыстоўваўся на «Sgt. Pepper»]]
У кнізе «The Ambient Century: From Mahler to Moby», прысвечанай гісторыі [[эмбіент]]у, Марк Прэндэргаст разглядае «Sgt. Pepper» як «даніну павагі» «The Beatles» творчасці Штокхаўзена і Кейджа, дадаючы, што яго «багаты, насычаны эксперыментамі з аўдыяплёнкай гук» дэманструе ўплыў кампазітара [[П'ер Шэфер|П'ера Шэфера]]{{sfn|Prendergast|2003|p=190}}. Паводле Марціна, «Sgt. Pepper» «натуральным чынам вырас з &quot;Revolver&quot;», азнаменаваўшы «эру амаль няспынных эксперыментаў з апаратурай»&lt;ref&gt;{{harvnb|Martin &amp; Pearson|1994|p=78}}: «няспынныя эксперыменты з апаратурай»; {{harvnb|Martin &amp; Pearson|1994|p=82}}: «Sgt. Pepper» «натуральным чынам вырас з &quot;Revolver&quot;».&lt;/ref&gt;. Альбом быў запісаны з выкарыстаннем [[шматдарожачны запіс|чатырохдарожачных]] магнітафонаў, паколькі іх васьмідарожачныя аналагі не выкарыстоўваліся ў камерцыйных студыях Лондана да канца 1967 года{{sfn|Emerick &amp; Massey|2006|p=191}}. Як і ў выпадку з папярэднімі пласцінкамі «The Beatles», пры працы над «Sgt. Pepper» паўсюдна ўжывалася {{нп1|рэдукцыйнае звядзенне|рэдукцыйнае|en|Ping-pong recording}} [[звядзенне (музыка)|звядзенне]], метад, пры якім ад адной да чатырох запісаных на асобны магнітафон дарожак мікшыруюцца і {{нп1|дабінг (музыка)|дублююцца|en|Dubbing (music)}} на іншы чатырохдарожачны магнітафон, які выкарыстоўваецца ў якасці асноўнага. Дзякуючы гэтаму гукарэжысёр мог ствараць падабенства віртуальнай шматдарожачнай студыі&lt;ref&gt;{{cite AV media notes|last=Lewisohn|first=Mark|year=2009|title=Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band| publisher=Apple/EMI Records|p=29}}&lt;/ref&gt;. Чатырохдарожачныя магнітафоны {{нп1|Studer (кампанія)|Studer J37|en|Studer}}, усталяваныя ў студыях EMI, добра пасавалі для гэтага метаду, паколькі забяспечвалі высокую якасць гуку, што зводзіла да мінімуму шумы падчас мікшыравання{{sfn|Babiuk|2002|p=199}}. Запісваючы аркестр для «A Day in the Life», Марцін сінхранізаваў чатырохдарожачны магнітафон, які прайграе мінусоўку «The Beatles», з іншым магнітафонам, які запісвае аркестроўку. Гукарэжысёр {{нп1|Кен Таўнсенд|Кен Таўнсенд|en|Ken Townsend}} распрацаваў гэты метад, выкарыстоўваючы сігнал частатой 50 Гц паміж двума апаратамі{{sfn|Lewisohn|2010|p=244}}.

Праца над «Strawberry Fields Forever» была асабліва складанай і ўключала ў сябе наватарскае аб'яднанне двух дубляў песні, запісаных у розным [[тэмп (музыка)|тэмпе]] і [[вышыня гуку|танальнасці]]{{sfn|MacDonald|2005|pp=217–20}}{{sfn|Howard|2004|pp=27–28}}. Паводле ўспамінаў Эмерыка, падчас запісу «Revolver» «мы прызвычаіліся да таго, што нас просяць зрабіць немагчымае, і мы ведалі, што ў слоўніку &quot;The Beatles&quot; не існуе слова &quot;не&quot;»{{sfn|Emerick &amp; Massey|2006|p=139}}. Ключавая асаблівасць «Sgt. Pepper» — гэта ліберальнае стаўленне Марціна і Эмерыка да ўжывання [[апрацоўка сігналаў|апрацоўкі сігналаў]] для фарміравання гучання запісу, дадзены падыход уключаў у сябе прымяненне [[кампрэсар аўдыясігналу|сціскання дынамічнага дыяпазону]], {{нп1|Рэверберацыя (эфект)|рэверберацыі|en|Reverb effect}} і {{нп1|Абмежаванні сігналу|абмежаванні сігналу|en|Limiter}}{{sfn|Kimsey|2008|p=133}}. Гурт эксперыментаваў з перадавымі [[блок эфектаў|блокамі эфектаў]], такім як [[калонка Леслі|дынамік Леслі]], праз які прапускаўся гук інструментаў і вакал{{sfn|Emerick &amp; Massey|2006|p=190}}. На пласцінцы вылучаецца некалькі інавацыйных метадаў прадзюсавання, у тым ліку ўжыванне [[дырэкт-бокс]]аў і {{нп1|Амбіяфонія|амбіяфоніі|en|Ambiophonics}}, а таксама эксперыментаванне з {{нп1|Пітч-кантроль|хуткасцю прайгравання|en|Pitch control}}{{sfn|Hannan|2008|p=62}}. Басовая партыя ў «[[Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band (песня)|Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band]]» была першым запісам «The Beatles» з дапамогай дырэкт-боксу. Гэты метад быў прыдуманы Таўнсендам у выглядзе падключэння электрагітар наўпрост да мікшэрнага пульта{{sfn|Womack|2007|p=170}}. Паводле {{нп1|Кенет Уомак|Кенета Уомака|en|Kenneth Womack}}, дырэкт-бокс у загалоўным трэку «надзяліў [гучанне] бас-гітары Мак-Картні багацейшай [[склад (музыка)|тэкстурай]] і танальнай частатой»{{sfn|Womack|2007|p=170}}.

У некаторых выпадках падчас мікшыравання ўжываўся {{нп1|Аўтаматычны даблтрэкінг|аўтаматычны даблтрэкінг|en|Automatic double tracking}}, эфект, дзякуючы якому гучанне атрымлівалася больш насычаным. Метад быў распрацаваны Таўнсендам у перыяд працы над альбомам «Revolver» адмыслова для бітлоў, якія рэгулярна прасілі прыдумаць альтэрнатыву запісу дадатковага вакалу{{sfn|Lewisohn|2010|p=216}}. Яшчэ адной ключавой асаблівасцю стаў [[пітч-шыфтар|пітч-шыфт]], тэхніка, якую «The Beatles» таксама шырока ўжывалі на «Revolver»{{sfn|Emerick &amp; Massey|2006|p=190}}. Паводле Марціна, «[[Lucy in the Sky with Diamonds]]» стала рэкардсменам альбома па найбольшай колькасці варыяцый хуткасці запісу. Так, пры запісе вакалу Ленана хуткасць плёнкі была зніжана з 50 да 45 цыклаў на секунду, што дазволіла атрымаць вышэйшае і танчэйшае гучанне голасу пры прайграванні на звычайнай хуткасці{{sfn|Martin &amp; Pearson|1994|p=105}}. Падчас запісу загалоўнай кампазіцыі пласцінкі гучанне ўдарнай устаноўкі было палепшана за кошт {{нп1|Дэмпаванне|дэмпавання|en|Damping (music)}}, а таксама {{нп1|Размяшчэнне мікрафонаў|блізкага размяшчэння мікрафонаў|en|Microphone practice}}. Макдональд лічыў, што такі метад дазволіў дабіцца «трохмернага» гуку, які, побач з іншымі інавацыямі «The Beatles», неўзабаве стаў стандартнай практыкай сярод амерыканскіх гукарэжысёраў{{sfn|MacDonald|2005|pp=233–34}}.
[[Файл:Beatles ad 1965 just the beatles crop.jpg|280px|thumb|right|Нягледзячы на першапачатковы энтузіязм музыкантаў і заявы Ленана, што «гэты альбом быў адным з важнейшых крокаў у іх кар'еры», з гадамі іх меркаванне памянялася&lt;ref name=&quot;LennonHated&quot;&gt;{{cite web|url=https://faroutmagazine.co.uk/john-lennon-hated-the-beatles-sgt-pepper-album-reason/|title=The reason why John Lennon hated The Beatles ‘Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band’|publisher=''Far Out Magazine''|lang=en|author=Taysom, Joe|date=2021-01-01|access-date=2024-04-22|archive-date=2021-01-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210101100038/https://faroutmagazine.co.uk/john-lennon-hated-the-beatles-sgt-pepper-album-reason/}}&lt;/ref&gt;. Пласцінка падабалася Харысану і Ленану менш за ўсё, у многім праз кантроль Мак-Картні над працэсам. У сваю чаргу Мак-Картні называў «Пепера» сваім фаварытам, бо адчуваў сябе «рэжысёрам» запісу. Пазіцыя Стара аказалася недзе пасярэдзіне&lt;ref name=&quot;LennonHated&quot;&gt;{{cite web|url=https://faroutmagazine.co.uk/john-lennon-hated-the-beatles-sgt-pepper-album-reason/|title=The reason why John Lennon hated The Beatles ‘Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band’|publisher=''Far Out Magazine''|lang=en|author=Taysom, Joe|date=2021-01-01|access-date=2024-04-22|archive-date=2021-01-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210101100038/https://faroutmagazine.co.uk/john-lennon-hated-the-beatles-sgt-pepper-album-reason/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SergeyKnyazev&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.soyuz.ru/articles/746|title=Что писали об альбоме The Beatles “Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band” 50 лет назад|publisher=Союз|lang=ru|date=2017-06-01|access-date=2024-04-20|author=Князев, Сергей|archive-date=2024-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20240409144116/https://www.soyuz.ru/articles/746|url-status=live}}&lt;/ref&gt;]]
Авангардныя элементы, такія як размяшчэнне бязладнай тарабаршчыны ў фінальнай кампазіцыі, сталі адной з вызначальных асаблівасцей пласцінкі{{sfn|Julien|2008b|p=7}}. «Sgt. Pepper» стаў першым поп-альбомам, [[мастэрынг|зробленым]] без кароткачасовых паўз, якія звычайна ставяцца паміж песнямі з мэтай іх размежавання адной ад адной{{sfn|Womack|2007|pp=170–171}}. Замест гэтага выкарыстоўваліся два [[фейдар|красфейды]], якія змешвалі песні паміж сабой, ствараючы ўражанне няспыннага канцэрта{{заўвага|Загалоўная песня плаўна перацякала ў «With a Little Help from My Friends», а рэпрыза «Sgt. Pepper» — у «A Day in the Life»{{sfn|Lewisohn|2010|p=251}}.|комм.}}&lt;ref&gt;{{harvnb|Julien|2008c|p=162}}; {{harvnb|Lewisohn|2010|p=251}}.&lt;/ref&gt;. Хаця былі падрыхтаваны як [[Стэрэафонія|стэрэа]]-, так і [[Манафонія|монафанічныя]] варыянты альбома, «The Beatles» мінімальна ўдзельнічалі ў працэсе стэрэамікшыравання, які лічылі менш важным, даверыўшы гэтую задачу Марціну і Эмерыку{{sfn|Lewisohn|2010|p=252}}. Яны патрацілі тры тыдні на стварэнне монаміксаў і, «магчыма, дні тры на стэрэа»{{sfn|Scapelliti|2007|p=100}}. Большасць слухачоў у выніку азнаёмілася толькі са стэрэаверсіяй{{sfn|Hannan|2008|p=40}}. Паводле ацэнак Эмерыка, запіс пласцінкі заняў каля 700 гадзін, што больш чым у 30 разоў перавышала час, патрачаны гуртом на іх [[Please Please Me|першы альбом]], вытворчасць якога абышлася ў 400 фунтаў стэрлінгаў&lt;ref&gt;{{harvnb|Дэвіс|2018|p=375}}: «Please Please Me» быў запісаны за адзін дзень і абышоўся ў £400; {{harvnb|Lewisohn|2010|p=253}}: «Sgt. Pepper» гурт запісваў 700 гадзін (чатыры месяцы), і ён каштаваў £25000.&lt;/ref&gt;. Затраты на «Sgt. Pepper» склалі прыкладна 25 000 фунтаў стэрлінгаў (што эквівалентна 483 000 фунтаў стэрлінгаў у 2021 годзе){{sfn|Martin &amp; Pearson|1994|p=168}}.

=== Узаемаадносіны ўнутры гурта ===
Паводле пісьменніка Роберта Радрыгеса, хаця Ленан, Харысан і Стар прынялі ідэю Мак-Картні «гурта ўнутры гурта», якая падразумявала поўную творчую свабоду, яны «падтрымалі гэтую канцэпцыю з рознай ступенню энтузіязму»{{sfn|Rodriguez|2012|pp=206–07}}. Персанал студыі ўспамінаў, што Ленан «ніколі не здаваўся такім шчаслівым», як падчас працы над гэтай пласцінкай{{sfn|Hertsgaard|1996|pp=212, 396}}. Аднак у інтэрв'ю {{нп1|Бары Майлз|Бары Майлзу|en|Barry Miles}} музыкант заявіў, што знаходзіўся ў дэпрэсіі і, хаця Мак-Картні быў «поўны ўпэўненасці ў сабе», для яго «гэта было катаваннем»&lt;ref&gt;{{cite web|author=Miles|title=John Lennon/Yoko Ono Interview|url=https://www.rocksbackpages.com/Library/Article/john-lennonyoko-ono-interview|publisher=Rock's Backpages|year=2019|access-date=2020-06-05|archive-date=2023-12-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20231204132425/https://www.rocksbackpages.com/Library/Article/john-lennonyoko-ono-interview/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Ленан так тлумачыў свой погляд на канцэпцыю альбома: «Пол абвяшчаў: &quot;Прыходзьце і атрымайце асалоду ад паказу&quot;, а я на гэта выдаваў: &quot;Сёння я такое прачытаў у газеце… ох, халера&quot;»{{sfn|Northcutt|2006|p=137}}.

Эверэт адзначаў, што Стару «было вельмі нудна» падчас сесій. Барабаншчык пазней скардзіўся: «Найбольшы ўспамін, які ў мяне застаўся пра &quot;Sgt. Pepper&quot;... гэта тое, што я навучыўся гуляць у шахматы»{{sfn|Everett|1999|p=100}}. У {{нп1|Анталогія «The Beatles» (кніга)|«Анталогіі &quot;The Beatles&quot;»|en|The Beatles Anthology (book)}} Харысан заявіў, што яго мала цікавіла канцэпцыя Мак-Картні (які «стаў рухальнай сілай гурта»&lt;ref name=&quot;FarOutMagazine&quot;&gt;{{cite web|url=https://faroutmagazine.co.uk/beatles-sgt-pepper-songs-ranked-worst-to-best/|title=Ranking the songs on The Beatles ‘Sgt. Pepper’ in order of greatness|publisher=''Far Out Magazine''|lang=en|date=2021-05-26|access-date=2024-04-19|author=Whatley, Jack|archive-date=2022-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20220815194309/https://faroutmagazine.co.uk/beatles-sgt-pepper-songs-ranked-worst-to-best/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; і ператварыў альбом у «сваё тварэнне»&lt;ref name=&quot;LennonHated&quot;/&gt;) пра выдуманы гурт і што пасля яго падарожжа ў Індыю «маё сэрца ўсё яшчэ было там… Відаць, у той момант я страціў да славы ўсякую цікавасць»{{sfn|The Beatles|2000|pp=241, 242}}. Гітарыст дадаў, што, атрымаўшы масу задавальнення ад запісу «Rubber Soul» і «Revolver», яму не спадабаўся падыход гурта да «Sgt. Pepper», бо тое, што адбывалася, ператварылася ў «працэс зборкі: дробныя дэталі, фанаграмы накладваліся адна на адну», у выніку чаго «большую частку часу Пол проста граў на піяніна, а Рынга трымаў рытм, а астатнім даводзілася проста гультаяваць»{{sfn|The Beatles|2000|p=242}}.

Паводле Льюісана, падчас запісу пласцінкі «The Beatles» у апошні раз дзейнічалі як адзіны калектыў, аб'ядноўваючы высілкі і дэманструючы згуртаванасць, якая аслабла пасля заканчэння сесій і цалкам знікла з рэлізам «[[The Beatles (альбом)|Белага альбома]]» (1968){{sfn|Lewisohn|2010|p=237}}. Марцін успамінаў, што на працягу працы над пласцінкай «паміж бітламі панавалі вельмі добрыя адносіны, яны таксама выдатна ладзілі з намі [персаналам]. Мы ўсе ўсведамлялі, што робім нешта вялікае». Ён дадаў, што, хаця Мак-Картні эфектыўна кіраваў праектам і часам раздражняў сваіх таварышаў па гурце, «Пол цаніў унёсак Джона ў альбом. У плане колькасці ён быў невялікі, але ў плане якасці — вялізны»&lt;ref&gt;{{cite magazine|url=https://www.rollingstone.com/music/features/it-was-twenty-years-ago-today-19870618|first=Kurt|last=Loder|title=The Beatles' 'Sgt. Pepper': It Was Twenty Years Ago Today...|magazine=[[Rolling Stone]]|date=1987-06-18|access-date=2018-11-14|archive-date=2024-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20240410215054/https://www.rollingstone.com/music/music-news/the-beatles-sgt-pepper-it-was-twenty-years-ago-today-98632/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Канцэпцыя ==
{{пачатак цытаты}}Павінны ж фанаты разумець, што мы не можам рабіць адно і тое ж вечна!{{канец цытаты|крыніца=Джон Ленан&lt;ref name=&quot;SergeyKnyazev&quot;/&gt;.}}
[[Файл:John Lennon, 1974 (restored cropped).jpg|205px|thumb|left|«Увесь мой унёсак у гэты альбом не мае ніякага дачынення да ідэі сяржанта Пепера і яго аркестра» — Джон Ленан&lt;ref name=&quot;SergeyKnyazev&quot;/&gt;]]
[[Файл:Paul McCartney Headshot (cropped).jpg|205px|thumb|right|«Мы былі аркестрам сяржанта Пепера; на працягу ўсёй працы над гэтым альбомам кожны з нас прыкідваўся некім іншым» — [[Пол Мак-Картні]]&lt;ref name=&quot;SergeyKnyazev&quot;/&gt;]]
Паводле Уомака, пачатковай песняй «The Beatles» ствараюць штучную тэкставую прастору, у якой можна паэксперыментаваць{{sfn|Womack|2007|p=170}}. Рэпрыза загалоўнай кампазіцыі з'яўляецца на другім баку, непасрэдна перад кульмінацыйнай «A Day in the Life», ствараючы [[абрамленне|закальцоўвальны эфект]]{{sfn|MacDonald|2005|p=248}}. Паводле Ленана і Стара, канцэптуальна звязаны толькі першыя дзве песні і рэпрыза{{sfn|Everett|1999|p=99}}. У інтэрв'ю 1980 года Ленан заявіў, што яго кампазіцыі не мелі нічога агульнага з канцэпцыяй «Sgt. Pepper», дадаўшы: «&quot;Сяржанта Пепера&quot; прынята лічыць першым канцэптуальным альбомам, але гэта не зусім так. [...] Аднак усе лічаць менавіта так, паколькі мы так сказалі»{{sfn|Sheff|1981|p=197}}. «Мне здавалася, што мы проста працуем у студыі, запісваем новую пласцінку, а Пол бегаў са сваёй ідэяй нейкага выдуманага гурта», — падзяляў скептыцызм таварыша Харысан&lt;ref name=&quot;SergeyKnyazev&quot;/&gt;.

Паводле Макфарлейна, бітлы «палічылі за лепшае ўжыць усеахопную тэматычную канцэпцыю ў спробе аб'яднаць асобныя, незвязаныя паміж сабой песні»{{sfn|MacFarlane|2008|p=33}}. Эверэт сцвярджае, што «музычная суцэльнасць альбома з'яўляецца вынікам… узаемасувязі матываў паміж ключавымі яго часткамі, асабліва якія ўключаюць танальнасці C, E і G»{{sfn|Everett|1999|p=122}}. «Ужыванне ў запісе падобных гарманічных мадэлей і зыходных мелодый» садзейнічае яе агульнай музычнай суцэльнасці, мяркуе Мур, характарызуючы яе як апавядальную суцэльнасць, але не абавязкова канцэптуальную{{sfn|Moore|2008|p=144}}. Макфарлейн падзяляе падобны пункт гледжання і адзначае, што, за выключэннем рэпрызы, альбому бракуе меладычнага і гарманічнага адзінства, якое адпавядае [[цыкл (музыка)|цыклічнай форме]]{{sfn|MacFarlane|2008|pp=33, 37}}.

У інтэрв'ю 1995 года Мак-Картні падкрэсліў, што тэма дзяцінства музыкантаў, якая стала асновай для першых трох песень, запісаных падчас сесій, так і не перарасла ў паўнавартасную канцэпцыю, але, паводле яго, яны трымалі яе ў галаве як нейкі «арыенцір» на працягу ўсяго праекта{{sfn|MacDonald|2005|p=215}}. Паводле Макдональда, у альбоме прысутнічаюць намёкі на дзяцінства бітлоў, якія «надта відавочныя, каб іх ігнараваць». Да іх адносяцца ўспаміны пра пасляваенны мюзік-хол паўночнай Англіі, адсылкі да прамысловых гарадоў гэтага рэгіёна і школьных дзён у Ліверпулі, вобразы, натхнёныя Льюісам Кэралам (як даніна павагі любімым дзіцячым кнігам Ленана), выкарыстанне духавых інструментаў у стылі вулічнай эстрады (знаёмай Мак-Картні па візітах у {{нп1|Сефтан-парк|Сефтан-парк|en|Sefton Park}})&lt;ref name=&quot;Irvin/Mojo&quot;&gt;{{cite magazine|last=Irvin|first=Jim|title=The Big Bang!|magazine=[[Mojo]]|date=2007-03|page=78}}&lt;/ref&gt;, і кветкавая кампазіцыя на вокладцы, падобная да [[Кветкавы гадзіннік|кветкавага гадзінніка]]{{sfn|MacDonald|2005|p=215fn}}. Норман збольшага падзяляе гэтае меркаванне: «У многіх адносінах альбом працягнуў тэму дзяцінства і адсылак да Ліверпуля з выкарыстаннем у ім элементаў цырка і кірмашоў, а таксама скразной атмасферай традыцыйнага [[Паўночная Англія|паўночнага]] мюзік-холу, якая была ў крыві ў абодвух яго галоўных стваральнікаў [Мак-Картні і Ленана]»{{заўвага|«У некаторых аспектах, — падкрэсліваў Норман, — &quot;Sgt. Pepper&quot; пасталеў [на фоне папярэдніх работ &quot;The Beatles&quot;] да беспрэцэдэнтнай, нават небяспечнай ступені». Падводзячы вынік вышэйсказанага: «Яго багацце адлюстроўвала свядомае жаданне &quot;The Beatles&quot; загладзіць віну перад сваімі паклоннікамі за тое, што яны адмовіліся ад гастроляў. Скаваныя слухаўкамі ў студыі гуказапісу, яны здолелі арганізаваць жывое шоў, больш захапляльнае і інтымнае за любое іншае з тых пор, як яны пакінулі [[Cavern Club]]»{{sfn|Norman|2016|p=261}}.|комм.}}{{sfn|Norman|2016|p=261}}.

== Вокладка ==
{{пачатак цытаты}}Мы хацелі, каб «Сяржант Пепер» атрымаўся такім альбомам, на вокладку якога вы б маглі глядзець гадамі.{{канец цытаты|крыніца=Пол Мак-Картні&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.rollingstone.com/feature/beatles-sgt-pepper-artwork-10-things-you-didnt-know-107812/|title=Beatles’ ‘Sgt. Pepper’ Artwork: 10 Things You Didn’t Know|publisher=[[Rolling Stone]]|lang=en|author=Fleming, Colin|date=2017-03-30|access-date=2024-04-22|archive-date=2023-06-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20230622142350/https://www.rollingstone.com/feature/beatles-sgt-pepper-artwork-10-things-you-didnt-know-107812/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.}}
=== Пярэдняя вокладка ===
{{Гл. таксама|Спіс выяў на вокладцы «Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band»}}
Стварэннем вокладкі займаліся [[Пітэр Блэйк (мастак)|Пітэр Блэйк]] і {{нп1|Джэн Хаварт|Джэн Хаварт|en|Jann Haworth}}, вядомыя мастакі ў стылі [[поп-арт]]{{sfn|Inglis|2008|pp=92–95}}. Блэйк так каментаваў канцэпцыю: «Я прапанаваў [бітлам] ідэю: нібыта яны толькі што адыгралі [[оўпэн-эйр|адкрыты канцэрт]] — на вокладку можна было б змясціць фатаграфію гурта пасля шоў пасярод натоўпу, які толькі што назіраў за імі». Ён дадаў: «Калі б мы выкарысталі кардонавыя трафарэты, гэта магла б быць публіка мары, якая складаецца з тых, каго яны пажадаюць»&lt;ref name=&quot;Humphries/MojoSpecial&quot;&gt;{{cite book|first=Patrick|last=Humphries|chapter=Picture Perfect|title=[[Mojo (magazine)#Special editions|Mojo Special Limited Edition]]: 1000 Days That Shook the World (The Psychedelic Beatles – April 1, 1965 to December 26, 1967)|year=2002|publisher=Emap|location=London|page=97}}&lt;/ref&gt;. Пасля гэтага Мак-Картні зрабіў малюнак тушшу, на аснове якога мастакі зрабілі эскіз{{заўвага|Паводле Блэйка, менавіта Хаварт прыйшла ў галаву ідэя паказаць знакамітасцей у выглядзе ўяўляемай аўдыторыі. Першапачатковая ідэя Мак-Картні заключалася ў тым, каб «The Beatles» пазіравалі ў гасцёўні эдвардыянскай эпохі на фоне сцяны з партрэтамі іх куміраў{{sfn|Ellen|2002|p=105}}.|кам.}}&lt;ref&gt;{{harvnb|Inglis|2008|p=92}}: Мак-Картні намаляваў дызайн вокладкі «Sgt. Pepper» (другасная крыніца), {{harvnb|Miles|1997|p=333}} (першасная крыніца).&lt;/ref&gt;. [[Арт-дырэктар]]ам вокладкі выступіў {{нп1|Роберт Фрэйзер|Роберт Фрэйзер|en|Robert Fraser (art dealer)}}, за фатаграфіі адказваў [[Майкл Купер]]{{sfn|Inglis|2008|pp=92–95}}.

На пярэднім баку вокладкі размешчаны калаж з выявай «The Beatles» у амплуа гурта «Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band», якія стаяць сярод кардонавых трафарэтаў вядомых людзей у натуральную велічыню&lt;ref&gt;{{harvnb|Gould|2007|pp=391–395}}: На вокладцы «Sgt. Pepper» бітлы былі выяўлены ў выглядзе выдуманага гурта, згаданага ў загалоўнай песні альбома, на фоне мноства знакамітасцей (другасная крыніца).; {{harvnb|The Beatles|2000|p=248}}: стаяў сярод мноства знакамітасцей (першасная крыніца).&lt;/ref&gt;. На той час усе бітлы адрасцілі густыя вусы, паследаваўшы прыкладу Харысана, які зрабіў гэта падчас візіту ў Індыю, для маскіроўкі{{sfn|Everett|1999|p=71}}. Вусы адлюстроўвалі рост уплыву на бітлоў культуры [[хіпі]], у той час як іх строі, паводле Гулда, «імітавалі мясцовую моду на стыль мілітары»&lt;ref&gt;{{harvnb|The Beatles|2000|p=236}}: рост уплыву на «The Beatles» знешняга выгляду хіпі; {{harvnb|Gould|2007|p=385}}: «імітавалі мясцовую моду на стыль мілітары».&lt;/ref&gt;. У цэнтры вокладкі паказаны «The Beatles», што стаяць за [[бас-барабан]]ам, на якім кірмашовы афарміцель Джо Эфгрэйв выявіў назву альбома. Перад барабанам размешчана кветкавая кампазіцыя, на якой напісана «Beatles»{{sfn|Inglis|2008|p=95}}. Гурт апрануты ў атласную вайсковую ўніформу {{нп1|Day-Glo Color Corp.|рэзкіх колераў|en|Day-Glo Color Corp.}}, пашытую лонданскім тэатральным атэлье «M. Berman Ltd.». Побач з «The Beatles» стаяць іх [[Васковая скульптура|васковыя копіі]] (у строгіх касцюмах і з моднымі прычоскамі) эпохі [[Бітламанія|бітламаніі]], запазычаныя з музея [[Музей мадам Цюсо|Мадам Цюсо]]&lt;ref&gt;{{harvnb|Inglis|2008|p=95}}; {{harvnb|Sounes|2010|p=169}}.&lt;/ref&gt;. У нізе вокладкі, сярод кветак, знаходзяцца фігуркі ўсходніх бостваў — [[Буда (тытул)|Буды]] і [[Лакшмі]]{{sfn|Reck|2008|p=68}}.

Калаж на вокладцы ўключае 57 трафарэтаў і 9 [[Музей васковых фігур|васковых фігур]]. Пісьменнік Іэн Інгліс расцэньвае вокладку «як даведнік па культурнай тапаграфіі дзесяцігоддзя», якая адлюстроўвае рост дэмакратызацыі грамадства, у выніку чаго «традыцыйныя бар'еры паміж &quot;высокай&quot; і &quot;нізкай&quot; культурай руйнуюцца»{{sfn|Inglis|2008|p=93}}, у той час як Кейс спасылаецца на яе як найбольш відавочную дэманстрацыю «пераемнасці ў поп-культуры авангардызму мінулых гадоў»{{sfn|Case|2010|p=46}}. Фінальная версія калажа ўключала кампазітара [[Карлхайнц Штокхаўзен|Карлхайнца Штокхаўзена]], а таксама спевакоў [[Боб Дылан|Боба Дылана]] і {{нп1|Бобі Брын|Бобі Брына|en|Bobby Breen}}; кіназорак [[Марлан Бранда|Марлана Бранда]], [[Тайран Паўэр|Тайрана Паўэра]], [[Тоні Кёрціс]]а, [[Марлен Дзітрых]], [[Мэй Уэст]] і [[Мэрылін Манро]]; мастака [[Обры Бёрдслі]]; баксёра [[Соні Лістан|Соні Лістана]] і футбаліста [[Альберт Стабінс|Альберта Стабінса]]. На вокладку таксама трапілі комікі [[Стэн Лорэл]] і [[Олівер Хардзі]]; пісьменнікі [[Герберт Джордж Уэлс|Герберт Уэлс]], [[Оскар Уайльд]], [[Льюіс Кэрал]] і [[Дылан Томас]]; а таксама філосафы і навукоўцы [[Карл Маркс]], [[Альберт Эйнштэйн]], [[Зігмунд Фрэйд]] і [[Карл Густаў Юнг|Карл Юнг]]{{sfn|Inglis|2008|p=93}}. Харысан папрасіў дадаць туды гімалайскага [[ёга]] [[Махаватар Бабаджы|Махаватара Бабаджы]] і яго паслядоўнікаў [[Лахіры Махасая|Лахіры Махасаю]], [[Юктэшвар|Шры Юктэшвара Гіры]] і [[Парамаханса Ёгананда|Парамахансу Ёгананду]]{{sfn|Tillery|2011|p=81}}. [[The Rolling Stones]] прадстаўлены ў выглядзе лялькі ў кашулі з надпісам «Welcome to The Rolling Stones»{{sfn|Case|2010|p=46}}{{sfn|Schaffner|1978|p=85}}.

Калі Мак-Картні спыталі, чаму «The Beatles» не ўключылі туды Элвіса Прэслі, ён адказаў: «Элвіс быў надта важны і надта ўзвышаўся над усімі астатнімі, каб нават заікацца пра яго»&lt;ref name=&quot;Fleming/RS&quot;&gt;{{cite magazine|first=Colin|last=Fleming|title=Beatles' 'Sgt. Pepper' Artwork: 10 Things You Didn't Know|url=https://www.rollingstone.com/music/music-features/beatles-sgt-pepper-artwork-10-things-you-didnt-know-107812/|magazine=[[Rolling Stone]]|date=2017-03-30|access-date=2020-06-17|archive-date=2018-11-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20181113210714/https://www.rollingstone.com/music/music-features/beatles-sgt-pepper-artwork-10-things-you-didnt-know-107812/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Harry|2002|p=727}}. Стар быў адзіным бітлом, які не прапанаваў ніякіх кандыдатур для калажа, сказаўшы Блэйку: «Мяне задаволіць усё, што прапануюць іншыя»{{sfn|Inglis|2008|p=94}}. Канчатковы кошт вокладкі склаў амаль 3000 фунтаў стэрлінгаў (што эквівалентна 58 000 фунтаў стэрлінгаў у 2021 годзе), што было вельмі марнатраўнай сумай для таго часу, пры сярэднім кошце вокладкі каля 50 фунтаў (што эквівалентна 1000 фунтаў стэрлінгаў у 2021 годзе){{sfn|Inglis|2008|p=96}}.

== Спіс кампазіцый ==
Усе песні напісаны тандэмам [[Ленан — Мак-Картні]], за выключэннем «Within You Without You» аўтарства [[Джордж Харысан|Джорджа Харысана]]. Інфармацыя аб працягласці песень і выканаўцах вядучага вакалу базуецца на даных біёграфаў «The Beatles» [[Марк Льюісан|Марка Льюісана]] і [[Іэн Макдональд|Іэна Макдональда]]&lt;ref&gt;{{harvnb|Lewisohn|2010|p=350}}; {{harvnb|MacDonald|2005|pp=220–250}}.&lt;/ref&gt;.

{{Track listing
| headline       = Першы бок
| all_writing    = 
| extra_column   = Вядучы вакал
| title1         = [[Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band (песня)|Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band]]
| extra1         = Пол Мак-Картні
| length1        = 2:00

| title2         = [[With a Little Help from My Friends]]
| extra2         = Рынга Стар
| length2        = 2:42

| title3         = [[Lucy in the Sky with Diamonds]]
| extra3         = Джон Ленан
| length3        = 3:28

| title4         = [[Getting Better]]
| extra4         = Пол Мак-Картні
| length4        = 2:48

| title5         = [[Fixing a Hole]]
| extra5         = Пол Мак-Картні
| length5        = 2:36

| title6         = [[She’s Leaving Home]]
| extra6         = Пол Мак-Картні пры ўдзеле Джона Ленана
| length6        = 3:25

| title7         = [[Being for the Benefit of Mr. Kite!]]
| extra7         = Джон Ленан
| length7        = 2:37
| total_length   = 19:36
}}
{{Track listing
| headline      = Другі бок
| extra_column  = Вядучы вакал
| title1        = [[Within You Without You]]
| extra1        = Джордж Харысан
| length1       = 5:05
| title2        = [[When I’m Sixty-Four]]
| extra2        = Пол Мак-Картні
| length2       = 2:37
| title3        = [[Lovely Rita]]
| extra3        = Пол Мак-Картні
| length3       = 2:42
| title4        = [[Good Morning Good Morning]]
| extra4        = Джон Ленан
| length4       = 2:42
| title5        = [[Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band (песня)#Рэпрыза|Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band (Reprise)]]
| extra5        = Джон Ленан, Пол Мак-Картні, Джордж Харысан і Рынга Стар
| length5       = 1:18
| title6        = [[A Day in the Life]]
| extra6        = Джон Ленан пры ўдзеле Пола Мак-Картні
| length6       = 5:38
| total_length  = 20:02 &lt;!-- Unless you can cite a source for the &quot;inner groove&quot; being listed as a track on the original release, it doesn't belong here, since it's [[WP:OR|original research]]. Especially by Calkin. --&gt;
}}

== У запісе ўдзельнічалі ==
Паводле даных Марка Льюісана і Іэна Макдональда&lt;ref&gt;{{harvnb|Lewisohn|2010|pp=232–53}}, {{harvnb|MacDonald|2005|pp=215–50}}.&lt;/ref&gt;, калі не ўказана іншае:
; «The Beatles»
* [[Джон Ленан]]: [[вакал|вядучы]], [[гармонія (музыка)|гарманічны]] і [[бэк-вакал]]; [[рытм-гітара|рытм-]], [[акустычная гітара|акустычная]] і [[сола-гітара]]; [[арган Хаманда]], фінальны [[мі мажор|акорд]] на фартэпіяна; [[губны гармонік]], {{нп1|Аўдыяплёнка|эксперыменты з аудыяплёнкай|en|Tape loop}}, [[гукавы эфект|гукавыя эфекты]], {{нп1|Грэбень і папіросная папера|грэбень і папіросная папера|en|Comb and paper}}; воплескі, [[бубен]], [[маракас]]ы, [[бас-гітара]] на «Fixing a Hole»; аранжыроўка і дырыжыраванне ў песні «Good Morning Good Morning» (саксафоны); аранжыроўка ў песні «A Day in the Life» ([[струнныя музычныя інструменты|струнныя]], [[медныя духавыя музычныя інструменты|духавыя]], [[драўляныя духавыя музычныя інструменты|драўляныя духавыя]] і [[ударныя музычныя інструменты|перкусія]])
* [[Пол Мак-Картні]]: вядучы, гарманічны і бэк-вакал; бас-гітара і сола-гітара; [[фартэпіяна]], [[раяль]], арга́ны {{нп1|Арган Лоўры|Лоўры|en|Lowrey organ}} і Хаманда; волпескі; вакалізы, гукавыя эфекты, грэбень і папіросная папера; аранжыроўка і дырыжыраванне ў песнях «Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band», «When I’m Sixty Four» (восем скрыпак і чатыры віяланчэлі) і «A Day in the Life» (струнныя, духавыя, драўляныя духаавыя і перкусія)
* [[Джордж Харысан]]: гарманічны і бэк-вакал; сола-, рытм- і акустычная гітара; [[сітар]], [[тамбура]], [[свармандал]]; губны гармонік, грэбень і папіросная папера; воплескі, бубен, маракасы; вядучы вакал у песні «Within You Without You»; аранжыроўка і дырыжыраванне ў песні «Within You Without You»
* [[Рынга Стар]]: [[ударная ўстаноўка|ударныя]], [[конга (музычны інструмент)|конгі]], бубен, маракасы, воплескі, [[аркестравыя званы]]; вядучы вакал у песні «With a Little Help from My Friends»; губны гармонік, грэбень і папіросная папера; фінальны акорд на фартэпіяна
; Дадатковы персанал
{{кал}}
* [[Джордж Генры Марцін|Джордж Марцін]]: [[музычны прадзюсар|прадзюсар]], [[звядзенне (музыка)|звядзенне]]; эксперыменты з аўдыяплёнкай, гукавыя эфекты; клавесін у песні «Fixing a Hole», [[фісгармонія]], арган Лоўры, [[аркестравыя званочкі]] і [[мелатрон]]&lt;ref&gt;{{cite book|title=Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band (50th Anniversary Deluxe Version) (book).|last=Howlett|first=Kevin|publisher=The Beatles. Apple Records.|year=2017}}&lt;/ref&gt; у песні «Being for the Benefit of Mr. Kite!», арган Хаманда ў песні «With a Little Help from My Friends», фартэпіяна ў песні «Getting Better», сола на фартэпіяна ў песні «Lovely Rita»; фінальны акорд на фісгармоніі; аранжыроўка і дырыжыраванне ў песнях «Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band», «When I’m Sixty Four», «Good Morning Good Morning» (саксафоны), «Within You Without You» (восем скрыпак і чатыры віяланчэлі) і «A Day in the Life» (струнныя, духавыя, драўляныя духавыя і перкусія); аранжыроўка струнных інструментаў у «She’s Leaving Home»
* [[Джэф Эмерык]]: гукарэжысёр, эксперыменты з аўдыяплёнкай, гукавыя эфекты{{заўвага|Кіраўніцтва EMI адхіліла просьбу Марціна пазначыць Эмерыка на вокладцы альбома ў якасці гукарэжысёра&lt;ref&gt;{{sfn|Everett|1999|p=123}}&lt;/ref&gt;. Аднак нягледзячы на гэта ў 1968 годзе ён стаў лаўрэатам «Грэмі» за ''«Лепшы некласічны альбом»''&lt;ref&gt;{{sfn|Womack|2014|p=256}}&lt;/ref&gt;.|кам.}}
* [[Мэл Эванс]]: адлік, губны гармонік, будзільнік, фінальны акорд на фартэпіяна
* [[Ніл Аспінал]]: губны гармонік, [[тамбура]]
* {{нп1|Sounds Incorporated|Sounds Inc.|en|Sounds Incorporated}}: [[саксафон]]ы, [[трамбон]]ы і [[валторна|валторны]] ў песні «Good Morning Good Morning»
* {{нп1|Майк Леандэр|Майк Леандэр|en|Mike Leander}}: аранжыроўка струнных інструментаў у «She’s Leaving Home»
* Джэймс Бак: [[валторна]] («Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band»)
* Ніл Сандэрс: валторна («Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band»)
* [[Тоні Рэндал]]: валторна («Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band»)
* Джон Бёрдэн: валторна («Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band»)
* [[Эрых Грунберг]]: [[скрыпка]] («She’s Leaving Home», «Within You Without You» и «A Day in the Life»)
* Дэрэк Джэйкабс: скрыпка («She’s Leaving Home» и «A Day in the Life»)
* Трэвар Уільямс: скрыпка («She’s Leaving Home» и «A Day in the Life»)
* Хасэ Луіс Гарсія: скрыпка («She’s Leaving Home» и «A Day in the Life»)
* Джон Андэрвуд: [[альт (струнны інструмент)|альт]] («She’s Leaving Home», «A Day in the Life»)
* Стэфен Шынглс: альт («She’s Leaving Home», «A Day in the Life»)
* Дэніс Уігэй: [[віяланчэль]] («She’s Leaving Home», «A Day in the Life»)
* Алан Дэлзіел: віяланчэль («She’s Leaving Home», «A Day in the Life»)
* Гордан Пірс: [[кантрабас]] («She’s Leaving Home», «A Day in the Life»)
* [[Шэйла Бромберг]]: [[арфа]] («She’s Leaving Home»)
* Натвар Соні: [[табла]] («Within You Without You»)
* Анна Джошы: {{нп1|Дылруба|дылруба|en|Dilruba}} («Within You Without You»)
* Амрыт Гаджар: дылруба («Within You Without You»)
* Будхадэў Кансара: тамбура («Within You Without You»)
* Алан Лаўдэй: скрыпка («Within You Without You»)
* Джуліен Гэйлард: скрыпка («Within You Without You»)
* Пол Шэрман: скрыпка («Within You Without You»)
* Ральф Элман: скрыпка («Within You Without You»)
* Дэвід Уольфсхол: скрыпка («Within You Without You»)
* Джэк Ротштэйн: скрыпка («Within You Without You»)
* Джэк Грын: скрыпка («Within You Without You»)
* Рэджынальд Кілбі: віяланчэль («Within You Without You»)
* Ален Форд: віяланчэль («Within You Without You»)
* Пітэр Бівен: віяланчэль («Within You Without You»)
* Роберт Бёрнс: [[кларнет]] («When I’m Sixty Four», «A Day in the Life»)
* Генры Мак-Кензі: кларнет («When I’m Sixty Four», «A Day in the Life»)
* Фрэнк Рыдзі: кларнет («When I’m Sixty Four»)
* Бэры Кэмеран: [[саксафон]] («Good Morning Good Morning»)
* Дэвід Глайд: саксафон («Good Morning Good Morning»)
* Ян Холмс: саксафон («Good Morning Good Morning»)
* Джон Лі: валторна («Good Morning Good Morning»)
{{канец кал}}

== Чарты і сертыфікацыя==
=== Штотыднёвыя чарты ===
{{col-begin}}
{{col-2}}

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ Арыгінальнае выданне
|-
!Чарт
!Вышэйшая&lt;br&gt;пазіцыя
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Аўстралія}} ''[[Kent Music Report|Аўстралія]]''&lt;ref name=&quot;auchart&quot;&gt;{{Cite book|title=[[Kent Music Report|Australian Chart Book 1970–1992]]|last=Kent|first=David|author-link=David Kent (historian)|publisher=Australian Chart Book|location=St Ives, NSW|year=1993|isbn=0-646-11917-6}}&lt;/ref&gt;
|1
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Вялікабрытанія}} ''[[UK Albums Chart|Вялікабрытанія]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.officialcharts.com/artist/10363/beatles/|title=The Beatles – Full official Chart History|publisher=[[Official Charts Company]]|access-date=2016-05-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20160512024604/http://www.officialcharts.com/artist/10363/beatles/|archive-date=2016-05-12|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|1
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|ФРГ}} ''{{нп1|Musikmarkt|Заходняя Германія|en|Musikmarkt}}''&lt;ref name=&quot;dechart&quot;&gt;{{cite web|url = https://www.offiziellecharts.de/suche|title = Search: The Beatles – ''Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band''|lang = de|publisher = Media Control|access-date=2010-05-01|format = ASP|archive-date = 2015-11-02|archive-url = https://web.archive.org/web/20151102071930/http://i.imgur.com/My5ZAxf.jpg|url-status = live}}&lt;/ref&gt;
|1
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|ЗША}} ''[[Billboard 200|ЗША]]''&lt;ref name=&quot;billboard&quot;&gt;{{cite magazine |url=https://www.billboard.com/charts/billboard-200?tag=chscr1#/charts/billboard-200?chartDate=1967-07-01 |title=Billboard 200 |magazine=Billboard |access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101115095520/http://www.billboard.com/charts/billboard-200?tag=chscr1#/charts/billboard-200?chartDate=1967-07-01 |archive-date=2010-11-15 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|1
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Канада}} ''[[RPM (журнал)|Канада]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.bac-lac.gc.ca/eng/discover/films-videos-sound-recordings/rpm/Pages/image.aspx?Image=nlc008388.10081a&amp;URLjpg=http%3a%2f%2fwww.collectionscanada.gc.ca%2fobj%2f028020%2ff4%2fnlc008388.10081a.gif&amp;Ecopy=nlc008388.10081a |title=''RPM'' Top Albums/CDs – Volume 7, No. 21, Jul 22, 1967 |date=2013-07-17 |publisher=[[Library and Archives Canada]] |access-date=2015-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20150413012103/http://www.bac-lac.gc.ca/eng/discover/films-videos-sound-recordings/rpm/Pages/image.aspx?Image=nlc008388.10081a&amp;URLjpg=http%3a%2f%2fwww.collectionscanada.gc.ca%2fobj%2f028020%2ff4%2fnlc008388.10081a.gif&amp;Ecopy=nlc008388.10081a |archive-date=2015-04-13 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|1
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Нарвегія}} ''[[VG-lista|Нарвегія]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://norwegiancharts.com/weekchart.asp?year=1967&amp;date=196724&amp;cat=a |title=VG Lista – Album Top 40 |publisher=norwegiancharts.com|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111229150911/http://norwegiancharts.com/weekchart.asp?year=1967&amp;date=196724&amp;cat=a |archive-date=2011-12-29 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|1
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Фінляндыя}} ''[[Suomen virallinen lista|Фінляндыя]]''&lt;ref&gt;{{cite book|first=Jake|last=Nyman|year=2005|title=Suomi soi 4: Suuri suomalainen listakirja|publisher=Tammi|location=Helsinki|isbn=951-31-2503-3|language=fi}}&lt;/ref&gt;
|align=&quot;center&quot;|1
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Швецыя}} ''[[Sverigetopplistan|Швецыя]]''&lt;ref&gt;{{cite web|title=Swedish Charts 1966–1969/Kvällstoppen – Listresultaten vecka för vecka &gt; Juni 1967 &gt; 20 Juni|url=http://www.hitsallertijden.nl/charts/swedish%20charts/SwedishCharts%200366-0969.pdf|work=hitsallertijden.nl|lang=sv|access-date=2014-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20180305110338/http://www.hitsallertijden.nl/charts/swedish%20charts/SwedishCharts%200366-0969.pdf|archive-date=2018-03-05|url-status=live}} ''Note: [[Sverigetopplistan|Kvällstoppen]] combined sales for albums and singles in the one chart. ''Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band'' peaked at number five for two weeks beginning on 20 June 1967, but was the highest-charting LP.''&lt;/ref&gt;
|1
|}
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ Перавыданне 1987 года
|-
!Чарт
!Вышэйшая&lt;br&gt;пазіцыя
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Вялікабрытанія}} ''[[UK Albums Chart|Вялікабрытанія]]''&lt;ref name=&quot;ukchart&quot;&gt;{{cite web| url=https://www.officialcharts.com/artist/_/Beatles| title=The Beatles &gt; Artists &gt; Official Charts| publisher=[[UK Albums Chart]]|access-date=2013-05-01| archive-url=https://web.archive.org/web/20130313042939/http://www.officialcharts.com/artist/_/beatles/| archive-date=2013-03-13| url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|3
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|ЗША}} ''[[Billboard charts|ЗША]]''&lt;ref&gt;{{cite magazine|url=https://worldradiohistory.com/Archive-Billboard/80s/1987/Billboard-1987-06-27.pdf|title=Top Compact Disks (for week ending June 27, 1987)|magazine=[[Billboard]]|date=1987-06-27|access-date=2020-07-23|page=42|archive-date=2020-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20201104180733/https://worldradiohistory.com/Archive-Billboard/80s/1987/Billboard-1987-06-27.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|1
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Нідэрланды}} ''[[MegaCharts|Нідэрланды]]''&lt;ref name=&quot;nlchart&quot;&gt;{{cite web|title=The Beatles – ''Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band''|url=https://dutchcharts.nl/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a|lang=nl|publisher=dutchcharts.nl|access-date=2010-05-01|format=ASP|archive-url=https://web.archive.org/web/20131207213344/http://dutchcharts.nl/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt%2E+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a|archive-date=2013-12-07|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|2
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Японія}} ''[[Oricon|Японія]]''&lt;ref name=&quot;Jachart1&quot;&gt;{{cite book|title=Oricon Album Chart Book: Complete Edition 1970–2005|publisher=Oricon Entertainment|location=Roppongi, Tokyo|year=2006|isbn=4-87131-077-9}}&lt;/ref&gt;
|3
|}

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ Перавыданне 2009 года
|-
!Год
!Вышэйшая&lt;br&gt;пазіцыя
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Аўстралія}} ''[[ARIA Charts|Аўстралія]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://australian-charts.com/weekchart.asp?year=2009&amp;date=20090927&amp;cat=a |title=Album Top 50 |publisher=australian-charts.com|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101026185922/http://australian-charts.com/weekchart.asp?year=2009&amp;date=20090927&amp;cat=a |archive-date=2010-10-26 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|16
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Валонія}} [[Ultratop|Бельгія (Валонія)]]&lt;ref&gt;{{cite web|title=The Beatles – ''Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band''|url=https://www.ultratop.be/fr/album/19de/The-Beatles-Sgt.-Pepper%27s-Lonely-Hearts-Club-Band|lang=fr|format=ASP|publisher=ultratop.be|access-date=2022-01-15|archive-date=2023-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20230412224749/https://www.ultratop.be/fr/album/19de/The-Beatles-Sgt.-Pepper%27s-Lonely-Hearts-Club-Band|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|22
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Бразілія}} ''[[Associação Brasileira dos Produtores de Discos|Бразілія]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.abpd.org.br/noticias_internas.asp?noticia=187 |title=De 14 a 20 de Setembro 2009 |publisher=[[Associação Brasileira dos Produtores de Discos]] (in Portuguese) |access-date=2010-11-16 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110928081133/http://www.abpd.org.br/noticias_internas.asp?noticia=187 |archive-date=2011-09-28}}&lt;/ref&gt;
|20
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Вялікабрытанія}} ''[[UK Albums Chart|Вялікабрытанія]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.officialcharts.com/charts/albums-chart/20090913/7502/ |title=UK Albums Chart |publisher=[[Official Charts Company]] |access-date=2010-11-16 |archive-date=2023-04-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230408210343/https://www.officialcharts.com/charts/albums-chart/20090913/7502/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|5
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Данія}} ''[[Hitlisten|Данія]]''&lt;ref name=&quot;dkchart&quot;&gt;{{cite web|title=The Beatles – ''Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band''|publisher=danishcharts.dk|url=https://danishcharts.dk/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a|format=ASP|access-date=2012-10-12|archive-date=2023-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20230606143113/https://danishcharts.dk/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt%2E+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|20
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Іспанія}} ''[[PROMUSICAE|Іспанія]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://spanishcharts.com/weekchart.asp?year=2009&amp;date=20090913&amp;cat=a |title=Album Top 100 |publisher=spanishcharts.com|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121008050856/http://spanishcharts.com/weekchart.asp?year=2009&amp;date=20090913&amp;cat=a |archive-date=2012-10-08 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|22
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Італія}} ''[[Italian Albums Chart|Італія]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://italiancharts.com/weekchart.asp?year=2009&amp;date=20090917&amp;cat=a |title=Album Top 20 |publisher=italiancharts.com|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111214220016/http://italiancharts.com/weekchart.asp?year=2009&amp;date=20090917&amp;cat=a |archive-date=2011-12-14 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|9
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Новая Зеландыя}} ''[[Recording Industry Association of New Zealand|Новая Зеландыя]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://charts.nz/weekchart.asp?year=2009&amp;date=20090914&amp;cat=a |title=Album Top 40 |publisher=charts.nz|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170521075032/http://charts.nz/weekchart.asp?year=2009&amp;date=20090914&amp;cat=a |archive-date=2017-05-21 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|12
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Нарвегія}} ''[[IFPI|Нарвегія]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://norwegiancharts.com/weekchart.asp?year=2009&amp;date=200938&amp;cat=a |title=VG Lista – Album Top 40 |publisher=norwegiancharts.com|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111227024821/http://norwegiancharts.com/weekchart.asp?year=2009&amp;date=200938&amp;cat=a |archive-date=2011-12-27 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|31
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Партугалія}} ''[[Associação Fonográfica Portuguesa|Партугалія]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://portuguesecharts.com/archive.asp?todo=show&amp;woche=38&amp;jahr=2009&amp;sparte=a |title=Portuguese Charts: Albums – 38/2009 |publisher=portuguesecharts.com|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121012191617/http://portuguesecharts.com/archive.asp?todo=show&amp;woche=38&amp;jahr=2009&amp;sparte=a |archive-date=2012-10-12 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|4
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Фінляндыя}} ''[[Finnish Albums Chart|Фінляндыя]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://finnishcharts.com/weekchart.asp?year=2009&amp;date=200938&amp;cat=a |title=Album Top 50 |publisher=finnishcharts.com|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100104052224/http://finnishcharts.com/weekchart.asp?year=2009&amp;date=200938&amp;cat=a |archive-date=2010-01-04 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|9
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Швецыя}} ''[[Swedish Albums Chart|Швецыя]]''&lt;ref&gt;{{cite web|title=The Beatles – ''Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band''|format=ASP|url=https://swedishcharts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a|publisher=swedishcharts.com |lang=sv|access-date=2013-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20131225015947/http://swedishcharts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt%2E+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a|archive-date=2013-12-25|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|8
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Японія}} ''[[Oricon|Японія]]''&lt;ref name=&quot;Jachart2&quot;&gt;{{cite web| url=https://www.oricon.co.jp/news/rankmusic/69149/full/| title=ザ・ビートルズ&quot;リマスター&quot;全16作トップ100入り「売上金額は23.1億円」(All of the Beatles' &quot;Remastered&quot; Albums Enter the Top 100: Grossing 2,310 Million Yen In One Week)| lang=ja| publisher=oricon.co.jp|date=2009-09-15|access-date=2014-03-03| archive-url=https://web.archive.org/web/20130309122433/http://www.oricon.co.jp/news/rankmusic/69149/full/| archive-date=2013-03-09| url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|20
|}
{{col-2}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ Перавыданне 2017 года
|-
!Чарт
!Вышэйшая&lt;br&gt;пазіцыя
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Аўстралія}} ''[[ARIA Charts|Аўстралія]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://australian-charts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a |title=Australiancharts.com – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=en |archive-date=2024-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240410223028/https://australian-charts.com/search.asp?todo=notfound |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|5
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Аўстрыя}} ''[[Ö3 Austria Top 40|Аўстрыя]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://austriancharts.at/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a |title=Austriancharts.at – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=de |archive-date=2017-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170629135519/http://austriancharts.at/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt%2E+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|3
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Валонія}} ''[[Ultratop|Бельгія (Валонія)]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ultratop.be/fr/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a |title=Ultratop.be – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=fr}}&lt;/ref&gt;
|1
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Бельгія}} ''[[Ultratop|Бельгія (Фландрыя)]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ultratop.be/nl/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a |title=Ultratop.be – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=nl}}&lt;/ref&gt;
|2
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Вялікабрытанія}} ''[[UK Albums Chart|Вялікабрытанія]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.officialcharts.com/charts/albums-chart/2 |title=June 2017/7502/ &quot;Official Albums Chart Top 100 |publisher=Official Charts Company |access-date=2024-04-10|lang=en |archive-date=2024-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240410215016/https://www.officialcharts.com/charts/albums-chart/19691228/7502/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|1
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Германія}} ''[[Чарты GfK Entertainment|Германія]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.offiziellecharts.de/album-details-6622 |title=Offiziellecharts.de – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=GfK Entertainment Charts |access-date=2024-04-10|lang=de |archive-date=2023-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407061803/https://www.offiziellecharts.de/album-details-6622 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|5
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Данія}} ''[[Hitlisten|Данія]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://danishcharts.dk/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a |title=Danishcharts.dk – The Beatles – Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=da |archive-date=2023-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230606143113/https://danishcharts.dk/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt%2E+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|3
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|ЗША}} ''[[Billboard 200|ЗША]]''&lt;ref&gt;{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/7817591/bryson-tiller-true-to-self-no-1-billboard-200|title=Bryson Tiller Notches His First No. 1 Album on Billboard 200 Chart With 'True to Self'|first=Keith|last=Caulfield|magazine=Billboard|date=2017-06-04|access-date=2017-06-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20170604230659/http://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/7817591/bryson-tiller-true-to-self-no-1-billboard-200|archive-date=2017-06-04|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|3
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Ірландыя}} ''[[Ірландская асацыяцыя гуказапісных кампаній|Ірландыя]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.irma.ie/index.cfm?page=irish-charts&amp;chart=Albums |title=Irish Albums Chart: 3 June 2017 |publisher=Irish Recorded Music Association |access-date=2024-04-10|lang=en |archive-date=2022-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220620040128/https://www.irma.ie/index.cfm?page=irish-charts&amp;chart=Albums |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|2
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Іспанія}} ''[[Productores de Música de España|Іспанія]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.promusicae.es/listas/semana/3428-%C3%81lbumes-semana-22-2017|title=Top 100 Albumes — Semana 22: del 26.05.2017 al 01.06.2017|publisher=[[Productores de Música de España]]|lang=es|access-date=2017-06-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20170824092957/http://www.promusicae.es/listas/semana/3428-%C3%81lbumes-semana-22-2017|archive-date=2017-08-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|3
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Італія}} ''[[Federazione Industria Musicale Italiana|Італія]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fimi.it/classifiche#/category:album/id:2486|title=Album – Classifica settimanale WK 22 (dal 2017-05-26 al 2017-06-01)|publisher=[[Federazione Industria Musicale Italiana]]|lang=it|access-date=2017-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20180125015143/http://www.fimi.it/classifiche#/category:album/id:2486|archive-date=2018-01-25|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|6
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Канада}} ''[[Canadian Albums Chart|Канада]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.fyimusicnews.ca/articles/2017/06/04/charts-june-05-2017 |title=On The Charts: June 5, 2017 |publisher=FYIMusicNews |access-date=2024-04-10|lang=en |archive-date=2019-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190331015455/https://www.fyimusicnews.ca/articles/2017/06/04/charts-june-05-2017 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|7
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Мексіка}} ''[[Asociación Mexicana de Productores de Fonogramas y Videogramas|Мексіка]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.amprofon.com.mx/top-album.php |title=Top Album – Semanal (del 09 de Junio al 15 de Junio)|access-date=2017-07-11|lang=es|publisher=Asociación Mexicana de Productores de Fonogramas y Videogramas|archive-url=https://web.archive.org/web/20170711201001/http://www.amprofon.com.mx/top-album.php|archive-date=2017-07-11}}&lt;/ref&gt;
|18
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Нарвегія}} ''[[VG-lista|Нарвегія]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://lista.vg.no/liste/topp-40-album/2/dato/2017/uke/22 |title=VG-lista – Topp 40 Album uke 22, 2017 |publisher=VG-lista |access-date=2024-04-10|lang=no |archive-date=2017-08-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170816143814/http://lista.vg.no/liste/topp-40-album/2/dato/2017/uke/22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|9
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Нідэрланды}} ''[[Dutch Album Top 100|Нідэрланды]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://dutchcharts.nl/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a |title=Dutchcharts.nl – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=nl |archive-date=2018-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180627173318/https://dutchcharts.nl/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|2
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Новая Зеландыя}} ''[[Recorded Music NZ|Новая Зеландыя]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://nztop40.co.nz/chart/albums?chart=4368|title=NZ Top 40 Albums Chart|publisher=[[Recorded Music NZ]]|date=2017-06-05|access-date=2017-06-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20170614175238/http://nztop40.co.nz/chart/albums?chart=4368|archive-date=2017-06-14|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| 4
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Партугалія}} ''[[Associação Fonográfica Portuguesa|Партугалія]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://portuguesecharts.com/archive.asp?todo=show&amp;woche=22&amp;jahr=2017&amp;sparte=a|title=Portuguese Charts: Albums – 22/2017|publisher=Hung Medien|access-date=2017-08-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20170801085936/http://portuguesecharts.com/archive.asp?todo=show&amp;woche=22&amp;jahr=2017&amp;sparte=a|archive-date=2017-08-01|url-status=live|lang=en}}&lt;/ref&gt;
|3
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Польшча}} ''[[Związek Producentów Audio-Video|Польшча]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://olis.onyx.pl/listy/index.asp?idlisty=1085&amp;lang=en |title=Oficjalna lista sprzedaży :: OLiS - Official Retail Sales Chart&quot;. OLiS |publisher=Polish Society of the Phonographic Industry |access-date=2024-04-10|lang=pl |archive-date=2021-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210925001542/http://olis.onyx.pl/listy/index.asp?idlisty=1085&amp;lang=en |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|28

|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Фінляндыя}} ''[[Suomen virallinen lista|Фінляндыя]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ifpi.fi/lista/artistit/The+Beatles/Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band |title=The Beatles: Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Musiikkituottajat – IFPI Finland |access-date=2024-04-10|lang=fi |archive-date=2023-04-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230409201555/https://www.ifpi.fi/lista/artistit/The+Beatles/Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|23
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Чэхія}} ''[[Міжнародная федэрацыя вытворцаў фанаграм|Чэхія]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ifpicr.cz/hitparada/14/?weekId= |title=Czech Albums – Top 100 |publisher=ČNS IFPI |access-date=2024-04-10|lang=cs|archive-date=2023-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231113200959/https://ifpicr.cz/hitparada/14?weekId= |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|6
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Шатландыя}} ''[[Scottish Singles and Albums Charts|Шатландыя]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.officialcharts.com/charts/scottish-albums-chart/2 |title=June 2017/40/ &quot;Official Scottish Albums Chart Top 100 |publisher=Official Charts Company |access-date=2024-04-10|lang=pl |archive-date=2024-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240410215045/https://www.officialcharts.com/charts/scottish-albums-chart/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|1
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Швейцарыя}} ''[[Schweizer Hitparade|Швейцарыя]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://swisscharts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a |title=Swisscharts.com – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=en |archive-date=2013-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131224122003/http://swisscharts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt%2E+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|2
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Швецыя}} ''[[Sverigetopplistan|Швецыя]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://swedishcharts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a |title=Swedishcharts.com – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=en |archive-date=2018-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180627144825/https://swedishcharts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|2
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Японія}} ''[[Oricon|Японія]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.oricon.co.jp/rank/ja/w/12 |title=June 2017/ &quot;Oricon Top 50 Albums: 12 June 2017|publisher=Oricon |access-date=2024-04-10|lang=ja}}&lt;/ref&gt;
|5
|}
{{col-end}}
{{col-begin}}
{{col-2}}

=== Выніковыя гадавыя чарты ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
!Чарт (1967)
!Пазіцыя
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Аўстралія}} ''{{нп1|Спіс 25 лепшых альбомаў 1967 года ў Аўстраліі|Аўстралія|en|List of Top 25 albums for 1967 in Australia}}''&lt;ref name=&quot;auchart&quot; /&gt;
|1
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Вялікабрытанія}} ''[[UK Albums Chart|Вялікабрытанія]]''&lt;ref name=&quot;Mawer/1967&quot;&gt;{{cite web|first=Sharon|last=Mawer|archive-url=https://web.archive.org/web/20071217020411/http://www.theofficialcharts.com/album_chart_history_1967.php|url=https://www.theofficialcharts.com/album_chart_history_1967.php|title=Album Chart History: 1967|publisher=[[Official Charts Company|The Official UK Charts Company]]|date=2007-05|archive-date=2007-12-17|access-date=2019-10-23}}&lt;/ref&gt;
|1
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|ЗША}} ''[[Billboard 200|ЗША]]''&lt;ref&gt;{{cite book |url={{google books |plainurl=y |id=aSgEAAAAMBAJ|page=12}}|title=Billboard – Top Pop Albums of 1967 |access-date=2013-05-03}}&lt;/ref&gt;
|10
|-
!Чарт (1968)
!Пазіцыя
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Аўстралія}} ''{{нп1|Спіс 25 лепшых альбомаў 1968 года ў Аўстраліі|Аўстралія|en|List of Top 25 albums for 1968 in Australia}}''&lt;ref name=&quot;auchart&quot; /&gt;
|3
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|ЗША}} ''[[Billboard 200|ЗША]]''&lt;ref&gt;{{cite book |url={{google books |plainurl=y |id=736Mu91q_fcC|page=230}}|page=230|title=Billboard – Top Pop Albums of 1968|access-date=2013-05-03}}&lt;/ref&gt;
|6
|-
|}
{{col-2}}

=== Выніковыя дэкадныя чарты ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
!Чарт (1960-я)
!Пазіцыя
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Вялікабрытанія}} ''[[UK Albums Chart|Вялікабрытанія]]''
|1
|}
{{col-end}}

=== Сертыфікацыя ===
{|class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Краіна
! Статус
! Продажы
|-
|{{сцяг|Аргенціна}} ''[[Аргенцінская палата вытворцаў фанаграм і відэаграм|Аргенціна]]''
| [[Файл:Double platinum record icon.svg|20px]] 2× Плацінавы
| 120,000^
|-
|{{сцяг|Аргенціна}} ''[[ААргенцінская палата вытворцаў фанаграм і відэаграм|Аргенціна]]''&lt;br&gt;&lt;small&gt;(перавыданне 1987 года)&lt;/small&gt;
| [[Файл:Triple platinum record icon.svg|20px]] 3× Плацінавы
| 180,000^
|-
|{{сцяг|Аўстралія}} ''[[Аўстралійская асацыяцыя гуказапісных кампаній|Аўстралія]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.dropbox.com/sh/k9o2q7p7o4awhqx/AAAkIHUsZxjA2_mq5yRhmM7aa/2009%20Accreds.pdf|title=ARIA Charts – Accreditations – 2009 Albums|publisher=Australian Recording Industry Association|access-date=2024-04-11|lang=en|archive-date=2023-09-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20230913142651/https://www.dropbox.com/sh/k9o2q7p7o4awhqx/AAAkIHUsZxjA2_mq5yRhmM7aa/2009%20Accreds.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| [[Файл:Quadruple platinum record icon.svg|20px]] 4× Плацінавы
| 280,000^
|-
|{{сцяг|Бразілія}} ''[[Pro-Música Brasil|Бразілія]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://pro-musicabr.org.br/home/certificados/?busca_artista=The+Beatles&amp;busca_tipo_produto=%C3%81LBUM|title=Brazilian album certifications – The Beatles – Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band|publisher=Pro-Música Brasil|access-date=2024-04-11|lang=pt|archive-date=2022-06-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20220619183652/https://pro-musicabr.org.br/home/certificados/?busca_artista=The%20Beatles&amp;busca_tipo_produto=%C3%81LBUM|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| [[Файл:Gold record icon.svg|19px]] Залаты
| 290,000&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://memoria.bn.br/DocReader/DocReader.aspx?bib=030015_10&amp;Pesq=beatles%20abbey%20road&amp;pagfis=201532|title=O sargento Pimenta faz 20 anos|newspaper=Jornal do Brasil|quote=Sgt. pepper’s que toca em cinco paginas desta edicao, e o terceiro mais vendido (290 mil). Perde Abbey Road (390 mil) e para Help (320 mil)|lang=pt|date=1987-06-01|page=37|via=National Library of Brazil|access-date=2024-04-11|archive-date=2023-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230409124929/http://memoria.bn.br/DocReader/DocReader.aspx?bib=030015_10&amp;Pesq=beatles%20abbey%20road&amp;pagfis=201532|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{сцяг|Вялікабрытанія}} ''[[Брытанская асацыяцыя вытворцаў фанаграм|Вялікабрытанія]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.bpi.co.uk/award/9388-1786-2|title=British album certifications – The Beatles – Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band|publisher=British Phonographic Industry|access-date=2024-04-11|lang=en|archive-date=2022-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20221112120829/https://www.bpi.co.uk/award/9388-1786-2|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| [[Файл:Octuple platinum record icon.svg|20px]] 18× Плацінавы
| 5,400,000‡
|-
|{{сцяг|Германія}} ''[[Bundesverband Musikindustrie|Германія]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.musikindustrie.de/wie-musik-zur-karriere-werden-kann/markt-bestseller/gold-/platin-und-diamond-auszeichnung/datenbank/?action=suche&amp;strTitel=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;strInterpret=The+Beatles&amp;strTtArt=alle&amp;strAwards=checked|title=Gold-/Platin-Datenbank (The Beatles; 'Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band')|publisher=Bundesverband Musikindustrie|access-date=2024-04-11|lang=de|archive-date=2023-02-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230226225957/https://www.musikindustrie.de/wie-musik-zur-karriere-werden-kann/markt-bestseller/gold-/platin-und-diamond-auszeichnung/datenbank/?action=suche&amp;strTitel=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;strInterpret=The+Beatles&amp;strTtArt=alle&amp;strAwards=checked|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| [[Файл:Platinum record icon.svg|20px]] Плацінавы
| 500,000^
|-
|{{сцяг|Данія}} ''[[IFPI Danmark|Данія]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ifpi.dk/node/12267|title=Danish album certifications – The Beatles – Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band|publisher=IFPI Danmark|access-date=2024-04-11|lang=da|archive-date=2023-03-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329112556/http://ifpi.dk/node/12267|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| [[Файл:Triple platinum record icon.svg|20px]] 3× Плацінавы
| 60,000‡
|-
|{{сцяг|ЗША}} ''[[Амерыканская асацыяцыя гуказапісных кампаній|ЗША]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.riaa.com/gold-platinum/?tab_active=default-award&amp;ar=The+Beatles&amp;ti=Lonely+Hearts+Club+Band&amp;format=Album&amp;type=#search_section|title=American album certifications – The Beatles – Lonely Hearts Club Band|publisher=Recording Industry Association of America.|access-date=2024-04-11|lang=en|archive-date=2023-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20230407061803/https://www.riaa.com/gold-platinum/?tab_active=default-award&amp;ar=The+Beatles&amp;ti=Lonely+Hearts+Club+Band&amp;format=Album&amp;type=#search_section|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| [[Файл:Octuple platinum record icon.svg|20px]] 11× Плацінавы
| 11,000,000^
|-
|{{сцяг|Італія}} ''[[Італьянская федэрацыя гуказапіснай індустрыі|Італія]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.fimi.it/top-of-the-music/certificazioni/certificazioni.kl#/certifications|title=Italian album certifications – The Beatles – Sgt.Pepper's Lonely Hearts Club Band (Примечание: Выберете «2019» в меню «Anno». Выберите «Sgt.Pepper's Lonely Hearts Club Band» в поле «Filtra». Выберете «Album e Compilation» под «Sezione».)|publisher=Federazione Industria Musicale Italiana|access-date=2024-04-11|lang=it|archive-date=2019-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20191007223636/https://www.fimi.it/top-of-the-music/certificazioni/certificazioni.kl#/certifications|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;&lt;small&gt;(перавыданне 2009 года)&lt;/small&gt;
| [[Файл:Platinum record icon.svg|20px]] Плацінавы
| 50,000‡
|-
|{{сцяг|Канада}} ''[[Music Canada|Канада]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://musiccanada.com/gold-platinum/?_gp_search=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band%20The+Beatles|title=Canadian album certifications – The Beatles – Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band|publisher=Music Canada|access-date=2024-04-11|lang=en|archive-date=2023-07-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20230729195557/https://musiccanada.com/gold-platinum/?_gp_search=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band%20The+Beatles|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| [[Файл:Octuple platinum record icon.svg|20px]] 8× Плацінавы
| 800,000^
|-
|{{сцяг|Новая Зеландыя}} ''[[Recorded Music NZ|Новая Зеландыя]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.radioscope.net.nz/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=79&amp;Itemid=62|title=Latest Gold / Platinum Albums|publisher=Radioscope|access-date=2024-04-11|lang=en|archive-date=2011-07-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20110728144225/http://www.radioscope.net.nz/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=79&amp;Itemid=62|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| [[Файл:Sextuple platinum record icon.svg|20px]] 6× Плацінавы
| 90,000^
|-
|{{сцяг|Францыя}} ''[[Syndicat National de l’Édition Phonographique|Францыя]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://snepmusique.com/les-certifications/?categorie=Albums&amp;interprete=The+Beatles&amp;titre=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band|title=French album certifications – The Beatles – Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band|publisher=Syndicat National de l'Édition Phonographique|access-date=2024-04-11|lang=fr|archive-date=2023-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230409090618/http://snepmusique.com/les-certifications/?categorie=Albums&amp;interprete=The+Beatles&amp;titre=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| [[Файл:Gold record icon.svg|19px]] Залаты
| 100,000*
|-
|{{сцяг|Японія}} ''[[Японская асацыяцыя гуказапісных кампаній|Японія]]''&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар= |загаловак= Oricon Album Chart Book: Complete Edition 1970–2005|мова=ja|выдавецтва= Tokyo: Oricon Entertainment| год= 2006|isbn = 4-87131-077-9}}&lt;/ref&gt;
| align=&quot;center&quot;|—
| 208,000
|-
| align=&quot;center&quot; class=&quot;shadow&quot; colspan=&quot;5&quot; style=&quot;font-size: 8pt&quot;|'''Сумарныя продажы'''
|-
! Краіна
! Статус
! Продажы
|-
|{{сцяг|Свет}} ''Агульнасусветныя''
| align=&quot;center&quot;|—
| 32,000,000
|-
| align=&quot;center&quot; class=&quot;shadow&quot; colspan=&quot;5&quot; style=&quot;font-size: 8pt&quot;| * азначае, што даныя аб продажах заснаваны толькі на сертыфікацыі&lt;br&gt;^ азначае, што даныя аб пастаўках заснаваны толькі на сертыфікацыі&lt;br&gt;† азначае, што продажы+стрымінг заснаваны толькі на сертыфікацыі
|}

== Гісторыя рэлізу ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Краіна
! Дата
! Лэйбл
! Фармат
! Каталог
|-
|rowspan=2| [[Вялікабрытанія]]
|rowspan=2| [[1 чэрвеня]] 1967
|rowspan=2| [[Parlophone Records|Parlophone]]
| [[LP]] ([[мона]])
| PMC 7027
|-
| LP ([[стэрэафонія|стэрэа]])
| PCS 7027
|-
|rowspan=2| [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]
|rowspan=2| [[2 чэрвеня]] 1967
|rowspan=2| [[Capitol Records]]
| LP (мона)
| MAS 2653
|-
| LP (стэрэа)
| SMAS 2653
|-
| Сусветнае перавыданне
|1 чэрвеня [[1987]]
| [[Apple Records|Apple]], Parlophone, [[EMI]]
| [[кампакт-дыск|CD]] (стэрэа)
| CDP 7 46442 2
|-
| [[Японія]]
| [[11 сакавіка]] [[1998]]
| [[EMI Music Japan|Toshiba-EMI]]
| CD
| TOCP 51118
|-
| Японія
| [[21 студзеня]] [[2004]]
| Toshiba-EMI
| LP (рэмастэрынг)
| TOJP 60138
|-
|rowspan=2 |Сусветнае перавыданне
|rowspan=2 |[[9 верасня]] [[2009]]
|rowspan=2 |Apple
|CD (стэрэа,&lt;br&gt;рэмастэрынг)
|
|-
|CD (мона)
|
|-
|rowspan=3 |Юбілейнае перавыданне
|rowspan=3 |[[26 мая]] [[2017]]
|rowspan=3 |Apple, Parlophone, EMI
|CD (стэрэа,&lt;br&gt;рэмастэрынг)
|
|-
| LP (рэмастэрынг)
| PCS 7027
|-
| DVD / Blu-ray ([[5.1]])
|
|}

== Узнагароды ==
* [[1967]] — прыз «[[Грэмі]]» за лепшы альбом года
* 1967 — прыз «Грэмі» за лепшую гукарэжысуру
* 1967 — прыз «Грэмі» за лепшы сучасны альбом
* 1967 — прыз «Грэмі» за лепшую вокладку альбома

== Заўвагі ==
{{заўвагі}}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20080623212750/http://www.rollingstone.com/news/story/5938174/the_rs_500_greatest_albums_of_all_time Спіс 500 лепшых альбомаў усіх часоў] паводле часопіса [https://www.rollingstone.com/?pageid=rs.page.news.story «Rolling Stone»]{{ref|en}}
* [https://ultimateclassicrock.com/beatles-pose-for-sgt-pepper/ Даведнік па выявах вядомых асоб, размешчаных на вокладцы пласцінкі]
* Старонка альбома [http://www.beatles.com/hub/tracklisting.php?img=Pepper&amp;menuItem=the%20music&amp;order=chrono ''Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band''] на афіцыйным сайце гурта Beatles.com{{ref|en}}

{{навігацыя}}
{{вонкавыя спасылкі}}
{{The Beatles}}
[[Катэгорыя:Альбомы 1967 года]]
[[Катэгорыя:Альбомы The Beatles]]</text>
      <sha1>27qo9nmoeku200csihqu1rbnyeakta3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мірскае паўстанне</title>
    <ns>0</ns>
    <id>671642</id>
    <revision>
      <id>5170966</id>
      <parentid>4813709</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T20:51:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дададзена [[Катэгорыя:Узброеныя сілы Беларускай Народнай Рэспублікі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5170966</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6544" sha1="7qgcri0i76i03shj0upsszqfe7dr8lv" xml:space="preserve">{{Бітва
|Выява={{На карце
 |Беларусь
 |width = 300
 |float = center
 |caption = 
 |label='''Мірскае паўстанне'''
   |label_size=86
   |alt = physical
   |position=left
   |bg=white
   |lat_deg=53 | lat_min= 27
   |lon_deg=26 | lon_min= 28
   |mark=Battle_icon_active_(crossed_swords).svg
   |marksize=18 }}
|Канфлікт=Мірскае паўстанне
|Частка=[[Беларускі антысавецкі супраціў (1918—1933)]]
|Год=1919 года
|Дата=1—4 красавіка
|Бок1={{Сцяг БНР}} [[Слуцкі Зборны Батальён]]&lt;br /&gt;{{Сцяг БНР}} Народная міліцыя
|Бок2={{Сцяг|Расія|1918}} [[Трэці Мінскі полк ГубЧК]]
|Месца=[[Мір (Карэліцкі раён)|Мір]]
|Страты1=25 паўстанцаў
|Страты2=30 салдатаў
|Вынік=Паўстанцы разбітыя
}}
'''Мірскае паўстанне''' — [[Антысавецкая прапаганда|антысавецкае]] ўзброенае выступленне 1—4 красавіка [[1919]] года ў [[Мір (Карэліцкі раён)|Міры]].

== Перадумовы ==
Сувязь Мірскага паўстання з [[Рада БНР|Радай БНР]] выразна прасочваецца ў дзейнасці групы патрыётаў з мястэчка [[Вызна|Вызны]] на [[Слуцкі павет|Случчыне]]. Гэтая група, выконваючы дырэктывы Рады, адыграла вялікую ролю, арганізуючы ў снежані 1917 г. і ў студзені 1918 г. па ўсёй Случчыне праз сходы і з’езды антыбальшавіцкія вясковыя, валасныя і павятовыя рады. Гэтыя ж рады, у сваю чаргу, сфармавалі ўзброеныя ўзводы і міліцыю колькасцю пяцьсот штыкоў. Яны ж і павінныя былі абараніць Случчыну ад нападу [[Корпус Доўбар-Мусніцкага|польскіх легіянераў]] [[Юзаф Доўбар-Мусніцкі|Доўбар-Мусніцкага]], якія [[Мяцеж Доўбар-Мусніцкага|рабавалі]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўшчыну]] і [[Бабруйскі павет|Бабруйшчыну]].

Калі Случчыну ў 1918 годзе акупавалі [[Германская імперская армія|немцы]], гэтыя атрады часткова канспіраваліся і пераключыліся на партызанскую барацьбу, адбіраючы ў немцаў рэквізаванае імі сваю маёмасць. Іх не спалохалі рэпрэсіі, якія ў адказ распачалі акупанты. У снежані 1918 г. немцы пакінулі Случчыну, якую ўслед занялі [[бальшавікі]].

Новыя гаспадары адразу ж пачалі праводзіць мабілізацыю ў [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвоную Армію]], ствараць [[Камбед|камітэты беднаты]], замянілі нямецкія рэквізіцыі яшчэ больш цяжкой [[харчразвёрстка]]й (харчовымі паборамі). Ураджайная глеба Случчыны, заможныя гаспадары-земляробы, нацыянальная свядомасць, густая заселенасць і арганізаванасць спрыялі таму, што сялянства і камуністы не маглі не ўступіць між сабою ў непрымірымыя варожыя адносіны.

== Хада паўстання ==
Вясною 1919 г. беларускія патрыёты без вялікіх цяжкасцяў разагітавалі створаны бальшавікамі з беларусаў [[Слуцкі Зборны Батальён]]. Калі Слуцкая ЧК паслала гэты батальён у [[Мір (Карэліцкі раён)|Мір]], каб пакараць месцічаў за забойства двух камісараў, ён адразу ж перайшоў на бок жыхароў Міра. Да яго далучыліся і атрады народнай міліцыі. Для задушэння паўстання бальшавікі паслалі [[Трэці Мінскі полк ГубЧК]]. Перастрэлка каля руінаў [[Мірскі замак|замка]] і рэчкі [[Міранка (рака)|Міранкі]] доўжылася чатыры дні 1—4 красавіка 1919 г. Было забіта 25 паўстанцаў і 30 чэкістаў. Гэтае ўзброенае выступленне было разгромленае бальшавікамі.

== Літаратура ==
* {{Кніга|загаловак=Антыбальшавіцкія паўстаньні і партызанская барацьба на Беларусі|год=1996|мова=be-tarask|аўтар=[[Юрка Віцьбіч]]|месца=[[Нью-Ёрк]]|спасылка=http://www.jivebelarus.net/history/new-history/anticom-resist-and-partisans-at-belarus.html?page=6|isbn=96-83836|выдавецтва=[[БІНіМ]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20191229095542/http://www.jivebelarus.net/history/new-history/anticom-resist-and-partisans-at-belarus.html?page=6|archive-date=29 снежня 2019}}

{{Грамадзянская вайна і інтэрвенцыя ў Беларусі}}
{{Беларускі антысавецкі супраціў (1918—1933)}}

[[Катэгорыя:Паўстанні ў Беларусі]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Міра]]
[[Катэгорыя:Мірскі замак]]
[[Катэгорыя:Канфлікты 1919 года]]
[[Катэгорыя:Красавік 1919 года]]
[[Катэгорыя:Беларускі антысавецкі супраціў]]
[[Катэгорыя:1919 год у Беларусі]]
[[Катэгорыя:Грамадзянская вайна ў Беларусі]]
[[Катэгорыя:Узброеныя сілы Беларускай Народнай Рэспублікі]]</text>
      <sha1>7qgcri0i76i03shj0upsszqfe7dr8lv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эн Сафі фон Отэр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>673703</id>
    <revision>
      <id>5171136</id>
      <parentid>4468026</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T08:42:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <comment>Згодна з абмеркаваннем</comment>
      <origin>5171136</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27685" sha1="bt0evaumrfq6hoo2opp7vsupiz62lk7" xml:space="preserve">{{Асоба
}}
'''Эн Сафі фон Отэр''' ([[Шведская мова|швед]]. ''Anne Sofie von Otter''; нар. [[9 мая]] [[1955]], [[Стакгольм]], [[Швецыя]]) — шведская спявачка мецасапрана. У яе рэпертуары — lied, оперы, [[Араторыя|араторыі,]] а таксама рок- і поп-песні.

== Ранні перыяд жыцця ==
Фон Отэр нарадзілася ў Стакгольме, Швецыя. Яе бацькам быў Геран фон Отэр, шведскі дыпламат у Берліне падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]].&lt;ref&gt;Paldiel, Mordecai, ''Saving the Jews: Amazing Stories of Men and Women Who Defied the «Final Solution»''. Schreiber Publishing ({{ISBN|1-887563-55-5}}), p. 45 (2000).&lt;/ref&gt; Яна расла ў Боне, Лондане і Стакгольме. Яна вучылася ў Стакгольме і ў Лонданскай школе музыкі і драмы Гілдхола, дзе сярод яе выкладчыкаў была Вера Роза.&lt;ref name=&quot;Moss&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/music/2005/aug/05/classicalmusicandopera.proms2005|title=Super von trouper|work=The Guardian|author=Stephen Moss|date=5 August 2005}}&lt;/ref&gt; Яе прафесійны оперны дэбютадбыўся ў 1983 годзе ў оперы Базель, як Альчыны ў ''«Orlando paladino»'' [[Франц Іозеф Гайдн|Франца Іозефа Гайдна]]. Яе дэбют у [[Каралеўскі тэатр Ковент-Гардэн|Каралеўскім оперным тэатры]] ў Ковент-Гардэне адбыўся ў 1985 годзе, а ў 1987 годзе дэбютавала ў [[La Scala|«Ла Скала».]] Дэбют яе сталічнай оперы адбыўся ў снежні 1988 года ў ролі Херубіна ў оперы ''[[Жаніцьба Фігаро (опера)|«Жаніцьба Фігаро»]]''.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1988/12/17/arts/reviews-music-figaro-among-towering-columns.html|title=Reviews/Music; ''Figaro'' Among Towering Columns|work=[[The New York Times]]|author=Donal Henahan|date=17 December 1988}}&lt;/ref&gt;

== Кар’ера ==
Яе запіс песень [[Эдвард Грыг|Грыга]] стаў пераможцам ''[[Gramophone|Грамафона]]'', як лепшы запіс 1993 года, упершыню ў гісторыі ўзнагароду атрымаў запіс песень. У 2001 годзе яна выпусціла свой альбом з [[Элвіс Кастэла|Элвісам Кастэла]] «''For the Stars»''&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2001/05/21/arts/worlds-mezzo-pop-star-meet-somewhere-between-anne-sofie-von-otter-fresh-start.html|title=Worlds of Mezzo and Pop Star Meet Somewhere in Between; Anne Sofie von Otter: Fresh Start|work=[[The New York Times]]|author=Neil Strauss|date=21 May 2001}}&lt;/ref&gt; за які атрымала прэмію Эдысана . Яна атрымала прэмію «Грэмі» за лепшае класічнае вакальнае сола ў 2015 годзе за альбом французскіх песень «''Douce France»''. З 1980 года яе пастаянны акампаніятар — піяніст Бенгт Форсберг.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1998/05/09/arts/music-review-von-otter-from-lieder-to-blues.html|title=Music Review: Von Otter, From Lieder to Blues|work=[[The New York Times]]|author=Anthony Tommasini|date=9 May 1998}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2005/04/19/arts/music/vibrant-singing-at-the-nice-price.html|title=Vibrant Singing at the Nice Price|work=[[The New York Times]]|author=Anthony Tommasini|date=19 April 2005}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/05/05/arts/music/05otte.html|title=Resilience of the Human Spirit, in Song|work=The New York Times|author=Steve Smith|date=4 May 2009}}&lt;/ref&gt;

У 2006 годзе фон Отэр спявала «Evangelist» у прэм’еры «''Забавы ордэна»'' Свэна-Дэвіда Сандстрома. Іншыя працы ў сучаснай музыцы ўключаюць спеў ролі Жанчыны ў «''Senza Sangue''» Пятра Этвеса. У іншых сродках масавай інфармацыі яна знялася ў фільме ''«Позняя чацвёрка»''.

У 2007 годзе яна выпусціла музычны альбом, напісаны кампазітарамі, зняволенымі ў нацысцкім гета канцэнтрацыйнага лагера Тэрэзіенштадт (таксама вядомага як [[Тэрэзін]]) да іх перавозкі ў лагер смерці Асвенцым. Яна супрацоўнічала ў гэтым праекце з Крысціянам Герхаэрам (барытон) і камернымі музыкамі. Яна заявіла, што гэты матэрыял мае для яе асаблівае значэнне, бо яе бацька беспаспяхова спрабаваў распаўсюдзіць інфармацыю, якую ён атрымаў ад афіцэра СС Курта Герштэйна пра нацысцкія лагеры смерці.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://forward.com/culture/11634/a-different-aria-00490/|title=A Different Aria|work=Forward|author=David Bartal|date=17 September 2007}}&lt;/ref&gt;

У 2016 годзе фон Отэр спявала Леанору ў рамках сусветнай прэм’еры фільма Томаса Адэса «''Анёл-знішчальнік»'' і зноў у 2017 годзе ў [[Каралеўскі тэатр Ковент-Гардэн|Каралеўскім оперным тэатры]] ў Ковент-Гардэне. Яна выканала галоўную ролю Шарлоты ў оперы «''Восеньская саната»'' Себасцьяна Фагерлунда ў 2017 годзе па матывах фільма [[Інгмар Бергман|Інгмара Бергмана]] [[Восеньская саната|1979 года]] ў [[Фінская нацыянальная опера|Фінскай нацыянальнай оперы]] ў Хельсінках пад кіраўніцтвам Джона Сторгардса.&lt;ref&gt;Dammann, Guy. The Brilliant Sound of Gnawing Anxiety. ''[[Financial Times]]'', Friday 15 September 2017, p. 10.&lt;/ref&gt;

== Сямейнае жыццё ==
Фон Отэр была замужам за Бені Фрэдрыксанам да яго самагубства 17 сакавіка 2018 года.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.irishtimes.com/news/world/europe/high-profile-death-prompts-backlash-against-metoo-in-sweden-1.3444849|title=High-Profile Death Prompts Backlash Against #MeToo in Sweden}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.msn.com/en-us/music/celebrity/famed-swedish-opera-singer-blames-supernumbermetoo-for-her-husband%E2%80%99s-suicide-%E2%80%98you-can-break-a-person%E2%80%99/ar-BBLfxZJ|title=Famed Swedish Opera Singer Blames #MeToo for Her Husband's Suicide: ‘You Can Break a Person’|publisher=[[MSN]]}}&lt;/ref&gt; Ён быў акцёрам і кіраўніком Стакгольмскага Дома культуры, у тым ліку Stadsteater (Стакгольмскі гарадскі тэатр). У пары нарадзілася двое дзяцей. Зараз яна жыве ў сталіцы — Стакгольме.&lt;ref name=&quot;Moss&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/music/2005/aug/05/classicalmusicandopera.proms2005|title=Super von trouper|work=The Guardian|author=Stephen Moss|date=5 August 2005}}&lt;/ref&gt;

== Узнагароды і званні ==

* 1995: прызначана Hovsångare каралём [[Карл XVI Густаў|Швецыі Карлам XVI]] &lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia|url=https://www.ne.se/uppslagsverk/encyklopedi/l%C3%A5ng/anne-sofie-von-otter|title=Anne Sofie von Otter|encyclopedia=[[Nationalencyklopedin]]|access-date=22 April 2019}}&lt;/ref&gt;
* 2003: прэмія Рольфа Шока ў намінацыі «Музычнае мастацтва»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.kva.se/en/priser/rolf-schockprisen/pristagare|title=Rolf Schock Prize Laureates}}&lt;/ref&gt;
* 2013: Ганаровая ступень, [[Універсітэт П’ера і Марыі Кюры]], Парыж &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.upmc.fr/fr/universite/histoire_et_personnalites/les_docteurs_honoris_causa/dhc2013/anne_sofie_von_otter.html|title=Anne Sofie von Otter}}&lt;/ref&gt;

== Дыскаграфія ==

=== Альбомы ===
[[Файл:Anne_Sofie_von_Otter_på_Grammisgalan_2013.jpg|міні| Эн Сафі фон Отэр, 2013]]
&lt;small&gt;(Пікавыя пазіцыі ў [[Sverigetopplistan|Сверыгетапліплістане]], шведскі нацыянальны чарт)&lt;/small&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; width=&quot;10&quot; align=&quot;center&quot; |Год
! rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; | Альбом
! colspan=&quot;4&quot; width=&quot;20&quot; align=&quot;center&quot; | Пікавыя пазіцыі
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:3em;font-size:90%;&quot; | [[Sverigetopplistan|SWE]]
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:3em;font-size:90%;&quot; | GER
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:3em;font-size:90%;&quot; | NED
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:3em;font-size:90%;&quot; | NOR
|-
| 1993 год
| ''Песні [[Эдвард Грыг|Грыга]]'' (DG)
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 46
| style=&quot;text-align:center;&quot; |—
| style=&quot;text-align:center;&quot; |—
| style=&quot;text-align:center;&quot; |—
|-
|1994 год
| ''Speak Low''
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 25
| style=&quot;text-align:center;&quot; |—
| style=&quot;text-align:center;&quot; |—
| style=&quot;text-align:center;&quot; |—
|-
|1999 год
| ''Home for Christmas''
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 16
| style=&quot;text-align:center;&quot; |—
| style=&quot;text-align:center;&quot; |72
| style=&quot;text-align:center;&quot; |—
|-
|2001 год
| ''For the Stars''
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 25
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 59
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 80
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 33
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 2006 год
| ''I Let the Music Speak''
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 13
| style=&quot;text-align:center;&quot; |—
| style=&quot;text-align:center;&quot; |63
| style=&quot;text-align:center;&quot; |—
|-
|''Noël''
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 59
| style=&quot;text-align:center;&quot; |—
| style=&quot;text-align:center;&quot; |—
| style=&quot;text-align:center;&quot; |—
|-
|2007 год
| Terezín/Theresienstadt
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 56
| style=&quot;text-align:center;&quot; |—
| style=&quot;text-align:center;&quot; |—
| style=&quot;text-align:center;&quot; |—
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2010 год
| ''Ombre de mon amant''
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 32
| style=&quot;text-align:center;&quot; |—
| style=&quot;text-align:center;&quot; |—
| style=&quot;text-align:center;&quot; |—
|-
|''Love Songs''
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 34
| style=&quot;text-align:center;&quot; |—
| style=&quot;text-align:center;&quot; |—
| style=&quot;text-align:center;&quot; |—
|-
|2013 год
| ''Douce France''
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 58
| style=&quot;text-align:center;&quot; |—
| style=&quot;text-align:center;&quot; |—
| style=&quot;text-align:center;&quot; |—
|}

== Запісы ==

=== Песні ===

* Олбан Берг: ''Sieben frühe Lieder &amp; Der Wein'' пад кіраўніцтвам [[Клаўдзіа Абада|Клаўдыё Абадо]] (1995) Deutsche Grammophon
* [[Гектор Берліёз|Гектар Берліёз]]: ''Mélodies with Cord Garben'' (фартэпіяна) (1994) і ''Les nuits d’été,'' дырыжор Джэймс Левін (1995) Deutsche Grammophon
** ''Les nuits d’été,'' праведзены Маркам Мінькоўскім (2011) Naïve
* [[Іаганес Брамс|Ёханес Брамс]]: ''Lieder'' з Бенгтам Форсбергам (фартэпіяна) (1990) Deutsche Grammophon
* Сесіль Шамінад : ''Mots d’amour'' з Бенгтам Форсбергам (фартэпіяна) (2001) Deutsche Grammophon
* [[Эдвард Грыг]]: ''Songs/Lieder'' з Бенгтам Форсбергам (фартэпіяна) (1993) Deutsche Grammophon
* Эрых Вольфганг Корнгольд: ''Rendezvous with Korngold'' з Бенгтам Форсбергам (фартэпіяна) і сябрамі (1999) Deutsche Grammophon
* Інгвар Лідгольм: ''Songs and Chamber Music'' пад кіраўніцтвам Б’ёрна Шёгрэна (1996) Caprice Records
* [[Густаў Малер]]: ''Des Knaben Wunderhorn'' з Томасам Квастофам пад кіраўніцтвам Клаўдыё Абадо (1999) Deutsche Grammophon
** ''Kindertotenlieder,'' патаўлены П’ерам Булезам (2004) Deutsche Grammophon
* [[Марыс Равель|Морыс Равель]]: ''Shéhérazade,'' пад кіраўніцтвам П’ера Булеза (2002) Deutsche Grammophon
* [[Арнольд Шонберг|Арнольд]] Шёнберг: ''Gurre-Lieder,'' дырыжор Сайман Рэтл (2002) [[EMI]]
* [[Франц Шуберт]]: ''Lieder'', з Бенгтам Форсбергам (фартэпіяна) (1997) і ''Lieder with Orchestra'' пад кіраўніцтвам Клаўдыё Абадо (2003) Deutsche Grammophon
* [[Роберт Шуман]]: ''Frauen-Liebe und Leben'' з Бенгтам Форсбергам (фартэпіяна) (1995) Deutsche Grammophon
* [[Ян Сібеліус|Жан Сібеліус]]: ''Anne Sofie von Otter sings Sibelius'' з Бенгтам Форсбергам (фартэпіяна) BIS
* [[Курт Вейль|Курт Вайль]]: ''Speak Low: Songs by Kurt Weill'' пад кіраўніцтвам Джона Эліята Гардынера (1994) Deutsche Grammophon
* [[Хуга Вольф|Уга Вольф]]: ''Spanisches Liederbuch'' з Олафам Барам (барытон) і Джэфры Парсансам (фартэпіяна) (1995) EMI
* Розныя: ''Boldemann Gefors Hillborg'' пад кіраўніцтвам Кента Нагана (2008) Deutsche Grammophon
** ''La Bonne chanson — Французскія камерныя песні'' з Бенгтам Форсбергам (фартэпіяна) і іншымі (1996) Deutsche Grammophon
** ''Brahms / Schumann'' з Барбарай Боні (сапрана), Куртам Стрэйтам (тэнар), Олафам Барам (барытон), Хельмутам Дойчам і Бенгтам Форсбергам (фартэпіянны дуэт) (1994) EMI
** ''Douce France'' — класічныя французскія песні (дыск 1) і шансон (дыск 2) з Бенгтам Форсбергам (фартэпіяна) і іншымі (2013) Naive &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/music/2013/nov/10/douce-france-anne-sofie-von-otter-review|title=Various: Douce France – review|work=The Observer|author=Fiona Maddocks|date=9 November 2013}}&lt;/ref&gt;
** ''Folksongs'' з Бенгтам Форсбергам (фартэпіяна) (2000) Deutsche Grammophon
** ''Lieder / Mélodies by Beethoven [[Джакома Меербер]]а'' з Мелвінам Тэнам (фартэпіяна 2001) Archiv
** ''Lieder by Wolf and Mahler'' з Ральфам Гатоні (фартэпіяна) (1989) Deutsche Grammophon
** ''Love’s Twilight — Late Romantic Songs by Berg Korngold Strauss'' з Бенгтам Форсбергам (фартэпіяна) (1994) Deutsche Grammophon
** ''Mahler Zemlinsky Lieder'' пад кіраўніцтвам Джона Эліята Гардынера (1996) Deutsche Grammophon
** ''Mozart — Haydn: Songs &amp; Canzonettas'' з Мелвінам Танам (фартэпіяна) (1995) Archiv
** ''Music for a While — Baroque Melodies'' (2004) Deutsche Grammophon &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2005/01/16/arts/classical-music-classical-recordings-anne-sofie-von-otter-sinks-her.html|title=Classical Recordings: Anne Sofie von Otter Sinks Her Teeth Into the Baroque|work=[[The New York Times]]|author=Anne Midgette|date=16 January 2005}}&lt;/ref&gt;
** ''Terezín / Theresienstadt'' з Бенгтам Форсбергам (фартэпіяна), Крысчэнам Джэрхаерам, Геральдам Хуберам (фартэпіяна) і іншымі (2007) Deutsche Grammophon
** ''Watercolours — Swedish Songs'' з Бенгтам Форсбергам (фартэпіяна) (2003) Deutsche Grammophon
** ''Wings in the Night'' ''- Swedish Songs'' з Бенгтам Форсбергам (фартэпіяна) (1996) Deutsche Grammophon

=== Оперы ===

* [[Бела Бартак|Бартак]]: ''Замак Сіняй Барады'' пад кіраўніцтвам [[Бернард Хайтынк|Бернарда Хайцінка]] (1996) EMI
* [[Гектор Берліёз|Берліёз]]: ''Пракляцце Фаўста'' пад кіраўніцтвам Мун-Чун Чунг (1998) Deutsche Grammophon
* [[Жорж Бізэ|Бізэ]]: ''[[Кармэн (опера)|Кармэн,]]'' дырыжор Філіп Джордан (2003) [[BBC]]/Arte
* Себасцьян Фагерлунд: Восеньская саната (опера) пад кіраўніцтвам Джона Сторгардса (2018) BIS
* [[Крыстаф Вілібальд Глюк|Глюк]]: ''Альцэст,'' дырыжор сэр Джон Эліёт Гардынер (1990) Philips
** ''Iphigénie en Aulide'' пад кіраўніцтвам сэра Джона Эліята Гардынера (1990) Erato
** ''Orphée et Eurydice'' пад кіраўніцтвам сэра Джона Эліята Гардынера (1989) EMI
* [[Георг Фрыдрых Гендэль|Гендэль]] : ''Агрыпіна,''пад кіраўніцтвам сэра Джона Эліёта Гардынера (1997) Philips
** ''Арыёдант'' пад кіраўніцтвам Марка Мінкоўскага (1999) Archiv
** ''Джуліё Чэзарэ'' пад кіраўніцтвам Марка Мінкоўскага (2003) Archiv
** ''Геркулес'' пад кіраўніцтвам Марка Мінкоўскага (2002) Archiv
** ''Ксэркс'' пад кіраўніцтвам Уільяма Крысці (2004) Virgin Classics
* Xумпердынк: ''Гензэль і Грэтэль'' пад кіраўніцтвам Джэфры Тэйта (1989/1990) EMI
* [[Жуль Маснэ|Маснэ]]: ''Вертэр'' пад кіраўніцтвам Кента Нагана (1997) Elektra
* [[Клаўдзіа Мантэвердзі|Мантэвердзі]]: ''L’incoronazione di Poppea'' пад кіраўніцтвам Джона Эліята Гардзінера (1996) Archiv
** ''L’Orfeo'' пад кіраўніцтвам Джона Эліята Гардзінера (1987) Archiv
* [[Вольфганг Амадэй Моцарт|Моцарт]]: ''Міласэрнасць Ціта'' пад кіраўніцтвам Джона Эліята Гардзінера (1993) Deutsche Grammophon
** ''Così fan tutte,'' праведзены Георгам Солці (1996) [[Decca Records|Decca]]
** ''Ідамене'' пад кіраўніцтвам Джона Эліёта Гардынера (1991) Deutsche Grammophon
** ''[[Жаніцьба Фігаро (опера)|Жаніцьба Фігаро]]'' пад кіраўніцтвам Джэймса Левіна (1992) Deutsche Grammophon
* Персел: ''Дыдона і Эней'' пад кіраўніцтвам Трэвора Пінока (1989) Archiv
* [[Сяргей Васільевіч Рахманінаў|Рахманінаў]]: ''Алека,'' дырыжор Неем Ярві (1997) Deutsche Grammophon
* [[Рыхард Штраус|Рычард Штраўс]]: ''Арыядна на Наксасе'' пад кіраўніцтвам Джузэпэ Сінаполі (2002) Deutsche Grammophon
** ''Der Rosenkavalier'' пад кіраўніцтвам [[Бернард Хайтынк|Бернардам Хайцінкам]] (1991) EMI
** ''Der Rosenkavalier'' пад кіраўніцтвам Карласа Кляйбера (1995) Deutsche Grammophon DVD
* [[Ігар Фёдаравіч Стравінскі|Ігар Стравінскі]]: ''Прыгоды валацугі'' пад кіраўніцтвам Джонам Эліётам Гардынерам (1999) Deutsche Grammophon
* [[Пётр Ільіч Чайкоўскі|Чайкоўскі]]: ''[[Яўген Анегін (опера)|Яўген Анегін,]]'' дырыжор Джэймс Левін (1988) Deutsche Grammophon

=== Запісы арый ===

* ''Эн Сафі фон Отэр спявае [[Жак Афенбах|Афенбаха]]'', дырыжор Марк Мінкоўскі — Deutsche Grammophon
* ''Арыі Барока'' Гендэля, Мантэвердзі, Рамана і Тэлемана з ансамблем барока Дротнінггольма — Proprius
* ''Ombre de mon amant'', французскія арыі ў стылі барока, якія праводзіў Уільям Крысці — Archiv
* ''Опера «Арыі»'' Глюка, Гайдна і Моцарта, дырыжор Трэвар Пінок — Archiv

=== Араторыі, сімфоніі і г.д. ===

* [[Іаган Себасцьян Бах|Бах]]: ''Салісты святога Матфея,'' англійскія салісты барока, сэр Джон Эліёт Гардынер
** ''Чырвоная сімфонія святога Матфея Пасія'', сэр Георг Сольці; Кіры Тэ Канава, Энтані Рольф Джонсан, Том Краўз, Ганс Пітэр Блохвіц, Дзіцячы хор Глена Эліна, Чыкагскі сімфанічны хор
* [[Людвіг ван Бетховен|Бетховен]]: ''[[Сімфонія № 9 (Бетховен)|Сімфонія № 9]]'', з Любай Арганасавай, Энтані Рольфам Джонсанам, Джылем Кашэмайлам, хорам Монтэвердзі і Рэвалюцыйны і рамантычны аркестр, дырыжор сэр Джон Эліёт Гардынер
* Берліёз: ''L’Enfance du Christ,'' Жыль Кашэмайл, Жуль Бастын, Хасэ Ван Дам, хор Монтэвердзі, Аркестр дэ Опера-дэ-Ліон, дырыжор Джон Эліот Гардынер — Эрато 1988
* Морыс Дуруфле: Рэквіем, дырыжор Мішэль Пласон — EMI
* Элгар: ''Мара Геранцыя'', з Аластэрам Майлзам і Дэвідам Рэндалам, дырыжор сэр Колін Дэвіс
* [[Георг Фрыдрых Гендэль|Гендэль]]: Джэфта з Майклам Шансам, Лін Доўсанам і Стывенам Варка, з салістамі англійскага барока пад кіраўніцтвам сэра Джона Эліята Гардынера
** ''Месія'', з Арлін Ажэ, Майклам Чансам, Говардам Крукам і Джонам Томлінсанам, з Треворам Пінакам і The English Concert
** Месія, з Сільвіяй Макнэер, Майклам Шансам, Джэры Хэдлі і Робертам Лойдам, з Акадэміяй Святога Марціна ў палях, якую вёў сэр Нэвіл Марынер
* Маўрыцыа Кагель: ''Санкт-Бах-Пасія'', дырыжор кампазітара — Наіў
* [[Густаў Малер|Малер]]: ''Сімфонія № 3'', дырыжор П’ер Булез — Deutsche Grammophon
* [[Вольфганг Амадэй Моцарт|Моцарт]]: ''Рэквіем: Барбара Боні'', Эн Сафі фон Отэр, салісты англійскага барока, хор Монтэвердзі, дырыжор Джон Эліот Гардынер — Archiv
** Вялікая Імша ў Сі міноры: Барбара Боні, Эн Сафі фон Отэр, салісты англійскага барока, хор Монтэвердзі, дырыжор сэр Джон Эліот Гардынер
* [[Франц Шуберт]]: ''Разамунда'' з камерным аркестрам Еўропы пад кіраўніцтвам [[Клаўдзіа Абада]]

=== Іншая музыка ===

* ''Home for Christmas'', класічныя творы і папулярныя мелодыі на Каляды (1999) Deutsche Grammophon
* ''For the Stars'', зборнік рок-поп-песень (Браіна Уілсана, [[Бэні Андэрсан|Андэрсана]], [[Б’ёрн Крысціян Ульвэус|Ульвуса]] і Ленана-Макартні), разам з [[Элвіс Кастэла|Элвісам Кастэла]] і Свантэ Генрысанам (2001) Deutsche Grammophon
* Пітэр Скульторп: ''Востраў марыць'', з квартэтам Бродскага (2001) Challenge Records
* ''I Let the Music Speak'' — песні [[ABBA|ABBA,]] уключаючы «Money, Money, Money» і «The Winner Takes It All» (2006) Deutsche Grammophon
* ''Noel'', класічная калядная музыка з Бенгтам Форсбергам (2006) Deutsche Grammophon
* ''Love Songs'', з Брэдам Мелдау (2010) Naïve&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/music/2010/nov/18/brad-mehldau-anne-sofie-von-otter|title=Brad Mehldau/Anne Sofie von Otter: ''Love Songs'' – Review|work=[[The Guardian]]|author=John Fordham|date=18 November 2010}}&lt;/ref&gt;
* Ottorino Respighi: ''Il tramonto'', з квартэтам Бродскага — Авангард
* ''The Metropolitan Opera Gala 1991'', Deutsche Grammophon DVD
* ''Гала-канцэрт у гонар 25-годдзя Джэймса Левіна ў Метрапалітэн-опера'' (1996), DVD Deutsche Grammophon

{{Зноскі}}

== Спасылкі ==
* {{Афіцыйны сайт|https://www.annesofievonotter.com/}}
* {{Imdb імя|0653141}}
* Anne Sofie von Otter
* Works by or about Anne Sofie von Otter
* [https://web.archive.org/web/20080514191048/http://www.sfcv.org/arts_revs/vonotter_10_25_05.php Рэцэнзія Лізы Гірш у класічным голасе Сан-Францыска]
* [https://web.archive.org/web/20140308095051/http://swedishcharts.com/showinterpret.asp?interpret=Anne+Sofie+von+Otter Пошук шведскага Charts.com па Эн Сафі фон Отэр]
* [https://web.archive.org/web/20140313094317/http://dutchcharts.nl/showinterpret.asp?interpret=Anne+Sofie+von+Otter Пошук галандскага Charts.nl па Эн Сафі фон Отэр]
* [https://web.archive.org/web/20140308134608/http://norwegiancharts.com/showinterpret.asp?interpret=Anne+Sofie+von+Otter Пошук нарвежскай Charts.com па Эн Сафі фон Отэр]

{{ізаляваны артыкул}}
{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Отэр Эн Сафі фон}}
[[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Грэмі»]]
[[Катэгорыя:Шведская арыстакратыя]]
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]]
[[Катэгорыя:Оперныя спевакі і спявачкі Швецыі]]</text>
      <sha1>bt0evaumrfq6hoo2opp7vsupiz62lk7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ніна Штэмэ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>673742</id>
    <revision>
      <id>5171135</id>
      <parentid>4943178</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T08:40:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <comment>Згодна з абмеркаваннем</comment>
      <origin>5171135</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19088" sha1="sprlp66gkwdk4l0do8hpezyj04sdixh" xml:space="preserve">{{Музыкант
}}
'''Ніна Марыя Штэмэ''' ({{Lang-sv|Nina Stemme}}; нар.[[11 мая]] [[1963]]) — шведская оперная спявачка, драматычнае сапрана.

Сённяшнія оперныя прыхільнікі лічаць Штэмэ найвялікшым вагнераўскім сапрана нашай эпохі&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.emergingpictures.com/2012/11/08/nina-stemme-operas-reigning-dramatic-soprano-weighs-in-on-wagner-for-his-birthday|title=Nina Stemme, opera’s reigning dramatic soprano weighs in on Wagner for his birthday|date=2012-11-08|publisher=EmergingPictures|accessdate=2014-02-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131211085937/http://www.emergingpictures.com/2012/11/08/nina-stemme-operas-reigning-dramatic-soprano-weighs-in-on-wagner-for-his-birthday|archivedate=2013-12-11}}&lt;/ref&gt;. У 2010 годзе Майкл Кімельман напісаў пра адну з роляў Штэмэ ў оперы [[Вільгельм Рыхард Вагнер|Рыхарда Вагнера]] «Die Walküre»: Што ж тычыцца Брунгільды, то Ніна Штэмэ спявала пышна. Цяжка прыгадаць, каб хто-небудзь гучаў больш камандна альбо нязмушана ў гэтай ролі, у тым ліку і Кірстэн Флагстад&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2010/12/11/arts/music/11scala.html?_r=0|title=In Italy, a Political Opera About Opera|date=2010-12-11|publisher=[[The New York Times]]|accessdate=2014-02-01}}&lt;/ref&gt;.

== Дзяцінства і адукацыя ==
Штэмэ нарадзілася ў Стакгольме і з ранняга дзяцінства гуляла на піяніна і альце. Яна наведвала музычную школу Адольфа Фрэдрыка (швед. Adolf Fredriks Musikklasser), вядомую як школа спеваў і хору ў Стакгольме. На працягу года, будучы студэнтам па абмене ў сярэдняй школе Лэнглі ў Макліне, штат [[Вірджынія]], яна далучылася да школьнага хору, спявала сола і атрымлівала ўзнагароды.

Паралельна з вучобай у галіне дзелавога адміністравання і эканомікі ў [[Стакгольмскі ўніверсітэт|Стакгольмскім універсітэце]] Штэмэ прайшла двухгадовы курс у Стакгольмскай оперы. Яе дэбют у ролі Керубіна ў [[Катроней]] ([[Італія]]) ў 1989 годзе прымусіў Штэмэ прыняць рашэнне прытрымлівацца прафесійнай кар’еры спявачкі. Яна скончыла вучобу ў Універсітэцкім каледжы оперы Стакгольма ў 1994 годзе. У дадатак да двух другасных ролях у [[Каралеўская опера ў Стакгольме|Каралеўскай шведскай оперы]] Стакгольма яна таксама выканала Разалінду (''Die Fledermaus''), Мімі (''«Багема»''), ''Эўрыдыку ў п’есе'' [[Крыстаф Вілібальд Глюк|Глюка]] «''Арфей і Эўрыдзіка»'' і Дзіяну (''La fedeltà premiata'' Гайдна).&lt;ref name=&quot;svd130217&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.svd.se/kultur/en-vanlig-stjarna_7918408.svd|title=En vanlig stjärna|date=2013-02-18|publisher=Svenska Dagbladet|accessdate=2014-02-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.nordstjernan.com/news/people/5468/|title=Swedish soprano best in the world|publisher=Nordstjernan|accessdate=2014-02-01}}&lt;/ref&gt;

Яна спявала на двух конкурсах оперных спевакоў: Сусветны оперны конкурс Опералія&lt;ref name=&quot;operalia&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.operaliacompetition.org/competition/winners?year=1993|title=Winners 1993|publisher=Operalia|accessdate=2014-02-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924061013/http://www.operaliacompetition.org/competition/winners?year=1993|archivedate=24 верасня 2015|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; і Кардзіфская спявачка свету.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://sinfinimusic.com/uk/features/blogs/opera-chic/cardiff-singer-30-years-of-frockwatch|title=BBC Cardiff Singer of the World 30 years|publisher=Sinfini Music|accessdate=2014-02-01}}&lt;/ref&gt; Як пераможца конкурсу Операліі ў 1993 годзе, Штэмэ была запрошаная заснавальнікам Операліі [[Пласіда Дамінга]] выступіць з ім на канцэрце ў La Bastille (1993). Гэты ж канцэрт адбыўся 1 студзеня 1994 года ў Мюнхене.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.allmusic.com/artist/nina-stemme-mn0002198276|title=Artist Biography by Blair Sanderson|publisher=AllMusic|accessdate=2014-02-01}}&lt;/ref&gt;

== Кар’ера ==
[[Файл:Nina_Stemme_Photographer_-_Neda_Navaee.jpg|злева|міні|Ніна Штэмэ, ''Notorious'', GöteborgsOperan, 2015. Фатограф — Неда Наваі]]
З моманту свайго опернага дэбюту ў 1989 годзе ў ролі Керубіна ў Картоней, Штэмэ з’явілася ў шматлікіх оперных кампаніях, уключаючы [[Каралеўская опера ў Стакгольме|шведскую Каралеўскую оперу]] ў Стакгольме, [[Венская дзяржаўная опера|Венскую дзяржаўную оперу]], [[La Scala|«Ла Скала»]] (Мілан), [[Опера Земпера|оперу Земпера]] (Дрэздэн), Вялікі тэатр Жэневы, Цюрыхскую оперу, [[Сан-Карла|Тэатр дзі Сан-Карла]] (Неапаль), Гран Тэатр дэль Лісе (Барселона), Опера Бастылія (Парыж), Баварыя Стаатсопер (Мюнхен), [[Каралеўскі тэатр Ковент-Гардэн|Ковент-Гардэн]] (Лондан), Тэатр Рэал (Мадрыд), Тэатр Калон (Буэнас-Айрэс), Метрапалітэн-опера (Нью-Ёрк), Опера Сан-Францыска, а таксама ў Байрайце (Зальцбург), на фестывалях ў Саванліне, Гліндборне і [[Брэгенцскі фестываль|Брэгенцы]].

Яе ролі ўключаюць Разалінду, Мімі ў ''Багеме'', Чыо-Чыо Сан у ''Мадам Батэрфляй'', ''Турандот'', ''Тугу'', ''Манон Леска'', ''Суор Анжаліку'', Эўрыдыку, Кацярыну ў ''Ледзі Макбэт з Мцэнска'', графіню ў ''[[Жаніцьба Фігаро (опера)|Жаніцьбы Фігаро]]'', Маргарыту, Агата, Мары, Нісію (Кеніг Кандаулес), Дженуфа, Маршалін, Еву, Элізабэту, Эльзу, Сэнту, Зіглінду, Элізабэту ў ''Тангейзэры'' і Ізольду. Гэта прынесла ёй прызнанне крытыкаў на Фестывальнай оперы ў Глайндборне ў 2003 годзе, на дыску для EMI Classics з Пласіда Дамінга, Антоніа Папана і хорам і аркестрам Каралеўскай оперы, Ковент-Гарден, выпушчаным у 2005 годзе, і потым на фестывалі ў Байрайце ў 2005 годзе і яшчэ раз у 2006 годзе. У 2007 годзе Штэмэ вярнулася ў ролі Ізольды ў оперу Глайндборнскага фестывалю, дзе дэбютавала ў гэтай ролі.

24 сакавіка 2006 года Штэмэ спявала Марыю ў прэм’еры Свен-Дэвід Сандстрэм у Стакгольме. Яна таксама дэбютавала ў галоўнай ролі ''Аіды'' ў новым спектаклі ў Цюрыхскай оперы і запісала свой першы альбом Чатырох апошніх песень [[Рыхард Штраус|Рычарда Штрауса]] і фінальных сцэн. На канцэртнай пляцоўцы ў 2006—2007 гадах яна выступала з сольным канцэртам з Антоніа Папана (фартэпіяна) у Барселоне і Дрэздэне, з канцэртнымі выступамі &lt;nowiki&gt;&lt;i id=&quot;mwdw&quot;&gt;Саломэ&lt;/i&gt;&lt;/nowiki&gt; ў [[Страсбур]]гу і Парыжы і з сольным канцэртам у Цюрыхскай оперы.

У 2008 годзе Штэмэ замяніла Дэбары Фойгт у яе дэбютнай ролі Брунхільды ў оперы ''Зігфрыда'', якая з’яўляецца часткай новага цыклу [[Венская дзяржаўная опера|Венскага дзяржаўнага опернага]] кальца, які праводзіўся Францам Вельзерам-Мостам. Штэмэ таксама спявала Брунхільду на адкрыцці сезона 2010 года ў [[La Scala|«Ла Скала»]] і ў ''цыкле Рынга'' 2011 года ў Сан-Францыска.

У 2015 годзе Штэмэ планавала выступіць у GöteborgsOperan ў [[Гётэбарг]]у (Швецыя) у новай оперы кампазітара Ханса Гефорса з лібрэта Керстына Перскі і рэжысёра Кейта Уорнера. Опера заснавана на шпіёнскім трылеры [[Альфрэд Хічкак|Альфрэда Хічкака]] ''Notorious'' 1946 года. Склад акцёрскага калектыву уключаў Катарыну Карнэус, Джона Лундгрэна і Міхаіла Вейнія.

У верасні і кастрычніку 2016 года Штэмэ вярнулася да ролі Ізольды ў новай пастаноўцы Метрапалітэн-оперы «Трыстан і Ізольда».

У 2017 годзе Штэмэ была салістам сапрана на фестывалі Праменадныя канцэрты.

Штэмэ выступае ў сярэднім 40 раз у год у розных месцах па ўсім свеце.

== Асабістая жыццё ==
Штэмэ жыве ў Стакгольме. Яна замужам за сцэнографам Бенгтам Гамерам і мае траіх дзяцей. Яна размаўляе на пяці мовах.

== Узнагароды ==

* 1993: пераможца Оперы, Сусветнай Оперны Конкурс
* 2004: атрымала оперны прыз ''Svenska Dagbladet''
* 2005: абраная нямецкім экспертам з 50 членаў журы з часопіса ''Opernwelt'' ў якасці вядучай опернай спявачкі свету
* 2006: прызначана членам Каралеўскай акадэміі музыкі Швецыі
* 2006: прызначана Hovsångare каралём [[Карл XVI Густаў|Карлам XVI Густавам]]
* 2008: атрымала медаль «Litteris et Artibus» ад караля Карла XVI Густава
* 2010: атрымала прэмію Лоўренса Аліўе за выдатныя дасягненні ў оперы
* 2010: атрымала італьянскую прэмію Premio Abbiati
* 2012: зноў абраная Опернвельтам як «Спявачка года»
* 2012: прызначана аўстрыйскай Kammersängerin
* 2012: Gramophone Award была ўручана за лепшы оперны запіс ''Fidelio'' [[Людвіг ван Бетховен|Бетховена]] лэйбла [[Decca Records|DECCA]], дзе Штэмэ выканала ролю Леаноры з аркестрам Люцэрнскага фестывалю пад кіраўніцтвам [[Клаўдзіа Абада]]
* 2013: абрана вядучай опернай спявачкай свету па версіі International Opera Awards
* 2014: атрымала дзявятую штогадовую прэмію ''Opera News'' Award «аддаючы даніну павагі пяці цудоўным артыстам, якія ўнеслі неацэнны ўклад у творчасць: рэжысёр Патрыс Шэро, тэнар Хуан Дыега Флорэс, мецца-сапрана Крысці Людвіг, бас-барытон Джэймс Морыс і сапрана Ніна Штэмэ''»''
* 2014: ўзнагароджана Ганаровым прызам горада Стакгольма 2014
* 2016: дыплом ганаровага доктара, [[Лундскі ўніверсітэт]], Швецыя
* 2016: Атрымала шведскую прэмію [[Юсі Б’ёрлінг]]а
* 2018: Прэмія [[Біргіт Нільсан]]

== Дыскаграфія ==

* Ізольда ў ''Трыстан і Ізольда'' Рычарда Вагнера. (3 CD + 1 DVD). EMI
* Vier letzte Lieder Рычарда Штрауса. Фінальная сцэна з Капрычыё. Фінальная сцэна ад Саламеі. EMI Classics
* Ізольда ў ''Трыстан і Ізольда'' Вагнера. Глайндборнскі фестываль. Дырыжор Іржы Белахлавек. Opus Arte DVD
* Леанора ў ''Фідэліа'' Бетховена. Дырыжор [[Клаўдзіа Абада]]. Зальцбургскі Фэстшпіле. Decca
* У галоўнай ролі ў ''Януфе'' [[Леаш Яначак|Леаша Яначака]]. Дырыжор Пітэр Шнайдэр. Прамы эфір Гран Тэатр дэль Лісеу, Барселона, 2005. DVD. Naxos
* Сэнта ў Вагнераўскім ''Лятучым галандцы''. Дырыжор Дэвід Пара. Chandos 3119 (2 CD). (Opera in English)
* Канцэрт арыя ''Міньён (Kennst du das Land) ''Людвіга Мортэлмана''. ''Дырыжор Жольт Хамар; Flemish Radio Orchestra. In Flanders’ Fields, vol. 33. Phaedra
* Загалоўная роля ў ''[[Аіда|Аідзе]]'' Джузэпэ Вердзі. [[Цюрыхскі оперны тэатр]]. Дырыжор Адам Фішэр. DVD. BelAir Classics
* ''Першы міжнародны галасавой конкурс Пласіда Дамінга — Гала-канцэрт''. Дырыжор Яўген Кон. Sony classical
* Маршалін у ''Кавалеры ружы'' Штрауса. Хор [[Цюрыхскі оперны тэатр|Цюрыхскага опернага тэатра]]. Ніна Штэмэ, [[Малін Хартэліус]], [[Цюрых]]. Дырыжор Франц Вельзэр-Мост . EMI. DVD
* Леанора ў ''Сіле лёсу'' Вердзі. Хор і аркестр [[Венская дзяржаўная опера|Венскай оперы]], дырыжор Зубін Мехта. Unitel classics. DVD.
* Вікторыя і сапрана ў ''Ett drömspel (П’еса мары)'' Інгвара Лідхольма, опера з прэлюдыяй і двума дзеяннямі. З Хоканам Хагегардам . Caprice CAP. (2 CD)
* Ізольда ў ''Трыстан і Ізольда'' Вагнера. Сімфанічны аркестр Берлінскага радыё, прамой эфір 2012-03-27. Дырыжор Марэк Яноўскі. PentatoneClassics.
* Элізабэт ў ''Тангейзерв'' Вагнера. Дырыжор Марэк Яноўскі. PentatoneClassics
* Міні ў ''La Fanciulla Del West'' Пучыні. Дырыжор П’ер Джорджыа Марандзі . [[Каралеўская опера ў Стакгольме|Каралеўская опера Стакгольма]] . Euroarts Unitel Classica. DVD.
* Брунхільда ў ''Валькірыі'' Вагнера. Ёнас Каўфман, Аня Кампэ, Рэнэ Папэ. Марыінскі аркестр, дырыжор [[Валерый Абісалавіч Гергіеў|Валерый Гергіеў]].
* Зіглінда ў ''Валькірыі'' Вагнера. Дырыжор Франц Вельзэр-Мост. [[Венская дзяржаўная опера]] 2 снежня 2007. Orfeo.
* ''Песні Весэнданк'' Вагнера. Шведскі камерны аркестр. Дырыжор Томас Даусгаард . BIS 2022
* ''Песні Весэнданк'' Вагнера; ''Песні'' Ністроя ''з мора''; Сем французскіх песень дэ Бека. Юзаф Дэ Бинхауэр, фартэпіяна. In Flanders’ Fields, vol. 40. Phaedra.
* ''Песні Весэнданк Вагнера''. Зальцбургскі фестываль, дырыжор [[Марыс Янсанс]]. DVD Euroarts.

== Зноскі ==
{{Reflist|30em}}

== Літаратура ==
* Лізэ, Кірстэн, ''Вагнераўскія гераіні.'' ''Стагоддзе вялікіх Ізольды і Брунхільды'', пераклад на англійскую: Чарлз Скрыбнер, выданне Каро, Берлін, 2013. {{OCLC|844683799}} OCLC   [https://www.worldcat.org/oclc/844683799 844683799]

== Спасылкі ==

* {{Афіцыйны сайт|http://www.ninastemme.com/}}
* [https://web.archive.org/web/20131202235653/http://www.artistsman.com/home/artist_list/soprano/nina-stemme/ Біяграфія на сайце Artistman]
* [https://web.archive.org/web/20131208040405/http://www.operan.se/en/Vi-pa-Operan/Ensemble/Sangsolister/Sangsolister/Stemme-Nina/ Каралеўскі оперны тэатр Стакгольм]
* [https://www.nytimes.com/2006/08/03/arts/music/03tris.html Нью-Ёрк Таймс агляд Стемме ў Тристане ў Байрайце (2006)]
* [https://www.operabase.com/a/Nina-Stemme/13222/en Ніна Stemme] Operabase

{{ізаляваны артыкул}}

{{DEFAULTSORT:Штэмэ Ніна}}
[[Катэгорыя:Оперныя спевакі і спявачкі Швецыі]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Стакгольмскага ўніверсітэта]]
[[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Лоўрэнса Аліўе]]
[[Катэгорыя:Сапрана]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Стакгольме]]</text>
      <sha1>sprlp66gkwdk4l0do8hpezyj04sdixh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Апрычніна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>675803</id>
    <revision>
      <id>5170821</id>
      <parentid>4723677</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T13:32:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дададзена [[Катэгорыя:Апрычніна]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5170821</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2752" sha1="qgsytt7q22dob96jenf0abp5mb4cgh4" xml:space="preserve">{{універсальная картка}}
'''Апрычніна''', ''апрышніна'' — 1) у XIV—XV стагоддзях асобнае ўдзельнае ўладанне жанчын з велікакняжацкай сям’і. 2) Назва ўласнага ўдзелу [[Іван IV Грозны|Івана IV Грознага]] ў 1565—1572 гадах з асобнай тэрыторыяй, войскам і дзяржаўным апаратам. 3) Сістэма надзвычайных ваенна-адміністрацыйных, сацыяльна-эканамічных мерапрыемстваў [[Іван IV Грозны|Івана IV]] у 1565—1572 гадах для ўмацавання самадзяржаўнай улады, ліквідацыі феадальнай раздробленасці, барацьбы з непакорнымі феадаламі. Мэтай апрычніны абвяшчалася выкараненне «крамолы». Ажыццяўлялася апрычнікамі, якія мелі неабмежаваныя правы і ўладу, былі непадсудныя органам улады і суда. Суправаджалася жорсткімі расправамі з баярска-княжацкай апазіцыяй, масавымі [[смяротнае пакаранне|смяротнымі пакараннямі]] часта невінаватых людзей, зямельнымі канфіскацыямі і інш. Асабліва жорсткія рэпрэсіі чынілі [[Аляксей Данілавіч Басманаў|А. Д. Басманаў]], А. І. Вяземскі, Р. Л. Скуратаў-Бельскі і інш. У выніку апрычніны выкаранены феадальны сепаратызм, умацаваны самадзяржаўны дэспатызм і яго сацыяльная апора — служылыя людзі, дваране і сярэднія землеўдальнікі; узмоцнена прыгонніцтва, збяднела значная частка насельніцтва, асабліва пасадскія людзі. У 1572 годзе апрычніну адмянілі, частку канфіскаваных зямель вярнулі былым уладальнікам.
{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|1}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Руская дзяржава]]
[[Катэгорыя:Палітычныя рэпрэсіі]]
[[Катэгорыя:Тэрор]]
[[Катэгорыя:XVI стагоддзе ў Расіі]]
[[Катэгорыя:Апрычніна]]</text>
      <sha1>qgsytt7q22dob96jenf0abp5mb4cgh4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Узяцце Сірта (2020)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>677026</id>
    <revision>
      <id>5170917</id>
      <parentid>4919543</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T18:36:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5170917</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14258" sha1="3dno50izhyyvokz95iee9ufyypyvqf2" xml:space="preserve">{{Узброены канфлікт 
| канфлікт           = Узяцце Сірта
| частка           = [[Грамадзянская вайна ў Лівіі (2014—2020)]]
| выява           = [[File:Battle of Sirte (January 2020).svg|350px]] 
| загаловак =
{{legend|#EDC4BE|Пад кантролем ЛНА}}{{legend|#CDEBC9|Пад кантролем УНЗ}}
| дата            = [[6 студзеня]] [[2020]]
| месца           = [[Сірт]]
| прычына = 
| вынік           = перамога ЛНА
| праціўнік1         = [[Выява:Libyan National Army.png|22px]] [[Лівійская нацыянальная армія]]
| праціўнік2        = {{Сцяг|Лівія}} [[Урад нацыянальнага адзінства (Лівія)|Урад нацыянальнай згоды]]
| камандзір1= [[Выява:Libyan National Army.png|22px]] [[Халіф Хафтар|Халіфа Хафтар]]
| камандзір2= {{Сцяг|Лівія}} [[Фаіз Сарадж]]
| страты1 = ''невядома''
| страты2 = ''невядома'',&lt;br&gt;некаторая колькасць палонных&lt;ref name=&quot;Libé060120&quot;/&gt;
}}
{{Вайна ў Лівіі}}
'''Узяцце Сірта''' — штурм горада [[Сірт]]а [[Лівійская нацыянальная армія|Лівійскай нацыянальнай арміі (ЛНА)]] [[Халіф Хафтар|Халіфа Хафтара]] падчас [[Грамадзянская вайна ў Лівіі (2014—2020)|другой грамадзянскай вайны ў Лівіі]]. Аперацыя была праведзена [[6 студзеня]] [[2020]] года ў рамках [[Наступленне на Трыпалі (2019—2020)|наступлення на Трыпалі]].

==Перадгісторыя ==
{{Гл. таксама|Бітва за Сірт (2011)|Бітва за Сірт (2015)|Бітва за Сірт (2016)}}
Падчас [[Грамадзянская вайна ў Лівіі (2011)|першай грамадзянскай вайны]] горад быў адным з апошніх, нароўні з [[Бені-Валід]]ам, цэнтраў супраціву прыхільнікаў [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]]. Абарона Сірта працягвалася цэлы месяц, але [[20 кастрычніка]] лівійскія паўстанцы канчаткова разграмілі войскі праціўніка. У той жа дзень пры спробе ўцёкаў з горада Кадафі быў схоплены апазіцыянерамі і забіты&lt;ref name=&quot;Monde070120&quot;&gt;Frédéric Bobin, [https://www.lemonde.fr/afrique/article/2020/01/07/en-libye-les-forces-du-marechal-haftar-s-emparent-du-verrou-strategique-de-syrte_6025034_3212.html La prise de Syrte est une étape majeure dans l’offensive du maréchal Haftar en Libye], ''Le Monde'', 7 janvier 2020.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Libé060120&quot;/&gt;.

У [[2015]] годзе, падчас другой грамадзянскай вайны, горад трапіў у рукі джыхадзістаў «[[Ісламская дзяржава|Ісламскай дзяржавы]]»&lt;ref name=&quot;Monde070120&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Libé060120&quot;/&gt;. У маі [[2016]] года войскі, лаяльныя [[Урад нацыянальнага адзінства (Лівія)|Ураду нацыянальнай згоды (УНЗ)]] [[Фаіз Сарадж|Фаіза Сараджа]], падтрыманыя заходнімі саюзнікамі, пачалі аперацыю па вызваленні горада ад баевікоў. У снежні, пасля некалькіх месяцаў цяжкіх гарадскіх баёў, Сірт быў цалкам заняты.

Пасля разгрому «Ісламскай дзяржавы» горад кантраляваўся брыгадай [[Місурата|Місураты]], якая ўваходзіла ў кааліцыю «[[Узброены шчыт Лівіі|Шчыт Лівіі]]», і 604-й брыгадай, апалчэннем [[салафізм|салафітаў]]&lt;ref name=&quot;Monde070120&quot;/&gt;. Усе гэтыя войскі былі аб’яднаны ў рамках «Сіл абароны Сірт»&lt;ref name=&quot;Libé060120&quot;/&gt;.

== Дзеянні Хафтара ==
[[4 красавіка]] [[2019]] года фельдмаршал ЛНА Халіфа Хафтар, які з’яўляўся саюзнікам супрацьстаялых УНЗ уладаў [[Палата прадстаўнікоў Лівіі|Палаты прадстаўнікоў]], абвясціў аб пачатку буйнамаштабнага наступлення на ўсім паўночным захадзе краіны ([[Трыпалітанія|Трыпалітаніі]]), мэтай чаго была сталічны [[Трыпалі]]&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2019/04/04/tripoli/ Приезжавший к Шойгу ливийский маршал приказал наступать на Триполи] // Лента. Ру, 4 апреля 2019&lt;/ref&gt;.

[[20 снежня]] Лівійская нацыянальная армія запатрабавала ад узброеных фарміраванняў, што падтрымлівалі УНЗ, на працягу 72 гадзін пакінуць Трыпалі і Сірт. За гэты час ЛНА абавязвалася не атакаваць сілы, якія адыходзяць адтуль. Калі ж лаяльныя УНЗ фарміраванні не выканаюць умовы ўльтыматума, то атакі пачнуцца зноў&lt;ref&gt;[https://m.vz.ru/news/2019/12/20/1014675.html Хафтар дал войскам Сараджа три дня на уход из Триполи и Сирта]&lt;/ref&gt;. Ужо [[25 снежня]] брыгада Місураты прыняла ўльтыматум фельдмаршала і вывяла свае атрады як з Сірта, так і з Трыпалі&lt;ref name=&quot;місурата&quot;&gt;{{Cite web |url=https://regnum.ru/news/polit/2817821.html |title=СМИ: в Ливии часть защитников Триполи прекратила борьбу с армией Хафтара |access-date=26 красавіка 2021 |archive-date=29 красавіка 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210429112850/https://regnum.ru/news/polit/2817821.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

[[4 студзеня]] [[2020]] Халіфа Хафтар абвясціў у краіне масавую мабілізацыю для «выгнання замежных сіл» у адказ на планы ўладаў [[Турцыя|Турцыі]] адправіць войскі ў Трыпалі. Ён заклікаў лівійцаў забыцца пра рознагалоссі, «аб’яднацца і ўзяцца за зброю», каб «абараніць зямлю і гонар». Камандуючы нацыянальнай арміяй абвінаваціў прэзідэнта Турцыі [[Рэджэп Таіп Эрдаган|Рэджэпа Эрдагана]] ў імкненні адрадзіць «асманскае валадарства» ў Лівіі і назваў магчымае сутыкненне «бітвай з каланізатарамі»&lt;ref&gt;[https://news.tut.by/world/667554.html Фельдмаршал Халифа Хафтар объявил всеобщую мобилизацию в Ливии для «изгнания иностранных сил»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210421142142/https://news.tut.by/world/667554.html |date=21 красавіка 2021 }}&lt;/ref&gt;.

У той жа дзень яго байцы пачалі наступленне на Сірт&lt;ref name=&quot;Monde070120&quot;/&gt;. Неўзабаве на бок ЛНА перайшла 604-я брыгада. Яе камандаванне заявіла, што не прымае ні бок Сараджа, і ні бок Хафтара&lt;ref name=&quot;Carnegie&quot;&gt;Frederic Wehrey, [http://carnegie-mec.org/diwan/64846 Quiet No More?], ''Carnegie Endowment for International Peace'', 13 octobre 2016.&lt;/ref&gt;, а яе галоўнымі ворагамі з’яўляюцца «[[Браты-мусульмане]]» і салафіты-джыхадзісты&lt;ref name=&quot;Monde070120&quot;/&gt;. Трэба адзначыць, што большасць яе байцоў была з ферджані, племя фельдмаршала Хафтара&lt;ref name=&quot;Monde070120&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Libé060120&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Opex070120&quot;&gt;Laurent Lagneau, [http://www.opex360.com/2020/01/07/libye-les-troupes-du-marechal-haftar-semparent-syrte-grace-au-ralliement-dune-milice-salafiste/ Libye : Les troupes du maréchal Haftar s’emparent Syrte, grâce au ralliement d’une milice salafiste], ''Zone militaire Opex360.com '', 7 janvier 2020.&lt;/ref&gt;.

== Узяцце Сірта == 
[[6 студзеня]] хафтараўцы ўвайшлі ў горад. Спачатку быў захоплены аэрапорт Гардабія, размешчаны на поўдзень ад Сірта. Абаронцы паветранай гавані здаліся&lt;ref name=&quot;Libé060120&quot;&gt;Célian Macé, [https://www.liberation.fr/planete/2020/01/06/libye-haftar-annonce-la-prise-de-syrte_1771825 Libye : Haftar annonce la prise de Syrte], ''Libération'', 6 janvier 2020.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Opex070120&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RFI060120&quot;&gt;[http://www.rfi.fr/afrique/20200106-libye-prise-surpise-syrthe-forces-marechal-khalifa-haftar?ref=tw_i Libye: prise surprise de Syrte par les forces de Khalifa Haftar], ''RFI'', 6 janvier 2020.&lt;/ref&gt;. Затым ЛНА атакавала горад з поўдзеня і ўсхода&lt;ref name=&quot;Monde070120&quot;/&gt;. [[Спецпрызн|Спецназ]] захапіў марскі порт&lt;ref name = &quot;RFI060120&quot; /&gt;. Адначасова 604-я брыгада з тылу атакавала рэшткі брыгады Місураты&lt;ref name = &quot;Monde070120&quot; /&gt;&lt;ref name = &quot;Libé060120&quot; /&gt;&lt;ref name = &quot;Opex070120&quot; /&gt;. Пасля трох гадзін бою апошнія пакінулі горад&lt;ref name = &quot;Monde070120&quot; /&gt;. Такім чынам, Сірт перайшоў у рукі сіл ЛНА, якія сустрэлі мінімальны супраціў&lt;ref name = &quot;Monde070120&quot; /&gt;&lt;ref name = &quot;Libé060120&quot; /&gt;&lt;ref name = &quot;Opex070120&quot; /&gt;. Байцоў Хафтара з энтузіязмам сустрэлі мясцовымі жыхарамі, што размахвалі плакатамі з выявай Кадафі і зялёнымі сцягамі [[Вялікая Сацыялістычная Народная Лівійская Арабская Джамахірыя|Лівійскай Арабскай Джамахірыі]]&lt;ref name = &quot;Monde070120&quot; /&gt;.

Прадстаўнік ЛНА генерал Ахмед аль-Місмары заявіў, што «Сірт цалкам вызвалены (...) ад тэрарыстычных груповак»&lt;ref&gt;[https://www.bbc.com/news/world-africa-51011039 Libya conflict: Opposition forces 'seize strategic city Sirte']&lt;/ref&gt;, а наступленне на горад было прадметам «дбайнай падрыхтоўкі, якая доўжылася на працягу некалькіх месяцаў» з рэгулярнымі паветранымі налётамі на «Сілы абароны Сірта»&lt;ref name=&quot;Opex070120&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RFI060120&quot;/&gt;.

== Наступствы ==
{{Гл. таксама|Інтэрвенцыя Турцыі ў Лівію|Баі ва Усходняй Трыпалітаніі}}
З падзеннем Сірта ў ЛНА меркавалі працягнуць прасоўванне і ў рэшце рэшт узяць Місурату, размешчаную за 250 кіламетраў на паўночны захад&lt;ref name=&quot;Monde070120&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Opex070120&quot;/&gt;. Аднак актыўнае ўмяшанне Турцыі ў канфлікт у Лівіі на баку УНЗ значна аслабіла пазіцыі прыхільнікаў Хафтара. У красавіку—маі туркі і сараджысты аднавілі кантроль над мяжой з [[Туніс]]ам, захапалі паветранную базу Аль-Ватыя, гарады Сабрат, Сурман і Эль-Аджайлат. Супраціў УНЗ стаў больш жорсткім, а само прасоўванне атрадаў ЛНА прыпынілася&lt;ref&gt;[https://radiosputnik.ria.ru/20200520/1571734734.html &quot;Благородный жест&quot;. Почему Хафтар отводит армию от Триполи] // Radio Sputnik, 20 мая 2020&lt;/ref&gt;. У чэрвені фронт стабілізаваўся па лініі Сірт—Джуфра. Меркавалася, што войскі УНЗ распачнуць спробу адваяваць горад, але баявыя дзеянні абмежаваліся асобнымі сутыкненнямі на захад ад населенага пункта. У гэты час бакі праяўлялі нізкую актыўнасць. «Стаянне ля Сірта» стала апошняй буйной кампаніяй грамадзянскай вайны&lt;ref&gt;[https://e-news.su/mnenie-i-analitika/342536-vozmozhno-li-otkrytoe-stolknovenie-egipta-i-turcii-v-livii.html Возможно ли открытое столкновение Египта и Турции в Ливии?] E-News.su, 29 июля 2020&lt;/ref&gt;.

== Зноскі ==
{{Reflist|2}}
[[Катэгорыя:Канфлікты 2020 года]]
[[Катэгорыя:Студзень 2020 года]]
[[Катэгорыя:Бітвы паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:2020 год у Лівіі]]
[[Катэгорыя:Падзеі 6 студзеня]]
[[Катэгорыя:Бітвы грамадзянскай вайны ў Лівіі]]</text>
      <sha1>3dno50izhyyvokz95iee9ufyypyvqf2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Беларуская вайсковая камісія па арганізацыі беларускіх вайсковых часцей на Румынскім фронце</title>
    <ns>0</ns>
    <id>679174</id>
    <revision>
      <id>5170970</id>
      <parentid>5038424</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T20:52:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>выдалена [[Катэгорыя:Беларуская Народная Рэспубліка]]; дададзена [[Катэгорыя:Узброеныя сілы Беларускай Народнай Рэспублікі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5170970</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6744" sha1="5lpfkqanddvncjst3d8foc1p0dj1ubu" xml:space="preserve">{{перапісаць}}
'''Беларуская Вайсковая Камісія па арганізацыі Беларускіх вайсковых часцей на Румынскім фронце''' — орган стварэння беларускіх вайсковых часцей у складзе было [[Руская імператарская армія|Рускай імператарскай арміі]]. Створаны 9 студзеня 1918 года загадам № 1332 Памочніка Аўгусцейшага Галоўнакамандуючага арміямі [[Румынскі фронт|Румынскага фронту]] генерала ад інфантэрыі Шчарбачова.

Дзейнічала на тэрыторыі [[Каралеўства Румынія]] і [[Малдаўская Дэмакратычная Рэспубліка|Малдаўскай Рэспублікі]]. Падпарадкоўвалася [[Цэнтральная беларуская вайсковая рада|Цэнтральнай беларускай вайсковай радзе]] ў [[Мінск|Менску]] і інтэрнацыянальнай «Нацыянальна-тэрытарыяльнай дэмакратычнай арганізацыі фронту» з прадстаўнікоў-камісараў [[Украінская Народная Рэспубліка|УНР]], Арменіі, Малдовы, Польшчы, ад мусульман, Літвы, Эстоніі, ад казакаў, Грузіі, ад сібіракоў. Беларусь прадстаўляў [[Павел Манцэвіч|Павел Данатавіч Манцэвіч]].

== Вынікі працы ==
Выпіска. Журнальнае пастанаўленне Рады Міністраў Малдаўскай Рэспублікі. Адбытае 5-га лютага 1918 году.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://pawet.net/library/history/bel_history/_bnr/00198/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F_%D0%B2%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%8F_%D1%84%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D1%8C%D0%BD%D1%96_%D0%BD%D0%B0_%D0%B1._%D1%80%D1%83%D0%BC%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%BC_%D1%84%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%86%D0%B5.html|title=Pawet: Беларускія вайсковыя фармаваньні на б. румынскім фронце|website=pawet.net|access-date=2024-08-03}}&lt;/ref&gt;

''Урад Малдаўскай Рэспублікі не сустракае прынцыповых перашкод да дазвалення фармавання на тэрыторыі Малдаўскай Рэспублікі Беларускіх вайсковых часцей без зброі і прапануе фармуючымся ў пытаннях пракорму знасіцца з аддзелам харчавання пры Міністэрстве Унутраных Спраў і Міжсаюзніцкай Харчовай Камісіяй. Месца і падрабязнасці фармавання павінны быць выпрацаваны ў згодзе з Вайсковым Міністрам і Румынскім камандаваннем.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;''

''На аснове вышэйпададзенага і згодна пастанове Народнага Сакратарыяту Беларускай Народнай Рэспублікі ад 3 красавіка г. г. даручаецца Вам паведаміць аб гэтым адпаведным органам Румынскага Ураду, на быўшым Румынскім фронце, на той прыпадак, каб вышэйадзначаная маёмасць і зброя, былых беларускіх часцей, не было перададзена іншым Урадам ці арганізацыям.''

2 лютага 1918 года загадам № 1436 з 4-га Армейскага корпуса пачалося фармаванне Беларускай дывізіі на тэрыторыі Малдаўскай Рэспублікі і Румыніі. Дывізію планавалі перакінуць у лютым 1918 года ў Менск на дапамогу Цэнтральнай беларускай вайсковай радзе для барацьбы з польскімі баевікамі каб распаўсюдзіць беларускую ўладу на ўвесь горад. Але не атрымалася. Дывізія была інтэрніравана [[Каралеўства Румынія|Каралеўствам Румынія.]]

== Супрацоўнікі ==
* старшыня камісіі генерал-маёр Пажарскі

== Гл. таксама ==
* [[Вайсковая камісія Вялікага Княства Літоўскага]]
* [[Беларуская вайсковая камісія]]
* [[Беларускія ўзброеныя фарміраванні ў 1917—1923 гадах]]

== Зноскі ==
{{reflist}}

== Літаратура ==
* Алег Латышонак. «Жаўнеры БНР». 2009 г.
* [http://pawet.net/library/history/bel_history/_bnr/00198/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F_%D0%B2%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%8F_%D1%84%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D1%8C%D0%BD%D1%96_%D0%BD%D0%B0_%D0%B1._%D1%80%D1%83%D0%BC%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%BC_%D1%84%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%86%D0%B5.html  С. К. Беларускія вайсковыя фармаваньні на б. румынскім фронце // Крывіч № 2. 1923. С. 41-44. ] // на [[pawet.net]]
* [http://pawet.net/library/history/bel_history/_bnr/10210/%D0%94%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%BB%D1%8E%D0%BA_%D0%A2%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80._%D0%A3%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%8B.html Данілюк Тодар, успаміны. Спадчына № 5 — 1995 °C. 11-31]

[[Катэгорыя:Узброеныя сілы Беларускай Народнай Рэспублікі]]
[[Катэгорыя:Узброеныя сілы ў Першай сусветнай вайне паводле краін]]
[[Катэгорыя:Ваенная гісторыя Беларусі]]
[[Катэгорыя:Цэнтральная беларуская вайсковая рада]]
[[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1918 годзе]]
[[Катэгорыя:Студзень 1918 года]]
[[Катэгорыя:1918 год у Малдове]]
[[Катэгорыя:Вайсковыя арганізацыі беларускай гісторыі]]</text>
      <sha1>5lpfkqanddvncjst3d8foc1p0dj1ubu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Руская народная добраахвотніцкая армія</title>
    <ns>0</ns>
    <id>680308</id>
    <revision>
      <id>5170968</id>
      <parentid>5165678</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T20:52:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>выдалена [[Катэгорыя:Беларуская Народная Рэспубліка]]; дададзена [[Катэгорыя:Узброеныя сілы Беларускай Народнай Рэспублікі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5170968</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17855" sha1="qz6djrghubfvgow0rwyw6cht9nsra81" xml:space="preserve">{{Вайсковае фарміраванне|гады=лістапад 1920 — 1921|назва=Руская народная добраахвотніцкая армія|арыгінал=Русская народная добровольческая армия|памер=20 тысяч|краіна=|бітвы=[[Паход Булак-Балаховіча|Палескі паход]]|вядомыя_камандзіры=[[Станіслаў Булак-Балаховіч]]&lt;br/&gt;[[Язэп Булак-Балаховіч]]|уключае=1-я пяхотная дывізія смерці&lt;br/&gt;2-я пяхотная дывізія&lt;br/&gt;3-я пяхотная Волжская дывізія&lt;br/&gt;Кавалерыйская дывізія&lt;br/&gt;Сялянская брыгада і іншыя|у складзе=|роля=змаганне з бальшавікамі, вызваленне Беларусі|размяшчэнне=[[Палессе]]}}

'''Руская народная добраахвотніцкая''' '''армія'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Артыкул|загаловак=А ЗАГІНУÝ У АНТЫФАШЫСЦКІМ ЗМАГАННІ|аўтар=[[Анатоль Грыцкевіч]].|спасылка=http://bp21.org.by/ru/art/a080229.html|мова=be|выданне=[[Народная воля]]|нумар=31-32|год=29.02.2008}}&lt;/ref&gt; ({{Lang-ru|Русская народная добровольческая армия}}) — армія [[Станіслаў Нікадзімавіч Булак-Балаховіч|Станіслава Булак-Балаховіча]], створаная напярэдадні [[Паход Булак-Балаховіча|Палескага паходу]]. Па заняцці [[Мазыр|Мазыра]] армія стала называцца '''Саюзнай народнай добраахвотніцкай арміяй'''&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Перадумовы ==
2 кастрычніка 1920 г. у [[Рыга|Рызе]] было падпісанае савецка-польскае перамір'е і папярэднія ўмовы міру, якімі тэрыторыя Беларусі падзялялася на дзве часткі: [[Заходняя Беларусь]] і маленькая [[БССР]] з шасці паветаў былой [[Мінская губерня|Мінскай губерні]].

[[Станіслаў Булак-Балаховіч]] цвёрда стаяў за далейшую барацьбу з [[Бальшавізм|бальшавізмам]]. Пры падтрымцы начальніка [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай дзяржавы]] [[Юзаф Пілсудскі|Ю. Пілсудскага]] старшыня [[Рускі палітычны камітэт|Рускага палітычнага камітэта]] ў Польшчы [[Барыс Віктаравіч Савінкаў|Барыс Савінкаў]] яшчэ 27 ліпеня заключыў з Булак-Балаховічам пагадненне аб сумесным наступе расійскіх (сфармаваных збольшага з ваеннапалонных) і беларускіх вайсковых часцей у глыбіню Беларусі і Расіі для падняцця масавага сялянскага паўстання супраць бальшавікоў. Каб прыцягнуць да гэтай акцыі і яўрэйскае насельніцтва, быў створаны асобны «яўрэйскі эскадрон» на чале з паручнікам Цэйтліным&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Камандоўцам прызначаўся Булак-Балаховіч. 12 кастрычніка 1920 года ён заключыў пагадненне з [[Павел Паўлавіч Аляксюк|Паўлам Алексюком]] зь [[Беларускі палітычны камітэт|Беларускага палітычнага камітэта]] ў [[Варшава|Варшаве]] (які займаў прапольскія пазіцыі), што цывільная ўлада ў Беларусі будзе перададзеная Алексюку і ягонаму камітэту.

Станіслаў Булак-Балаховіч выйшаў у паход з наступнай праграмай:

== Палескі паход ==
{{Асноўны артыкул|Паход Булак-Балаховіча}}
У раёне [[Мікашэвічы|Мікашэвічаў]] — [[Тураў|Турава]] на пачатку лістапада сабралася армія, падпарадкаваная генералу [[Станіслаў Булак-Балаховіч|Булак-Балаховічу]]. У ёй налічвалася 20 тысяч чалавек&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. У складзе арміі былі 3 пяхотныя і 1 кавалерыйская дывізіі, сялянская пяхотная брыгада, асобны «туземны» кавалерыйскі полк, полк данскіх казакаў і іншыя&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Пры спрошчаным наборы ў армію Балаховіча трапілі і яго ранейшыя жаўнеры, і добраахвотнікі, якія не мелі баявога досведу. Былі і палонныя чырвонаармейцы, і нават разбэшчаныя вайной людзі, і крымінальныя элементы, якія жылі вайной і рабавалі насельніцтва. Выпадкі гвалту і забойстваў змусілі генерала выдаць загад перад паходам ва [[Усходняе Палессе]], што камандзіры, чые жаўнеры займаюцца пагромамі і рабункам, будуць знятыя з камандавання, пастаўленыя перад трыбуналам і асуджаныя «''паводле законаў ваеннага часу''». «''А злоўленых на гарачым учынку як жаўнераў, так і афіцэраў расстрэльваць на месцы. Пагромаў не павінна быць, і яны не будуць мець больш месца''».

С.Булак-Балаховіч даў дазвол яўрэйскаму насельніцтву гарадоў і мястэчак ствараць узброеныя атрады самаабароны, каб бараніцца ад пагромаў.

6 лістапада 1920 г. з Турава армія Балаховіча ідзе наступленнем на ўсход па абодвух баках [[Прыпяць|Прыпяці]]. Галоўны ўдар народнай арміі абрынуўся на 10-ю стралковую дывізію 16-й Савецкай арміі, якая панесла значныя страты і вымушаная была адступаць. 8 лістапада войскі Булак-Балаховіча занялі [[Петрыкаў]], 9 — мястэчка [[Скрыгалаў|Скрыганаў]]. Пасля цяжкага бою Пскоўскі полк 1-й дывізіі «смерці» палкоўніка Мацвеева 10 лістапада ў 16 гадзін 40 хвілін заняў [[Мазыр]]. Праз дзве гадзіны ў Мазыр уступіла і кавалерыйская дывізія палкоўніка Паўлоўскага. Паўлоўскі сфармаваў з палонных Мазырскі полк. У гэты ж дзень, 10 лістапада, Остраўскі полк 1-й дывізіі Балаховіча заняў [[Калінкавічы]].

Камендант Мазыра генерал-маёр Яраслаўцаў тут жа аддаў загад вывесіць у горадзе на будынках [[Бела-чырвона-белы сцяг|бел-чырвона-белыя беларускія сцягі]].
[[Файл:Паход Булак-Балаховіча (1920).jpg|міні|252x252пкс|Тэрыторыя Беларусі ў лістападзе 1920 года, цёмна-зялёным колерам пазначаная тэрыторыя «Беларускай дзяржавы», якая кантралявалася арміяй Булак-Балаховіча]]
14 лістапада Станіслаў Булак-Балаховіч выдаў загад пра фармаванне беларускай арміі з беларусаў і ўраджэнцаў Беларусі. Ён абвясціў сябе галоўнакамандуючым усімі [[Узброеныя сілы Беларускай Народнай Рэспублікі|ўзброенымі сіламі]] на тэрыторыі Беларусі. Камандаванне Рускай народнай арміяй Булак-Балаховіч перадаў свайму брату [[Язэп Нікадзімавіч Булак-Балаховіч|Язэпу]], надаўшы яму званне генерал-маёра. Кваліфікацыйная камісія пацвердзіла гэтае наданне. Але фактычна С. Булак-Балаховіч па-ранейшаму камандаваў усёй Саюзнай (як яна цяпер называлася) народнай добраахвотніцкай арміяй.

Армія Балаховіча працягвала наступаць. 2-я пяхотная дывізія і група Язэпа Балаховіча, раней намесніка галоўнакамандуючага, наступалі на [[Рэчыца|Рэчыцу]], другая частка армій — на [[Оўруч]] і Чарнобыль. 16 лістапада атрады Станіслава з трох бакоў падышлі да Рэчыцы і пачалі баі на яе ўскраінах.

=== Адступленне ===
Камандаванне Чырвонай Арміі кінула на фронт новыя сілы, якія праз тыдзень ужо мелі колькасную перавагу. З боку [[Жлобін|Жлобіна]] контрнаступленне 16-й арміі Заходняга фронту пачалося 16 лістапада. Агульны ж план палягаў на тым, каб акружыць армію Балаховіча і знішчыць яе. Ужо 17 лістапада часці 16-й арміі з баямі занялі [[Калінкавічы]]. Пазбягаючы акружэння, С.Булак-Балаховіч спыніў далейшы наступ у глыб [[Палессе|Палесся]]. 19 лістапада пачалося агульнае адступленне. 2-я пяхотная дывізія балахоўцаў упарта абараняла Мазыр, але 20 лістапада і ён быў захоплены бальшавікамі.

Асноўнай групоўцы арміі Балаховіча ўдалося ў раёне [[Каплічы (Калінкавіцкі раён)|Каплічы]]—[[Якімавічы (Клімавіцкі раён)|Якімавічы]] (30—40 км на поўнач ад [[Мазыр|Мазыра]]) па лясных дарогах, праз рэкі ў балоты прабіцца скрозь заслоны 33-й савецкай Кубанскай казацкай дывізіі і 24 лістапада фарсіраваць раку [[Пціч (рака)|Пціч]]. Сам генерал у баях атрымаў рану, але не пакідаў камандавання. 26 лістапада яго войскі выйшлі праз [[Жыткавічы]] да чыгуначнай станцыі [[Сінкевічы (станцыя)|Сінкевічаў]] ў раён размяшчэння польскіх войскаў. І хаця план камандавання Чырвонай Арміі — знішчыць вайсковыя сілы Булак-Балаховіча — не ўдаўся, армія гэтая была раззброена польскімі войскамі.

== Склад ==
На пачатку свайго фармавання (лістапад 1920 года) армія мела наступны склад:&lt;ref&gt;{{Артыкул|загаловак=Боевые действия РНДА в ноябре 1920 г.|аўтар=[[Рыгор Дземавідцаў|Григорий Демовидцев]].|спасылка=http://www.demidovtsev.ru/11615|мова=ru|archive-date=23 верасня 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923213457/http://www.demidovtsev.ru/11615}}&lt;/ref&gt;

* 1-я пяхотная дывізія смерці (палк. Л. Т. Мацвееў) — каля 4000 чалавек, у тым ліку 2600 штыкоў і шабляў.
** Зводна-Партызанскі полк (кап. Вайцахоўскі)
** Пскоўскі пяхотны полк (кап. Андрэеў)
** Остраўскі пяхотны полк (падпалк. Т. І. Жгун)
** Узнесенскі пяхотны полк (полк. Васільеў)
** Дывізіён коннай артылерыі
** Інжынерны батальён
* 2-я  пяхотная дывізія (палк. Л. І. Мікоша) — каля 4800 чалавек, у тым ліку 3200 штыкоў і шабляў.
** Георгіеўскі пяхотны полк (падпалк. Талат-Келпш)
** Мінскі пяхотны полк (палк. Стрыжэўскі)
** Смаленскі пяхотны полк
** Віцебскі пяхотный полк (палк. Эрдман)
** Дзве артылерыйскія батарэі
** Інжынерная рота
* 3-я пяхотная Волжская дывізія (ген.-маёр М. В. Яраслаўцвў) — 2200 чалавек, у тым ліку 1500 штыкоў.
** Яраслаўскі пяхотны полк
** Казанскі пяхотны полк
** Ніжагародскі пяхотны полк
** Самарскі пехотный полк
** Артылерыйская батарэя
* Кавалерыйская дывізія (палк. С. Э. Паўлоўскі) — каля 1100 чалавек, у тым ліку 400 штыкоў і 700 шабляў
** Конны полк
** Тульскі драгунскі полк
** Уланскі полк
** Гусарскі полк (ротм. Суйкоўскі)
* Сялянская брыгада (атаман Іскра — І. А. Лахвіцкі) — 1200 штыкоў і шабляў.
** Кіеўскі пяхотны полк
** Наўгародска-Уладзімір-Валынскі пяхотны полк
** Пуціўльскі конна-стралковы полк
** Сотня Мяркулава
* Асобныя часці:
** Данскі казачы полк (палк. Г. Духапельнікаў) — 1200 шабляў
** Туземны конны полк (палк. Мадацьян) — 100 штыкоў и 30 шабляў
** Асабістая сотня генерала Булак-Балаховіча — 120 шабляў
** Чыгуначны полк
** Бронецягнік «Балаховец»

== Строй ==
Ужываліся мадыфікаваныя строі былой Рускай імператарскай арміі, Царства Польскага ўзору 1917 года, амерыканскі строй.

Цэшкі: Адамава галава, над ёй белыя зорачкі (у падпаручніка адна, у капітана дзве).

Пятліцы польскія цемна-сінія з блакітным кантам. На пятліцах зорачкі і паскі.

== Вайсковыя сцягі ==

Трыкалор ўзору 1896 года.{{Зноскі}}

== Літаратура ==

* {{Кніга|загаловак=Антыбальшавіцкія паўстаньні і партызанская барацьба на Беларусі|isbn=998-6952-02-6|старонкі=125 — 139|спасылка=https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=6193|год=2006|старонак=296|аўтар=[[Юрка Віцьбіч]].|мова=be|месца=[[Вільнюс|Вільня]]|выдавецтва=Gudas}}

== Спасылкі ==
* {{Артыкул|загаловак=А ЗАГІНУÝ У АНТЫФАШЫСЦКІМ ЗМАГАННІ|аўтар=[[Анатоль Грыцкевіч]].|спасылка=http://bp21.org.by/ru/art/a080229.html|мова=be|выданне=[[Народная воля]]|нумар=31-32|год=29.02.2008}}
* {{Артыкул|загаловак=Боевые действия РНДА в ноябре 1920 г.|аўтар=[[Рыгор Дземавідцаў|Григорий Демовидцев]].|спасылка=http://www.demidovtsev.ru/11615|мова=ru|archive-date=23 верасня 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923213457/http://www.demidovtsev.ru/11615}}

{{Беларускі антысавецкі супраціў (1918—1933)}}

[[Катэгорыя:Польска-савецкая вайна]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 1920 годзе]]
[[Катэгорыя:Зніклі ў 1921 годзе]]
[[Катэгорыя:Лістапад 1920 года]]
[[Катэгорыя:Узброеныя сілы Беларускай Народнай Рэспублікі]]
[[Катэгорыя:1920 год у Беларусі]]</text>
      <sha1>qz6djrghubfvgow0rwyw6cht9nsra81</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1-ы Мінскі беларускі полк (ВБР)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>680322</id>
    <revision>
      <id>5170962</id>
      <parentid>4883676</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T20:50:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>выдалена [[Катэгорыя:Беларуская Народная Рэспубліка]]; дададзена [[Катэгорыя:Узброеныя сілы Беларускай Народнай Рэспублікі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5170962</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9470" sha1="14edrudxbyl5ftr6nz7u6hkqoijidez" xml:space="preserve">{{Не блытаць|1-ы Мінскі беларускі полк (ЦБВР)|1-м Мінскім беларускім палком|сфарміраванным у 1917 годзе Цэнтральнай беларускай вайсковай радай}}
{{Вайсковае фарміраванне
|назва              = 1-ы Мінскі беларускі полк
|бітвы              = [[Падзеі ў Мінску 19—21 лютага 1918 года|Мінскія падзеі]]
|войны              = [[Першая сусветная вайна]]&lt;br /&gt;[[Грамадзянская вайна ў Расіі]]
|памер              = да 2 тысяч
|вядомыя_камандзіры = І. Рачкевіч
|тып                = [[пяхота]]
|роля               = Абарона беларускай улады ў [[Менск]]у
|краіна             =
|гады               = 20—25 лютага 1918 года
|у складзе          = 
|падпарадкаванне    = 
|размяшчэнне        = [[Менск]]
}}
'''1-ы Мінскі беларускі полк''' — аўтаномнае [[Беларускія ўзброеныя фарміраванні ў 1917—1923 гадах|беларускае ўзброенае фарміраванне]], створанае 20 лютага 1918 года [[Вялікая беларуская рада|Вялікай беларускай радай]] (ВБР) у Менску.

Апроч палка ВБР тым жа часам сфарміравала два беларускія кавалерыйскія эскадроны камендатуры пад камандаваннем Нямкевіча і Мядзведзява, а таксама беларускую міліцыю пад камандаваннем [[Фларыян Паўлавіч Ждановіч|Фларыяна Ждановіча]].

Полк удзельнічаў у [[Падзеі ў Мінску 19—21 лютага 1918 года|падзеях 19—21 лютага 1918 года]] ў Менску, пасля акупацыі горада немцамі быў абязброены і расфарміраваны.

== Перадумовы ==
У лютым 1918 года [[Германская імперыя|немцы]] перайшлі ў наступленне па ўсім [[Усходні фронт Першай сусветнай вайны|Заходнім фронце]]. 19 лютага расійскія ўлады і рэвалюцыйныя батальёны пачалі эвакуацыю з [[Мінск|Менска]] ў [[Смаленск]]. У месце на стратэгічных аб’ектах засталіся дробныя аддзелы бальшавіцкай варты. Тады ж 19 лютага беларусы захапілі арсенал. Другі ўдар узброеныя беларусы вырашылі нанесці па органах улады [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|РСФСР]] у Менску. 20 лютага, каб унікнуць баявых сутыкненняў паміж беларускімі і польскімі атрадамі, [[Канстанцін Барысавіч Езавітаў|Канстанцін Езавітаў]] выдаў загад, які акрэсліў зону беларускіх інтарэсаў у Менску.

== Шлях палка ==
20 лютага начальнік гарнізона і камендатуры Менска Канстанцін Езавітаў стварыў Першы Менскі беларускі полк. Камандзірам палка быў назначаны І. Рачкевіч.

А 15-й 20 лютага польскія атрады занялі Віленскі чыгуначны вакзал (сучасны [[Мінск-Пасажырскі|Менск-Пасажырскі]]), выбіўшы з чыгуначных мастоў бальшавіцкую варту. Пад кантроль палякаў пасля бою перайшла электрастанцыя. Вядомы беларуска-польскі даследнік [[Алег Юр’евіч Латышонак|Алег Латышонак]] лічыць, што тыя бальшавіцкія патрулі, якія знішчылі палякі, насамрэч былі беларускімі. Бальшавікі ўжо пакінулі Менск, тыя хто застаўся ў месце, схаваліся. Польскія баевікі запісвалі ў бальшавікоў усіх, хто быў супраць іх.

21 лютага а 4-й гадзіне раніцы палякі адбілі ў беларусаў Варшаўскі чыгуначны вакзал (сучасная [[Інстытут Культуры|станцыя Інстытут культуры]]). Аб 11-й гадзіне раніцы ў Менск увайшлі нямецкія аддзелы конніцы. А 15-й гадзіне ў Менск прыбыў першы нямецкі цягнік.

22 лютага Езавітаў выдаў загад пра ўключэнні ўсіх беларускіх часцей у беларускую армію.

25 лютага ў Менск увайшлі асноўныя сілы [[10-я армія (Германская імперыя)|10-га нямецкай арміі]]. Польскім атрадам, якія немцы лічылі за сваіх саюзнікамі, бо было прагерманскае [[Каралеўства Польскае (1916—1918)|Польскае каралеўства]], загадана пакінуць места. Прычына загаду ў тым, што польскія баевікі пачалі рабаваць дзяржаўныя склады з вайсковым рыштункам і харчамі, якія немцы лічылі сваімі трафеямі. Тым самым днём новыя акупанты раззброілі беларускія фарміраванні. Выканкам Рады выгналі з [[Дом губернатара (Мінск)|Дома губернатара]], канфіскавалі касу, скінулі з будынка [[Бела-чырвона-белы сцяг|беларускі сцяг]].

== Строй ==
[[Файл:Дом губэрнатара (1918).jpg|міні|На здымку можна пабачыць жаўнераў палка.]]
З 1917 года беларускія вайскоўцы пазначалі сабе бела-чырвона-белымі стужкамі, якія насілі на кашулях і шынялях старой расійскай арміі&lt;ref&gt;[[Алег Юр’евіч Латышонак|Латышонак]]. Жаўнеры БНР&lt;/ref&gt;.

Жаўнеры палка патрапілі на фотаздымкі мінскіх газет у 1918 годзе.

== Гл. таксама ==
* [[Беларускі корпус (Заходні фронт)]]
* [[Беларуская пяхотная дывізія на Румынскім фронце]]
* [[Беларускія ўзброеныя фарміраванні ў 1917—1923 гадах]]

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* Жаўнеры БНР / [[Алег Юр’евіч Латышонак|Алег Латышонак]]. — 3-е выд., перапрацаванае. — Смаленск: Інбелкульт, 2014. — 373 с.
* [[Канстанцін Барысавіч Езавітаў|Езавітаў К]]. [http://pawet.net/library/history/bel_history/_bnr/10206_/Езавітаў_К._Беларуская_Вайсковая_Цэнтральная_Рада.html Беларуская Вайсковая Цэнтральная Рада] // [[Крывіч (1923)|Крывіч]] № 1(7) — 1924.

== Спасылкі ==

* {{Артыкул|год=24.11.2019|выданне=[[Рада БНР]]|загаловак=Першы Менскі беларусі пяхотны полк – 24.11.1917|спасылка=https://www.radabnr.org/1917-piersy-mienski-piachotny-polk/}}
* {{Артыкул|загаловак=Польска-беларуская вайна за Менск.|год=03.01.2017|аўтар=Сяржук Кабрусёў.|спасылка=https://bka.ucoz.ru/publ/polska_belaruskaja_vajna_za_mensk/1-1-0-79}}

{{Беларускі антысавецкі супраціў (1918—1933)}}
{{Вайсковая гісторыя Беларусі ў 1914 - 1939 гг.}}

[[Катэгорыя:Узброеныя сілы Беларускай Народнай Рэспублікі]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 1918 годзе]]
[[Катэгорыя:Зніклі ў 1918 годзе]]
[[Катэгорыя:1918 год у Мінску]]
[[Катэгорыя:Люты 1918 года]]
[[Катэгорыя:Цэнтральная беларуская вайсковая рада]]
[[Катэгорыя:Беларускі антысавецкі супраціў]]
[[Катэгорыя:Вайсковыя арганізацыі беларускай гісторыі]]
[[Катэгорыя:Узброеныя сілы падчас Грамадзянскай вайны ў Расіі]]</text>
      <sha1>14edrudxbyl5ftr6nz7u6hkqoijidez</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1-я беларуская брыгада</title>
    <ns>0</ns>
    <id>680965</id>
    <revision>
      <id>5170963</id>
      <parentid>4883670</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T20:50:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дададзена [[Катэгорыя:Узброеныя сілы Беларускай Народнай Рэспублікі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5170963</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10855" sha1="8fy3r7ac9ew28jazgcv3tiui67zgfd6" xml:space="preserve">{{Вайсковае фарміраванне|назва=Беларуская брыгада|краіна=|гады= 1919|войны=[[Грамадзянская вайна ў Расіі]]|тып=|вядомыя_камандзіры=[[Павел Вент]]}}
'''1-я беларуская брыгада''' — [[Беларускія ўзброеныя фарміраванні ў 1917—1923 гадах|беларускае ўзброенае фарміраванне]], створанае ў лютым 1919 года.

== Гісторыя ==
У канцы лютага 1919 года консул БНР у Адэсе [[Сцяпан Некрашэвіч]] звярнуўся да галоўнакамундуючага сіламі саюзнікаў на Балканах і Поўдні Расіі, французскага генерала [[Анры Бертло]], у справе стварэння беларускіх ўзброенных фарміраванняў. Бертло прыняў Некрашэвіча і палкоўніка(!) [[Павел Вент|Паўла Вента]], яны асвятлілі галоўнакамандуючаму беларускае пытанне і падарылі карту Беларусі, за што той быў удзячны і, нягледзячы на нязгоду Дзянікіна, дазволіў фарміраваць ''беларускую дывізію''. Галоўным інспектарам фарміравання быў прызначаны генерал {{нп5|Віктар Мікалаевіч Сакіра-Яхантаў|Сакіра-Яхантаў|ru|Сокира-Яхонтов, Виктор Николаевич}}, непасрэдна фарміраваннем займаўся Павел Вент, ён 11.3.1919 года атрымаў званне генерал-маёра (паводле яго анкеты 1921 года{{Sfn|Кныревич|2019}}).{{sfn|Архівы БНР|1998|loc=Т. 1, кн. 1., с. 552}}

Да канца сакавіка 1919 годзе ў фарміраванай Вентам дывізіі налічвалася каля 1000 чалавек. З канца сакавіка 1919 года сілы саюзнікаў адступалі перад бальшавікамі і 4-6 красавіка 1919 года саюзніцкія войскі эвакуіраваліся з Адэсы. Вент застаўся ў Адэсе, з дапамогай [[Беларуская камуністычная арганізацыя|беларускіх камуністаў]] перайшоў на бок бальшавікоў і працягваў фарміраванне ўжо '''1-й беларускай брыгады'''. Паводле С. Некрашэвіча, Вент перастаў лічыцца з беларусамі і супрацоўнічаў менавіта з бальшавікамі.{{sfn|Архівы БНР|1998|loc=Т. 1, кн. 1., с. 552}}

1-я беларуская брыгада загадам ад 15.4.1914 года ўвайшла ў склад фарміраванай {{нп5|3-я арміі (РСФСР)|3-й арміі|ru|3-я армия (РККА)}} {{нп5|Украінскі фронт (Грамадзянская вайна)|Украінскага фронта|ru|Украинский фронт (Гражданская война)}}, сама адзначана ў стане фарміравання, яе колькасныя паказчыкі не паведамляюцца{{sfn|Антонов-Овсеенко|1933|loc=Т. 4, с. 131}}. У планах ад 20.4.1919 года было сфарміраваць у складзе Украінскага фронта, апроч іншых, беларускія і {{нп5|Інтэрнацыянальныя вайсковы фарміраванні ў Чырвонай Арміі|інтэрнацыянальныя часці|ru|Интернациональные военные формирования в Красной армии}}, якія мусілі налічваць каманднага складу — 1174 чалавекі, чырвонаармейцаў — 57500, коней — 18000, вінтовак — 45500{{sfn|Антонов-Овсеенко|1933|loc=Т. 4, с. 132}}. Планавыя паказчыкі асобна для беларускіх часцей не вылучаны.

Паводле загада камандуючага 3-й арміяй Худзякова ад 24.4.1919 года, брыгада за выняткам сваіх кавалерыйскія часцей ўваходзіла ў Адэскую групу войскаў, што была ў асабістым распараджэнні камандарма. Кавалерыйскія часці брыгады ўваходзілі ў сілы аховы ўзбярэжжа паміж Лэстдорфам і [[Мікалаеў (Мікалаеўская вобласць)|Мікалаевым]].{{sfn|Антонов-Овсеенко|1933|loc=Т. 4, с. 41}}

Брыгада вырасла ў значную сілу, паводле С. Некрашэвіча нават да 10000 чалавек. Нацыянальна арыентаваныя афіцэры выступалі за перадыслакацыю ў Беларусь, з думкай выбіць бальшавікоў, для гэтага ў Мінск быў адпраўлены [[Антон Баліцкі]], але бальшавісцкія ўлады ў Беларусі не ўхвалілі перавод брыгады. Тым часам Павел Вент застраліў чырвонаармейца і прыгавораны рэвалюцыйным ваенным трыбуналам да адпраўкі на фронт. Аднак, 7-9 мая 1919 года пачалося {{нп5|Грыгор’еўскае пастанне|антыбальшывіцкае паўстанне|ru|Григорьевское восстание}} {{нп5|Нікіфар Аляксандравіч Грыгор’еў|Н. Грыгор’ева|ru|Григорьев, Никифор Александрович}} і 11 мая 1919 года&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Савченко, 2006, с. 353&lt;/ref&gt; Павел Вент з 1-й беларускай брыгадай далучыўся да яго.{{sfn|Архівы БНР|1998|loc=Т. 1, кн. 1., с. 552}}

1-я беларуская брыгада, разам з таксама расквартэраваным у прыгарадах Адэсы 1-м сялянскім палком пад камандаваннем Казакова, захапілі [[Ананьіў|Ананьеў]], [[Кодыма|Кодыму]], [[Вэлыкадалінскэ|Акаржу]], [[Іваніўка (Адэская вобласць)|Іванаўку]], [[Балта|Балту]] і {{нп5|Балцкі павет||ru|Балтский уезд}}, разбілі савецкія часці каля [[Любашыўка|Любашаўкі]], да паўстанцаў далучаліся сяляне і савецкі гарнізон Балты&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Паўстанне аднак задушана бальшавікамі ў асноўным да канца мая 1919 года.

Пасля трыбуналу рэшткі брыгады перафарміраваны, перайменаваны ў '''брыгаду імя Леніна''', пераведзены са складу 3-й арміі Украінскага фронта ў склад {{нп5|Паўднёвы фронт (Грамадзянская вайна)|Паўднёвага фронту|ru|Южный фронт (Гражданская война)}}{{sfn|Архівы БНР|1998|loc=Т. 1, кн. 1., с. 553}} і 2.6.1919 года эшалонам адпраўлены на новае месца дыслакацыі. На гэты час у складзе брыгады 270 інструктараў, 3118 байцоў і 40 коней{{sfn|Антонов-Овсеенко|1933|loc=Т. 4, с. 314}}. Пры разборы ў трыбунале справы брыгады бальшавікі даведаліся пра ролю ў яе фарміраванні і дзейнасці С. Некрашэвіча, яму давялося перайсці ў Адэсе на нелегальнае становішча{{sfn|Архівы БНР|1998|loc=Т. 1, кн. 1., с. 553}}.

На Паўднёвым фронце брыгада ўвайшла ў склад {{нп5|14-й армія (РСФСР)|14-й арміі|ru|14-я армия (РККА)}}, перыядычна называлася ранейшым найменнем «беларуская брыгада»&lt;ref&gt;РГАСПИ. Фонд 74. Оп. 2., д. 68., л. 11-32.&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Кніга|ref=Антонов-Овсеенко|год=1933|аўтар=Антонов-Овсеенко В. А.|загаловак=Записки о гражданской войне: в 4 т.|том=4|месца=М.-Л.|выдавецтва=Госвоениздат|старонак=343|тыраж=5000}}
* {{Кніга|ref=Архівы БНР|год=1998|загаловак=Архівы Беларускай Народнай Рэспублікі: У 2-х кн.|адказны=Склад. [[Сяргей Шупа|С. Шупа]]|месца=Вільня — Нью-Ёрк — Менск — Прага|выдавецтва=Беларускі інстытут навукі і мастацтва. Таварыства беларускага пісьменства|старонак=1721}}
* {{Кніга|ref=Латышонак|год=2014|аўтар=Латышонак А.|загаловак=Жаўнеры БНР|выдавецтва=Інбелкульт|старонак=373|выданне=выд. 3-е, перапрацаванае|isbn=978-5-00076-003-1|месца=Смаленск}}
* ''Савченко В. А.'' Двенадцать войн за Украину. — Харьков: Фолио, 2006. — 415 с. — (Время и судьбы).

== Спасылкі ==
* {{Артыкул|ref=Кныревич|аўтар=Кныревич С.|год=2019|спасылка=https://www.facebook.com/groups/belarusians/permalink/2431427256902708/|загаловак=Забытый генерал БНР Павел Вент|выданне=Беларусы Чэхіі / Bělorusové v ČR / Belarusians in the Czech Republic|тып=Эл. рэсурс}}

{{Узброеныя сілы Беларускай Народнай Рэспублікі}}

[[Катэгорыя:З’явіліся ў 1919 годзе]]
[[Катэгорыя:Узброеныя сілы Беларускай Народнай Рэспублікі]]</text>
      <sha1>8fy3r7ac9ew28jazgcv3tiui67zgfd6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уладзімір Сідлярэвіч</title>
    <ns>0</ns>
    <id>681805</id>
    <revision>
      <id>5171093</id>
      <parentid>4790138</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T05:27:12Z</timestamp>
      <contributor deleted="deleted" />
      <comment deleted="deleted" />
      <origin>5171093</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5761" sha1="858ouszw71h4asqko1wpf0nzc386gmr" xml:space="preserve">{{Асоба
| Месца працы      = «[[Новае жыцьцё]]»
| жонка            = [[Жэня Сідлярэвіч]]
}}

'''Уладзімір Сідлярэвіч''' ({{Датанараджэння|20|9|1922}}, в. [[Праважа]], [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшча]] — {{Датасмерці|5|11|1999}}, [[Мельбурн]], [[Аўстралія]]) — беларускі грамадскі дзеяч, прыхільнік [[Беларуская цэнтральная рада|БЦР]].

== Біяграфічныя звесткі ==
Скончыў сярэднюю школу ў [[Ліда|Лідзе]], пазней атрымаў спецыяльнасць настаўніка і выкладаў у пачатковай школе ў [[Васілішкі|Васілішках]]. У 1944 годзе ўступіў у [[Беларуская краёвая абарона|БКА]], быў дэлегатам ад Лідскай акругі на [[Другі Усебеларускі кангрэс|Другім Усебеларускім кангрэсе]].

Па сканчэнні вайны апынуўся ў [[Англійская зона акупацыі Германіі|англійскай зоне акупацыі Германіі]], у [[Гамбург]]у, дзе ў 1948 годзе скончыў каледж, атрымаўшы пасведчанне інжынера будаўніцтва. У 1950 годзе пераехаў у [[Аўстралія|Аўстралію]], першыя два гады працаваў у [[Адэлаіда|Адэлаідзе]]. У 1952 годзе перабраўся ў [[Мельбурн]], дзе далучыўся да грамадскага жыцця [[Беларусы ў Аўстраліі|беларусаў]]. Стаў сябром рэдакцыі часопіса «[[Новае Жыцьцё (Аўстралія)|Новае Жыцьцё]]». Са студзеня 1954 года прадстаўнік аўстралійскай дэлегацыі [[Беларуская цэнтральная рада|БЦР]] у Мельбурне. Адзін з ініцыятараў стварэння і шматгадовы старшыня Камітэта набыцця беларускага дома (пазней Кааператыва). Настаўнічаў у беларускай школе, якая некаторы час месцілася ў ягонай хаце. Сябра аддзела [[Беларускі вызвольны фронт|Беларускага вызвольнага фронта]] ў [[Вікторыя (штат)|Вікторыі]], трымаў цесную сувязь з [[Дзмітрый Касмовіч|Дзмітрыем Касмовічам]].

Цягам 1970—1980-х гадоў абіраўся на пасаду старшыні [[Беларускі цэнтральны камітэт у Вікторыі|Беларускага цэнтральнага камітэта ў Вікторыі]]. Таксама быў старшынёй Беларускага нацыянальнага фонду, створанага, каб фінансаваць беларускія дэлегацыі на міжнародных канферэнцыях. У 1981 годзе стаў старшынёй арганізацыйнага камітэта чацвёртай Сустрэчы беларусаў Аўстраліі. З 1985 года і да канца жыцця скарбнік [[Федэральная рада беларускіх арганізацый у Аўстраліі|Федэральнай рады беларускіх арганізацыяў у Аўстраліі]]. Таксама быў старшынёй Чарнобыльскага фонду, які збіраў грошы на дапамогу пацярпелым ад [[Чарнобыльская катастрофа|Чарнобальскай катастрофы]].

Пахаваны ў Мельбурне на беларускай дзялянцы [[Фокнер (могілкі)|Фокнерскіх могілак]] ({{Lang-en|Fawkner Memorial Park}}).

== Спасылкі ==
* {{Артыкул|спасылка=http://kamunikat.org/usie_czasopisy.html?pubid=34727|выдавецтва=[[БІНіМ]]|мова=be-tarask|загаловак=Сідлярэвіч Уладзімер|месца=[[Нью-Ёрк]] — [[Менск]]|год=2014|старонкі=196—197|нумар=37|выданне=[[Запісы БІНіМ|Запісы]]|archive-date=9 ліпеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210709181208/http://kamunikat.org/usie_czasopisy.html?pubid=34727}}
* ''[[Наталля Сяргееўна Гардзіенка|Гардзіенка, Н]].'' [http://pdf.kamunikat.org/4752-9.pdf Беларусы ў Аўстраліі: да гісторыі дыяспары] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210709183516/http://pdf.kamunikat.org/4752-9.pdf |date=9 ліпеня 2021 }} / Натальля Гардзіенка; Прадмова [[Івонка Сурвіла|І. Сурвіллы]]. — Мн.: [[Кнігазбор|Беларускі кнігазбор]], 2004. — 468 с., [4] арк. — ([[Бібліятэка Бацькаўшчыны]], Кніга 3). — С. 450.

{{DEFAULTSORT:Сідлярэвіч Уладзімір}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Воранаўскім раёне]]
[[Катэгорыя:Удзельнікі Другога Усебеларускага кангрэса]]
[[Катэгорыя:Беларусы ў Аўстраліі]]
[[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]]</text>
      <sha1>858ouszw71h4asqko1wpf0nzc386gmr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рыта Сангалі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>681954</id>
    <revision>
      <id>5171133</id>
      <parentid>4128131</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T08:34:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <comment>Згодна з абмеркаваннем</comment>
      <origin>5171133</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6559" sha1="aubgwr2rmiy0d9e0pr3ica43g19vzl8" xml:space="preserve">{{Тэатральны дзеяч
| Імя              = Рыта Сангалі
| Арыгінал імя   = {{lang-it|Rita Sangalli}}
| Выява             = Rita Sangalli 1874.jpg
| Шырыня           = 
| Апісанне выявы          = Рыта Сангалі ([[1874]])
| Імя пры нараджэнні = 
| Дата нараджэння    = 
| Месца нараджэння   = 
| Дата смерці      = 
| Месца смерці     = 
| Прафесія        =  
| Грамадзянства      = 
| Гады актыўнасці  = 
| Псеўданімы       = 
| Амплуа           = 
| Тэатр            = 
| Ролі =
| Спектаклі =
| Узнагароды =
| Сайт =
| imdb_id =
}}

'''Рыта Сангалі''' ({{lang-it|Rita Sangalli}}, {{ДН|20|8|1849}} — {{ДС|3|11|1909}})&lt;ref name=&quot;CohenFoundation1998&quot;&gt;{{cite book|last1=Cohen|first1=Selma Jeanne|last2=Foundation|first2=Dance Perspectives|title=International encyclopedia of dance: a project of Dance Perspectives Foundation, Inc|url=https://books.google.com/books?id=jgYKAQAAMAAJ|year=1998|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-512309-8|pages=514–515}}&lt;/ref&gt; — [[Італія|італьянская]] [[артыстка балета]].

== Біяграфія ==
Нарадзілася ў [[Антэньяце]].

Танцавала ў італьянскіх правінцыях [[Асці (правінцыя)|Асці]], [[П’ячэнца (правінцыя)|П’ячэнца]] і [[Турын]]. У [[1865]] годзе скончыла [[Балетная школа тэатра Ла Скала|школу «Ла Скала»]] у О. Юса&lt;ref name=&quot;СЭ&quot;&gt;Балет: энциклопедия. / Гл. ред. Ю. Н. Григорович.- М.: Советская энциклопедия, 1981.- 623 стр. с илл.&lt;/ref&gt;, дэбютавала ў тым жа годзе ў [[Мілан]]е ў тэатры [[La Scala|«Ла Скала»]] ў балеце [[Поль Тальёні|Поля Тальёні]] (1808—1884) «Прыгоды Фліка і Флока» на музыку [[Петэр Людвіг Гертэль|П. Л. Гертэля]].&lt;ref name=&quot;CraineMackrell2010&quot;&gt;{{cite book|last1=Craine|first1=Debra|last2=Mackrell|first2=Judith|title=The Oxford Dictionary of Dance|url=https://archive.org/details/oxforddictionary0000crai_a8h2|url-access=registration|date=19 August 2010|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-956344-9|pages=[https://archive.org/details/oxforddictionary0000crai_a8h2/page/395 395]–}}&lt;/ref&gt; Пасля яе нанялі ў [[Тэатр Яе Вялікасці]] ў [[Лондан]]е. У тым жа годзе яна выехала ў [[ЗША]] і заснавала ўласную трупу ў [[Нью-Ёрк]]у.

Сангалі гастралявала па [[ЗША|Амерыцы]] ў [[Каліфорнія|Каліфорніі]], [[Каларада]], [[Арэгон]] і да [[Солт-Лэйк-Сіці]] ў 1866—1870 гадах.&lt;ref name=&quot;СЭ&quot;&gt;&lt;/ref&gt; Разам з [[Мары Банфанці]] выступала ў музыкальнай пастаноўцы ''«Чорны жулік»'' ({{lang-en|The Black Crook}}) Дэвіда Косты, а затым трыумфавала ў пантамімах ''«Humpty Dumpty»'' (1868) і ''«Hickory Dickory Dock»'' (1869).
[[File:Rita Sangalli (before 1909) - Archivio storico Ricordi FOTO001633.jpg|злева|міні|Партрэт Рыты Сангалі, танцоркі (1850—1909). Фота ''Atelier Adéle'' (да 1909)]]

У 1872—1883 вядучая танцоўшчыца [[Парыжская нацыянальная опера|парыжскай Оперы]].&lt;ref name=&quot;СЭ&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

У [[1872]] годзе Сангалі выканала галоўную ролю ў паспяхова адноўленай пастаноўцы балета «[[Ручай (балет)|Ручай]]» [[Л. Дэліб]]а. У тым жа годзе яна далучылася да балетнай трупы Парыжскай оперы, дзе выступала ў шматлікіх прэм’ерах, у тым ліку ў балетах''«[[Сільвія (балет)|Сільвія]]»'' (пастаўлены [[Л. А. Мерант]]ам 14 чэрвеня [[1876]] года), ''«Yedda»'' {{нп3|Аліўе Метра|А. Метра|en|Olivier Métra}} ([[1879]]) і «Намуна» [[Эдуард Лало|Э. Лало]] (6 сакавіка [[1882]]) (балетмайстар [[Люсьен Петыпа|Л. Петыпа]]).

Выступленне Р. Сангалі ў галоўнай партыі ў балеце «Yedda» А. Метра (1879, балетмайстар [[Луі Мерант]]) прадэманстравала яе выдатны драматычны талент. Сангалі спалучала акадэмізм, уласцівы французскай школе, з экспрэсіўнасцю і віртуозным майстэрствам (валодала «сталёвым наском»), уласцівымі танцоўшчыцам італьянскай школы.&lt;ref name=&quot;СЭ&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

Аўтар кнігі «Тэрпсіхора» (1875).&lt;ref name=&quot;СЭ&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

Сангалі сышла са сцэны ў [[1884]] годзе і выйшла замуж за Роберта-Мары-Жана Марка, барона дэ Сен-П’ера 8 верасня [[1886]] года ў Парыжы.

У жніўні [[1901]] года Сангалі і Мары Банфанці выступалі ў Метрапалітэн-оперы падчас першага сезона балета ў Нью-Ёрку.&lt;ref&gt;«Revival of the Ballet», ''The New York Times'', September 1, 1901, p. SM3.&lt;/ref&gt;

Рыта Сангалі памерла ў італьянскім Карпезіна-д’Арчэласка 3 лістапада 1909 года. Пахавана на могілках Пасі.
{{зноскі}}

== Бібліяграфія ==
* Barbara Mackin Barker. ''The American careers of Rita Sangalli, Giuseppina Morlacchi and Maria Bonfanti: nineteenth century ballerinas''. New York University, Graduate School of Arts and Science, 1981.
{{DEFAULTSORT:Сангалі Рыта}}

[[Катэгорыя:Артысты балета XIX стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Артысты балета Італіі]]
[[Катэгорыя:Артысты балета паводле алфавіта]]</text>
      <sha1>aubgwr2rmiy0d9e0pr3ica43g19vzl8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мары Банфанці</title>
    <ns>0</ns>
    <id>682056</id>
    <revision>
      <id>5171132</id>
      <parentid>3893259</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T08:33:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <comment>Згодна з абмеркаваннем</comment>
      <origin>5171132</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4741" sha1="hw5oqeot0umt3mzvog4nl4iyv9a6pvi" xml:space="preserve">{{Тэатральны дзеяч
| Імя              = Мары Банфанці
| Арыгінал імя   = {{lang-it|Anna Maria Felicita Bonfanti}}
| Выява             = Maria Bonfanti NPG 80.193 (cropped).jpg
| Шырыня           = 
| Апісанне выявы          = 
| Імя пры нараджэнні = 
| Дата нараджэння    = 
| Месца нараджэння   = 
| Дата смерці      = 
| Месца смерці     = 
| Прафесія        =  
| Грамадзянства      = 
| Гады актыўнасці  = 
| Псеўданімы       = 
| Амплуа           = 
| Тэатр            = 
| Ролі =
| Спектаклі =
| Узнагароды =
| Сайт =
| imdb_id =
}}

'''Ганна Марыя Феліцыта Банфанці''', вядомая як '''Мары''' або '''Марыета Банфанці'''&lt;ref name=&quot;IEoD&quot;&gt;{{cite web |last1=Barker |first1=Barbara |editor1-first=Selma Jeanne |editor1-last=Cohen |title=Bonfanti, Marie |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195173697.001.0001/acref-9780195173697-e-0259 |website=The International Encyclopedia of Dance |publisher=Oxford University Press |access-date=25 October 2020 |language=en |doi=10.1093/acref/9780195173697.001.0001 |date=1998|isbn=9780195173697 }}&lt;/ref&gt; ({{ДН|||1845}}-{{ДС|||1921}}) — артыстка балета [[19 стагоддзе|XIX стагоддзя]].

== Біяграфія ==
Мары Банфанці нарадзілася ў [[Італія|Італіі]].&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Kassing |first1=Gayle |title=Beginning Ballet With Web Resource |publisher=Human Kinetics |date=2013 |isbn=9781450402491 |page=132 |url=https://books.google.com/books?id=bTMzAAAAQBAJ&amp;pg=PA132}}&lt;/ref&gt; У [[Мілан]]е яна вучылася ў танцавальнай школе пры тэатры [[La Scala|«Ла Скала»]] у [[Карла Блазіс]]а, які кіраваў ёй у перыяд з 1837 па 1850. У пачатку шасцідзесятых гадоў XIX стагоддзя яна выступала ў розных італьянскіх гарадах і за мяжой, у Парыжскай оперы і Ковент-Гардэне ў [[Лондан]]е.

[[10 верасня]] [[1866]] года адбыўся дэбют Мары Банфанці ў [[Нью-Ёрк]]у ў [[Сад Нібла|садзе Нібла]].&lt;ref&gt;«Amusements», ''[[The New York Times]]'', September 10, 1866, p. 5.&lt;/ref&gt; Яна была прыма-балерынай у музыкальнай пастаноўцы «Чорны жулік» ({{lang-en|The Black Crook}}) ў тым самым тэатры, прэм’ера якой адбылася праз два дні. Яна з’явілася ў балеце «[[Сільвія (балет)|Сільвія]]» [[Леа Дэліб]]а ў канцэртнай зале «Метраполітэн Алькасар» [[15 ліпеня]] [[1882]] года.&lt;ref&gt;«Amusements», ''New York Times'', July 16, 1882, pg. 6.&lt;/ref&gt; У жніўні [[1901]] года Банфанці выступіла разам з [[Рыта Сангалі|Рытай Сангалі]] ў тэатры Метраполітэн-Опера ў Нью-Ёрку.&lt;ref&gt;«Revival of the Ballet», ''The New York Times'', September 1, 1901, p. SM3.&lt;/ref&gt;

Яе талент да экспрэсіянісцкіх танцаў і асабістае жыццё шырока асвятляліся з сярэдзіны 1860-х да пачатку [[20 стагоддзе|20-га стагоддзя]].

Пасля сыходу са сцэны ў [[1892]] годзе Мары Банфанці адкрыла школу ў Нью-Ёрку, дзе выкладала да [[1916]] года.&lt;ref&gt;[https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/oi/authority.20110803095517117 Oxford Reference]&lt;/ref&gt; Сярод яе вучаніц (на працягу кароткага перыяду часу) былі [[Рут Сен-Дэні]] і [[Айседора Дункан]].

Была замужам за Джорджам Гофманам.&lt;ref&gt;«The Bonfanti Romance», ''The New York Times'', December 31, 1876, p. 5.&lt;/ref&gt;

== Бібліяграфія ==
* Barbara Barker. ''Ballet or Ballyhoo: The American Careers of Maria Bonfanti, Rita Sangalli, and Giuseppina Morlacchi''. Dance Horizons, 1984.
{{зноскі}}
{{DEFAULTSORT:Банфанці Мары}}
[[Катэгорыя:Артысты балета паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Артысты балета XIX стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Артысты балета XX стагоддзя]]
{{Бібліяінфармацыя}}</text>
      <sha1>hw5oqeot0umt3mzvog4nl4iyv9a6pvi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уладзімір Уладзіміравіч Верамеенка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>682814</id>
    <revision>
      <id>5171094</id>
      <parentid>5041927</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T05:43:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5171094</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13573" sha1="l13o2n2n4mpmft7sznymy830g29zmn7" xml:space="preserve">{{Баскетбаліст}}
{{цёзкі2|Верамеенка}}
'''Уладзімір Уладзіміравіч Верамеенка''' (нар. {{ДН|21|7|1984}}, [[Гомель]], [[БССР]], [[СССР]]) — беларускі [[баскетбаліст]]. Цяжкі форвард. [[Майстар спорту Рэспублікі Беларусь]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://usitmoik.gov.by/files/%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%20%D0%BC%D1%83%D0%B6%D1%87%D0%B8%D0%BD%D1%8B%202021.pdf |title=СПИСКИ спортсменов, тренеров и иных специалистов, включённых в состав национальной и сборной команд Республики Беларусь по баскетболу (мужчины) на 2021 год. Национальная команда (основной состав) |access-date=2 ліпеня 2025 |archive-date=30 кастрычніка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231030084136/https://usitmoik.gov.by/files/%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%20%D0%BC%D1%83%D0%B6%D1%87%D0%B8%D0%BD%D1%8B%202021.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Выступаў за [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе|зборную Беларусі]].

== Біяграфія ==
Выхаванец гомельскай СДзЮШАР №9. Першы тренер — Ігар Ягоравіч Марозаў. Кар’ера баскетбаліста пачалася ў родным Гомелі ў 1999 годзе. Наступныя тры гады Уладзімір правёў у Беларусі, змяняючы [[РШВСМ-БДПА (баскетбольны клуб)|РШВСМ-БДПА]] на гомельскі «[[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|Сож]]» і «Спартак-Кандытар». У 2002 годзе перабраўся ў Расію: 2 гады аддаў саратаўскаму «[[Аўтадор (баскетбольны клуб)|Аўтадору]]» і яшчэ 2 «Дынама» з Санкт-Пецярбурга. Менавіта з піцерцамі ён стаў пераможцам Еўралігі ФІБА, паказаўшы статыстыку ў 12,6 ачкі і 5,5 падборы. У 2006 годзе быў задрафтаваны камандай NBA «Washington Wizards», але гулец вырашыў працягнуць кар’еру ў «Дынама». Пасля таго, як каманда была прызнана банкрутам, Верамеенка адправіўся на 2 гады працягваць кар’еру ў «[[Хімкі (баскетбольны клуб)|Хімкі]]».

У сезон 2008/09 гулец перабіраецца ў казанскі УНІКС. У складзе каманды ён правёў 6 сезонаў і двойчы станавіўся ўладальнікам Кубка Расіі, а таксама Еўракубку ў 2011 годзе. Потым у кар’еры былі [[Турцыя]] (Basketbol Kulubu), [[Італія]] (Grissin Bon Reggio Emilia) і [[Германія]] (Brose Baskets Bamberg). У лістападзе 2017 года Уладзімір падпісвае кантракт з «Ніжнім Ноўгарадам», а на наступны год перабіраецца ў кіпрскі AEK.

У верасні 2019 года падпісаў кантракт з баскетбольным клубам «[[Цмокі-Мінск]]»&lt;ref&gt;[http://bc-tsmoki.by/novyi-czentr-u-nashaj-kamandze Новы форвард у нашай камандзе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210717063236/http://bc-tsmoki.by/novyi-czentr-u-nashaj-kamandze |date=17 ліпеня 2021 }}&lt;/ref&gt;.

Выступаў за [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе U-18|юніёрскую]] (1999—2000), [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе U-20|моладзевую]] (2001—2004) і [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе|нацыянальную]] (2001—2007, 2020—2021) зборную Беларусі.

6 разоў (2002—2007) прызнаваўся лепшым баскетбалістам года Беларусі, тройчы (сезоны 2000/01, 2001/02, 2020/21) прызнаваўся лепшым гульцом чэмпіянату Беларусі.

== Кар’ера ==
* 1999 — [[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|Гомельскія рысі]] (''у Кубку Корача'')
* 1999—2000 — [[РШВСМ-БДПА (баскетбольны клуб)|РШВСМ-БДПА (Мінск)]] (''у Вышэйшай лізе'') і [[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|Энергетык-СДзЮШАР-9 (Гомель)]] (''у Першай лізе'')
* 2000 — [[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|Сож (Гомель)]]
* 2000—2001 — РТІ-2 (Мінск) (''у Паўночнаеўрапейскай баскетбольнай лізе U-17'')
* 2001—2002 — [[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|Спартак-Кандытар (Гомель)]]
* 2001—2002 — [[Гродна-93]] (''у Паўночнаеўрапейскай баскетбольнай лізе'')
* 2002—2004 — Альянс-Аўтадор (Саратаў, Расія)
* 2002—2004 — [[Аўтадор (баскетбольны клуб)|Аўтадор (Саратаў, Расія)]]
* 2004—2006 — Дынама (Санкт-Пецярбург, Расія)
* 2006—2008 — [[Хімкі (баскетбольны клуб)|Хімкі (Маскоўская вобласць, Расія)]]
* 2008—2014 — УНІКС (Казань, Расія)
* 2014 — Сарагоса 2002 (Сарагоса, Іспанія)
* 2014—2015 — Банвіт (Бандырма, Турцыя)
* 2015—2016 — Рэджана (Рэджа-нэль-Эмілія, Італія)
* 2016—2017 — Брозе (Бамберг, Германія)
* 2017—2018 — Ніжні Ноўгарад (Расія)
* 2018—2019 — АЕК (Ларнака, Кіпр)
* 2019—2021 — [[Мінск (баскетбольны клуб)|Цмокі-Мінск]]
* 2023—2025 — Дынама-2009 (Масква, Расія)

== Дасягненні ==
* [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|Чэмпіён Беларусі]] (2): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2019/2020|2019/2020]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2020/2021|2020/2021]].
* [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] [[Чэмпіянат Германіі па баскетболе|Чэмпіён Германіі]] (1): [[Чэмпіянат Германіі па баскетболе 2016/2017|2016/2017]].
* [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|чэмпіянату Беларусі]] (1): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2001/2002|2001/2002]].
* [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Чэмпіянат Расіі па баскетболе|чэмпіянату Расіі]] (1): [[Чэмпіянат Расіі па баскетболе 2007/2008|2007/2008]].
* [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Чэмпіянат Італіі па баскетболе|чэмпіянату Італіі]] (1): [[Чэмпіянат Італіі па баскетболе 2015/2016|2015/2016]].
* [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Чэмпіянат Кіпра па баскетболе|чэмпіянату Кіпра]] (1): [[Чэмпіянат Кіпра па баскетболе 2018/2019|2018/2019]].
* [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] Бронзавы прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|чэмпіянату Беларусі]] (1): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2000/2001|2000/2001]].
* [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] Бронзавы прызёр [[Чэмпіянат Расіі па баскетболе|чэмпіянату Расіі]] (6): [[Чэмпіянат Расіі па баскетболе 2005/2006|2005/2006]], [[Чэмпіянат Расіі па баскетболе 2006/2007|2006/2007]], [[Чэмпіянат Расіі па баскетболе 2008/2009|2008/2009]], [[Чэмпіянат Расіі па баскетболе 2009/2010|2009/2010]], [[Чэмпіянат Расіі па баскетболе 2010/2011|2010/2011]], [[Чэмпіянат Расіі па баскетболе 2013/2014|2013/2014]].
* [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] Уладальнік [[Кубак Беларусі па баскетболе|Кубка Беларусі]] (2): [[Кубак Беларусі па баскетболе 2019|2019]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2020|2020]].
* [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] Уладальнік [[Кубак Расіі па баскетболе|Кубка Расіі]] (3): [[Кубак Расіі па баскетболе 2007/2008|2007/2008]], [[Кубак Расіі па баскетболе 2008/2009|2008/2009]], [[Кубак Расіі па баскетболе 2013/2014|2013/2014]].
* [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] Уладальнік [[Кубак Германіі па баскетболе|Кубка Германіі]] (1): [[Кубак Германіі па баскетболе 2016/2017|2016/2017]].
* [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Фіналіст [[Кубак Беларусі па баскетболе|Кубка Беларусі]] (1): [[Кубак Беларусі па баскетболе 2001|2001]].
* [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Фіналіст [[Кубак Расіі па баскетболе|Кубка Расіі]] (1): [[Кубак Расіі па баскетболе 2009/2010|2009/2010]].
* [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] Чэмпіён [[Еўраліга ФІБА|Еўралігі ФІБА]] (1): [[Еўраліга ФІБА 2004/2005|2004/2005]].
* [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] Уладальнік [[Кубак Еўропы па баскетболе|Кубка Еўропы]] (1): [[Кубак Еўропы па баскетболе 2010/2011|2010/2011]].
* [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Адзіная ліга ВТБ|Адзінай лігі ВТБ]] (2): [[Адзіная ліга ВТБ 2009/2010|2009/2010]], [[Адзіная ліга ВТБ 2011/2012|2011/2012]].
* [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] Бронзавы прызёр [[Адзіная ліга ВТБ|Адзінай лігі ВТБ]] (2): [[Адзіная ліга ВТБ 2010/2011|2010/2011]], [[Адзіная ліга ВТБ 2013/2014|2013/2014]].

== Зноскі ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
* [https://russiabasket.ru/players/137233 Профіль на сайце РФБ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241216134730/https://russiabasket.ru/players/137233 |date=16 снежня 2024 }}
* [https://basketball.eurobasket.com/player/Vladimir-Veremeenko/20228 Профіль на сайце eurobasket.com]
* [https://pressball.by/blog/pressball/112954/ ВЛАДИМИР ВЕРЕМЕЕНКО: ВСЕ, НАИГРАЛСЯ. ВРЕМЯ ПРОСТИТЬСЯ]

{{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі на чэмпіянаце Еўропы 2003}}
{{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі U-20 на чэмпіянаце Еўропы 2004}}
{{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі на чэмпіянаце Еўропы 2005}}
{{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі на чэмпіянаце Еўропы 2007}}
{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Верамеенка Уладзімір Уладзіміравіч}}
[[Катэгорыя:Баскетбалісты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Ігракі «Цмокі-Мінск»]]
[[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па баскетболе]]
[[Катэгорыя:Ігракі «Хімкаў» (баскетбол)]]
[[Катэгорыя:Ігракі «Ніжняга Ноўгарада» (баскетбол)]]
[[Катэгорыя:Ігракі «Дынама» Санкт-Пецярбург (баскетбол)]]
[[Катэгорыя:Ігракі «Гродна-93»]]
[[Катэгорыя:Ігракі «Аўтадора» Саратаў]]
[[Катэгорыя:Ігракі «Сожа» Гомель]]
[[Катэгорыя:Ігракі УНІКС Казань]]
[[Катэгорыя:Ігракі «Сарагосы 2002»]]
[[Катэгорыя:Ігракі «Рэджаны»]]
[[Катэгорыя:Ігракі «Брозы» Бамберг]]
[[Катэгорыя:Ігракі АЕК Ларнака (баскетбол)]]
[[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па баскетболе U-20]]</text>
      <sha1>l13o2n2n4mpmft7sznymy830g29zmn7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уладзімір Віктаравіч Калач</title>
    <ns>0</ns>
    <id>683811</id>
    <revision>
      <id>5171024</id>
      <parentid>5166793</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T00:15:50Z</timestamp>
      <contributor deleted="deleted" />
      <comment deleted="deleted" />
      <origin>5171024</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9447" sha1="ibsvlu2kmbjcaqv18ft47rk1hk3t7gm" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Калач (значэнні)}}
{{Дзяржаўны дзеяч
| тытул                     = [[Памочнік Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] — інспектар па Мінскай вобласці
| сцяг                      = Coat of Arms of Minsk province.svg
| перыядпачатак             = 29 ліпеня 2021
| перыядканец               = 13 мая 2024
| папярэднік                = [[Аляксандр Міхайлавіч Бутараў]]
|званне={{РБ, Генерал-маёр}}}}
'''Уладзімір Віктаравіч Калач''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі ваенны і дзяржаўны дзеяч. Намеснік старшыні [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|Камітэта дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь]] (2018—2021).

== Біяграфія ==
Нарадзіўся 15 снежня 1969 года ў [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/342825|title=У 55 гадоў памёр памочнік Лукашэнкі па Міншчыне — экс-намеснік старшыні КДБ|website=Наша Ніва|date=2024-05-15|access-date=2024-05-15}}&lt;/ref&gt;.

З 22 студзеня 2010 года па 30 чэрвеня 2018 года працаваў начальнікам упраўлення [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|Камітэта дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь]] па гораду Мінску і Мінскай вобласці. 12 сакавіка 2010 года прызначаны членам Мінскага аблвыканкама і членам Мінскага гарвыканкама&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://news.tut.by/politics/163862.html|title=Президент Беларуси рассмотрел кадровые вопросы|access-date=29 ліпеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20200625221432/https://news.tut.by/politics/163862.html|archive-date=25 чэрвеня 2020|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. З’яўляўся старшынём Мінскай гарадской арганізацыі Беларускай федэрацыі біятлона.

У 2011 годзе, пасля правядзення [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2010)|прэзідэнцкіх выбараў у Беларусі 2010 года]], якія [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскім саюзам]] былі прызнаныя недэмакратычнымі, а таксама сілавога разгону [[Плошча 2010|акцыі пратэсту ў Мінску 19 снежня 2010 года]], быў уключаны ў спіс беларускіх дзяржаўных дзеячаў і чыноўнікаў, на якіх ЕС былі накладзеныя санкцыі&lt;ref&gt;[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/TXT/?uri=CELEX:32011R0084 COUNCIL IMPLEMENTING REGULATION (EU) No 84/2011 of 31 January 2011 amending Regulation (EC) No 765/2006 concerning restrictive measures against President Lukashenko and certain officials of Belarus]&lt;/ref&gt;. Еўрапейскія санкцыі былі знятыя 15 лютага 2016 года&lt;ref&gt;{{cite web|author=Денис Лавникевич|title=Батьке простили старые грехи|url=https://www.gazeta.ru/politics/2016/02/15_a_8075585.shtml|publisher=[[Газета.ru]]|date=2016-02-15|access-date=2021-09-10|language=ru}}&lt;/ref&gt;.

30 чэрвеня 2018 года прызначаны намеснікам старшыні Камітэта дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь&lt;ref&gt;[https://pravo.by/upload/docs/op/P31800263_1530824400.pdf Указ Президента Республики Беларусь от 30 июня 2018 г. № 263 «О В. В. Калаче»]&lt;/ref&gt;.

2 кастрычніка 2020 года было аб’яўлена, што Уладзімір Калач трапіў у [[Чорны спіс Еўрасаюза|санкцыйны спіс]] [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]]&lt;ref&gt;{{cite web|title=Council Implementing Regulation (EU) 2021/339 of 25 February 2021 implementing Article 8a of Regulation (EC) No 765/2006 concerning restrictive measures in respect of Belarus|url=http://data.europa.eu/eli/reg_impl/2021/339/oj/eng|date=2021-02-26|access-date=2021-07-24|issue=32021R0339|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title= 40 беларускіх чыноўнікаў, якія трапілі пад санкцыі Эўразьвязу. Сьпіс |url= https://www.svaboda.org/a/30870774.html|publisher=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|date=2020-10-02|access-date=2021-09-13|lang=be-tarask}}&lt;/ref&gt;. Таксама ў свае санкцыйныя спісы яго ўключылі [[Вялікабрытанія]]&lt;ref&gt;{{Cite web|language=en|url=https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/996772/Belarus.pdf|title=CONSOLIDATED LIST OF FINANCIAL SANCTIONS TARGETS IN THE UK|publisher=Office of Financial Sanctions Implementation HM Treasury|date=2021-06-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Staff|first=Reuters|date=2020-09-29|title=UK sanctions Belarus leader Lukashenko|language=en|publisher=[[Reuters]]|url=https://www.reuters.com/article/us-belarus-election-sanctions-britain-ra-idUSKBN26K2IJ|access-date=2021-07-24|archive-url=https://archive.today/20210724145005/https://www.reuters.com/article/us-belarus-election-sanctions-britain-ra-idUSKBN26K2IJ|archive-date=24 ліпеня 2021|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, [[Канада]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.international.gc.ca/world-monde/international_relations-relations_internationales/sanctions/consolidated-consolide.aspx?lang=eng|title=Consolidated Canadian Autonomous Sanctions List|date=2015-10-19|publisher=[[Міністэрства міжнародных спраў Канады]]|access-date=2021-06-29|lang=en}}&lt;/ref&gt;, [[Швейцарыя]]&lt;ref&gt;{{Cite web|language=en|url=https://www.swissinfo.ch/eng/switzerland-joins-eu-in-sanctions-against-top-belarus-officials/46094856 |title=Switzerland joins EU in sanctions against top Belarus officials |date=2020-10-13|publisher=[[Swissinfo]]|access-date=2021-09-13|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|language=en|url=https://www.seco.admin.ch/seco/en/home/seco/nsb-news.msg-id-80696.html|title=SECO: Ordinance on measures against Belarus|date=2020-10-13|publisher=Staatssekretariat für Wirtschaft|access-date=2020-09-13|url-status=dead|archive-date=19 кастрычніка 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201019093323/https://www.seco.admin.ch/seco/en/home/seco/nsb-news.msg-id-80696.html}}&lt;/ref&gt;. 20 лістапада да кастрычніцкага пакета санкцый ЕС далучыліся [[Албанія]], [[Ісландыя]], [[Ліхтэнштэйн]], [[Нарвегія]], [[Паўночная Македонія]], [[Чарнагорыя]] і [[Украіна]]&lt;ref&gt;{{cite web|title=Declaration by the High Representative on behalf of the EU on the alignment of certain third countries concerning restrictive measures against Belarus |url=https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2020/11/20/declaration-by-the-high-representative-on-behalf-of-the-eu-on-the-alignment-of-certain-third-countries-concerning-restrictive-measures-against-belarus/ |publisher=[[Савет Еўрапейскага саюза]]|date=2020-11-20|access-date=2021-09-13|language=en}}&lt;/ref&gt;.

29 ліпеня 2021 года прызначаны [[Памочнік Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|памочнікам Прэзідэнта Рэспублкі Беларусь]] — інспектарам па [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]&lt;ref&gt;[https://blr.belta.by/president/view/pamochnikam-prezidenta-inspektaram-pa-minskaj-voblastsi-naznachany-uladzimir-kalach-102418-2021/ Памочнікам Прэзідэнта — інспектарам па Мінскай вобласці назначаны Уладзімір Калач]&lt;/ref&gt;.

Памёр 13 мая 2024 года&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.belta.by/society/view/ushel-iz-zhizni-pomoschnik-prezidenta-po-minskoj-oblasti-vladimir-kalach-634410-2024/|title=Ушел из жизни помощник Президента по Минской области Владимир Калач 3|website=www.belta.by|date=2024-05-15|access-date=2024-05-15}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Вонкавыя спасылкі}}

{{DEFAULTSORT:Калач Уладзімір Віктаравіч}}
[[Катэгорыя:Генерал-маёры (Беларусь)]]
[[Катэгорыя:Супрацоўнікі Камітэта дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь]]
[[Катэгорыя:Памочнікі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь — інспектары па Мінскай вобласці]]
[[Катэгорыя:Беларускія асобы ў Чорным спісе ЕС]]</text>
      <sha1>ibsvlu2kmbjcaqv18ft47rk1hk3t7gm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уладзіслаў Таварышчтаявіч Хавалыг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>687804</id>
    <revision>
      <id>5171139</id>
      <parentid>3925166</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T09:00:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5171139</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8224" sha1="azymcpfz1nx42gkfqv6gha4amyc6y3f" xml:space="preserve">{{Дзяржаўны дзеяч
|імя = Уладзіслаў Хавалыг
|арыгінал імя = {{lang-tyv|Владислав Товарищтай оглу Ховалыг}}
|прафесія = {{юрыст|Расіі|XX стагоддзя|XXI стагоддзя}}
}}
'''Уладзісла́ў Таварышчта́явіч Хавалы́г''' ({{lang-tyv|Владислав Товарищтай оглу Ховалыг}}; нар. [[24 снежня]] [[1967]], [[Тээлі]], [[Тувінская Аўтаномная Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Тувінская АССР]], [[РСФСР]], [[СССР]]) — [[Расія|расійскі]] [[дзяржаўны дзеяч]]. Часовы выканаўца абавязкаў [[Кіраўнік Рэспублікі Тыва|кіраўніка Рэспублікі Тыва]] з 7 красавіка 2021 года&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://kremlin.ru/events/president/news/65322|title=Владислав Ховалыг назначен врио главы Республики Тыва|website=Президент России|accessdate=2021-04-08|lang=ru}}&lt;/ref&gt;. 19 верасня 2021 года выйграў [[Парламенцкія выбары ў Расіі (2021)|выбары]] і быў абраны на гэту пасаду на 5 наступных гадоў. Член Усерасійскай палітычнай партыі «[[Адзіная Расія]]».

Кіраўнік горада [[Кызыл]]а (30 ліпеня 2008 — 1 лістапада 2018). Міністр зямельных і маёмасных адносін [[Тыва|Рэспублікі Тыва]] (2007—2008).

== Біяграфія ==
Нарадзіўся ў сяле [[Тээлі]] [[Тувінская Аўтаномная Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Тувінскай АССР]] [[24 снежня]] [[1967]] года.

У 1986—1988 гадах праходзіў тэрміновую службу ў радах [[Узброеныя сілы СССР|Узброеных сіл СССР]]. У 1988 годзе пачаў працоўны шлях рабочым на Шаганарскім райпрамкамбінаце.

У 1992 годзе скончыў [[Краснаярскі дзяржаўны ўніверсітэт]] па спецыяльнасці «юрыспрудэнцыя», у 2006 годзе — [[Расійская акадэмія дзяржаўнай службы | Расійскую акадэмію дзяржаўнай службы]] пры Прэзідэнце Расіі па спецыяльнасці «Антыкрызіснае кіраванне».

Пасля заканчэння ўніверсітэта пачаў працаваць у органах улады, стаўшы галоўным спецыялістам па прававых пытаннях Дзяржаўнага камітэта па маёмасці Рэспублікі Тыва.

Затым, з 1994 па 2004 гады, узначальваў тэрытарыяльны орган Федэральнай службы Расійскай Федэрацыі па фінансавым аздараўленні і банкруцтву ў Туве. У далейшым перайшоў на працу ў Міністэрства фінансаў Рэспублікі Тыва, дзе паслядоўна займаў пасады начальніка аддзела і начальніка дэпартамента.

З красавіка 2007 па ліпень 2008 года — міністр зямельных і маёмасных адносін Рэспублікі Тыва.

30 ліпеня 2008 года ўзначаліў гарадскую адміністрацыю [[Кызыл]]а ў якасці кіраўніка горада. На гэтай пасадзе адпрацаваў два тэрміны&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Мэром Кызыла избран единоросс Владислав Ховалыг|url=https://tyva.er.ru/news/2013/11/12/merom-kyzyla-izbran-edinoross-vladislav-hovalyg/|date=2013-11-12|accessdate=2018-11-07|lang=ru}}&lt;/ref&gt;. 1 лістапада 2018 года перадаў свае паўнамоцтвы мэра [[Карым Байлак-Оалавіч Сагаан-оал|Карыму Сагаан-оалу]]&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Новым мэром Кызыла стал топ-менеджер АО «Тываэнерго»|url=https://regnum.ru/news/2507438.html|work=ИА REGNUM|accessdate=2018-11-07|lang=ru|archive-date=8 лістапада 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181108025622/https://regnum.ru/news/2507438.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

З 9 лістапада 2018 па 7 красавіка 2021 года — генеральны дырэктар кампаніі «Тываэнергазбыт».

=== Часовы в. а. Кіраўніка Рэспублікі Тыва ===
7 красавіка 2021 года Прэзідэнт Расіі [[Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін|Уладзімір Пуцін]] падпісаў указ аб прызначэнні Хавалыга часовым выканаўцам абавязкаў кіраўніка Рэспублікі Тыва замест [[Шалбан Валер’евіч Кара-оал|Шалбана Кара-оала]], які зышоў у адстаўку&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://tass.ru/politika/11089277|title=Путин освободил от должности главу Тувы Кара-оола. Врио назначен Владислав Ховалыг|website=ТАСС|accessdate=2021-04-07|lang=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.rbc.ru/rbcfreenews/606da6ee9a7947b6597d34c6|title=Путин отправил в отставку главу Тувы|website=РБК|accessdate=2021-04-07|lang=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://life.ru/p/1389867|title=Врио главы Тувы назначен Владислав Ховалыг|website=Life.ru|date=2021-04-07|accessdate=2021-04-07|lang=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Артыкул|спасылка=https://www.kommersant.ru/doc/4762265|загаловак=Экс-мэр Кызыла Владислав Ховалыг назначен врио главы Тувы|выданне=Коммерсантъ|мова=ru}}&lt;/ref&gt;.

20 чэрвеня 2021 года рэгіянальнае аддзяленне партыі «Адзіная Расія» вылучыла кандыдатуру Хавалыга для ўдзелу ў выбарах Кіраўніка рэспублікі 19 верасня. 

19 верасня 2021 года перамог на выбарах, атрымаўшы каля 85% галасоў выбаршчыкаў.

=== Асабістае жыццё ===
Жанаты, мае дваіх дзяцей.

== Класны чын ==
* [[Дарадца дзяржаўнай грамадзянскай службы Расійскай Федэрацыі 1-га класу]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://lib.fedpress.ru/person/khovalyg-vladislav-tovarishchtaievich|title=Ховалыг Владислав Товарищтайевич {{!}} Энциклопедия РИА ФедералПресс|publisher=lib.fedpress.ru|lang=ru|accessdate=2018-11-07}}&lt;/ref&gt;.

== Узнагароды ==
[[Падзячны ліст прэзідэнта Расійскай Федэрацыі]] (2012), [[ганаровая грамата кіраўніка Рэспублікі Тыва]] (2013, 2018), [[медаль «За ўклад у развіццё горада Кызыла»]] (2017) і іншыя ўзнагароды&lt;ref&gt;[https://ria.ru/20210407/khovalyga-1727223736.html Биография Владислава Ховалыга]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
{{Кіраўнікі рэгіёнаў Расіі}}
{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Хавалыг Уладзіслаў}}
[[Катэгорыя:Палітыкі Расіі]]
[[Катэгорыя:Кіраўнікі рэгіёнаў Расіі]]
[[Катэгорыя:Члены «Адзінай Расіі»]]</text>
      <sha1>azymcpfz1nx42gkfqv6gha4amyc6y3f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уладзімір Мікалаевіч Казлоў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>691103</id>
    <revision>
      <id>5171076</id>
      <parentid>5015836</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T02:09:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5171076</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2946" sha1="1janip7dwhudziqs5u2feazhkqybqbs" xml:space="preserve">{{Іншыя ПІБ|Казлоў|Уладзімір}}
{{Валейбаліст}}
'''Уладзімір Мікалаевіч Казлоў''' ({{ДН|||1942}} — {{ДС|||2020}}) — беларускі валейбаліст і трэнер&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://bvf.by/raznoe/ushel-iz-zhizni-zasluzhennyj-trener-vladimir-nikolaevich-kozlov/ |title=Ушел из жизни заслуженный тренер Республики Беларусь Владимир Николаевич Козлов |access-date=26 кастрычніка 2021 |archive-date=26 кастрычніка 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211026194229/http://bvf.by/raznoe/ushel-iz-zhizni-zasluzhennyj-trener-vladimir-nikolaevich-kozlov/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

== Біяграфія ==
Уваходзіў у трэнерскі штаб мінскага «[[Амкадор Мінск|Камунальніка]]», паспяхова выступаў у чэмпіянаце СССР.

Двойчы прыводзіў юніёрскую зборную Беларусі да бронзавых медалёў чэмпіянатаў Еўропы ў дадзенай узроставай катэгорыі. Працаваў галоўным трэнерам [[Жаночая зборная Беларусі па валейболе|жаночай зборнай Беларусі па валейболе]] з 2000 па 2007 год&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://zviazda.by/be/news/20201120/1605852245-pamyor-belaruski-valeybolny-trener-uladzimir-kazlou |title=Памёр беларускі валейбольны трэнер Уладзімір Казлоў |access-date=26 кастрычніка 2021 |archive-date=26 кастрычніка 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211026194240/https://zviazda.by/be/news/20201120/1605852245-pamyor-belaruski-valeybolny-trener-uladzimir-kazlou |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
* [https://pressball.by/blog/pressball/10516/ ЕВРОКУБКИ. НАШИ КОНТРАСТЫ]
{{Вонкавыя спасылкі}}
{{Трэнеры жаночай зборнай Беларусі па валейболе}}
{{Жаночая валейбольная зборная Беларусі U-20 на чэмпіянаце Еўропы 2003}}
{{Жаночая валейбольная зборная Беларусі на чэмпіянаце Еўропы 2007}}
{{DEFAULTSORT:Казлоў Уладзімір Мікалаевіч}}
[[Катэгорыя:Валейбольныя трэнеры Беларусі]]
[[Катэгорыя:Трэнеры жаночай зборнай Беларусі па валейболе]]
[[Катэгорыя:Амкадор (валейбольны клуб)]]
[[Катэгорыя:Трэнеры «Славянкі» Мінск]]
[[Катэгорыя:Трэнеры жаночай зборнай Беларусі па валейболе U-20]]</text>
      <sha1>1janip7dwhudziqs5u2feazhkqybqbs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>701808</id>
    <revision>
      <id>5170866</id>
      <parentid>5168617</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T15:54:38Z</timestamp>
      <contributor deleted="deleted" />
      <comment deleted="deleted" />
      <origin>5170866</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="167021" sha1="acnmgpru0p3p8san1v1mi295c5hu3rr" xml:space="preserve">{{Бягучыя падзеі}}
{{Узброены канфлікт
 |канфлікт        = Уварванне Расіі ва Украіну
 |частка          = [[Расійска-ўкраінская вайна]]
 |выява           = 2022 Russian invasion of Ukraine.svg
 |памер           = 
 |загаловак       = &lt;div style=&quot;text-align:left; background-color:#eee; padding:8px; &quot;&gt;&lt;span class=&quot;legend-color&quot; style=&quot;background-color:#e3d975; border:1px solid #646464; &quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/span&gt; — пад кантролем Украіны&lt;br&gt;&lt;span class=&quot;legend-color&quot; style=&quot;background-color:#ebc0b3; border:1px solid #bd0000; &quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/span&gt; — пад кантролем Расіі&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;color:#EEEE00;&quot;&gt;&lt;big&gt;←&lt;/big&gt;&lt;/span&gt;&amp;nbsp;Кірункі дзеянняў [[Узброеныя Сілы Украіны|УС Украіны]]{{^|3px}}&lt;span style=&quot;color:#d40000;&quot;&gt;&lt;big&gt;←&lt;/big&gt;&lt;/span&gt;&amp;nbsp;Кірункі дзеянняў УС Расіі{{^|3px}}&lt;/div&gt;
 |дата            = з [[24 лютага]] [[2022]]
 |месца           = [[Украіна]]
 |прычына         = '''Расійская пазіцыя''': невыкананне ўкраінскім бокам Мінскіх пагадненняў па [[Узброены канфлікт на ўсходзе Украіны|Данбаскім канфлікце]], мілітарызацыя Украіны, узнікненне пагрозы для мірных жыхароў, рост [[нацыяналізм]]у, дзейнасць [[НАТА]], прыгнёт [[руская мова|рускамоўнага насельніцтва]]&lt;ref name=&quot;РБК2402&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[https://tass.ru/politika/13791435 Обращение Владимира Путина к россиянам. Полный текст]&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;'''Украінская пазіцыя''': імкненне Расіі ліквідаваць украінскую дзяржаўнасць&lt;ref&gt;{{cite web 2|title=Конечная цель Путина – уничтожить Украину – Кулеба|url=https://gordonua.com/news/war/konechnaya-cel-putina-unichtozhit-ukrainu-kuleba-1596819.html|website=Гордон|date=23.02.22}}&lt;/ref&gt;
 |статус          = ''працягваецца''
 |вынік           = 
 |змены           = 
 |праціўнік1      = {{Сцяг|Расія}} [[Расія]]{{Collapsible list
|bullets =yes
|title = з ваеннай падтрымкай
|{{Сцяг|Беларусь}} [[Беларусь]] &lt;small&gt;(прадастаўленне тэрыторыі для ўварвання; прамы ваенны ўдзел адмаўляецца&lt;ref name=&quot;РБ&quot;&gt;{{Cite web |url=https://t.me/rbc_news/42874 |title=Погранслужба Украины утверждает, что поддержку российской армии оказывают вооружённые силы Белоруссии. |access-date=2022-02-24 |archive-date=2022-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224060811/https://t.me/rbc_news/42874 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;belta&quot;&gt;[https://www.belta.by/president/view/lukashenko-belorusskie-vojska-ne-prinimajut-nikakogo-uchastija-v-rossijskoj-spetsoperatsii-v-donbasse-486648-2022/ Лукашенко: белорусские войска не принимают никакого участия в российской спецоперации в Донбассе]&lt;/ref&gt;; ваенныя інструктары&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20230604145237/https://euroradio.fm/ru/minoborony-pokazalo-kak-belorusskie-instruktory-treniruyut-rossiyskikh-voennykh Минобороны показало, как белорусские инструкторы тренируют российских военных]&lt;/ref&gt;)&lt;/small&gt;
|{{Сцяг|Іран}} [[Іран]] &lt;small&gt;(пастаўляе ўзбраенне)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[https://novychas.online/zamezza/iran-pryznau-pastauki-dronau-u-rasiju-ale-kaza-s Іран прызнаў пастаўкі дронаў у Расію. Але кажа, што гэта было да ўварвання ва Украіну]&lt;/ref&gt;
|{{Сцяг|Паўночная Карэя}} [[Паўночная Карэя]] &lt;ref&gt;[https://ipdefenseforum.com/ru/2024/01/%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B8-%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%B6%D0%B8%D1%8F-%D0%BC%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D1%83-%D1%81%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B9-%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%B5/ Поставки оружия между Северной Кореей и Россией угрожают глобальной безопасности]&lt;/ref&gt;
|}}
{{Collapsible list
|bullets =yes
|title = з палітычнай падтрымкай
|{{Сцяг|Венесуэла}} [[Венесуэла]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://newizv.ru/news/world/24-02-2022/prezident-venesuely-podderzhal-voennuyu-operatsiyu-rf-v-ukraine |title=Президент Венесуэлы поддержал военную операцию РФ в Украине |access-date=2022-02-25 |archive-date=2022-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225050853/https://newizv.ru/news/world/24-02-2022/prezident-venesuely-podderzhal-voennuyu-operatsiyu-rf-v-ukraine |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|{{Сцяг|Сірыя}} [[Сірыя]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=http://www.kremlin.ru/events/president/news/67852|title=Телефонный разговор с Президентом Сирии Башаром Асадом|website=kremlin.ru|date=2022-02-25|access-date=2022-02-25|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|{{Сцяг|Кыргызстан}} [[Кыргызстан]]&lt;ref&gt;Вячеслав Половинко. [https://novayagazeta.ru/articles/2022/02/26/chto-dumaiut-soiuzniki Что думают союзники] // Новая газета, 26 февраля 2022&lt;/ref&gt;
|{{Сцяг|М’янма}} [[М’янма]]&lt;ref&gt;[https://vz.ru/news/2022/2/28/1146074.html ВЗГЛЯД / Мьянма поддержала спецоперацию России на Украине :: Новости дня]&lt;/ref&gt;
|}}
 |праціўнік2      = {{Украіна}} [[Украіна]]&lt;br&gt;{{Collapsible list
|bullets =yes
|title = з ваеннай падтрымкай
|[[File:Flag of Europe.svg|23px]] [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|access-date=2022-02-25|url=https://tass.ru/ekonomika/13862245|website=ТАСС|title=Отключение от SWIFT не войдёт в список санкций|archive-date=2022-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20220225220340/https://tass.ru/ekonomika/13862245|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|[[File:Flag of NATO.svg|23px]] [[НАТА]]
|{{Сцяг|Аргенціна}} [[Аргенціна]]&lt;ref&gt;[https://www.ft.com/content/4d789837-0408-4513-a0d7-0d6ce5a8c740 ft.com]&lt;/ref&gt;
|{{Сцяг|Аўстралія}} [[Аўстралія]]
|{{Сцяг|Аўстрыя}} [[Аўстрыя]]
|{{Сцяг|Бельгія}} [[Бельгія]]
|{{Сцяг|Балгарыя}} [[Балгарыя]]
|{{Сцяг|Вялікабрытанія}} [[Вялікабрытанія]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.gazeta.ru/politics/news/2022/02/24/17339971.shtml|title=Премьер Джонсон заявил, что Британия и ее союзники введут масштабные санкции против России - Газета.Ru {{!}} Новости|website=Газета.Ru|access-date=2022-02-25|archive-date=2022-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20220225050845/https://www.gazeta.ru/politics/news/2022/02/24/17339971.shtml|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|accessdate=2022-02-25|first=Mason|last=Boycott-Owen|date=2022-02-24|id=0307-1235|website=The Telegraph|title=PM unveils 'largest and most severe economic sanctions Russia has ever seen'|url=https://www.telegraph.co.uk/politics/2022/02/24/boris-johnson-russia-ukraine-joe-biden-liz-truss-cobra/|archivedate=2022-02-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220224204509/https://www.telegraph.co.uk/politics/2022/02/24/boris-johnson-russia-ukraine-joe-biden-liz-truss-cobra/}}&lt;/ref&gt;
|{{Сцяг|Германія}} [[Германія]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.dw.com/ru/kancler-germanii-olaf-sholc-mrachnyj-den-dlja-evropy/a-60894457|title=Канцлер Германии Олаф Шольц: «Мрачный день для Европы»|author=[[Deutsche Welle]]|website=[[Deutsche Welle]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20220224091744/https://www.dw.com/ru/kancler-germanii-olaf-sholc-mrachnyj-den-dlja-evropy/a-60894457|archive-date=2022-02-24|access-date=2022-02-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|{{Сцяг|Грэцыя}} [[Грэцыя]]
|{{Сцяг|Данія}} [[Данія]]
|{{Сцяг|ЗША}} [[ЗША]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://ria.ru/20220224/obraschenie-1774623614.html|title=Байден анонсировал обращение к народу США по ситуации вокруг Украины|website=РИА Новости|date=2022-02-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20220224091742/https://ria.ru/20220224/obraschenie-1774623614.html|archive-date=2022-02-24|access-date=2022-02-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|{{Сцяг|Іспанія}} [[Іспанія]]
|{{Сцяг|Італія}} [[Італія]]
|{{Сцяг|Канада}} [[Канада]]
|{{Сцяг|Кіпр}} [[Кіпр]]
|{{Сцяг|Латвія}} [[Латвія]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://rus.lsm.lv/statja/novosti/politika/latvija-prekraschaet-vidachu-viz-rossijanam-i-otzivaet-posla.a445140/ |title=Латвия прекращает выдачу виз россиянам и отзывает посла |publisher=Латвийские общественные СМИ |access-date=2022-02-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://rus.delfi.lv/news/daily/latvia/latviya-prekraschaet-vydachu-viz-grazhdanam-rossii.d?id=54094460|title=Латвия прекращает выдачу виз гражданам России|website=Delfi|date=2022-02-24|access-date=2022-02-24|archive-date=2022-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20220225050842/https://rus.delfi.lv/news/daily/latvia/latviya-prekraschaet-vydachu-viz-grazhdanam-rossii.d?id=54094460|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|{{Сцяг|Літва}} [[Літва]] &lt;ref&gt;{{Citeweb|lang=uk|url=https://suspilne.media/243145-litva-gotuetsa-peredati-ukraini-novu-partiu-vijskovoi-dopomogi/|title=Литва готується передати Україні нову партію військової допомоги|date=2022-05-25|website=Суспільне}}&lt;/ref&gt;
|{{Сцяг|Люксембург}} [[Люксембург]]
|{{Сцяг|Мальта}} [[Мальта]]
|{{Сцяг|Марока}} [[Марока]]
|{{Сцяг|Нарвегія}} [[Нарвегія]]
|{{Сцяг|Нідэрланды}} [[Нідэрланды]]
|{{Сцяг|Пакістан}} [[Пакістан]] 
|{{Сцяг|Партугалія}} [[Партугалія]]
|{{Сцяг|Паўднёвая Карэя}} [[Паўднёвая Карэя]]
|{{Сцяг|Паўночная Македонія}} [[Паўночная Македонія]] &lt;ref&gt;{{Citeweb|lang=uk|url=https://www.rbc.ua/ukr/news/severnaya-makedoniya-peredala-ukraine-tanki-1659095074.html/amp|title=Північна Македонія передала Україні танки Т-72 (відео)|website=rbc.ua|date=2022-07-29}}&lt;/ref&gt;
|{{Сцяг|Польшча}} [[Польшча]]&lt;ref&gt;[https://www.facebook.com/watch/?v=3117324215185942][https://twitter.com/prezydentpl/status/1496480963131498503?cxt=HHwWjoCzybvgyMQpAAAA][https://www.vesti.ru/article/2681687]&lt;/ref&gt;
|{{Сцяг|Славакія}} [[Славакія]]
|{{Сцяг|Славенія}} [[Славенія]]
|{{Сцяг|Судан}} [[Судан]] 
|{{Сцяг|Турцыя}} [[Турцыя]]
|{{Сцяг|Фінляндыя}} [[Фінляндыя]]
|{{Сцяг|Францыя}} [[Францыя]]
|{{Сцяг|Харватыя}} [[Харватыя]]
|{{Сцяг|Чэхія}} [[Чэхія]]&lt;ref&gt;Rambousková M. {{cite web |url = https://www.seznamzpravy.cz/clanek/domaci-politika-prezident-zeman-po-ruske-invazi-na-ukrajinu-hovori-k-ceskemu-narodu-190053 |title = Šílence je třeba izolovat, řekl prezident Zeman na adresu Putinova Ruska  |archive-url = https://web.archive.org/web/20220224120704/https://www.seznamzpravy.cz/clanek/domaci-politika-prezident-zeman-po-ruske-invazi-na-ukrajinu-hovori-k-ceskemu-narodu-190053 |archive-date = 2022-02-24 }} // Seznam.cz, 24.02.2022&lt;/ref&gt;
|{{Сцяг|Швецыя}} [[Швецыя]]
|{{Сцяг|Эстонія}} [[Эстонія]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://valitsus.ee/ru/novosti/pravitelstvo-estonii-khodataystvuet-o-konsultaciyakh-po-chetvertoy-state-dogovora-nato|title=Правительство Эстонии ходатайствует о консультациях по четвертой статье договора НАТО|website=Vabariigi Valitsus|date=2022-02-24}}&lt;/ref&gt;
|{{Сцяг|Японія}} [[Японія]]&lt;ref&gt;{{cite web |title=Посла Японии в России вызвали в МИД РФ из-за решения Токио поставить военную технику Киеву |date=9 июня 2023 |author= |url=https://tass.ru/politika/17973489 |access-date= |website=ТАСС |language=ru |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|}}
{{Collapsible list
|bullets =yes
|title = з палітычнай падтрымкай
|{{Сцяг|ААН}} [[ААН]]
|{{Сцяг|Азербайджан}} [[Азербайджан]]&lt;ref&gt;{{cite web |date=26 February 2022 |title=
Азербайджан поможет Украине с нефтью и горючим – Зеленский|url=https://www.epravda.com.ua/rus/news/2022/02/26/682867/|access-date=26 February 2022 |website=Экономическая правда|language=ru|url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|{{Сцяг|Албанія}} [[Албанія]]
|{{Сцяг|Венгрыя}} [[Венгрыя]]&lt;ref&gt;[https://ria.ru/20230330/vengriya-1861741380.html ria.ru]&lt;/ref&gt;
|{{Сцяг|Гана}} [[Гана]]&lt;ref&gt;{{cite web |date=25 February 2022 |title=Ghana condemns Russia's &quot;unprovoked&quot; attack on Ukraine |url=https://www.graphic.com.gh/news/general-news/ghana-condemns-russia-s-unprovoked-attack-on-ukraine.html |access-date=25 February 2022 |archive-date=25 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225123448/https://www.graphic.com.gh/news/general-news/ghana-condemns-russia-s-unprovoked-attack-on-ukraine.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|{{Сцяг|Ісландыя}} [[Ісландыя]]
|{{Сцяг|Кувейт}} [[Кувейт]]&lt;ref name=&quot;usun.usmission.gov&quot;&gt;{{cite web |date=26 February 2022 |title=Joint Statement Following a Vote on a UN Security Council Resolution on Russia’s Aggression Toward Ukraine|url=https://usun.usmission.gov/joint-statement-following-a-vote-on-a-un-security-council-resolution-on-russias-aggression-toward-ukraine/ |access-date=26 February 2022 |website=United States Mission to the United Nations|language=en |archive-date=26 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220226022057/https://usun.usmission.gov/joint-statement-following-a-vote-on-a-un-security-council-resolution-on-russias-aggression-toward-ukraine/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|{{Сцяг|Лесота}} [[Лесота]]&lt;ref name=&quot;usun.usmission.gov&quot;/&gt;
|{{Сцяг|Ліберыя}} [[Ліберыя]]&lt;ref&gt;{{Cite news|date=25 February 2022|title=Liberia condemns Russia Unprovoked Attack on Ukraine; As Pope Francis Calls for Calm|url=https://www.independentprobe.com/liberia-condemns-russia-unprovoked-attack-on-ukraine-as-pope-francis-calls-clam/|access-date=26 February 2022|archive-date=26 лютага 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220226170915/https://www.independentprobe.com/liberia-condemns-russia-unprovoked-attack-on-ukraine-as-pope-francis-calls-clam/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|{{Сцяг|Ліхтэнштэйн}} [[Ліхтэнштэйн]]
|{{Сцяг|Малдова}} [[Малдова]]
|{{Сцяг|Манака}} [[Манака]]
|{{Сцяг|Новая Зеландыя}} [[Новая Зеландыя]]
|{{Сцяг|Румынія}} [[Румынія]] 
|{{Сцяг|Сан-Марына}} [[Сан-Марына]] 
|{{Сцяг|Сінгапур}} [[Сінгапур]]
|{{Сцяг|Тайвань}} [[Тайвань]]
|{{Сцяг|Федэратыўныя Штаты Мікранезіі}} [[Федэратыўныя Штаты Мікранезіі|ФШМ]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://ria.ru/20220225/mikroneziya-1774981653.html|title=Федеративные Штаты Микронезии разорвали дипломатические отношения с Россией|website=РИА Новости|access-date=2022-02-25}}&lt;/ref&gt;
|{{Сцяг|Чарнагорыя}} [[Чарнагорыя]]
|{{Сцяг|Швейцарыя}} [[Швейцарыя]]
|}}
 |праціўнік3      = 
 |праціўнік4      = 
 |камандзір1      =
* [[Файл:Standard of the President of the Russian Federation.svg|15px|border]] [[Уладзімір Пуцін]]
* [[Файл:Flag_of_Russia's_Chief_of_Staff.svg|15px|border]] [[Валерый Васільевіч Герасімаў|Валерый Герасімаў]] (з 11 студзеня 2023)
 |камандзір2      =
* [[Файл:Flag of the President of Ukraine.svg|15px|border]] [[Уладзімір Зяленскі]]
* [[Файл:Standard_of_Ukrainian_Chief_of_the_General_Staff_rect.svg|15px|border]] [[Валерый Залужны]] (да 8 лютага 2024)
* [[Файл:Standard_of_Ukrainian_Chief_of_the_General_Staff_rect.svg|15px|border]] [[Аляксандр Сырскі]] (8 лютага 2024 — 21 ліпеня 2026)
* [[Файл:Standard_of_Ukrainian_Chief_of_the_General_Staff_rect.svg|15px|border]] [[Міхаіл Драпаты]] (з 21 ліпеня 2026)
 |камандзір3      = 
 |камандзір4      = 
 |сілы1           = 175&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2022/01/10/us/politics/russia-ukraine-helicopters.html|last1=Julian E.|first1=Barnes|last2=Michael|first2=Crowley|last3=Eric|first3=Schmitt|title=Russia Positioning Helicopters, in Possible Sign of Ukraine Plans|date=10 January 2022|website=[[The New York Times]]|access-date=20 January 2022|archive-date=22 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220122100818/https://www.nytimes.com/2022/01/10/us/politics/russia-ukraine-helicopters.html|url-status=live|url-access=subscription|language=en|quote=American officials had expected additional Russian troops to stream toward the Ukrainian border in December and early January, building toward a force of 175,000.}}&lt;/ref&gt;—190&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Bengali|first=Shashank|date=18 February 2022|title=The U.S. says Russia's troop buildup could be as high as 190,000 in and near Ukraine.|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/live/2022/02/18/world/ukraine-russia-news|access-date=18 February 2022|url-access=subscription|archive-date=18 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220218063637/https://www.nytimes.com/live/2022/02/18/world/ukraine-russia-news|url-status=live}}&lt;/ref&gt; тыс. вайскоўцаў УС РФ і 34 тыс. мабілізаваных у ДНР і ЛНР&lt;ref name=&quot;The Military Balance2021&quot;&gt;{{cite book |title=The military balance 2021 |date=2021 |publisher=International Institute for Strategic Studies |location=Abingdon, Oxon |isbn=978-1032012278}}&lt;/ref&gt;
 |сілы2           = 1 млн. 211 тыс. вайскоўцаў, рэзервістаў і байцоў ваенізаваных фарміраванняў&lt;ref name=&quot;The Military Balance2021&quot; /&gt;
 |сілы3           = 
 |сілы4           = 
 |страты1         = 5937 загінулых (&lt;small&gt;на 21.09.2022 паводле ГШ УС РФ &lt;ref&gt;https://www.i24news.tv/en/news/ukraine-conflict/1663744575-russia-announces-partial-mobilization-to-send-300-000-reservists-to-ukraine&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;)&lt;br&gt;117700 загінулых (&lt;small&gt;на 18.01.2023 паводле ГШ УСУ&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;https://www.mil.gov.ua/news/2023/01/18/vid-pochatku-povnomasshtabnoi-vijni-proti-ukraini-rosiya-vtratila-uzhe-ponad-117-700-osib-zbito-287-vorozhih-litakiv-%E2%80%93-genshtab-zsu/&lt;/ref&gt;)
 |страты2         = ад 1300 да 2870 загінулых, 572 палонных,  не больш за 1235 адзінак тэхнікі знішчана, 1502 ваенных аб’ектаў нейтралізаваны &lt;small&gt;(на падставе розных крыніц станам на раніцу 2 сакавіка)&lt;/small&gt;
 |страты3         = 
 |страты4         = 
 |агульныя страты = Страты цывільнага насельніцтва Украіны: 6884 загінуўшых і 10947 параненых (&lt;small&gt;на 27.12.2022, паводле ААН&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;https://www.golosameriki.com/a/ukraine-civilians-losses-un-data/6893535.html&lt;/ref&gt;), 667 тыс. бежанцаў, 1-7 млн перамешчаных асоб, 6 цывільных суднаў пашкоджана (&lt;small&gt;на 2.3.2022, паводле розных крыніц&lt;/small&gt;)
 |заўвага         = 
 |Commons         = 
}}
{{Расійска-ўкраінская вайна}}
'''Уварванне Расіі ва Украіну''' — ваенны канфлікт паміж [[Расія]]й і [[Украіна]]й, які пачаўся [[24 лютага]] [[2022]] года каля 05:00 па кіеўскім часе. Таксама ўварванне называюць '''расійскай агрэсіяй супраць Украіны''' або '''расійска-ўкраінскай вайной''', а ў расійскім афіцыёзе і [[Расійская прапаганда|прапагандзе]] — {{нп5|Спецыяльная ваенная аперацыя|'''спецыяльнай ваеннай аперацыяй'''|uk|Спеціальна воєнна операція}}&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.interfax.ru/world/823997|title=Путин заявил о проведении специальной военной операции в связи с ситуацией в Донбассе|website=Interfax.ru|access-date=2022-02-24}}&lt;/ref&gt;. Кампанія пачалася пасля канцэнтрацыі расійскіх войск каля расійска-ўкраінскай мяжы і прызнання Расіяй самаабвешчаных [[Данецкая Народная Рэспубліка|Данецкай Народнай Рэспублікі]] і [[Луганская Народная Рэспубліка|Луганскай Народнай Рэспублікі]], а затым уводам [[Узброеныя сілы Расійскай Федэрацыі|Узброеных сіл Расіі]] на тэрыторыю Украіны з тэрыторыі Расіі, Беларусі, анэксіраванага Крыма і самаабвешчаных ДНР і ЛНР, з удзелам іх войск, па чатырох асноўных кірунках — з поўначы на Кіеў, з паўночнага ўсходу на Харкаў, з паўднёвага ўсходу з Данбаса і з поўдня з Крыма.

Паводле даных [[Упраўленне Вярхоўнага камісара Арганізацыі Аб’яднаных Нацый па справах бежанцаў|Упраўлення Вярхоўнага камісара Арганізацыі Аб’яднаных Нацый па справах бежанцаў]] за месяц больш за 3,8 млн чал. былі вымушаныя бегчы з Украіны, і гэты крызіс бежанцаў стаў самым вялікім і дынамічным пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://twitter.com/Refugees/status/1507118900600840195|title=https://twitter.com/Refugees/status/1507118900600840195|website=X (formerly Twitter)|access-date=2023-12-06}}&lt;/ref&gt;. За 100 дзён вайны амаль 14 мільёнам украінцаў давялося пакінуць свае дамы&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://reliefweb.int/report/ukraine/statement-amin-awad-assistant-secretary-general-and-united-nations-crisis-coordinator-ukraine-marking-100-days-onset-russian-invasion-ukraine-24-february|title=Statement by Amin Awad, Assistant Secretary-General and United Nations Crisis Coordinator for Ukraine marking 100 days since the onset of the Russian invasion of Ukraine on 24 February|website=reliefweb.int|date=2022-06-03|access-date=2023-12-06}}&lt;/ref&gt;. Станам на пачатак 2024 года каля 3,7 мільёнаў чалавек застаюцца перамешчанымі ва Украіне, амаль 6,5 мільёнаў з’яўляюцца ўцекачамі ва ўсім свеце&lt;ref&gt;[https://www.iom.int/news/millions-assisted-millions-more-still-need-two-years-ukraine-war-says-iom iom.int]&lt;/ref&gt;.

== Напярэдадні ==
{{main|Расійска-ўкраінскі крызіс (2021—2022)}}
З пачатку 2022 года назіралася нарастанне вайсковай актыўнасці на ўсходзе [[Украіна|Украіны]] ў зоне расійска-ўкраінскага канфлікту. Некалькі аналітыкаў, у тым ліку група [[Bellingcat]], апублікавалі доказы таго, што многія з заяўленых тэрактаў, выбухаў, а таксама эвакуацыя на Данбасе былі інсцэнаваныя [[Расія]]й. 21 лютага пасля абстрэлу спыніла работу [[Луганская ЦЭС]]&lt;ref&gt;[https://www.vesti.ru/article/2680248 После обстрела Луганская ТЭС остановила работу]&lt;/ref&gt;.

Прызнаўшы самаабвешчаныя [[ДНР]] і [[ЛНР]], 21 лютага 2022 года [[Прэзідэнт Расіі]] [[Уладзімір Пуцін]] загадаў увесці расійскія войскі на [[Данбас]] у рамках «міратворчай місіі»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.euronews.com/2022/02/22/russian-forces-donbass|title=Совет Федерации одобрил ввод российских войск в Донбасс|website=euronews|date=2022-02-22|access-date=2023-12-06}}&lt;/ref&gt;. Краіна закрыла паветраную прастору на мяжы з [[Украіна]]й.

22 лютага 2022 года [[Прэзідэнт ЗША]] [[Джо Байдэн]], [[Генеральны сакратар НАТА]] [[Енс Столтэнберг]], Прэм’ер-міністр Канады [[Джасцін Трудо]] і інш. заявілі пра расійскае ўварванне ва Украіну. Тым жа днём расійскі [[Савет Федэрацыі]] дазволіў Уладзіміру Пуціну ўжыць ваенную сілу за межамі Расіі&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.bbc.com/russian/news-60480511|title=Совет Федерации разрешил Путину использовать армию за рубежом|website=BBC News Русская служба|date=2022-02-22|access-date=2023-12-06}}&lt;/ref&gt;. [[Прэзідэнт Украіны]] [[Уладзімір Зяленскі]] распарадзіўся пра прызыў рэзервістаў&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.golosameriki.com/a/president-of-ukraine-has-issued-a-decree/6455058.html|title=Президент Украины издал указ о призыве резервистов|website=ГОЛОС АМЕРИКИ|date=2022-02-23|access-date=2023-12-06}}&lt;/ref&gt;.

23 лютага ва Украіне ўведзена надзвычайнае становішча&lt;ref&gt;[https://korrespondent.net/ukraine/4450329-danylov-obiavyl-o-vvedenyy-chrezvychainoho-polozhenyia Данилов объявил о введении чрезвычайного положения]&lt;/ref&gt;. Расія пачала эвакуацыю свайго пасольства ў [[Кіеў|Кіеве]]. Сайты ўкраінскага парламента і ўрада, а таксама банкаўскія сайты трапілі пад [[DoS-напад|DDoS-атакі]]&lt;ref&gt;[https://www.dw.com/ru/ukraina-soobshhila-o-novoj-ddos-atake-na-sajty-gosuchrezhdenij/a-60892692 Украина сообщила о новой DDoS-атаке на сайты госучреждений]&lt;/ref&gt;.

У адказ на прызнанне дзвюх самаабвешчаных рэспублік многія краіны пачалі ўводзіць санкцыі супраць Расіі. 22 лютага [[Прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі]] [[Борыс Джонсан]] абвясціў пра санкцыі ў дачыненні да некаторых расійскіх банкаў&lt;ref&gt;банк «Расія», «Індустрыяльны ашчадны банк», «[[Генеральны банк]]», «[[Промсвязьбанк]]» і «[[Чарнаморскі банк]]»&lt;/ref&gt;, а таксама мільярдэраў-паплечнікаў Уладзіміра Пуціна&lt;ref&gt;Генадзя Цімчанкі, [[Барыс Рамановіч Ратэнбэрг|Барыса]] і [[Ігар Аркадзьевіч Ратэнбэрг|Ігара]] Ратэнбергаў&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|date=22 February 2022|title=Ukraine: What sanctions are being imposed on Russia?|publisher=BBC|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-60125659|url-status=live|access-date=22 February 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|date=22 February 2022|title=Британия ввела санкции против 5 российских банков, Ротенберга и Тимченко|publisher=RBK Daily|url=https://www.rbc.ru/politics/22/02/2022/6214d9bf9a7947b1554f8abb?from=from_main_1|url-status=live|access-date=22 February 2022}}&lt;/ref&gt;. Тым часам [[Канцлер Германіі]] [[Олаф Шольц]] прыпыніў працэс сертыфікацыі газаправода «Паўночны паток-2»&lt;ref&gt;{{Cite web|date=22 February 2022|title=Germany shelves Nord Stream 2 pipeline|url=https://www.politico.eu/article/germany-to-stop-nord-stream-2/|access-date=23 February 2022|website=POLITICO|language=en-US}}&lt;/ref&gt;, а міністры замежных спраў ЕС унеслі ў чорны спіс усіх дэпутатаў Думы, якія прагаласавалі за прызнанне сепаратысцкіх рэгіёнаў, адначасова забараніўшы інвестарам з ЕС гандляваць расійскімі дзяржаўнымі аблігацыямі, а таксама мэтанакіраваны імпарт і экспарт з сепаратысцкімі структурамі&lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Chalmers|first1=John|last2=Siebold|first2=Sabine|last3=Emmott|first3=Robin|date=22 February 2022|title=EU agrees sanctions 'to hurt Russia' over Ukraine crisis|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/world/europe/eu-envoys-discuss-scope-sanctions-after-russian-move-ukraine-regions-2022-02-22/|access-date=23 February 2022}}&lt;/ref&gt;. [[Прэзідэнт ЗША]] [[Джо Байдэн]] абвясціў санкцыі супраць двух банкаў&lt;ref&gt;«ВЭБ.РФ» і «Промсвязьбанк»&lt;/ref&gt;, а таксама ў дачыненні да суверэннай запазычанасці Расіі&lt;ref&gt;{{Cite web|title=What to know about new U.S. sanctions targeting Russia over Ukraine|url=https://www.cbsnews.com/news/russia-sanctions-ukraine-us-biden/|access-date=23 February 2022|website=www.cbsnews.com|language=en-US}}&lt;/ref&gt;. 24 лютага [[Прэм’ер-міністр Аўстраліі]] [[Скот Морысан]] заявіў аб фінансавых санкцыях да васьмі членаў Савета нацыянальнай бяспекі Расіі&lt;ref&gt;[https://www.nytimes.com/live/2022/02/23/world/russia-ukraine-putin Live Updates: Ukraine Says Russia Has Begun Its Invasion]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

Украінскае камандаванне перад уварваннем скрытна перадыслакавала вайсковую тэхніку, са сваіх баз вывелі самалёты, танкі і бранятэхніку, а таксама зенітныя батарэі&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://time.com/6216213/ukraine-military-valeriy-zaluzhny/ |title=time.com |access-date=11 лютага 2026 |archive-date=18 кастрычніка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221018122459/https://time.com/6216213/ukraine-military-valeriy-zaluzhny/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

== Пазіцыі бакоў ==
Раніцай 24 лютага 2022 года [[Прэзідэнт Расіі]] [[Уладзімір Пуцін]] абвясціў пачатак ваеннай аперацыі на Данбасе з мэтай ''«абароны людзей, якія на працягу васьмі гадоў падвяргаюцца здзеку, генацыду з боку кіеўскага рэжыму»''. Паводле яго слоў, Расія не можа адчуваць сябе ў бяспецы і жыць з пастаяннай пагрозай з боку Украіны&lt;ref name=&quot;РБК2402&quot;/&gt;.

[[Прэзідэнт Украіны]] [[Уладзімір Зяленскі]] перакананы, што галоўная мэта праціўніка — ліквідацыя [[Украіна|Украіны]] як дзяржавы&lt;ref&gt;{{cite web|title=Зеленский: Путин хочет уничтожить Украину, но украинские военные дают достойный отпор|url=https://www.unian.net/society/zelenskiy-putin-hochet-unichtozhit-ukrainu-no-ukrainskie-voennye-dayut-dostoynyy-otpor-novosti-ukrainy-11715409.html|website=УНИАН|date=24.02.22}}&lt;/ref&gt;.

Украіна ўвяла ваенны стан 24 лютага&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.unian.net/war/ukraina-vvela-voennoe-polozhenie-novosti-vtorzheniya-rossii-na-ukrainu-11715256.html|title=Украина ввела военное положение|website=www.unian.net|access-date=2023-12-06}}&lt;/ref&gt;. Уладзімір Зяленскі ў ноч на 25 лютага стварыў і сам узначаліў [[Стаўка Вярхоўнага галоўнакамандуючага (Украіна)|стаўку Вярхоўнага галоўнакамандуючага]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.gazeta.ru/politics/news/2022/02/25/17342911.shtml|title=На Украине появится ставка верховного главнокомандующего - Газета.Ru {{!}} Новости|website=Газета.Ru|date=2023-12-06|access-date=2023-12-06}}&lt;/ref&gt;. Ён абвясціў усеагульную [[мабілізацыя|мабілізацыю]]&lt;ref name=&quot;mobil&quot;&gt;[https://www.president.gov.ua/documents/692022-41413 УКАЗ ПРЕЗИДЕНТА УКРАЇНИ № 69/2022]&lt;/ref&gt;.

21 верасня Уладзімір Пуцін абвясціў частковую мабілізацыю ў Расіі&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://meduza.io/news/2022/09/21/putin-ob-yavil-o-chastichnoy-mobilizatsii-v-rossii|title=Путин объявил частичную мобилизацию в России|website=Meduza|access-date=2023-12-06}}&lt;/ref&gt;. 30 верасня ў Маскве адбылася цырымонія падпісання дагавораў аб далучэнні да Расіі [[ДНР]], [[ЛНР]], [[Запарожская вобласць|Запарожскай]] і [[Херсонская вобласць|Херсонскай]] абласцей&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=by-BY|url=https://blr.belta.by/world/view/dagavory-ab-daluchenni-da-rasii-dnr-lnr-zaparozhskaj-i-hersonskaj-ablastsej-padpisali-u-kramli-120059-2022/|title=Дагаворы аб далучэнні да Расіі ДНР, ЛНР, Запарожскай і Херсонскай абласцей падпісалі ў Крамлі|website=blr.belta.by|date=2022-09-30|access-date=2023-12-06}}&lt;/ref&gt;; ад 5 кастрычніка 2022 года ў складзе Расійскай Федэрацыі афіцыйна з’явіліся чатыры новыя суб’екты.

== Ваенныя дзеянні ==

=== 24 лютага ===
[[Файл:Последствия удара ракеты по Голосеевскому району Киева (5).jpg|thumb|left|Наступствы ўдару ракеты па Галасееўскім раёне [[Кіеў|Кіева]], 24 лютага.]]
Як паведаміла Дзяржаўная памежная служба Украіны, атака пачалася ў 5 гадзін раніцы з трох кірункаў&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://gazeta.ua/ru/articles/np/_rossiya-atakovala-gosudarstvennuyu-granicu-ukrainy-s-treh-napravlenij/1072262|title=Россия атаковала государственную границу Украины с трех направлений|last=Gazeta.ua|website=Gazeta.ua|date=2022-02-24|access-date=2023-12-06}}&lt;/ref&gt;. Паводле інфармацыі МЗС Украіны&lt;ref name=&quot;voyna&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://meduza.io/live/2022/02/24/voyna|title=Война Россия начала вторжение в Украину. Онлайн «Медузы»|website=Meduza|access-date=2023-12-06}}&lt;/ref&gt;, крылатымі і балістычнымі ракетамі сталі абстрэльваць шэраг аб’ектаў [[Кіеў|Кіева]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.unian.net/war/krylatymi-i-ballisticheskimi-raketami-obstrelivayutsya-strategicheskie-obekty-kieva-zhurnalist-novosti-kieva-11715217.html|title=Крылатыми и баллистическими ракетами обстреливают стратегические объекты Киева - журналист|website=www.unian.net|access-date=2023-12-06}}&lt;/ref&gt;.

Расійскія верталёты з дэсантам на борце праляцелі ўздоўж [[Кіеўскае вадасховішча|Кіеўскага вадасховішча]] з [[Беларусь|Беларусі]] ў [[Гастомэль]]. Хоць яны і панеслі страты ў баі, пачалі прызямляцца і высаджваць дэсантнікаў. Завязаўся наземны бой за аэрапорт. Паводле даных украінскай разведкі, з [[Пскоў|Пскова]] вылецелі транспартныя самолёты [[Іл-76]], аднак прызямляцца ў Гастомэлі яны не сталі. Расійскі дэсант вёў бой у акружэнні і панёс значныя страты.

Па ўсёй краіне здзейснены напады на вайсковыя аб’екты&lt;ref&gt;[https://www.unian.net/war/po-vsey-ukraine-atakovany-voennye-obekty-zhurnalist-novosti-donbassa-11715220.html По всей Украине атакованы военные объекты — журналист]&lt;/ref&gt;. Вайскоўцы Расіі перайшлі мяжу каля [[Харкаў|Харкава]]&lt;ref name=&quot;voyna&quot; /&gt;. Адначасова расійскія войскі прасунуліся далей на ўкраінскую тэрыторыю з [[Крым]]а&lt;ref&gt;[https://www.unian.net/war/rossiyskie-voyska-pereshli-admingranicu-s-okkupirovannym-krymom-video-novosti-donbassa-11715391.html Российские войска перешли админграницу с оккупированным Крымом (видео)]&lt;/ref&gt;. Чуліся выбухі ў [[Краматорск]]у, [[Адэса|Адэсе]], Харкаве, [[Бэрдзянск]]у&lt;ref&gt;[https://www.unian.net/war/krylatymi-i-ballisticheskimi-raketami-obstrelivayutsya-strategicheskie-obekty-kieva-zhurnalist-novosti-kieva-11715217.html Крылатыми и баллистическими ракетами обстреливают стратегические объекты Киева — журналист]&lt;/ref&gt;.

Як заявіла Міністэрства абароны Расіі, яны не наносяць ракетныя, авіяцыйныя ці артылерыйскія ўдары па гарадах Украіны&lt;ref name=&quot;voyna&quot; /&gt;, а толькі ''«высокатрапнымі сродкамі паражэння выводзяцца з ладу вайсковая інфраструктура, аб’екты СПА, вайсковыя аэрадромы, авіяцыя [[Узброеныя Сілы Украіны|Узброеных Сіл Украіны]]»''&lt;ref&gt;[https://ria.ru/20220224/goroda-1774633449.html В Минобороны заявили, что не наносят удары по украинским городам]&lt;/ref&gt;.

У [[Луганская вобласць|Луганскай вобласці]] сілы ЛНР атакавалі горад [[Шчасця]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.rbc.ru/politics/24/02/2022/62074b119a7947b0e49b36f7 |title=Военная операция в Донбассе. Главное |access-date=2022-02-24 |archive-date=2022-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224044552/https://www.rbc.ru/politics/24/02/2022/62074b119a7947b0e49b36f7 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; і захапілі яго, Украіна страціла кантроль яшчэ над двума пасёлкамі&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.unian.net/war/okkupanty-zahvatili-dva-sela-v-luganskoy-oblasti-i-vzorvali-telebashnyu-v-lucke-gschs-novosti-donbassa-11715316.html |title=Оккупанты захватили два села в Луганской области и взорвали телебашню в Луцке — ГСЧС |access-date=2022-02-24 |archive-date=2022-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224062403/https://www.unian.net/war/okkupanty-zahvatili-dva-sela-v-luganskoy-oblasti-i-vzorvali-telebashnyu-v-lucke-gschs-novosti-donbassa-11715316.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Сілы ДНР пачалі абстрэл украінскіх пазіцый па ўсёй лініі судакранання&lt;ref name=&quot;РБК2402&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.rbc.ru/politics/05/12/2023/62074b119a7947b0e49b36f7|title=Военная операция на Украине. Главное|website=РБК|date=2023-12-05|access-date=2023-12-06}}&lt;/ref&gt;, разгарнуліся шматдзённыя баі за [[Валнаваха|Валнаваху]].

Поўдзень [[Херсонская вобласць|Херсонскай вобласці]] перайшоў пад кантроль вайскоўцаў РФ&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://thepage.ua/news/ukraina-poteryala-kontrol-nad-naselennymi-punktami-genicheskogo-skadovskogo-berislavskogo-kahovskogo-i-hersonskogo-rajonov|title=Захватчики оккупировали часть Херсонщины|website=thepage.ua|access-date=2023-12-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://t.me/uniannet/31397|title=УНИАН - новости Украины {{!}} война с Россией {{!}} новини України {{!}} війна з Росією {{!}} УНІАН|website=Telegram|access-date=2023-12-06}}&lt;/ref&gt;. На поўначы пачаўся захоп [[ЧАЭС|Чарнобыльскай АЭС]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.gazeta.ru/army/news/2022/02/24/17341201.shtml|title=Зеленский заявил о попытке захвата Чернобыльской АЭС - Газета.Ru {{!}} Новости|website=Газета.Ru|date=2023-12-06|access-date=2023-12-06}}&lt;/ref&gt;. Да вечара Украіна [[Атака на Змяіны востраў|страціла]] [[Змяіны востраў]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/13849577|title=На Украине заявили, что утратили контроль над островом Змеиный в Одесской области|website=ТАСС|access-date=2022-02-24}}&lt;/ref&gt;, гарады [[Чарнобыль]], [[Гэнічэск]], [[Кахоўка]] (пазней адноўлены кантроль&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://ukraine.segodnya.ua/ukraine/pogibli-tysyachi-voennyh-rf-eks-sovetnik-mvd-rasskazal-o-poteryah-zahvatchika-1605117.html|title=Погибли тысячи военных РФ - экс-советник МВД рассказал о потерях захватчика|website=ukraine.segodnya.ua|date=2022-07-11|access-date=2023-12-06|archive-date=3 сакавіка 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220303223704/https://ukraine.segodnya.ua/ukraine/pogibli-tysyachi-voennyh-rf-eks-sovetnik-mvd-rasskazal-o-poteryah-zahvatchika-1605117.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;) і [[Новая Кахоўка]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.unian.net/war/chast-hersonskoy-oblasti-okkupirovana-rossiyskimi-voyskami-oga-novosti-donbassa-11716558.html |title=Часть Херсонской области оккупирована российскими войсками - ОГА |author=Светлана Макринская |website=УНИАН |date=2022-02-24 |access-date=2022-02-24}}&lt;/ref&gt;. [[ФСБ Расіі]] паведаміла, што ўкраінскія пагранічнікі сышлі з расійска-ўкраінскай мяжы&lt;ref&gt;[https://www.rbc.ru/politics/24/02/2022/621775169a7947100c3db236 ФСБ заявила об уходе украинских пограничников с российской границы.]&lt;/ref&gt;.

=== 25 лютага ===
[[Файл:Житловий будинок у Києві (вул. Кошиця) після обстрілу.jpg|thumb|Дом № 7А на вуліцы Аляксандра Кошыца ў Кіеве пасля траплення абломкаў ракеты 25 лютага.]]

Расійскія войскі ноччу прайшлі з боку Беларусі цераз [[Зона адчужэння Чарнобыльскай АЭС|зону адчужэння Чарнобыльскай АЭС]] і падышлі да [[Кіеў|Кіева]] з поўначы, там жа канцэнтраваліся падраздзяленні [[Расгвардыя|Расгвардыі]]. Перадавыя атрады заходзілі ў раён [[Абалонскі раён (Кіеў)|Абалонь]]&lt;ref name=медуза-2502/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/13852123|title=СМИ: несколько взрывов были слышны в Киеве рано утром|website=ТАСС|access-date=2022-02-25}}&lt;/ref&gt;. Па сталіцы былі нанесеныя ўдары ракетамі&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.unian.net/war/v-kieve-razdayutsya-moshchnye-vzryvy-novosti-kieva-11717191.html|title=В Киеве раздаются взрывы, оккупанты наносят удары крылатыми или баллистическими ракетами - Геращенко|website=www.unian.net|access-date=2023-12-06}}&lt;/ref&gt;. На захад ад Кіева, дзе высадзіўся расійскі дэсант, завязаліся працяглыя баі за [[Гастомэль]] і мясцовы аэрадром&lt;ref name=&quot;гостомель-2502&quot;&gt;{{cite web |url= https://www.rbc.ru/politics/25/02/2022/6218ccb39a7947adf688fed2 |title= Минобороны сообщило, что военные заняли аэродром Гостомель под Киевом |date= 2022-02-25 |publisher = РБК |accessdate  = 2022-02-25}}&lt;/ref&gt;. У сталіцы рыхтаваліся да абароны, абясшкоджваліся дыверсійныя групы, якім удалося пранікнуць у горад&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.unian.net/war/vsu-zahodyat-v-kiev-chto-proishodit-v-gorode-novosti-kieva-11717962.html|title=ВСУ заходят в Киев: что происходит в городе|website=www.unian.net|access-date=2023-12-06}}&lt;/ref&gt;.

Да раніцы расійскімі войскамі акружаны [[Канатоп]], дзве расійскія групоўкі прасоўваліся ў бок Кіева з усходу па тэрыторыі [[Сумская вобласць|Сумскай вобласці]], ішлі баі за [[Ахтырка|Ахтырку]] і іншыя населеныя пункты&lt;ref name=&quot;медуза-2502&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.unian.net/war/rossiyskaya-tehnika-iz-goroda-sumy-vyehala-v-storonu-kieva-glava-sumskoy-oga-novosti-kieva-11717176.html|title=Российская техника из города Сумы выехала в сторону Киева - глава Сумской ОГА|website=www.unian.net|access-date=2023-12-06}}&lt;/ref&gt;. З [[Курская вобласць|Курскай вобласці]] расіяне прарваліся да [[Чарнігаў|Чарнігава]]&lt;ref name=&quot;киевчернигов-2502&quot;&gt;{{cite web |url= https://www.rbc.ru/politics/25/02/2022/6218cba79a7947adcf5bfeac|title= Минобороны России сообщило о блокировании Киева и Чернигова |date= 2022-02-25 |publisher = РБК |accessdate  = 2022-02-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://zn.ua/ukr/UKRAINE/na-chernihivshchini-ukrajinski-vijskovi-vidbiti-proriv-rosijskikh-vijsk.html |title=На Чернігівщині українські військові відбили прорив російських військ |author=Єлизавета Чижик |website=Зеркало недели |lang=uk |date=2022-02-25 |access-date=2022-02-25}}&lt;/ref&gt;. Украінцы ўзарвалі масты ў раёне Чарнобыля і па дарозе ад Чарнігава да Кіева&lt;ref name=&quot;медуза-2502&quot;&gt;{{cite web |url= https://meduza.io/feature/2022/02/25/voyna-v-ukraine-vtoroy-den-analiziruem-situatsiyu-na-fronte  |title= Война в Украине, второй день. Анализируем ситуацию на фронте |date= 2022-02-25 |publisher= Meduza |accessdate = 2022-02-25}}&lt;/ref&gt;.

На поўдні расійскія войскі ўвайшлі ў [[Мелітопаль]]. Працягвалася [[Абарона Херсона (2022)|абарона Херсона]], ля горада абаронцы ўзарвалі мост.

=== 26 лютага ===
[[Файл:Житловий будинок на вул. Лобановського, 6-А після обстрілу.jpg|thumb|Дом № 6А на [[Праспект Валерыя Лабаноўскага|праспекце Валерыя Лабаноўскага]] ў [[Кіеў|Кіеве]] пасля абстрэлу раніцай 26 лютага.]]
Уначы з 25 на 26 лютага ішлі баі ў горадзе [[Васылькіў]] і аэрадром паблізу Кіева, дзе спрабавалі высадзіцца расійскія дэсантнікі&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.unian.net/war/v-vasilkove-vysadilsya-rossiyskiy-desant-est-pogibshie-sredi-vsu-novosti-kieva-11718793.html|title=В Василькове высадился российский десант, есть погибшие среди ВСУ|website=www.unian.net|access-date=2022-02-26}}&lt;/ref&gt;, завязаліся [[вулічны бой|вулічныя баі]] ў сталіцы&lt;ref name=&quot;rfi25022022&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.rfi.fr/ru/украина/20220226-третий-день-войны-россии-против-украины-штурм-киева-онлайн |title=Третий день войны России против Украины: штурм Киева. Онлайн |website=Международное французское радио|date=2022-02-25 |access-date=2022-02-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.bbc.com/russian/live/news-60355872 |title=Российское вторжение на Украину: В Киеве слышны стрельба и взрывы |website=Русская служба Би-би-си|date=2022-02-25 |access-date=2022-02-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.unian.net/war/bitva-za-kiev-na-pravom-beregu-razdayutsya-vzryvy-zavyazalis-ulichnye-boi-novosti-donbassa-11718712.html |title=Битва за Киев: на правом берегу раздаются взрывы, завязались уличные бои |website=УНИАН|date=2022-02-25 |access-date=2022-02-25}}&lt;/ref&gt;. Ад раніцы сітуацыя ў сталіцы нармалізавалася, але [[Кіеўскі метрапалітэн]] працуе як сховішча, цягнікі не ходзяць, як і іншы гарадскі транспарт&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=uk|url=https://www.unian.ua/war/skladna-i-napruzhena-klichko-dopoviv-pro-situaciyu-v-kiyevi-stanom-na-vechir-novini-kiyeva-11719897.html|title=&quot;Складна і напружена&quot;: Кличко доповів про ситуацію в Києві станом на вечір|website=www.unian.ua|access-date=2023-12-06}}&lt;/ref&gt;.

Удзень украінскі бок на ўсходзе страціў кантроль над пасёлкамі [[Станіца Луганская]] і [[Маркоўка (Луганская вобласць)|Маркаўка]] і вёскай [[Крымскае (Луганская вобласць)|Крымскае]] ў [[Луганская вобласць|Луганскай вобласці]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/13874935|title=Киев потерял контроль над Станицей Луганской, Крымским и Марковкой - ТАСС|website=TACC|access-date=2023-12-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.interfax.com.ua/news/general/802505.html|title=Станица Луганская, Крымское и Марковка временно оккупированы российскими захватчиками – Гайдай|website=Интерфакс-Украина|access-date=2023-12-06}}&lt;/ref&gt;. Баі ідуць каля [[Балаклія|Балакліі]] ў [[Харкаўская вобласць|Харкаўскай вобласці]].

На поўдні ваеннае супрацьстаянне каля Мелітопаля і [[Марыупаль|Марыупаля]]. Расійскія войскі намагаліся атакаваць абласны цэнтр [[Мікалаеў (Мікалаеўская вобласць)|Мікалаеў]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=uk|url=https://www.unian.ua/war/boji-idut-boji-bilya-balakleji-takozh-garyache-bilya-melitopolya-ta-mariupolya-deputat-novini-vtorgnennya-rosiji-v-ukrajinu-11719789.html|title=Бої ідуть біля Балаклеї, також &quot;гаряче&quot; біля Мелітополя та Маріуполя - депутат|website=www.unian.ua|access-date=2023-12-06}}&lt;/ref&gt;.

На дамбе пры ўпадзенні ракі [[Ірпінь]] у [[Кіеўскае вадасховішча]] падарвалі шлюзы, вада пачала затапліваць рачную даліну&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=uk|url=https://www.unian.ua/war/na-dambi-cherez-richku-irpin-pidirvano-shlyuzi-voda-zatoplyuye-dolinu-richki-novini-kiyeva-11719369.html|title=На дамбі через річку Ірпінь підірвано шлюзи: вода затоплює долину річки|website=www.unian.ua|access-date=2023-12-06}}&lt;/ref&gt;. Да гэтага дня ўкраінцы знішчылі ўсе шляхі, якія злучалі мясцовую чыгунку з расійскай&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=uk|url=https://www.unian.ua/economics/transport/usi-zaliznichni-vuzli-z-rosiyeyu-zruynovano-ukrzaliznicya-novini-ukrajina-11719729.html|title=Усі залізничні вузли з Росією зруйновано - &quot;Укрзалізниця&quot;|website=www.unian.ua|access-date=2023-12-06}}&lt;/ref&gt;.

=== 27—28 лютага ===
На поўнач ад Кіева з ночы ішлі баі. Расійскія танкі з боку [[Буча|Бучы]] ўвайшлі ў [[Ірпінь]], але ўкраінскім вайскоўцам удалося выбіць іх з горада&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=uk|url=https://www.unian.ua/war/ukrajinski-viyskovi-vidbili-irpin-video-novini-kiyeva-11720461.html|title=Українські військові відбили Ірпінь (відео)|website=www.unian.ua|access-date=2023-12-06}}&lt;/ref&gt;. Пасля начнога абстрэлу расійскія войскі прарваліся ў [[Харкаў]]&lt;ref&gt;[https://tvrain.ru/s/news/glava_obladministratsii_soobschil_o_proryve_ukrainskoj_oborony_harkova-548758/ Власти Харькова сообщили, что российские войска вошли в город]{{Недаступная спасылка}} // Телеканал «Дождь», 27.92.2022&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;meduzakahovku&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://meduza.io/news/2022/02/27/vlasti-ukrainy-rossiyskie-voyska-voshli-v-harkov-i-vzyali-pod-kontrol-novuyu-kahovku|title=Власти Украины: российские войска вошли в Харьков и взяли под контроль Новую Каховку|website=Meduza|access-date=2023-12-06}}&lt;/ref&gt;, яны праніклі ўглыб горада, дзе былі разгромлены&lt;ref&gt;[https://www.unian.ua/war/u-harkovi-ukrajinski-komandiri-povnistyu-peregrali-rosiyskih-okupantiv-gerashchenko-video-novini-harkova-11720443.html unian.ua]&lt;/ref&gt;. У [[Бэрдзянск]] увайшла цяжкая тэхніка, расіяне ўзялі пад кантроль адміністрацыйныя будынкі&lt;ref&gt;[https://www.unian.net/war/i-o-mera-berdyanska-soobshchil-chto-okkupanty-vzyali-pod-kontrol-vse-adminzdaniya-goroda-novosti-donbassa-11721265.html unian.net]&lt;/ref&gt;.

28 лютага пасля перамоў з гарадскім кіраўніком расійскія войскі без бою занялі горад [[Куп’янск]] Харкаўскай вобласці&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.unian.net/war/mer-kupyanska-zayavil-chto-gorod-nahoditsya-pod-kontrolem-okkupantov-video-novosti-harkova-11721247.html|title=Мэр Купянска заявил, что город находится под контролем оккупантов (видео)|website=УНИАН|access-date=2022-02-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=
https://360tv.ru/news/mir/nuzhno-obedinjatsja-mer-kupjanska-zajavil-o-nachale-sotrudnichestva-s-rossijskimi-voennymi/|title=«Нужно объединяться». Мэр Купянска заявил о начале сотрудничества с российскими военными|website= 360°|access-date=2022-02-28}}&lt;/ref&gt;. Удзень расійская армія масіравана абстраляла [[Харкаў]]&lt;ref&gt;[https://www.unian.net/war/okkupanty-obstrelyali-harkov-iz-gradov-desyatki-pogibshih-i-mnogo-ranenyh-novosti-harkova-11721967.html unian.net]&lt;/ref&gt;. Адбываліся артылерыйскія і ракетныя абстрэлы на некаторых іншых напрамках. Расійскім бокам узяты пад кантроль [[Энэргадар]] і тэрыторыя вакол [[Запарожская АЭС|Запарожскай атамнай электрастанцыі]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.rbc.ru/politics/28/02/2022/621c76579a794747bf63a4a8|title=Минобороны заявило о взятии Запорожской АЭС под контроль|website=РБК|date=2022-02-28|access-date=2023-12-06}}&lt;/ref&gt;.

=== 1—3 сакавіка ===
 
З паўночнага захаду ад Кіева расійскія падраздзяленні пад артылерыйскімі атакамі ўкраінцаў спрабавалі згрупавацца і перагрупавацца. Удзень быў нанесены ракетны ўдар па тэлевежы. У выніку ракетнага абстрэлу [[Харкаў|Харкава]] пацярпеў цэнтр горада. Працягвалася [[Абарона Херсона (2022)|абарона Херсона]], у горадзе ішлі вулічныя баі&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.unian.net/war/samymi-goryachimi-tochkami-v-ukraine-seychas-yavlyayutsya-severo-zapad-ot-kieva-herson-i-harkov-arestovich-novosti-vtorzheniya-rossii-na-ukrainu-11724223.html|title=Самыми горячими точками в Украине сейчас являются северо-запад от Киева, Херсон и Харьков - Арестович|website=www.unian.net|access-date=2023-12-06}}&lt;/ref&gt;.

У Данецкай вобласці расійскія ваенныя сілы імкнуліся да акружэння [[Марыупаль|Марыупаля]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/13909437|title=Басурин заявил, что окружение Мариуполя будет полностью закончено 1 марта - ТАСС|website=TACC|access-date=2023-12-06}}&lt;/ref&gt;. Паблізу [[Горлаўка|Горлаўкі]] ў палон трапілі мясцовыя педагогі, якія пасля мабілізацыі ў «ДНР» ваявалі на расійскім баку&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.unian.net/war/iz-plena-pod-strazhu-arestovany-13-pedagogov-iz-gorlovki-voevavshih-na-storone-rossiyan-novosti-vtorzheniya-rossii-na-ukrainu-11730367.html|title=Из плена-под стражу: арестованы 13 педагогов из Горловки, воевавших на стороне россиян|website=www.unian.net|access-date=2023-12-06}}&lt;/ref&gt;.

2 сакавіка, як паведаміў Генеральны штаб, Узброеныя сілы Украіны на асобных напрамках пачынаюць перахопліваць ініцыятыву. Расійскія войскі прасоўваліся ў напрамку [[Макарыў]] — Брусілаў — [[Фасціў]] і часткаю сіл — на [[Кіеў]]. Наступаючыя на [[Ірпінь]] былі спынены. Перадавыя падраздзяленні знаходзіліся ў [[Жытомірская вобласць|Жытомірскай вобласці]]. Наступленне ў раёне [[Чарнігаў|Чарнігава]] захлынулася&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.unian.net/war/vsu-na-otdelnyh-napravleniyah-nachinayut-perehvatyvat-iniciativu-u-rossiyskih-okkupantov-genshtab-novosti-odessy-11725765.html|title=ВСУ на отдельных направлениях начинают перехватывать инициативу у российских оккупантов - Генштаб|website=www.unian.net|access-date=2023-12-06}}&lt;/ref&gt;. Танкавыя і агульнавайскавыя падраздзяленні Расіі вялі наступальныя дзеянні ў напрамку [[Краснаград]]а і [[Ізюм]]а з мэтай стварэння ўмоў для акружэння групоўкі ўкраінскіх сіл на ўсходзе. На поўдні расійскія войскі занялі [[Херсон]], яны ўвайшлі ў [[Балаклія|Балаклію]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.unian.net/war/rossiyskie-zahvatchiki-voshli-v-balakleyu-gorodskoy-golova-novosti-vtorzheniya-rossii-na-ukrainu-11725966.html|title=Российские захватчики вошли в Балаклею - городской голова|website=www.unian.net|access-date=2023-12-06}}&lt;/ref&gt;, працягвалася наступленне ў кірунку [[Запарожжа]] і на [[Марыупаль]], няўдалай аказалася спроба захапіць [[Баштанка|Баштанку]] ў Мікалаеўскай вобласці, пачаліся баі за [[Вазнэсэнск]] на рацэ [[Паўднёвы Буг]], дзе абаронцамі былі ўзарваны масты.

3 сакавіка расійская авіяцыя здзейсніла атаку на [[Чарнігаў]], гэта прывяло да ахвяр сярод цывільнага насельніцтва&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.facebook.com/GeneralStaff.ua|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-12-06}}&lt;/ref&gt;.

=== 4—25 сакавіка ===
Расійскія войскі працягвалі наступальную аперацыю, засяродзіўшы асноўныя высілкі на акружэнні гарадоў [[Кіеў]], [[Харкаў]], [[Мікалаеў (Мікалаеўская вобласць)]], выхадзе на адміністратыўныя межы ў [[Луганская вобласць|Луганскай]] і [[Данецкая вобласць|Данецкай]] абласцях, стварэнні сухапутнага калідора з [[Крым]]ам; наносіліся авіяцыйныя ўдары па аб’ектах інфраструктуры&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.unian.net/war/v-genshtabe-rasskazali-kak-proshli-desyatye-sutki-voyny-v-ukraine-novosti-vtorzheniya-rossii-na-ukrainu-11731003.html|title=В Генштабе рассказали, как прошли десятые сутки войны в Украине|website=www.unian.net|access-date=2023-12-06}}&lt;/ref&gt;. Як паведаміла брытанская выведка, расійскія войскі цягам 4-5 сакавіка мінімальна прасунуліся наперад&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://twitter.com/DefenceHQ/status/1500598902042542080|title=https://twitter.com/DefenceHQ/status/1500598902042542080|website=X (formerly Twitter)|access-date=2023-12-06}}&lt;/ref&gt;

Уначы з 3 на 4 сакавіка расійскія войскі атакавалі [[Запарожская АЭС|Запарожскую АЭС]]. Сітуацыю на АЭС узяла пад кантроль Росгвардыя&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/armiya-i-opk/14005689|title=Охранявшие Запорожскую АЭС нацгвардейцы сдали оружие и отпущены домой - ТАСС|website=TACC|access-date=2023-12-06}}&lt;/ref&gt;.

[[Валнаваха]] і [[Марыупаль]] знаходзіліся ў атачэнні. 11 сакавіка Міністэрства абароны Расіі паведаміла аб вызваленні Валнавахі войскамі ДНР&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/armiya-i-opk/14035753|title=Минобороны РФ сообщило об освобождении Волновахи войсками ДНР - ТАСС|website=TACC|access-date=2023-12-06}}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Ukrainian rescuers check the remains of a street in Chernigiv.jpg|thumb|Ратавальнікі ў [[Чарнігаў|Чарнігаве]], 6 сакавіка.]]
4 сакавіка ўкраінскія войскі адкінулі суперніка на паўночны захад ад Кіева, замацаваліся ў [[Ірпінь|Ірпіні]], атакавалі [[Буча|Бучу]], [[Гастомэль]], [[Макарыў]]&lt;ref&gt;[https://svb1234.azureedge.net/a/31735892.html Радыё Свабода] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220305182701/https://svb1234.azureedge.net/a/31735892.html |date=5 сакавіка 2022 }}&lt;/ref&gt;.

Складаная сітуацыя была ў [[Чарнігаў|Чарнігаве]]. Расійскі бок абсталёўваў пазіцыі ў раёнах населеных пунктаў [[Мыхайла-Кацюбынскэ]], Ляўковічы, Жукоткі, [[Гарадня]] Чарнігаўскай вобласці&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.facebook.com/GeneralStaff.ua/posts/270736931906059|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-12-06}}&lt;/ref&gt;.

Украінскі бок прызнаў страту горада [[Трасцянэць]] у [[Сумская вобласць|Сумскай вобласці]], абласны цэнтр трымаў асаду&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.unian.net/war/v-sumah-posle-rossiyskih-obstrelov-zhiteli-sobirayut-taluyu-vodu-video-novosti-vtorzheniya-rossii-na-ukrainu-11729836.html|title=В Сумах после российских обстрелов жители собирают талую воду (видео)|website=www.unian.net|access-date=2023-12-06}}&lt;/ref&gt;, у той жа час пагранічнікі і ваенныя аб’явілі, што выйшлі да ўкраінска-расійскай мяжы.

Вяліся абстрэлы [[Харкаў|Харкава]]. Паводле інфармацыі ад Узброеных сіл Украіны яны да 5 сакавіка перайшлі ў контрнаступленне пад Харкавам&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.unian.net/war/na-harkovskom-napravlenii-vsu-ottesnili-okkupantov-k-granice-novosti-harkova-11729965.html|title=На Харьковском направлении ВСУ оттеснили оккупантов к границе|website=www.unian.net|access-date=2023-12-06}}&lt;/ref&gt;, за наступны дзень узялі пад кантроль [[Чугуіў]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.unian.net/war/vsu-osvobodili-ot-okkupantov-gorod-chuguev-i-likvidirovali-dvuh-rossiyskih-podpolkovnikov-novosti-vtorzheniya-rossii-na-ukrainu-11732008.html|title=ВСУ освободили от оккупантов город Чугуев и ликвидировали двух российских подполковников|website=www.unian.net|access-date=2023-12-06}}&lt;/ref&gt;. Вяліся баі за горад [[Ізюм]], у паўночнай частцы якога замацаваліся расійскія войскі.

Жорсткія баі ішлі ў [[Рубежнае|Рубежным]] і Папаснай, абстрэльваліся [[Лісічанск]] і [[Севераданецк]] на Луганшчыне. Пад ударамі знаходзіліся [[Аўдзііўка]] і Мар’інка паблізу Данецка.

Згодна з дамовамі пачалася эвакуацыя насельніцтва з аточаных войскамі [[Валнаваха|Валнавахі]] і [[Марыупаль|Марыупаля]], аднак праз абстрэлы намер не ажыццявілі. Цягам часу ўдалося арганізаваць гуманітарныя калідоры на асобных напрамках.

[[Файл:Біля_порту_Бердянська_ЗСУ_знищили_російський_десантний_корабель_«Саратов».jpg|міні|Падпалены карабель у порце [[Бэрдзянск]]а, 24 сакавіка.]]
Расійскія ваенна-марскія сілы блакавалі ўзбярэжжа Чорнага мора, наносілі ракетныя ўдары па аб’ектах на тэрыторыі Украіны. У [[Бэрдзянск]]у быў знішчаны расійскі дэсантны карабель «[[Саратаў (карабель)|Саратаў]]»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://twitter.com/DefenceHQ/status/1508184994061209601|title=https://twitter.com/DefenceHQ/status/1508184994061209601|website=X (formerly Twitter)|access-date=2023-12-06}}&lt;/ref&gt;.

У занятых расійскімі войскамі [[Херсон]]е, [[Кахоўка|Кахоўцы]], [[Мелітопаль|Мелітопалі]], [[Энергадар]]ы адбываліся праўкраінскія пратэсты. Акупанты адступілі ад [[Вазнэсэнск]]а ў бок Мікалаева, асада якога працягвалася.

Да 25 сакавіка паводле заявы Міністэрства абароны Расіі асноўныя задачы першага этапу аперацыі былі выкананы, наступнай галоўнай мэтай названа вызваленне Данбаса&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/armiya-i-opk/14188667|title=Операция на Украине идет по плану, задачи первого этапа решены. МО РФ подвело итоги месяца - ТАСС|website=TACC|access-date=2023-12-06}}&lt;/ref&gt;.

=== з 26 сакавіка ===
Расійскія падраздзяленні знаходзіліся на паўночны захад і паўночны ўсход ад Кіева, абстрэльвалі прадмесці, пасля баёў увайшлі ў [[Славутыч]] на поўначы Кіеўскай вобласці на левым беразе Дняпра, у той жа час яны адступілі з раёнаў [[Лук’яніўка (Барышыўскі раён)|Лук’яніўкі]] і [[Рудныцкэ (Барышыўскі раён)|Рудныцкага]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=uk|url=https://www.unian.ua/war/okupanti-ne-vikonali-zhodnogo-z-postavlenih-zavdan-genshtab-pro-situaciyu-na-fronti-novini-vtorgnennya-rosiji-v-ukrajinu-11761150.html|title=Окупанти намагаються вирішити проблеми з логістикою та забезпеченням - Генштаб|website=www.unian.ua|access-date=2023-12-06}}&lt;/ref&gt;, украінскі сцяг узняты над [[Макарыў|Макарывам]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.unian.net/war/minoborony-po-makarovu-zahvatchiki-rf-nanosyat-raketnye-i-artilleriyskie-udary-video-novosti-vtorzheniya-rossii-na-ukrainu-11759746.html|title=Минобороны: по Макарову захватчики РФ наносят ракетные и артиллерийские удары (видео)|website=www.unian.net|access-date=2023-12-06}}&lt;/ref&gt;. 28 сакавіка паведамлена аб вызваленні горада [[Ірпінь]], 31 сакавіка — [[Буча|Бучы]], 1 красавіка — [[Гастомэль|Гастомэля]] і [[Іванкіў|Іванківа]]. Расійскія войскі 31 сакавіка пакінулі [[Чарнобыльская АЭС|Чарнобыльскую АЭС]], 2 красавіка тут узняты сцяг Украіны&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.unian.net/society/zahvat-rossiey-chaes-na-chaes-podnyali-ukrainskiy-flag-foto-novosti-ukrainy-11769853.html|title=На ЧАЭС подняли украинский флаг (фото)|website=www.unian.net|access-date=2023-12-06}}&lt;/ref&gt;. У гэты дзень Міністэрства абароны паведаміла аб вызваленні ўсёй [[Кіеўская вобласць|Кіеўскай вобласці]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.facebook.com/ganna.maliar/posts/2124154511076913|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-12-06}}&lt;/ref&gt;.

[[Чарнігаў]] знаходзіўся пад абстрэламі, без электрычнасці, вады і цяпла&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://t.me/chernigivskaODA/670|title=🇺🇦 В'ячеслав Чаус/ Чернігівська ОДА (ОВА)|website=Telegram|access-date=2023-12-06}}&lt;/ref&gt;. Паступова на дадзеным напрамку асобныя расійскія падраздзяленні адцягваліся да дзяржаўнай мяжы. 1 красавіка расіяне пакінулі [[Гародня (Чарнігаўская вобласць)|Гарадню]]&lt;ref&gt;[https://suspilne.media/224371-pidirvali-perepravu-i-pisli-rosijski-okupanti-vijsli-z-gorodni/ suspilne.media]&lt;/ref&gt;, 2 красавіка ўкраінскія вайскоўцы ўвайшлі ў [[Мыхайла-Кацюбынскэ]]&lt;ref&gt;[https://www.facebook.com/kommander.nord/posts/2112837795563674 facebook.com/kommander.nord]&lt;/ref&gt;. Напачатку красавіка адноўлены кантроль над усёй тэрыторыяй Чарнігаўскай вобласці.

26 сакавіка ўкраінскі бок заявіў аб вызваленні горада [[Трасцянэць]] у Сумскай вобласці&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.unian.net/war/bitva-za-sumshchinu-trostyanec-osvobozhden-ot-rossiyskih-okkupacionnyh-voysk-novosti-vtorzheniya-rossii-na-ukrainu-11760913.html|title=Тростянец освобожден от российских оккупационных войск|website=www.unian.net|access-date=2023-12-06}}&lt;/ref&gt;, працягваліся баі ў Канатопскім, Ахтырскім і Сумскім раёнах&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=uk|url=https://www.unian.ua/war/u-genshtabi-rozpovili-plani-okupantiv-shchodo-kiyeva-namagatimutsya-blokuvati-novini-kiyeva-11761144.html|title=Окупанти перегруповуються для блокування Києва із південно-західного напрямку - Генштаб|website=www.unian.ua|access-date=2023-12-06}}&lt;/ref&gt;. 4 красавіка галава адміністрацыі паведаміў, што ў Сумскай вобласці ўжо няма захопленых расіянамі населеных пунктаў&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=uk|url=https://www.ukrinform.ua/rubric-regions/3448407-na-sumsini-vze-nemae-zahoplenih-rosianami-naselenih-punktiv-ide-ihna-zacistka.html|title=На Сумщині вже немає захоплених росіянами населених пунктів, іде їхня зачистка|website=www.ukrinform.ua|date=2022-04-04|access-date=2023-12-06}}&lt;/ref&gt;.

Узброеныя сілы Украіны ўтрымлівалі пазіцыі паблізу [[Харкаў|Харкава]], па асобных напрамках перайшлі ў контрнаступ. Пад атаку трапілі некаторыя аб’екты на сумежнай тэрыторыі [[Белгародская вобласць|Белгародскай вобласці]] Расіі. 1 красавіка здзейснены авіяцыйны ўдар па нафтабазе ў [[Белгарад]]зе, у выніку якога ўзнік пажар&lt;ref&gt;[https://tass.ru/proisshestviya/14251495 tass.ru]&lt;/ref&gt;.

Вяліся баі ў раёне [[Ізюм]]а&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=uk|url=https://www.unian.ua/war/novini-harkova-zsu-bilya-izyuma-zbili-rosiyskiy-litak-novini-harkova-11761468.html|title=ЗСУ біля Ізюма збили російський літак, біля Харкова перейшли у контрнаступ - ОВА|website=www.unian.ua|access-date=2023-12-06}}&lt;/ref&gt;, блакіраванага&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.unian.net/multimedia/video/war/10353982-izyum-uzhe-20-dney-nahoditsya-pod-blokadoy-rossiyskih-voennyh.html|title=Изюм уже 20 дней находится под блокадой российских военных|website=www.unian.net|access-date=2023-12-06}}&lt;/ref&gt; (затым занятага) расійскімі войскамі, якія таксама пераправіліся цераз [[Северскі Данец]] і прасоўваліся ў бок [[Барвенкава]] і [[Славянск]]а&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.unian.net/war/zahvat-mariupolya-i-nastuplenie-u-izyuma-v-genshtabe-rasskazali-o-planah-rossiyan-novosti-vtorzheniya-rossii-na-ukrainu-11777154.html|title=Россияне сосредотачивают усилия на захвате Мариуполя и наступлении в районе Изюма - Генштаб|website=www.unian.net|access-date=2023-12-06}}&lt;/ref&gt;.

У напрамках населеных пунктаў [[Гуляйполе]] і [[Запарожжа]] ўкраінскія вайскоўцы стрымлівалі суперніка&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=uk|url=https://www.unian.ua/war/viyna-v-ukrajini-zvedennya-genshtabu-zsu-stanom-na-06-00-28-bereznya-shchodo-vtorgnennya-rf-novini-vtorgnennya-rosiji-v-ukrajinu-11762398.html|title=ЗСУ стримують окупантів, які намагаються прорвати оборону Києва - Генштаб|website=www.unian.ua|access-date=2023-12-06}}&lt;/ref&gt;.

На Луганшчыне здзяйсняліся артылерыйскія і авіяцыйныя абстрэлы [[Севераданецк]]а, [[Лісічанск]]а, Рубежнага, [[Папасна]]й&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://t.me/UA_National_Police/2819|title=Національна поліція України 🇺🇦|website=Telegram|access-date=2023-12-06}}&lt;/ref&gt;. Паблізу Данецка атакаваліся [[Аўдзееўка]], [[Мар’інка]], [[Краснагорыўка]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.unian.net/war/rossiyane-hotyat-okruzhit-vsu-na-vostoke-i-vyyti-na-admingranicy-luganshchiny-i-donetchiny-novosti-vtorzheniya-rossii-na-ukrainu-11769769.html|title=Россияне планируют окружить Объединенные силы и выйти на границы Луганской и Донецкой областей|website=www.unian.net|access-date=2023-12-06}}&lt;/ref&gt;. У разбураным [[Марыупаль|Марыупалі]] адбываліся вулічныя баі.

=== з 18 красавіка ===
Расійскія ўзброеныя сілы стваралі наступальную групоўку ва ўсходняй аперацыйнай зоне. 18 красавіка заняты горад [[Крэмінна]] на Луганшчыне&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.unian.net/war/voyna-v-ukraine-situaciya-na-donbasse-okkupanty-zashli-v-kremnevuyu-na-luganshchine-nachalis-ulichnye-boi-novosti-vtorzheniya-rossii-na-ukrainu-11791002.html|title=Оккупанты зашли в Кременную на Луганщине, начались уличные бои|website=www.unian.net|access-date=2023-12-06}}&lt;/ref&gt;. Да 8 мая ўкраінскія войскі адышлі з [[Папасная|Папаснай]]. Цягам мая праціўнік заняў [[Рубіжнэ]], атакаваў [[Севераданецк]], замацоўваўся ў раёне [[Лыман]]а&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.unian.net/war/rossiyskie-okkupanty-vyveli-svoi-podrazdeleniya-iz-limana-novosti-vtorzheniya-rossii-na-ukrainu-11846841.html|title=Российские оккупанты вывели свои подразделения из Лимана|website=www.unian.net|access-date=2023-12-06}}&lt;/ref&gt;, наступаў з боку Папаснай у напрамку [[Лісічанск]]а і [[Бахмут]]а. 25 мая ўзяты [[Севераданецк]], 3 ліпеня Міністэрства абароны Расіі заявіла пра поўны кантроль над [[Лісічанск]]ам&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/armiya-i-opk/15109067|title=Шойгу доложил Путину об освобождении Луганской Народной Республики - ТАСС|website=TACC|access-date=2023-12-06}}&lt;/ref&gt;, апошнім значным горадам Луганскай вобласці.

21 красавіка міністр абароны Расіі абвясціў аб узяцці пад кантроль [[Марыупаль|Марыупаля]], за выключэннем тэрыторыі завода «Азоўсталь», які было загадана заблакаваць&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/armiya-i-opk/14434291|title=Отмена штурма &quot;Азовстали&quot; и освобождение Мариуполя. Что обсудили Путин и Шойгу на встрече - ТАСС|website=TACC|access-date=2023-12-06}}&lt;/ref&gt;. Наносіліся масіраваныя артылерыйскія і авіяцыйныя ўдары. Пры дапамозе [[ААН]] і [[Міжнародны камітэт Чырвонага Крыжа|Міжнароднага камітэта Чырвонага Крыжа]] была праведзена эвакуацыя цывільнага насельніцтва. З 16 мая абаронцы пачалі складваць зброю, 20 мая расійскі бок заявіў аб поўным вызваленні камбіната «Азоўсталь»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/voennaya-operaciya-na-ukraine/14696541|title=Силы ДНР начали выводить военную технику из освобожденного Мариуполя - ТАСС|website=TACC|access-date=2023-12-06}}&lt;/ref&gt;.

Паблізу [[Данецк]]а адбываліся пазіцыйныя сутыкненні. Расійскія фарміраванні атакавалі ў напрамку [[Бахмут]]а, [[Сівэрск]]а, [[Салэдар]]а, Аўдзееўкі.

Украінскія вайскоўцы ажыццявілі контрнаступальныя дзеянні на поўнач і паўночны ўсход ад [[Харкаў|Харкава]], але абстрэлы горада з цягам часу аднавіліся. Расійскія войскі спрабавалі развіць наступленне ад Ізюма ў кірунку [[Барвенкава]] і [[Славянск]]а.

Узброеныя сілы Украіны распачалі контрнаступальныя дзеянні на херсонскім напрамку, захапілі плацдармы на левым беразе ракі [[Інгулец]]. Цягам лета былі выведзены з ладу стацыянарныя масты цераз Дняпро, расійская групоўка на правым беразе ракі цярпела цяжкасці з забеспячэннем.

30 чэрвеня расійскія войскі пакінулі [[Змяіны востраў]].

=== з 29 жніўня ===
29 жніўня Узброеныя сілы Украіны разгарнулі наступальныя дзеянні ў [[Херсонская вобласць|Херсонскай вобласці]] на правабярэжжы [[Дняпро|Дняпра]]. 4 верасня 2022 паведамлена аб вызваленні [[Высакапілля]]. 8 кастрычніка здарыўся [[выбух на Крымскім мосце]], у выніку была моцна пашкоджана адна з ключавых артэрый забеспячэння паўднёвай групоўкі расійскіх войск. 9 лістапада міністр абароны РФ Сяргей Шайгу загадаў пачаць адвод войск за Дняпро&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/armiya-i-opk/16283583|title=Шойгу приказал приступить к отводу войск за Днепр|website=TACC|access-date=2023-12-06}}&lt;/ref&gt;. 10 лістапада вызвалена [[Снігурыўка]]. 11 лістапада ўкраінскі спецназ зайшоў у [[Херсон]] на хвасце ў расійскай арміі, якая на плаўсродках пакідала правы бераг Дняпра, падрываючы за сабою масты&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://d367rzjs5oyeba.cloudfront.net/302900|title=Херсон сустрэў украінскія войскі кветкамі і сцягамі. У Расіі прыгнечанасць і сумневы|website=Наша Ніва|access-date=2023-12-06}}&lt;/ref&gt;, над будынкам Херсонскай адміністрацыі з’явіўся ўкраінскі сцяг.

6 верасня распачалося ўкраінскае [[Харкаўскае контрнаступленне Узброеных сіл Украіны (2022)|наступленне]] на ўсходзе Харкаўскай вобласці. 8 верасня паведамлена аб узяцці пад кантроль [[Балаклея|Балаклеі]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.unian.net/russianworld/minoborony-rossii-umolchalo-o-potere-balaklei-11973267.html|title=Минобороны России умолчало о потере Балаклеи|website=www.unian.net|access-date=2023-12-06|archive-date=24 жніўня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250824115909/https://www.unian.net/russianworld/minoborony-rossii-umolchalo-o-potere-balaklei-11973267.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Да 10 верасня расійскія войскі, якія знаходзіліся ў раёнах Балаклеі і [[Ізюм]]а, перагрупаваныя і перакінуты для нарошчвання сіл на данецкім напрамку&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/armiya-i-opk/15714735|title=Минобороны РФ заявило о перегруппировке войск в районе Балаклеи и Изюма - ТАСС|website=TACC|access-date=2023-12-06}}&lt;/ref&gt;, украінская армія заняла Ізюм. Да 16 верасня цалкам вызвалены [[Куп’янск]]. 1 кастрычніка ва Узброеных сілах Украіны заявілі аб завяршэнні акружэння расійскай групоўкі ў раёне [[Лыман]]а&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=uk|url=https://www.unian.ua/war/oficiyno-rosiyski-viyska-u-limani-otocheno-11996703.html|title=Офіційно: російське угрупування в районі Лиману оточене|website=www.unian.ua|access-date=2023-12-06}}&lt;/ref&gt;, горад быў вызвалены&lt;ref name=&quot;Institute for the Study of War&quot;&gt;{{Cite web|lang=en|url=http://dev-isw.bivings.com/|title=Institute for the Study of War|website=Institute for the Study of War|access-date=2023-12-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220325065358/https://www.understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-march-24|archivedate=25 сакавіка 2022|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Баявыя дзеянні разгортваліся на захад ад [[Крэмінна]]й і [[Сватавэ]].

Расійскія сілы наступалі на [[Бахмут]], [[Салэдар]], [[Аўдзііўка|Аўдзііўку]], [[Вуглэдар]].

Фронт у Запарожскай вобласці адзначаўся адноснай стабільнасцю.

10 кастрычніка 2022 г. Расійская Федэрацыя пачала атакі на аб’екты крытычнай інфраструктуры Украіны, за суткі было пашкоджана 30 % энергетычнай інфраструктуры. Білі па электрападстанцыях, аб’ектах гідраэнергетыкі і цеплавой генерацыі. Па ўсёй краіне пачалося аварыйнае адключэнне электразабеспячэння. 15 лістапада Расія выпусціла па тэрыторыі Украіны сто ракет, гэта быў самы масавы абстрэл энергасістэмы з пачатку вайны. 23 лістапада Расія зноў ударыла, Мінэнергетыкі Украіны заявіла аб тым, што блэкаўт пачаўся ва ўсёй энергасістэме&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=uk|url=https://www.unian.ua/war/putin-hoche-vikoristati-viynu-yak-zbroyu-ale-yomu-ce-ne-vdastsya-stoltenberg-12058362.html|title=Путін хоче використати зиму як зброю, але йому це не вдасться - Столтенберг|website=www.unian.ua|access-date=2023-12-06}}&lt;/ref&gt;. Новы масіраваны ракетны ўдар нанесены 5 снежня, расійскія войскі выпусцілі семдзесят ракет, украінскія сілы супрацьпаветранай абароны шэсцьдзясят з іх збілі&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=uk|url=https://www.unian.ua/war/obstril-kijivskoji-oblasti-sogodni-stali-vidomi-vazhlivi-podrobici-novini-kiyeva-12068223.html|title=Стали відомі подробиці про &quot;приліт&quot; у Київській області|website=www.unian.ua|access-date=2023-12-06}}&lt;/ref&gt;. Наступныя масіраваныя ракетныя атакі здзейснены 16 снежня і 29 снежня.

=== 2023 год ===
[[Файл:Destructions_in_Dnipro_after_Russian_attack,_2023-12-29_(01).jpg|thumb|Наступствы пападання ракеты, [[Дніпро]], 29 снежня.]]
З пачатку 2023 года працягваліся расійскія ракетныя атакі на аб’екты крытычнай інфраструктуры Украіны, іх інтэнсіўнасць паступова зменшылася.

Актыўныя баявыя дзеянні адбываліся на ўсходнім кірунку. 19 студзеня была акупавана расійскімі войскамі [[Клішчыіўка]]. Да 25 студзеня Узброеныя сілы Украіны пакінулі [[Салэдар]]. Ішлі гарадскія баі ў [[Бахмут|Бахмуце]], расійскі бок наступаў у раёне [[Аўдзііўка|Аўдзііўкі]], працягваліся баявыя дзеянні ў [[Мар’інка|Мар’інцы]] з захаду ад Данецка. Расійскае наступленне ў раёне [[Вуглэдар]]а хутка было спынена.

Да сярэдзіны мая ўкраінскія вайскоўцы выцеснены на заходнія ўскраіны Бахмута, адначасова распачалі контратакі на флангах паблізу горада. 21 мая Міністэрства абароны Расіі заявіла аб поўным кантролі над горадам, баі за які вяліся са жніўня 2022 года&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/armiya-i-opk/17803963|title=Минобороны России заявило о полном освобождении Артемовска|website=TACC|access-date=2023-12-06}}&lt;/ref&gt;.

Сілы абароны Украіны стрымлівалі праціўніка на захадзе [[Луганская вобласць|Луганскай]] і паўночным усходзе [[Харкаўская вобласць|Харкаўскай]] абласцей.

На тэрыторыі [[Херсонская вобласць|Херсонскай вобласці]] лінія фронту праходзіла па [[Дняпро|Дняпры]]. 6 чэрвеня была падарвана&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=by-BY|url=https://blr.belta.by/president/view/na-zlodzei-i-shapka-garyts-lukashenka-vykazausja-pra-vinavatyh-u-padryve-kahouskaj-ges-128920-2023/|title=&quot;На злодзеі і шапка гарыць&quot;. Лукашэнка выказаўся пра вінаватых у падрыве Кахоўскай ГЭС|website=БелТА|date=2023-06-08|access-date=2023-12-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=uk|url=https://www.unian.ua/society/pidriv-kahovskoji-ges-yaki-naslidki-ce-matime-dlya-ukrajinskogo-sudnoplavstva-12286263.html|title=Підрив Каховської ГЕС: які наслідки це матиме для українського судноплавства|website=www.unian.ua|access-date=2023-12-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/armiya-i-opk/17942959|title=Провал наступления Киева и цели теракта на Каховской ГЭС. О чем заявил Шойгу|website=TACC|access-date=2023-12-06}}&lt;/ref&gt; і разбурана [[Кахоўская ГЭС]].

Ад пачатку чэрвеня ўкраінскія войскі развівалі наступальныя дзеянні паблізу Бахмута, на памежжы Данецкай і Запарожскай абласцей, а таксама на асобных участках фронту ў [[Запарожская вобласць|Запарожскай вобласці]], у тым ліку на поўдзень ад {{нп5|Врэміўка|Врэміўкі|uk|Времівка}} і ў напрамку [[Работынэ|Работына]]. Расійскі бок папярэдне выбудаваў тут лінію абароны&lt;ref&gt;[https://tass.ru/armiya-i-opk/20039501 tass.ru]&lt;/ref&gt;.

Узброеныя сілы Украіны замацаваліся ў раёне [[Краснагорыўка|Краснагорыўкі]] на ўчастку тэрыторыі, якая была пад расійскім кантролем з 2014 года&lt;ref&gt;[https://twitter.com/DefenceHQ/status/1673568034710069251 twitter.com/DefenceHQ/]&lt;/ref&gt;. 17 верасня была вызвалена [[Клішчыіўка]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=uk|url=https://novosti.dn.ua/news/357957-ukrayinski-vijskovi-zvilnyly-klishhiyivku-pid-bahmutom|title=Українські військові звільнили Кліщіївку під Бахмутом|website=novosti.dn.ua|access-date=2023-12-06}}&lt;/ref&gt;. Летняе ўкраінскае контрнаступленне прывяло да абмежаваных поспехаў, добра ўмацаваная лінія абароны, якую падрыхтавала Расія, выстаяла&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.reuters.com/graphics/UKRAINE-CRISIS/MAPS/klvygwawavg/#four-factors-that-stalled-ukraines-counteroffensive|title=Four factors that stalled Ukraine's counteroffensive|website=Reuters|access-date=2023-12-21}}&lt;/ref&gt;.

У кастрычніку Міністэрства абароны Расіі паведаміла аб прасоўванні расійскіх войск у раёне [[Аўдзііўка|Аўдзііўкі]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/armiya-i-opk/18976415|title=Минобороны РФ сообщило об улучшении положения по переднему краю в районе Авдеевки|website=TACC|access-date=2023-12-06}}&lt;/ref&gt;. Адбываліся наступальныя дзеянні Украіны ў Херсонскай вобласці&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://iz.ru/1591381/2023-10-18/putin-nazval-bezrezultatnym-nastuplenie-vsu-na-khersonskom-napravlenii|title=Путин назвал безрезультатным наступление ВСУ на херсонском направлении|first=Никита|last=Горбунов|website=Известия|date=2023-10-18|access-date=2023-12-06}}&lt;/ref&gt;, на левым беразе Дняпра&lt;ref name=&quot;Institute for the Study of War&quot;/&gt;, з сярэдзіны кастрычніка ўкраінскі бок утрымлівае плацдарм каля сяла [[Крынкы]]&lt;ref&gt;[https://nashaniva.com/332174 nashaniva.com]&lt;/ref&gt;.

Пад канец восені пасіліліся расійскія паветраныя ўдары, у тым ліку з дапамогай кіраваных авіябомб&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=uk|url=https://www.unian.ua/war/rosiya-postavila-sumniy-rekord-z-aviabomb-v-ukrajini-detali-12472911.html|title=Росія &quot;знищує&quot; КАБами Україну: за листопад є сумний рекорд|website=УНІАН|access-date=2023-12-06}}&lt;/ref&gt;. Масіраваны налёт беспілотнікаў па [[Кіеў|Кіеве]] і [[Кіеўская вобласць|Кіеўскай вобласці]] ў ноч на 25 лістапада ўкраінскія ўлады назвалі самым маштабным з пачатку вайны. Яшчэ больш масіраваная паветраная атака з выкарыстаннем беспілотных апаратаў і ракет розных тыпаў была здзейснена ў ноч на 29 снежня&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=uk|url=m|title=Масштабний удар по Україні|website=УНІАН|access-date=2023-12-29}}&lt;/ref&gt;, пад удар трапілі [[Кіеў]], [[Харкаў]], [[Дніпро]], [[Адэса]], [[Запарожжа]], [[Львоў]].

У канцы года на фронце ўкраінскі бок у асноўным перайшоў да абароны. Найбольш інтэнсіўныя пазіцыйныя і сустрэчныя баі адбываліся на ўсход ад [[Купянск]]а ў Луганскай вобласці, у раёнах [[Бахмут]]а, [[Аўдзііўка|Аўдзііўкі]], [[Мар’інка|Мар’інкі]] Данецкай вобласці, [[Работынэ|Работына]] Запрарожскай, [[Крынкы|Крынак]] Херсонскай вобласці&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-december-20-2023|title=Russian Offensive Campaign Assessment, December 20, 2023|website=ISW|access-date=2023-12-21}}&lt;/ref&gt;. 25 снежня Міністэрства абароны Расіі паведаміла аб узяціі Мар’інкі&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://tass.ru/armiya-i-opk/19625885|title=ВС РФ полностью освободили Марьинку|website=ТАСС|access-date=2023-12-26}}&lt;/ref&gt;.

Цягам года была істотна аслаблена расійская карабельная групоўка ў заходняй частцы [[Чорнае мора|Чорнага мора]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=uk|url=https://www.unian.ua/war/u-vms-poyasnili-chomu-rosiya-perestala-obstrilyuvati-ukrajinu-kalibrami-12495612.html|title=У ВМС пояснили, чому Росія перестала обстрілювати Україну &quot;Калібрами&quot;|website=УНІАН|access-date=2023-12-27}}&lt;/ref&gt;.

=== 2024 год ===
Напачатку года ліня фронту была адносна стабільнай, вайна мела ў асноўным пазіцыйны характар. Расійскі бок паступова нарошчваў наступальныя дзеянні. Міністр абароны Расіі [[Сяргей Шайгу]] заявіў аб узяцці цягам студзеня трох населеных пунктаў: Вясёлага паблізу [[Данецк]]а, Крахмальнага і Табаіўкі ў Купянскім раёне [[Харкаўская вобласць|Харкаўскай вобласці]]&lt;ref&gt;[https://www.1tv.ru/news/2024-02-02/470087-sergey_shoygu_soobschil_ob_osvobozhdenii_treh_naselennyh_punktov_za_mesyats 1tv.ru]&lt;/ref&gt;.

Расійскае наступленне развівалася з захаду ад Данецка, на поўнач і поўдзень ад [[Аўдзііўка|Аўдзііўкі]]. У першай палове лютага горад быў напаўаточаны, расійскія падраздзяленні зайшлі ў яго асобныя раёны. Украінскае камандаванне абвесціла аб вывадзе падзраздзяленняў Узброеных сіл Украіны з Аўдзііўкі ў ноч на 17 лютага&lt;ref&gt;[https://tass.ru/armiya-i-opk/20012377 tass.ru]&lt;/ref&gt;. Далей расійскія войскі прасунуліся на захад ад Аўдзііўкі. Атакавалася [[Краснагорыўка]], на поўнач ад Мар’інкі. Расійскі бок разгортваў наступальныя дзеянні ад Бахмута на [[Часаў Яр]]. У красавіку захоплена [[Ачэрэтынэ]] на паўночны захад ад Аўдзііўкі. Затым пачалося наступленне на [[Пакроўск (Украіна)|Пакроўск]].

[[Файл:Epicentr_store_in_Kharkiv_after_Russian_attack,_2024-05-25_(01).jpg|250px|thumb|{{нп3|Удары па Харкаву 25 мая 2024 года|Пажар у гандлёвым цэнтры|uk|Удари по Харкову 25 травня 2024 року}} ў [[Харкаў|Харкаве]] пасля атакі 25 мая.]]
10 мая з расійскай тэрыторыі пачалося наступленне на паўночны ўсход Харкаўскай вобласці, завязаліся баі за [[Ваўчанск (Харкаўская вобласць)|Ваўчанск]], наносіліся авіяракетныя ўдары па [[Харкаў|Харкаву]]. Прасоўванне расійскіх войск да канца мая было спынена. У пачатку жніўня штурмавыя групы ўкраінскіх дэсантнікаў прарвалі мяжу Расіі ў [[Курская вобласць|Курскай вобласці]] і за некалькі дзён занялі райцэнтр [[Суджа]].

У [[Запарожская вобласць|Запарожскай вобласці]] актыўныя баявыя деянні адбываліся ў раёне [[Работынэ|Работына]]. Увосень расійская армія змагла нарасціць тэмпы прасоўвання, у першую чаргу ў Данецкай вобласці, захапіць гарады [[Вуглядар]] і [[Сялідава]].

Укарінскія вайскоўцы напачатку года ўтрымлівалі плацдарм на левым беразе [[Дняпро|Дняпра]] ў раёне [[Крынкы|Крынак]] у [[Херсонская вобласць|Херсонскай вобласці]]. Улетку адбываліся баі на астравах&lt;ref&gt;[https://tass.ru/proisshestviya/21238481 tass.ru]&lt;/ref&gt;.

Караблі Чарнаморскага флоту Расіі цярпелі ад украінскіх атак.

=== 2025 год ===
13 сакавіка 2025 года Міністэрства абароны Расіі заявіла аб вызваленні [[Суджа|Суджы]]. Затым расійскія войскі разгарнулі наступальныя дзеянні ў прыгранічных раёнах [[Сумская вобласць|Сумскай вобласці]].

У [[Харкаўская вобласць|Харкаўскай вобласці]] ішлі баі ў [[Ваўчанск (Харкаўская вобласць)|Ваўчанску]] і [[Купянск]]у.

На поўначы Данецкай вобласці да вясны расійскі бок заявіў аб кантролі над [[Тарэцк]]ам, а ўлетку аб кантролі над [[Часіў Яр|Часавым Ярам]]. Пачаліся наступальныя дзеянні на [[Касцянтыніўка (Данецкая вобласць)|Канстанцінаўку]]. У снежні ўкраінскія войскі адышлі з [[Сівэрск|Северска]], працягваліся баі ўздоўж ракі [[Северскі Данец]]. Расійскія войскі развівалі наступленне ў [[Пакроўск (Украіна)|Пакроўску]] і [[Мырнаград]]зе.

Расійскае наступленне разгортвалася на поўдні Данецкай вобласці, на мяжы з [[Запарожская вобласць|Запарожскай]] і [[Днепрапятроўская вобласць|Днепрапятроўскай]] абласцямі. Да канца года завязаліся баі за [[Гуляйполе]]. 

На левабярэжжы [[Дняпро|Дняпра]] расійскія войскі наступалі на [[Стэпнагірск]]. Баявыя дзеянні вяліся ў ніжнім цячэнні Дняпра ў [[Херсонская вобласць|Херсонскай вобласці]].

Ракетамі і беспілотнымі апаратамі атакаваліся інфраструктурныя аб'екты Украіны.

Караблі Чарнаморскага флоту Расіі замест [[Крым]]а ў якасці базы выкарыстоўвалі пераважна [[Наварасійск]].

== Мірныя ініцыятывы ==
{{Main|Перамовы паміж Украінай і Расіяй (2022)}}
24 лютага 2022 года расійскае кіраўніцтва паведаміла пра гатоўнасць правесці перамовы з украінскім кіраўніцтвам&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.forbes.ru/society/456867-kreml-nazval-uslovia-dla-peregovorov-rossii-s-ukrainoj|title=Кремль назвал условия для переговоров России с Украиной|website=Forbes.ru|access-date=2022-02-27}}&lt;/ref&gt;. [[Прэзідэнт Украіны]] [[Уладзімір Зяленскі]] 25 лютага прапанаваў Уладзіміру Пуціну сесці за стол перамоў. Прэс-сакратар прэзідэнта Расіі [[Дзмітрый Сяргеевіч Пяскоў|Дзмітрый Пяскоў]] заявіў, што краіна гатовая адправіць у [[Беларусь]] дэлегацыю для перамоў, а мясцовы лідар [[Аляксандр Лукашэнка]] заявіў аб гатоўнасці стварыць адпаведныя ўмовы.

Расійскую дэлегацыю ўзначаліў памочнік прэзідэнта [[Уладзімір Расціслававіч Мядзінскі|Уладзімір Мядзінскі]]&lt;ref&gt;[https://www.interfax.ru/world/824950 Российская и украинская делегации выехали в Гомель на переговоры]&lt;/ref&gt;. У склад украінскай групы ўвайшлі міністр абароны [[Аляксей Юр’евіч Рэзнікаў|Аляксей Рэзнікаў]] і саветнік кіраўніка офіса прэзідэнта [[Міхаіл Міхайлавіч Падаляк|Міхаіл Падаляк]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.mk.ru/politics/2022/02/27/nachalis-peregovory-rossii-i-ukrainy-na-pripyati.html|title=Начинаются переговоры России и Украины на Припяти|website=www.mk.ru|date=2022-02-27|access-date=2023-12-06}}&lt;/ref&gt;.

Упершыню бакі сустрэліся 28 лютага на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]]. Затым перамовы працягваліся, фармат і месцы іх правядзення змяняліся. Праекты дамоўленасцей датаваліся 17 сакавіка і 15 красавіка 2022 года, а сумеснае «камюніке» было ўзгоднена на перамовах у [[Стамбул]]е 29 сакавіка. Паводле выдання «[[The New York Times]]» дасягненне паразумення ў тых умовах не было магчымым&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en |url=https://www.nytimes.com/interactive/2024/06/15/world/europe/ukraine-russia-ceasefire-deal.html|title=Ukraine-Russia Peace Is as Elusive as Ever|website=www.nytimes.com|date=2024-06-15|access-date=2024-06-15}}&lt;/ref&gt;. У выніку мірныя перагаворы былі сарваныя.

Пасля абрання [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]] на пасаду [[Прэзідэнт ЗША|Прэзідэнта ЗША]] амерыканская адміністрацыя актывізавала намаганні па арганізацыі мірных перамоў. У 2025 годзе прайшлі сустрэчы ў [[Куала-Лумпур]]ы (ліпень), [[Анкарыдж]]ы (жнівень), Фларыдзе (снежань). Да канца года сфарміраваўся чарнавік «плана з 20 пунктаў», які ўключае міжнародныя гарантыі бяспекі для Украіны.

== Страты ==
Інфармацыя аб забітых, параненых, палонных і знішчанай у ходзе баявых дзеянняў тэхніцы Украіны і Расіі перыядычна змяняецца, удакладняецца, пацвярджаецца альбо абвяргаецца. Бакі актыўна пераважна публікуюць звесткі аб стратах праціўніка. Некаторыя дадзеныя могуць быць недакладнымі.

=== 24 лютага ===
На першую палову 24 лютага паведамлялася пра страту расійскім бокам 5 самалётаў і 1 верталёта&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://edition.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-news-02-23-22/h_27962509959744eadb2726026b5bde2a|title=Ukraine armed forces say 5 Russian aircraft and a helicopter shot down|website=CNN|accessdate=2022-02-24|archive-date=24 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220224064830/https://edition.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-news-02-23-22/h_27962509959744eadb2726026b5bde2a|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Украінскія сілы, паводле адных крыніц, страцілі некалькі сотняў чалавек забітымі&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Trofimov |first1=Yaroslav |last2=Cullison |first2=Alan |last3=Forrest |first3=Brett |last4=Simmons |first4=Ann M. |title=Russia Attacks Ukraine, Drawing Broad Condemnation |url=https://www.wsj.com/articles/russia-attacks-ukraine-drawing-broad-condemnation-11645682406 |access-date=24 February 2022 |publisher=The Wall Street Journal |date=24 February 2022 |archive-date=24 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224064523/https://www.wsj.com/articles/russia-attacks-ukraine-drawing-broad-condemnation-11645682406 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Згодна з іншым, былі забітыя 8 чалавек&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/live/2022/feb/24/russia-invades-ukraine-declares-war-latest-news-live-updates-russian-invasion-vladimir-putin-explosions-bombing-kyiv-kharkiv|title=Russia-Ukraine crisis live news: first casualties reported as Putin launches ‘full-scale invasion’ – latest updates|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220224075414/https://www.theguardian.com/world/live/2022/feb/24/russia-invades-ukraine-declares-war-latest-news-live-updates-russian-invasion-vladimir-putin-explosions-bombing-kyiv-kharkiv|archivedate=24 February 2022}}&lt;/ref&gt;. Яшчэ 19 лічыліся прапаўшымі без вестак&lt;ref&gt;{{cite news|title=Ukraine: Russia has launched 'full scale invasion'|url=https://www.bbc.com/news/live/world-europe-60454795|publisher=BBC|date=24 February 2022 |archive-date=24 February 2022}}&lt;/ref&gt;.

Пасля поўдня паведамлялася пра 50 загінулых расійскіх&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2022/2/23/ukraine-declares-state-of-emergency-amid-fears-of-invasion-liveblog|title=Russia-Ukraine live news: Moscow launches full-scale invasion|work=Al Jazeera|date=24 February 2022|access-date=24 February 2022|archive-date=24 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220224091527/https://www.aljazeera.com/news/2022/2/23/ukraine-declares-state-of-emergency-amid-fears-of-invasion-liveblog|url-status=live}}&lt;/ref&gt; і 40 украінскіх вайскоўцаў&lt;ref name=&quot;40killed&quot;&gt;{{cite web |title=Ukraine says more than 40 of its soldiers, 10 civilians killed |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/ukraine-says-more-than-40-of-its-soldiers-10-civilians-killed/ |website=www.timesofisrael.com |date=24 February 2022 |access-date=24 February 2022 |archive-date=24 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224103810/https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/ukraine-says-more-than-40-of-its-soldiers-10-civilians-killed/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. У баявых дзеяннях таксама былі забітыя 10 мірных жыхароў&lt;ref name=&quot;40killed&quot;/&gt;. У дадатак, Расія страціла 4 танкі&lt;ref&gt;{{cite web |title=Ukraine says 50 Russian troops killed, four tanks destroyed |url=https://www.reuters.com/world/europe/ukraine-says-50-russian-troops-killed-four-tanks-destroyed-2022-02-24/ |website=Reuters |language=en |date=24 February 2022 |access-date=24 February 2022 |archive-date=24 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224101222/https://www.reuters.com/world/europe/ukraine-says-50-russian-troops-killed-four-tanks-destroyed-2022-02-24/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Адначасна расіянам удалося нейтралізаваць значную частку ўкраінскіх ваенных авіябаз і сістэм СПА&lt;ref&gt;{{cite web |title=Explosions heard across Ukraine as Russian military operation begins |url=https://english.alarabiya.net/News/world/2022/02/24/Explosions-heard-in-Ukraine-capital-Kyiv-Mariupol |website=Al Arabiya English |language=en |date=24 February 2022 |access-date=24 February 2022 |archive-date=24 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224102159/https://english.alarabiya.net/News/world/2022/02/24/Explosions-heard-in-Ukraine-capital-Kyiv-Mariupol |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. У выніку ўдараў выведзены з ладу 74 наземныя аб’екты вайсковай інфраструктуры Украіны, у тым ліку 11 аэрадромаў ВПС, 3 камандныя пункты, пункт базавання ВМС і 18 радыёлакацыйных станцый комплексаў СПА [[С-300]] і «Бук-М1»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://t.me/Belarus_VPO/9106|title=БелВПО|website=Telegram|access-date=2023-12-06}}&lt;/ref&gt;.

У другой палове дня па меншай меры 2 расійскіх вайскоўцаў патрапілі ў палон да ўкраінцаў&lt;ref&gt;[https://m.jpost.com/breaking-news/article-698490/amp «Ukrainian military says it captured two Russian soldiers»]&lt;/ref&gt;. Армія Расіі страціла яшчэ 1 самалёт, 1 верталёт (да вечара былі збітыя яшчэ чатыры&lt;ref&gt;[https://www.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-news-02-24-22-intl/index.html?tab=all «Ukrainian Interior Ministry says Russian helicopter shot down in Kyiv region, and CNN has geolocated footage»]&lt;/ref&gt;) і значную колькасць браняванай тэхнікі&lt;ref&gt;[https://www.newsweek.com/ukraine-shoots-down-several-russian-aircraft-1682211 Rahman, Khaleda (24 February 2022). «Ukraine shoots down several Russian aircraft, country’s military claims». Newsweek.]&lt;/ref&gt;. У сваю чаргу Украіна страціла адзін транспартны самалёт, які быў збіты праціўнікам. Падчас крушэння загінулі пяць чалавек&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.reuters.com/world/europe/ukrainian-military-plane-shot-down-five-killed-authorities-2022-02-24/|title=Ukrainian military plane shot down, five killed - authorities|website=Reuters|date=2022-02-24|access-date=2023-12-06}}&lt;/ref&gt;.

Паводле інфармацыі на вечар, у раёне дзейнасці падраздзяленняў ДНР 14 украінцаў пакінулі зброю і здаліся паўстанцам&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2022/02/24/minn/ Минобороны России заявило о 14 сдавшихся украинских военнослужащих]&lt;/ref&gt;. Адначасова ўкраінскія сілы страцілі адзін верталёт і чатыры дроны&lt;ref&gt;[https://www.ndtv.com/world-news/russian-forces-break-into-north-of-kyiv-18-killed-in-ukraines-odessa-2787123 «Russia Says Destroyed Over 70 Military Targets, Including 11 Airfields In Ukraine». NDTV.]&lt;/ref&gt;. У той жа час падвергліся нападам два грамадзянскія судны РФ&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.ynetnews.com/article/rygayyblc |title=Russian forces closing in on Kyiv, claiming dozens of casualties |work=Ynet |date=24 February 2022 |access-date=24 February 2022 |archive-date=24 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224150129/https://www.ynetnews.com/article/rygayyblc |url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Таксама Расія пацвердзіла страту 2 сваіх самалётаў. Заяўлялася, што да канца дня загінула 17 грамадзянскіх асоб&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20220224181739/https://www.dailythanthi.com/News/TopNews/2022/02/24231956/South-Ukraine-region-says-13-civilians-9-troops-killed.vpf], [https://www.aljazeera.com/news/2022/2/24/russia-ukraine-invasion-casualties-death-toll]&lt;/ref&gt;. Ад дзеянняў расіян у Адэсе пацярпела турэцкае грамадзянскае судна&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dailysabah.com/world/europe/bomb-hits-turkish-owned-ship-off-ukraines-odessa |title=Bomb hits Turkish-owned ship off Ukraine’s Odessa |access-date=24 February 2022 |archive-date=24 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224154406/https://www.dailysabah.com/world/europe/bomb-hits-turkish-owned-ship-off-ukraines-odessa |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

=== 25 лютага ===
На 25 лютага [[Міністэрства абароны Украіны]] заявіла аб 800 загінулых расіянах, знішчаных 130 браняваных машын, 30 танкаў і 7 самалётаў, а таксама 4 палонных. Страты грамадзянскіх асоб былі ацэнены ў 18 чалавек&lt;ref&gt;[https://www.pravda.com.ua/news/2022/02/25/7325632/ «Миноборони: ворог уже втратив восток 800 осіб» . Украинская правда], [https://www.indiatoday.in/world/russia-ukraine-war/story/russia-ukraine-war-invasion-putin-biden-zeleskiy-kyiv-moscow-nato-1917568-2022-02-25], [https://twitter.com/ua_parliament/status/1497011710875557892], [https://twitter.com/ua_parliament/status/1497011710875557892], [https://gazeta.ua/articles/np/_putin-cinichno-obduriv-okupanti-prodovzhuyut-zdavatisya-v-polon-zsu/1072481], [https://www.france24.com/en/live-news/20220224-bloodshed-and-tears-as-eastern-ukraine-faces-russian-attack]&lt;/ref&gt;. У сваю чаргу расійскі бок рапартаваў аб вывадзе з ладу 118 аб’ектаў ваеннай інфраструктуры Украіны і паланенні 150 чалавек&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.interfax.ru/world/824443|title=ВС РФ вывели из строя 118 военных объектов на Украине и сбили пять самолетов|website=Interfax.ru|access-date=2022-02-25}}&lt;/ref&gt;.

На вечар, паводле [[Упраўленне Вярхоўнага камісара ААН па правах чалавека|Упраўлення ААН па правах чалавека]], у ходзе баявых дзеянняў агульная колькасць загінулых грамадзянскіх асоб склала больш за 25 чалавек&lt;ref&gt;[https://www.tbsnews.net/world/least-25-civilians-killed-ukraine-airstrikes-un-376057 «At least 25 civilians killed in Ukraine airstrikes: UN»]&lt;/ref&gt;. Украіна заявіла аб гібелі 57 мірных жыхароў&lt;ref&gt;[https://www.bbc.com/news/live/world-europe-60517447?ns_mchannel=social&amp;ns_source=twitter&amp;ns_campaign=bbc_live&amp;ns_linkname=6218d8350ce87e491a0ecfc8%26What%20are%20the%20reported%20casualty%20figures%20so%20far%3F%262022-02-25T13%3A33%3A33.269Z&amp;ns_fee=0&amp;pinned_post_locator=urn:asset:408850ed-0ef2-42e2-8a1f-1bc26b8f07c8&amp;pinned_post_asset_id=6218d8350ce87e491a0ecfc8&amp;pinned_post_type=share «What are the reported casualty figures so far?»]&lt;/ref&gt;. Было пашкоджана судна пад сцягам [[Малдова|Малдовы]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ro|url=https://www.romaniatv.net/alerta-in-marea-neagra-nava-a-republicii-moldova-atacata-de-rusi-anuntul-facut-de-ministerul-apararii-din-ucraina_6272918.html|title=Alertă în Marea Neagră! Navă a Republicii Moldova, atacată de ruşi|first=Filip|last=Stan|website=Romania TV|date=2022-02-25|access-date=2023-12-06}}&lt;/ref&gt;. Крыху пазней пацярпела японскае&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-GB|url=https://splash247.com/two-more-ships-hit-in-the-black-sea/|title=Two more ships hit in the Black Sea|first=Adis|last=Ajdin|website=Splash247|date=2022-02-25|access-date=2023-12-06}}&lt;/ref&gt; і панамскае&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://newsroompanama.com/business/panama-flagged-ship-attacked-by-russian-navy|title=Panama-flagged ship attacked by Russian Navy|website=Newsroom Panama|date=2022-02-25|access-date=2023-12-06}}&lt;/ref&gt; судны.

Украінскі бок заяўляў пра 2800 загінулых байцоў праціўніка, 80 знішчаных танкаў і 516 браняваных машын, а таксама аб збіцці 7 верталётаў і 10 самалётаў&lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/world/europe/ukrainian-minister-says-russia-has-lost-about-2800-servicemen-attacks-2022-02-25/][https://twitter.com/ua_parliament/status/1497011710875557892][https://www.indiatoday.in/world/russia-ukraine-war/story/russia-ukraine-war-invasion-putin-biden-zeleskiy-kyiv-moscow-nato-1917568-2022-02-25]&lt;/ref&gt;. Пры гэтым Кіеў пацвердзіў гібель 137 сваіх вайскоўцаў&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://eadaily.com/ru/news/2022/02/25/zelenskiy-nazval-kolichestvo-pogibshih-ukrainskih-voennosluzhashchih|title=Зеленский назвал количество погибших украинских военнослужащих|website=EADaily|date=2022-02-25|access-date=2023-12-06}}&lt;/ref&gt;. Міністр абароны Вялікабрытаніі [[Бэн Уолес]] заявіў пра 450 загінулых&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://news.sky.com/story/ukraine-crisis-russia-has-failed-to-take-any-of-its-major-objectives-and-has-lost-450-personnel-defence-secretary-ben-wallace-says-12550928|title=Ukraine crisis: Russia has failed to take any of its major objectives, lost 450 personnel and made 'limited progress', Ministry of Defence says|website=Sky News|access-date=2023-12-06}}&lt;/ref&gt;. У сваю чаргу ваеннае ведамства Расіі дала справаздачу аб вывядзенні з ладу 211 ваенных аб’ектаў ваеннай інфраструктуры Украіны. Сярод іх 17 пунктаў кіравання і вузлоў сувязі, 19 зенітных ракетных комплексаў СПА С-300 і «[[Аса (ЗРК)|Аса]]», 39 радыёлакацыйных станцый. Збіта 6 баявых самалётаў, 1 верталёт, 5 беспілотных лятальных апаратаў. Знішчана 67 танкаў і іншых баявых браніраваных машын, 16 рэактыўных сістэм залпавага агню, 87 адзінак спецыяльнай ваеннай аўтамабільнай тэхнікі&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://ria.ru/20220225/infrastruktura-1775157112.html|title=ВС России вывели из строя 211 объект военной инфраструктуры Украины|first=Р. И. А.|last=Новости|website=РИА Новости|date=20220225T2008|access-date=2023-12-06}}&lt;/ref&gt;.

=== 26 лютага ===
На раніцу ўкраінскія ўлады заяўлялі пра 3500 забітых і 200 палонных расіян. Сцвярджалася, што УСУ ўдалося знішчыць 102 танкі, 536 адзінак бронетэхнікі, збіць 14 баявых самалётаў, 8 верталётаў і 2 транспартнікі&lt;ref name=&quot;bbc.co.uk&quot;&gt;{{Cite web|lang=en-gb|url=https://www.bbc.co.uk/news/live/world-europe-60517447|title=As it happened: Kyiv warned of toxic fumes after strike on oil depot|website=BBC News|access-date=2023-12-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bbc.co.uk&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://apnews.com/article/russia-ukraine-vladimir-putin-volodymyr-zelenskyy-boris-johnson-business-08f569df695831ee467979527ea2e241|title=Street fighting begins in Kyiv; people urged to seek shelter|website=AP News|date=2022-02-26|access-date=2023-12-06}}&lt;/ref&gt;. Паводле расійскага ваеннага ведамства, на той момант ім усяго ўдалося падбіць 7 верталётаў, 7 самалётаў і 9 дронаў праціўніка, а таксама знішчыць 8 караблёў [[Ваенна-марскія сілы Украіны|ВМС Украіны]]. Нейтралізаваны 821 вайсковы аб’ект, у тым ліку 14 аэрадромаў, 19 пунктаў кіравання, 24 зенітна-ракетных комплексаў С-300 і «Аса», 48 радыёлакацыйных комплексаў&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://interfax.com/newsroom/top-stories/74432/|title=Russian Armed Forces destroy 821 Ukrainian military infrastructure facilities - Russian Defense Ministry|website=interfax.com|access-date=2023-12-06}}&lt;/ref&gt;.

Да вечара [[ААН]] заявіла аб забітых 64 мірных жыхароў за ўвесь час канфлікту. Таксама, паводле ацэнак арганізацыі, больш за 150 000 чалавек вымушаныя былі пакінуць свае дамы&lt;ref&gt;[https://www.npr.org/2022/02/26/1083332613/un-refugee-chief-at-least-150-000-in-ukraine-cross-into-neighboring-countries «UN refugee chief: at least 150,000 in Ukraine cross into neighboring countries»]&lt;/ref&gt;. Сярод ахвяр баявых дзеянняў былі дзесяць грамадзян [[Грэцыя|Грэцыі]], якія загінулі ад дзеянняў расійскіх войскаў&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.reuters.com/world/europe/greece-says-six-expats-killed-ukraine-summons-russian-ambassador-2022-02-26/|title=Greece says 10 expats killed in Ukraine, summons Russian ambassador|first=George|last=Georgiopoulos|website=Reuters|date=2022-02-26|access-date=2023-12-06}}&lt;/ref&gt;.

У гэты жа дзень [[ТАСС]], спасылаючыся на крыніцы з Міністэрства абароны РФ, заявіла, што страты Узброенных Сіл РФ склалі: 14 самалётаў, 8 верталётаў, 102 танкі, 536 бронемашын, 15 артылерыйскіх установак, 1 ЗРК БУК-1 і больш за 3500 вайскоўцаў. Аднак, вельмі хутка агенцтва выдаліла інфармацыю{{крыніца}}.

=== 27 лютага ===
Украінскія ўлады заявілі, што за ўвесь час супрацьстаяння ахвяры сярод мірнага насельніцтва склалі 352 забітымі і 1684 параненымі&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.reuters.com/world/europe/russias-invasion-ukraine-kills-352-civilians-including-14-children-2022-02-27/|title=Russia's invasion of Ukraine kills 352 civilians, including 14 children|website=Reuters|date=2022-02-27|access-date=2023-12-06}}&lt;/ref&gt;. Страты праціўніка ацэнены ў 4300 забітымі і 200 палоннымі. Таксама, паводле ўкраінскіх звестак, Расія да таго часу страціла 146 танкаў, 536 адзінак іншай бронетэхнікі, 27 баявых самалётаў, 26 верталётаў і 2 транспартнікі&lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/world/europe/ukrainian-minister-says-russia-lost-some-4300-men-invasion-2022-02-27/ «Ukrainian minister says Russia lost some 4,300 men in invasion»], [https://www.reuters.com/world/europe/ukrainian-minister-says-russia-lost-some-4300-men-invasion-2022-02-27/ «Ukrainian minister says Russia lost some 4,300 men in invasion»]&lt;/ref&gt;.

Міністэрства абароны Расіі заявіла аб паланенні парадку 621 украінца&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://interfax.com/newsroom/top-stories/74564/|title=Over 470 Ukrainian troops surrender near Kharkiv - Russian Defense Ministry|website=interfax.com|access-date=2023-12-06}}&lt;/ref&gt;.

=== 28 лютага ===
Міністэрства абароны Украіны заявіла аб 5300 забітых салдат праціўніка. Паведамлялася, што ўкраінцам удалося знішчыць 191 танк, 816 адзінак бронетэхнікі, па 29 верталётаў і самалётаў, 2 транспартнікі&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://ua.interfax.com.ua/news/general/803668.html|title=Russian army loses 29 aircraft, 191 tanks, 5,300 personnel in Ukraine in four days – Defense Ministry|website=Interfax-Ukraine|access-date=2023-12-06}}&lt;/ref&gt;. Расійскі бок ацаніў страты Украіны ў 7 збітых самалётаў і 7 верталётаў (яшчэ 31 самалёт знішчаны на зямлі&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://interfax.com/newsroom/top-stories/74706/|title=Russian forces say destroyed 1,114 elements of Ukrainian military infrastructure|website=interfax.com|access-date=2023-12-06}}&lt;/ref&gt;), 9 дронаў, 314 знішчаных танкаў і баявых машын, 274 адзінак спецыяльнай тэхнікі&lt;ref name=&quot;28 лютага&quot;&gt;{{Cite web|url=https://interfax.com/newsroom/top-stories/74626/|title=Russian Armed Forces hit over 1,000 Ukraine's military targets since start of operation - Russian Defense Ministry|website=interfax.com|access-date=2023-12-06}}&lt;/ref&gt; і 8 караблёў ВМС. Разам з тым, 1114 аб’ектаў ваеннай інфраструктуры выведзены з ладу&lt;ref name=&quot;28 лютага&quot;/&gt;. ААН заявіла пра 102 загінулых мірных жыхароў і 406 параненых. 500 000 сталі бежанцамі. Яшчэ 7 млн, паводле дадзеных ЕС, сталі ўнутранымі перамешчанымі асобамі&lt;ref&gt;[https://www.un.org/press/en/2022/sc14812.doc.htm][https://www.axios.com/ukraine-refugees-map-numbers-8b0c20f2-80ae-424e-9a65-9a50ee0eefe2.html] {{Архівавана|url=https://ghostarchive.org/archive/20220301/https://www.axios.com/ukraine-refugees-map-numbers-8b0c20f2-80ae-424e-9a65-9a50ee0eefe2.html|date=1 сакавіка 2022}}[https://www.reuters.com/world/europe/eu-says-expects-more-than-7-million-displaced-ukrainians-2022-02-27/]&lt;/ref&gt;.

=== Сакавік ===
На 2 сакавіка Расія пацвердзіла гібель 498 сваіх вайскоўцаў, яшчэ атрымалі раненні 1597&lt;ref name=&quot;РФ&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.rbc.ru/society/02/03/2022/621f9ee29a79472076aad579|title=Минобороны назвало потери России и Украины в боевых действиях|website=РБК|date=2022-03-02|access-date=2023-12-06}}&lt;/ref&gt;. МА Украіны назвала лічбу ў 5710 загінулых рас. Таксама, паводле ўкраінскага боку, былі знішчаны 198 танкаў, 846 адзінак бронетэхнікі, 29 самалётаў і 29 верталётаў, 2 транспартнікі&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://en.interfax.com.ua/news/general/804396.html|title=From beginning of invasion, Russian army lost 5,710 killed, wounded, including 198 tanks, 29 helicopters – General Staff|website=Interfax-Ukraine|access-date=2023-12-06}}&lt;/ref&gt;.

Страты ўкраінскай арміі, па расійскіх дадзеных: больш 2870 чалавек загінулі, каля 3700 атрымалі раненні, 572 патрапілі ў палон&lt;ref name=&quot;РФ&quot;/&gt;. Заяўлена пра знішчэнне 472 танкаў і баявых машын, 336 спецыяльных машын, 62 рэактыўныя ўстаноўкі, 206 артылерыйскіх гармат, 38 сістэм СПА, 11 самалётаў (+47 знішчаныя на зямлі) і 7 верталётаў, 46 дронаў і 8 караблёў. Таксама 1502 ваенных аб’ектаў нейтралізаваны&lt;ref&gt;[https://www.bbc.com/news/live/world-europe-60517447?ns_mchannel=social&amp;ns_source=twitter&amp;ns_campaign=bbc_live&amp;ns_linkname=6218d0950ce87e491a0ecfb1%26Russia%20says%20200%20Ukrainians%20%27eliminated%27%20in%20airbase%20siege%262022-02-25T12%3A55%3A10.449Z&amp;ns_fee=0&amp;pinned_post_locator=urn:asset:149645fb-2fdb-4f80-9cc5-545be403b403&amp;pinned_post_asset_id=6218d0950ce87e491a0ecfb1&amp;pinned_post_type=share], [https://interfax.com/newsroom/top-stories/75015/]&lt;/ref&gt;.

Амерыканскія крыніцы заяўлялі аб 2000 загінулых расіян і 1500 украінцаў&lt;ref&gt;[https://www.nytimes.com/2022/03/01/us/politics/russia-ukraine-war-deaths.html «Russian Troop Deaths Expose a Potential Weakness of Putin’s Strategy»]&lt;/ref&gt;.

Паводле ААН, на той момант у баявых дзеяннях загінулі 136 грамадзянскіх асоб, яшчэ 400 паранены. Больш за 677 тысяч чалавек пакінулі краіну, а 1 млн сталі ўнутранымі перамешчанымі асобамі&lt;ref&gt;[https://news.un.org/en/story/2022/03/1113002] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220302080733/https://news.un.org/en/story/2022/03/1113002 |date=2 сакавіка 2022 }}, [https://www.cbsnews.com/news/ukraine-refugees-russian-invasion/], [https://twitter.com/AFP/status/1498619660509536261]&lt;/ref&gt;.

== Іншыя дзяржавы ==

=== Беларусь ===
[[Файл:Быдгашч. Акцыя салідарнасці з Украінай (2022-02-24) 1.jpg|міні|справа|[[Быдгашч]]. Акцыя салідарнасці з Украінай (2022-02-24)]]
[[Файл:Узброеныя Сілы Украіны. Беларускі полк.jpg|міні|справа|Беларусы ва Узброеных Сілах Украіны]]
{{Гл. таксама|Удзел Беларусі ва ўварванні Расіі ва Украіну}}
Паводле заяў украінскага боку, рана 24 лютага былі ажыццёўлены напады з боку беларускай мяжы, дзе падтрымку расійскай арміі аказалі [[Узброеныя Сілы Рэспублікі Беларусь]]&lt;ref name=&quot;РБ&quot;/&gt;. На аператыўным пасяджэнні з вайскоўцамі Прэзідэнт Беларусі Аляксандр Лукашэнка абверг гэтую інфармацыю. Аднак ён заявіў, што ў выпадку неабходнасці краіна можа далучыцца да расійскай аперацыі&lt;ref name=&quot;belta&quot;/&gt;. Са слоў памочніка [[Міністэрства абароны Рэспублікі Беларусь|Міністра абароны Беларусі]] па ідэалагічнай рабоце генерал-маёра Леаніда Касінскага, войскі знаходзяцца ў пунктах пастаяннай дыслакацыі і выконваюць задачы ў адпаведнасці з планам падрыхтоўкі [[Узброеныя сілы|Узброеных Сіл]] па прызначэнні. Праводзіцца комплекс мерапрыемстваў па ўзмацненні ўчасткаў мяжы з мэтай выключэння пранікнення дыверсійна-разведвальных груп, спыненні спробаў дастаўкі зброі і боепрыпасаў. Таксама асобныя часткі і падраздзяленні выконваюць комплекс мерапрыемстваў па павышэнні баявой гатоўнасці з мэтай выключэння раптоўнага нападу&lt;ref&gt;[https://t.me/modmilby/11888 Ссылка на официальный Телеграм-канал МО РБ]&lt;/ref&gt;.

[[26 лютага]] кіраўнік [[Дзяржаўная пагранічная служба Украіны|Дзяржаўнай пагранічнай службы Украіны]] [[генерал-маёр]] [[Сяргей Васільевіч Дайнэка|Сяргей Дайнэка]] напісаў ліст старшыні [[Дзяржаўны пагранічны камітэт Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнаму пагранічнаму камітэту Беларусі]] [[генерал-лейтэнант]]у [[Анатоль Пятровіч Лапо|А. Лапо]], што «Рэспубліка Беларусь сумесна з Расійскай Федэрацыяй вядзе вайну супраць Украіны, грэбуючы палажэннямі міжнароднага права, элементарнымі нормамі, чалавечай мараллю і каштоўнасцямі жыцця»&lt;ref&gt;{{cite web|url = https://dpsu.gov.ua/ua/news/budte-vy-proklyaty-tvari-reakciya-golovi-dpsu-na-pidtrimku-rosiyskogo-vtorgnennya-bilorussyu/|title = БУДЬТЕ ВЫ ПРОКЛЯТЫ, ТВАРИ!!! – реакція Голови ДПСУ на підтримку російського вторгнення Білоруссю|author = |date = 2022-02-26|work = Державна прикордонна служба України|language = ua|accessdate = }}&lt;/ref&gt;.

[[9 сакавіка]] беларускія добраахвотнікі стварылі [[Батальён імя Кастуся Каліноўскага|батальён імя Каліноўскага]] для абароны Кіева&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/belarusy-stvaryli-batalyon-imya-kalinouskaga-dlya-abarony-kieva|title=Беларусы стварылі батальён імя Каліноўскага для абароны Кіева {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|access-date=2023-12-06}}&lt;/ref&gt;.

=== Польшча ===
26 лютага калона з узбраеннем з Польшчы паступіла ва Украіну. УСУ перададзены 60-мм мінамёты (100 штук) і боепрыпасы да іх (1500 штук), [[Беспілотны лятальны апарат|БПЛА]] (8 камплектаў), 152-мм кумулятыўныя боепрыпасы, боепрыпасы да аўтаматычных гармат і шлемы. Выказана гатоўнасць перадачы СТРК «[[FGM-148 Javelin|Javelin]]», аўтаматаў «[[MSBS|Grot]]»&lt;ref name=&quot;польшча&quot;&gt;[https://www.interfax.ru/world/824704 Партия польской военной помощи прибыла на Украину]&lt;/ref&gt;.

=== Малдова ===
З пачатку канфлікту існавала імавернасць выкарыстання Расіяй сваіх сіл у [[Прыднястроўе|Прыднястроўі]] супраць Украіны. На гэтай тэрыторыі расійскія і мясцовыя сепаратысцкія фарміраванні праяўлялі дэманстрацыйную актыўнасць.

У канцы лютага ў Малдове было ўведзена надзвычайнае становішча. 2 чэрвеня парламент краіны прыняў закон аб абароне інфармацыйнай прасторы, які забараняе рэтрансляцыю навінавых і аналітычных праграм і ваенных фільмаў з Расіі. 19 чэрвеня Прэзідэнт Малдовы Мая Санду падпісала закон.

15 чэрвеня Малдова далучылася да сустрэчы начальнікаў штабоў і міністраў абароны ў фармаце «Рамштайн», якая прысвечана аказанню ваеннай дапамогі Украіне.

31 кастрычніка ракета, збітая ўкраінскай зенітнай сістэмай, упала паблізу сяла Наслаўча, што знаходзіцца ў Рэспубліцы Малдова ля мяжы з Украінай&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.mai.gov.md/ro/node/7265|title=Măsuri speciale de protecție în zona de nord a localității Naslavcea {{!}} Ministerul Afacerilor Interne|website=www.mai.gov.md|access-date=2023-12-06|archive-date=31 мая 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240531135030/https://www.mai.gov.md/ro/node/7265|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Ракетныя ўдары па Украіне прыводзілі да збояў у энергасістэме Малдовы.

== Інфармацыйная барацьба ==
У дзень пачатку ўварвання [[Латвія]] забараніла трансляцыю каналаў «[[Расія 1]]» і «[[Расія 24]]»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/13829907 |title=В Латвии запретили ретрансляцию телеканалов «Россия» и «Россия 24» |access-date=2022-02-24 |archive-date=2022-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224082207/https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/13829907 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://rus.lsm.lv/statja/novosti/obschestvo/s-segodnjashnego-dnja-zapreschena-retransljacija-rossiyskih-kanalov-rossija-i-rossija-24.a445050/ |title=С сегодняшнего дня запрещена ретрансляция российских каналов «Россия» и «Россия 24» |publisher=Латвийские общественные СМИ|access-date=2022-02-24}}&lt;/ref&gt;. Акрамя таго, на тры гады забаронена рэтрансляцыя перадач канала «[[ТБ Цэнтр]]»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://lenta.ru/news/2022/02/24/latvia/|title=В Латвии запретили ретрансляцию еще двух российских телеканалов|website=lenta.ru|date=24.02.2022|access-date=2022-02-24|archive-date=2022-02-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20220224091754/https://lenta.ru/news/2022/02/24/latvia/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Нацыянальны савет [[Польшча|Польшчы]] па тэлерадыёвяшчанні забараніў вяшчанне тэлеканалаў «[[Расія 24]]», «[[РТР Планета]]», «[[Саюз (тэлеканал)|Саюз]]», [[RT]] і RT Documentary на тэрыторыі краіны. Вяшчанне расійскіх СМІ забаронена як па кабельных сетках, так і па спадарожніку, і на мясцовых інтэрнэт-пляцоўках&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.vesti.ru/article/2681687|title=В Польше запретили российские телеканалы|website=vesti.ru|access-date=2023-12-06}}&lt;/ref&gt;.

У РФ [[Раскамнагляд|Федэральная служба па наглядзе ў сферы сувязі, інфармацыйных тэхналогій і масавых камунікацый]] выступіла з афіцыйным патрабаваннем да СМІ і інфармацыйных рэсурсаў пры размяшчэнні публікацый, якое тычыцца асвятлення бягучых ваенных падзей ва Украіне, абавязаўшы іх ''«выкарыстоўваць інфармацыю і дадзеныя, атрыманыя імі толькі з афіцыйных расійскіх крыніц»''. Сеткавае выданне «[[Медыязона]]» адзначыла, што за ''«распаўсюд загадзя ілжывай інфармацыі»'' на падставе артыкула 13.15 КаАП ведамства будзе караць СМІ блакаваннем і штрафамі ў памеры да 5 млн рублёў&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Роскомнадзор потребовал писать о войне с Украиной только по «официальным российским источникам» под угрозой блокировки|url=https://zona.media/news/2022/02/24/rkn|website=Медиазона|date=2022-02-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Вниманию средств массовой информации и иных информационных ресурсов|url=https://rkn.gov.ru/news/rsoc/news74084.htm|website=Роскомнадзор|access-date=4 сакавіка 2022|archive-date=24 лютага 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220224110057/https://rkn.gov.ru/news/rsoc/news74084.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. У гэты ж дзень рэдакцыя [[краснаярск]]ага сеткавага выдання «Праспект Міру» заявіла, што атрымала апавяшчэнне з патрабаваннем выдаліць навінавае паведамленне пад загалоўкам ''«СМІ паведамляюць аб выбухах у гарадах і сталіцы Украіны»'', якое прадстаўляла падборку відэасюжэтаў аб ваенных дзеяннях са спасылкамі на [[CNN]], [[РІА Навіны]] і расійскія [[тэлеграм-канал]]ы, што ведамства пазначыла як ''«ілжывыя паведамленні аб актах тэрарызму і недакладную грамадска значную інфармацыю»''&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Роскомнадзор потребовал от красноярского издания удалить новость об обстреле украинских городов|url=https://zona.media/news/2022/02/24/letter|website=Медиазона|date=2022-02-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Комарова А. [https://prmira.ru/news/prospekt-mira-po-trebovaniyu-roskomnadzora-udalil-novost-o-vzryvah-v-ukraine-pod-ugrozoj-blokirovki-sajta/ «Проспект Мира» по требованию Роскомнадзора удалил новость о взрывах в Украине — под угрозой блокировки сайта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220224140021/https://prmira.ru/news/prospekt-mira-po-trebovaniyu-roskomnadzora-udalil-novost-o-vzryvah-v-ukraine-pod-ugrozoj-blokirovki-sajta/ |date=24 лютага 2022 }} // Проспект мира, 24.02.2022&lt;/ref&gt;.

25 лютага Раскамнагляд, на падставе рашэння [[Генеральная пракуратура Расійскай Федэрацыі|Генеральнай пракуратуры Расійскай Федэрацыі]], унёс у рэестр забароненых сайтаў навінавыя публікацыі на рускай мове пяці замежных выданняў — [[Эстонскае нацыянальнае тэлерадыёвяшчанне|Эстонскага Нацыянальнага тэлерадыёвяшчання]] (ERR), ArmenianReport, а таксама трох украінскіх — «Край», VGorode і «Скцэнты», у якіх са спасылкай на словы ўкраінскіх вайскоўцаў і чыноўнікаў паведамлялася аб першых выбухах на тэрыторыі Украіны раніцай 24 лютага&lt;ref name=&quot;zona.media&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://zona.media/news/2022/02/25/cens|title=Роскомнадзор внес в реестр запрещенных сайтов статьи пяти иностранных изданий о войне с Украиной|website=Медиазона|access-date=2022-02-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;zona.media&quot;/&gt;. Таксама ў гэты ж дзень
Раскамнагляд «часткова абмежаваў доступ» да сацыяльнай сеткі [[Facebook]], якую Генпракуратура Расіі прызнала датычнай да парушэння правоў і свабодаў расіян&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://meduza.io/news/2022/02/25/roskomnadzor-ob-yavil-o-chastichnom-ogranichenii-dostupa-k-facebook|title=Роскомнадзор объявил о «частичном ограничении доступа» к Facebook|website=Meduza|access-date=2022-02-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://zona.media/news/2022/02/25/fb|title=Роскомнадзор объявил о «частичном ограничении доступа» к Facebook в России|website=Медиазона|access-date=2022-02-25}}&lt;/ref&gt;. Раней Facebook адмовіўся ''«спыніць незалежную праверку фактаў і маркіроўку кантэнту»'', якія публікуюцца СМІ РФ у сацсетцы&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.rbc.ru/politics/25/02/2022/6219276e9a7947d804c1ef4c|title=В Meta заявили об отказе соблюдать требования РКН о постах СМИ в Facebook|website=РБК|access-date=2022-02-25}}&lt;/ref&gt;.

== Рэакцыя ==
У [[Кіеўскі метрапалітэн|Кіеве]], а затым і ў [[Харкаўскі метрапалітэн|Харкаве]] адкрылі бясплатны доступ у метрапалітэн, выкарыстоўваць станцыі метро маюць намер як [[бамбасховішча]]. Па паведамленні прэс-службы [[Міністэрства інфраструктуры Украіны]], у краіне была зачынена вялікая частка марскіх партоў. Тым не менш, была захавана работа чыгуначнага транспарту, але, у мэтах бяспекі, часова прыпынены рух цягнікоў у Харкаў і на ўчастку Валнаваха-Паўднёваданбаская і эвакуяваны персанал&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/13836305|title=На Украине закрыли большинство морских портов - ТАСС|website=TACC|access-date=2023-12-06}}&lt;/ref&gt;. Жыхары Кіева масава скуплялі тавары першай неабходнасці і прадукты, у крамах выстройваліся чэргі, у некаторых месцах не было хлеба і іншых асноўных прадуктаў. Кафэ і рэстараны зачыненыя. Вялікія чэргі таксама сталі ля банкаматаў і на аўтазаправачных станцыях. Паведамлялася аб вялікіх чэргах, што стаяць на памежных КПП. Украінскія ўлады распарадзіліся зачыніць усе КПП на мяжы з Беларуссю&lt;ref name=&quot;ТАСС2402&quot;&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/13837753|title=Военное положение и очереди на КПП. Что происходит на Украине - ТАСС|website=TACC|access-date=2023-12-06}}&lt;/ref&gt;.

[[Маскоўская біржа]] часова спыніла працу, а пасля і [[СПБ Біржа|Санкт-Пецярбургская біржа]]. Курс долара і еўра да рубля на [[Валютны рынак|валютным рынку]] дасягнуў гістарычных максімумаў у 90 і 101 рубель, адпаведна&lt;ref&gt;{{cite web|title=Курсы доллара и евро к рублю на форексе достигли исторических максимумов|url=https://ria.ru/20220224/valyuta-1774648311.html|publisher=РИА Новости|date=2022-02-24|accessdate=2022-02-24|archive-date=2022-02-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20220224062216/https://ria.ru/20220224/valyuta-1774648311.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. [[Цэнтральны банк Расійскай Федэрацыі]] пачаў валютныя інтэрвенцыі для падтрымання курсу рубля. У Расіі да 2 сакавіка зачынілі аэрапорты ў гарадах: Растоў-на-Доне, Краснадар, Анапа, Геленджык, Эліста, Стаўрапаль, Белгарад, Бранск, Арол, Курск, Варонеж, Сімферопаль. Грамадзянскія самалёты былі пасланыя ў абыход Украіны&lt;ref name=&quot;voyna&quot; /&gt;.

Расійская «[[Новая газета (Расія)|Новая газета]]» паведаміла аб [[Адкрыты ліст (жанр публічных выступленняў)|адкрытым лісце]], у якім больш за 100 [[прадстаўнічы орган мясцовага самакіравання|муніцыпальных дэпутатаў]] з розных гарадоў Расіі выступілі з асуджэннем «спецаперацыі» ў дачыненні да Украіны&quot;&lt;ref&gt;[https://novayagazeta.ru/articles/2022/02/24/bolee-100-mundepov-iz-raznykh-gorodov-rossii-vystupili-s-osuzhdeniem-spetsoperatsii-v-otnoshenii-ukrainy-news Более 100 мундепов из разных городов России выступили с осуждением «спецоперации» в отношении Украины] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220224103204/https://novayagazeta.ru/articles/2022/02/24/bolee-100-mundepov-iz-raznykh-gorodov-rossii-vystupili-s-osuzhdeniem-spetsoperatsii-v-otnoshenii-ukrainy-news |date=24 лютага 2022 }} // Новая газета 24.02.2022&lt;/ref&gt;.

З уварваннем цана на газ у Еўропе адразу пасля адкрыцця біржы вырасла адразу на 35 %&lt;ref name=&quot;voyna&quot; /&gt;.

У [[Нью-Ёрк]]у было склікана пасяджэнне [[Савет Бяспекі ААН|Савета Бяспекі ААН]]&lt;ref name=&quot;voyna&quot; /&gt;, удзельнікі якога асудзілі расійскую агрэсію і заклікалі прэзідэнта Пуціна спыніцца. На пасяджэнні ўвечары 23 лютага [[Пастаянны прадстаўнік Расійскай Федэрацыі пры ААН]] [[Васіль Аляксеевіч Нябензя|Васіль Нябензя]] заявіў, што падзеі ва Украіне нельга называць вайной, паколькі ''«гэта называецца спецыяльная [[ваенная аперацыя]] на Данбасе»'' і ''«мы не чынім [[агрэсія (палітыка)|агрэсію]] супраць украінскага народа, а супраць той [[Хунта|хунты]], якая [[Змена ўлады ва Украіне ў лютым 2014 года|захапіла ўладу ў Кіеве]]»''&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Небензя заявил, что Киев не слышал сигналов о прекращении провокаций против ДНР и ЛНР|url=https://tass.ru/politika/13826215|website=ТАСС|date=2022-02-24|accessdate=2022-02-24|archivedate=2022-02-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220224091728/https://tass.ru/politika/13826215}}&lt;/ref&gt;.

[[Францыск (Папа Рымскі)|Папа Францішак]] распачаў розныя ініцыятывы па ўмацаванні міру пасля ўварвання. У тым ліку ён наведаў пасольства Расіі пры Апостальскай Сталіцы &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Departing from protocol, pope goes to Russian embassy over Ukraine|url=https://www.reuters.com/world/pope-went-russian-embassy-express-concern-over-war-moscow-envoy-2022-02-25/|website=Reuters|date=2022-02-25|accessdate=2022-04-25}}&lt;/ref&gt;. У пачатку сакавіка Францыск адправіў з дапамогай двух высокапастаўленых кардыналаў ва Украіну&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Pope Francis says 'rivers of blood' flowing in Ukraine war
|url=https://www.reuters.com/world/europe/pope-francis-says-ukraine-conflict-is-not-military-operation-war-2022-03-06/|website=Reuters|date=2022-03-06|accessdate=2022-04-25}}&lt;/ref&gt;. Гэтымі спецыяльнымі пасланцамі былі папскі міласцінераздатчык кардынал Конрад Краеўскі і кардынал Майкл Чэрні, кіраўнік папскай канцылярыі, якая займаецца міграцыяй, дабрачыннасцю, справядлівасцю і мірам. Гэтая місія, якая складалася з некалькіх паездак, лічылася вельмі незвычайным ходам дыпламатыі Ватыкана&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Pope Francis dispatches 2 cardinals to Ukraine|url=https://www.politico.com/news/2022/03/06/pope-francis-dispatches-2-cardinals-to-ukraine-00014429|website=Politico|date=2022-03-06|accessdate=2022-04-25}}&lt;/ref&gt;. 25 сакавіка Францыск асвяціў і Расію, і Украіну &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Папа: мы давяраем сябе Марыі, каб залучыцца ў Божы мірны план|url=https://www.vaticannews.va/be/papa/news/2022-03/papa-my-davyarajem-sabe-maryi-kab-zalucycca-bozy-mirny-plan.html|website=Vatican News|date=2022-03-25|accessdate=2022-04-25}}&lt;/ref&gt;.

16 сакавіка Міжнародны суд ААН пастанавіў, што Расія павінна неадкладна спыніць ваенную аперацыю на Украіне&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/14093689|title=Международный суд ООН потребовал от России остановить военную операцию на Украине - ТАСС|website=TACC|access-date=2023-12-06}}&lt;/ref&gt;.

7 красавіка [[Генеральная Асамблея ААН]] у ходзе спецыяльнай сесіі па Украіне прыняла рэзалюцыю аб прыпыненні членства Расіі ў [[Савет па правах чалавека ААН|Савеце па правах чалавека]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/14316023|title=Генассамблея ООН приняла резолюцию о приостановке участия России в СПЧ - ТАСС|website=TACC|access-date=2023-12-06}}&lt;/ref&gt;.

19 кастрычніка [[Еўрапарламент]] прысудзіў [[прэмія Сахарава|прэмію Сахарава]] ўкраінскаму народу і [[Уладзімір Зяленскі|Уладзіміру Зяленскаму]].

{{зноскі|3}}

== Спасылкі ==
{{навігацыя}}
* [https://www.washingtonpost.com/national-security/interactive/2022/ukraine-road-to-war/?itid=hp-top-table-main Road to war — washingtonpost.com]

{{Уварванне Расіі ва Украіну}}
{{Вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:Уварванне Расіі ва Украіну (2022)| ]]
[[Катэгорыя:Войны Украіны]]
[[Катэгорыя:Войны Расіі]]
[[Катэгорыя:Канфлікты 2022 года]]
[[Катэгорыя:2022 год ва Украіне]]
[[Катэгорыя:2022 год у Расіі]]
[[Катэгорыя:Расійска-ўкраінская вайна]]
[[Катэгорыя:Уладзімір Зяленскі]]</text>
      <sha1>acnmgpru0p3p8san1v1mi295c5hu3rr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>СЕБІН</title>
    <ns>0</ns>
    <id>703439</id>
    <revision>
      <id>5171087</id>
      <parentid>5107759</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T03:40:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-41648-39</username>
        <id>171681</id>
      </contributor>
      <comment>/* Гендырэктары */</comment>
      <origin>5171087</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5163" sha1="e3gcrp5rx4uosky0j7300d1ev1ubnyo" xml:space="preserve">{{Спецслужба
|найменне=Баліварыянская служба Нацыянальнай разведкі
|арыгінал = {{lang-es|Servicio Bolivariano de Inteligencia Nacional}}
|эмблема=[[File:Flag of SEBIN.gif|200px]]
|апісанне=
|створана= [[2009]]
|распушчаная= [[2009]]
|юрысдыкцыя=
|бюджэт=[[дзяржаўная таямніца|засакрэчаны]]
|колькасць=засакрэчана
|папярэдняя=[[DISIP]]
|пераемніца=
|тып кіраўніка=міністр унутраных спраў
| тып кіраўніка 2=
|намеснік=
|сайт=
}}
'''Баліварыянская служба Нацыянальнай разведкі''' ({{lang-es|Servicio Bolivariano de Inteligencia Nacional, SEBIN}}) — разведвальнае агенцтва ўрада [[Венесуэла|Венесуэлы]]&lt;ref name=&quot;abn_1&quot;&gt;[http://www.abn.info.ve/noticia.php?articulo=237201&amp;lee=4]{{Недаступная спасылка}}, [http://www.abn.info.ve/noticia.php?articulo=237201&amp;lee=4]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20160305223155/http://civilisac.org/civilisweb/wp-content/uploads/gaceta-sebin-y-cesna-1.pdf Copia archivada]&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==
У 1969 годзе прэзідэнтам [[Рафаэль Кальдэра|Рафаэлем Кальдэра]] была створана спецслужба [[DISIP]], якая замяніла [[Галоўнае ўпраўленне паліцыі|DIGEPOL]]. У 2009 годзе [[Уга Чавес]] перафармаваў упраўленне ў SEBIN.

== Структура ==
Арганізацыйная і функцыянальная структура Баліварыянскай нацыянальнай разведвальнай службы падзелена на чатыры ўзроўні:
# Дырэктыўны ўзровень:
* Канцылярыя генеральнага дырэктара (у склад уваходзяць генеральных дырэктар, дырэктар па аператыўным кантролі, дырэктар па адміністрацыйным кантролі і генеральны сакратар)
# Узровень адміністрацыйнай падтрымкі:
* Аддзел юрыдычнай кансультацыі;
* Аддзел кіравання персаналам;
* Аддзел адміністрацыйнага кіравання;
* Упраўленне планавання і бюджэту;
* Упраўленне інфармацыйных сістэм і тэхналогій;
* Упраўленне аперацый і паслуг;
* Упраўленне ўнутраных спраў і Цэнтр разведвальных даследаванняў.
# Асноўны ўзровень:
* Упраўленне разведвальных раёнаў,
* Упраўленне разведкі,
* Упраўленне контрразведкі,
* Упраўленне стратэгічных даследаванняў,
* Упраўленне неадкладных дзеянняў.
# Тэрытарыяльна-дэцэнтралізаваны аперацыйны ўзровень:
* Раён стратэгічнай разведкі;
* Разведвальныя аператыўныя зоны;
* Тэрытарыяльныя базы;
* Вобласці разведкі.

== Адміністрацыйнае ўладкаванне ==
Адміністрацыйнае ўладкаванне SEBIN арганізавана наступным чынам:
# Дэпартамент адміністрацыйнага кіравання. 
# Упраўленне контрразведкі.
* Аддзел дэмакратычнага парадку.
* Аддзел падтрымкі развіцця.
* Аддзел барацьбы з тэрарызмам і падрыўной дзейнасцю.
* Аддзел барацьбы з незаконным абаротам наркотыкаў.
* Аддзел асаблівых выпадкаў.
* Аддзел інфармацыйных службаў.
* Аддзел энергетыкі і нафты.
* Аддзел стратэгічнага аналізу.
* Аб’яднанае рэгіянальнае камандаванне па барацьбе з вымагальніцтвам і выкраданнем людзей.
# Разведвальнае ўпраўленне.
# Упраўленне аперацыямі. 

== Гендырэктары ==
* 2010—2014: [[Мігель Радрыгес Торэс]]
* 2014: Мануэль Берналь Марцінес
* 2014—2018: [[Густава Гансалес Лопес]]
* 2018—2019: [[Мануэль Крыстафер Фігера]]
* 2019—2024: [[Густава Гансалес Лопес]]
* 2024-2026: [[Алексіс Радрыгес Кабелья]]
{{Зноскі}}
[[Катэгорыя:Спецслужбы Венесуэлы]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 2009 годзе]]</text>
      <sha1>e3gcrp5rx4uosky0j7300d1ev1ubnyo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Украіна і Еўрапейскі Саюз</title>
    <ns>0</ns>
    <id>705714</id>
    <revision>
      <id>5170921</id>
      <parentid>5116649</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T18:56:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5170921</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11177" sha1="nyaq7jfojh4jgmxdiusw0zy0ehc98ut" xml:space="preserve">{{Міжнародныя адносіны|Назва=Украіна і Еўрапейскі Саюз|Выява=European Union Ukraine Location.svg|Краіна1=Еўрапейскі Саюз|Краіна2=Украіна}}[[Файл:Flag_of_European_Ukraine.svg|міні|Сцяг, які выкарыстоўвалі актывісты на [[Еўрамайдан]]е.]]
[[Украіна]] — удзельнік праграмы [[Еўрасаюз]]а «[[Усходняе партнёрства]]» (з 2009 года). У 2014 годзе Украіна і Еўрасаюз падпісалі Пагадненне аб асацыяцыі, якое замяніла ранейшае Пагадненне аб партнёрстве і супрацоўніцтве паміж Еўрапейскімі супольнасцямі і Украінай. З сакавіка 2022 года Украіна з’яўляецца магчымым кандыдатам на сяброўства ў ЕС. 23 чэрвеня 2022 года Еўрапейскі савет надаў Украіне статус кандыдата на ўступленне ў Еўрасаюз.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web|title=Ukraine has officially received the status of a candidate for EU membership|url=https://www.eurointegration.com.ua/news/2022/06/23/7141922/|website=www.eurointegration.com.ua|accessdate=2022-06-23|language=uk}}&lt;/ref&gt; 14 снежня 2023 года Рада Еўрасаюза вырашыла пачаць перамовы аб далучэнні Украіны да Еўрасаюза.&lt;ref&gt;{{Cite web|language=uk|url=https://www.eurointegration.com.ua/news/2023/12/14/7175588/|title=ЛІДЕРИ ЄС ПІДТРИМАЛИ ВІДКРИТТЯ ПЕРЕГОВОРІВ З УКРАЇНОЮ І МОЛДОВОЮ|website=Європейська правда|accessdate=2023-12-14}}&lt;/ref&gt;

Пагадненне аб асацыяцыі было ініцыяванае ў 2012 годзе, але ўкраінскі ўрад спыніў падрыхтоўку да яго падпісання 21 лістапада 2013 года падчас прэзідэнцтва прарасійскага палітыка Віктара Януковіча. У якасці тагачаснага кіраўніка дзяржавы браў удзел у саміце ЕС у Вільні 28-29 лістапада 2013 г., дзе планавалася падпісанне Пагаднення аб асацыяцыі, але не было. Рашэнне аб адмове ад падпісання пагаднення стала прычынай пачатку Еўрамайдана і ў выніку прывяло да зрушэння Януковіча і ўрада [[Мікалай Янавіч Азараў|Мікалая Азарава]] пасля Рэвалюцыі Вартасці ў лютым 2014 года. 21 лютага 2019 года ўнесены змены ў Канстытуцыю Украіны, нормы аб стратэгічным курсе Украіны на членства ў Еўрапейскім Саюзе і [[НАТА]] замацаваны ў прэамбуле Асноўнага закона, трох артыкулах і пераходных палажэннях.&lt;ref&gt;20 лютого 2019 року в «Голосі України» офіційно оприлюднено Закон про зміни до Конституції щодо членства України в ЄС та НАТО (Про внесення змін до Конституції України (щодо стратегічного курсу держави на набуття повноправного членства України в Європейському Союзі та в Організації Північноатлантичного договору): Закон України від 7 лютого 2019 року № 2680-19, URL : https://zakon.rada.gov.ua/rada/show/2680-19#Text {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220331233002/https://zakon.rada.gov.ua/rada/show/2680-19#Text|date=31 березня 2022}})&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Закон про зміни до Конституції щодо курсу на вступ в ЄС і НАТО набув чинності {{!}} Євроінтеграційний портал|url=https://eu-ua.org/novyny/zakon-pro-zminy-do-konstytuciyi-shchodo-kursu-na-vstup-v-yes-i-nato-nabuv-chynnosti|website=eu-ua.org|accessdate=2021-03-23|language=uk|archive-date=28 вересня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200928024828/https://eu-ua.org/novyny/zakon-pro-zminy-do-konstytuciyi-shchodo-kursu-na-vstup-v-yes-i-nato-nabuv-chynnosti|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200928024828/https://eu-ua.org/novyny/zakon-pro-zminy-do-konstytuciyi-shchodo-kursu-na-vstup-v-yes-i-nato-nabuv-chynnosti|archivedate=28 верасня 2020|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; З таго часу Украіна імкнецца да поўнай інтэграцыі і далучэння да Еўрапейскага Саюза, што замацавана ў Канстытуцыі Украіны ад 21 лютага 2019 года.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://eu-ua.org/novyny/zakon-pro-zminy-do-konstytuciyi-shchodo-kursu-na-vstup-v-yes-i-nato-nabuv-chynnosti|title=Архівована копія|accessdate=14 лютого 2021|archive-date=28 вересня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200928024828/https://eu-ua.org/novyny/zakon-pro-zminy-do-konstytuciyi-shchodo-kursu-na-vstup-v-yes-i-nato-nabuv-chynnosti|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200928024828/https://eu-ua.org/novyny/zakon-pro-zminy-do-konstytuciyi-shchodo-kursu-na-vstup-v-yes-i-nato-nabuv-chynnosti|archivedate=28 верасня 2020|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Палітычную частку Пагаднення аб асацыяцыі падпісаў 21 сакавіка 2014 года прэм’ер-міністр Арсень Яцанюк. Эканамічную частку Пагаднення аб асацыяцыі паміж Украінай і Еўрапейскім Саюзам 27 чэрвеня 2014 года падпісаў пяты прэзідэнт [[Пётр Аляксеевіч Парашэнка|Пётр Парашэнка]].

1 студзеня 2016 года Украіна далучылася да ПВЗСТ з ЕС. Украінскім грамадзянам з 11 чэрвеня 2017 года прадастаўлены бязвізавы рэжым для ўезду ў краіны Шэнгенскай зоны на тэрмін да 90 дзён на працягу любога 180-дзённага перыяду. Пагадненне аб асацыяцыі афіцыйна набыло моц 1 верасня 2017 года.&lt;ref name=&quot;2017-assoc&quot;&gt;{{Cite web|url=https://europa.eu/rapid/press-release_IP-17-3045_en.htm|title=European Commission - EU-Ukraine Association Agreement fully enters into force|website=europa.eu|accessdate=14 лютого 2021|archive-date=14 жовтня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191014024418/https://europa.eu/rapid/press-release_IP-17-3045_en.htm}} (Press release)&lt;/ref&gt; 12 кастрычніка 2021 года Украіна заключыла авіяцыйны бязвіз з ЕС.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Україна та ЄС підписали угоду про «відкрите небо»|url=https://www.slovoidilo.ua/2021/10/12/novyna/polityka/ukrayina-ta-yes-pidpysaly-uhodu-pro-vidkryte-nebo|website=Слово і Діло|accessdate=2022-04-10|language=uk}}&lt;/ref&gt; 16 сакавіка 2022 года Украіна далучылася да сінхроннай сеткі кантынентальнай Еўропы, а менавіта ENTSO-E.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Україна стала частиною енергетичної системи Євросоюзу|url=https://www.epravda.com.ua/news/2022/03/16/684140/|website=Економічна правда|accessdate=2022-04-10|language=uk}}&lt;/ref&gt;

Праз [[Уварванне Расіі ва Украіну (2022)|поўнамаштабнае расійскае ўварванне ў Украіны]], 28 лютага 2022 года Украіна падала заяўку на ўступленне ў ЕС за [[Паскоранае ўступленне Украіны ў Еўрапейскі Саюз|прыскоранай працэдурай]]&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web|title=Зеленський підписав заявку на членство України в ЄС – Рада|url=https://www.radiosvoboda.org/a/news-zelenskyi-pidpysav-zayavku-chlenstvo-v-eu/31728472.html|website=Радіо Свобода|accessdate=2022-03-21|language=uk|archive-date=21 березня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220321205924/https://www.radiosvoboda.org/a/news-zelenskyi-pidpysav-zayavku-chlenstvo-v-eu/31728472.html/}}&lt;/ref&gt; і падтрымка ўступлення ў ЕС павялічылася да рэкордных 91 %.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite news|title=Record number of Ukrainians support joining EU, backing for NATO membership falls - poll|url=https://www.reuters.com/world/europe/record-number-ukrainians-support-joining-eu-backing-nato-membership-falls-poll-2022-04-05/|work=Reuters|date=2022-04-05|accessdate=2022-04-06|language=en|last=Reuters}}&lt;/ref&gt; У першыя дні шырокамаштабнай расійска-ўкраінскай вайны адбыўся рост з 68 % да 86 %, далей рост доўжыўся і станам на кінець сакавіка складае 91 % — абсалютны рэкорд за ўсе гады даследаванняў.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite web|title=Support for EU accession hits record high at 91% in Ukraine, while that for joining NATO slides - poll|url=https://www.ukrinform.net/rubric-society/3449439-support-for-eu-accession-hits-record-high-at-91-in-ukraine-while-that-for-joining-nato-slides-poll.html|website=www.ukrinform.net|accessdate=2022-04-06|language=en|archive-date=11 красавіка 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220411160903/https://www.ukrinform.net/rubric-society/3449439-support-for-eu-accession-hits-record-high-at-91-in-ukraine-while-that-for-joining-nato-slides-poll.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

14 снежня 2023 года Рада Еўрасаюза вырашыла пачаць перамовы аб далучэнні Украіны да Еўрасаюза&lt;ref&gt;{{Cite web|language=uk|url=https://www.eurointegration.com.ua/news/2023/12/14/7175588/|title=ЛІДЕРИ ЄС ПІДТРИМАЛИ ВІДКРИТТЯ ПЕРЕГОВОРІВ З УКРАЇНОЮ І МОЛДОВОЮ|website=Європейська правда|accessdate=2023-12-14}}&lt;/ref&gt;.

== Гл. таксама ==

* [[Уступленне Украіны ў Еўрапейскі Саюз]]

== Зноскі ==
&lt;references responsive=&quot;&quot; /&gt;
[[Катэгорыя:Украіна і Еўрапейскі Саюз| ]]
[[Катэгорыя:Знешняя палітыка Еўрапейскага саюза]]</text>
      <sha1>nyaq7jfojh4jgmxdiusw0zy0ehc98ut</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уладзімір Уладзіміравіч Спас</title>
    <ns>0</ns>
    <id>706538</id>
    <revision>
      <id>5171104</id>
      <parentid>4915826</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T06:23:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5171104</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7454" sha1="5z7xhx7cgelp9dg124dcbxyhcnsl518" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Спас (значэнні)}}
{{Вучоны}}
'''Уладзімір Уладзіміравіч Спас'''{{sfn|БелЭн|2002}} (нар. {{ДН|10|2|1941}}) — [[вучоны]] ў галіне [[Анестэзіялогія|анестэзіялогіі]], рэаніматалогіі і інтэнсіўнай тэрапіі, [[доктар медыцынскіх навук]] (1990), [[прафесар]] (1992).

== Біяграфія ==
Нарадзіўся ў горадзе [[Гродна]]. У 1964 годзе скончыў [[Лячэбны факультэт ГрДМУ|лячэбны факультэт]] [[ГрДМУ|Гродзенскага медыцынскага інстытута]]. Працаваў у Гродзенскай абласной клінічнай бальніцы, дзе ў 1967 годзе арганізаваў і ўзначаліў аддзяленне анестэзіялогіі. У 1970 годзе перайшоў у Гродзенскі медыцынскі інстытут у якасці [[Асістэнт (пасада ў ВНУ)|асістэнта]] кафедры шпітальнай хірургіі, дзе працаваў да 1976 года. У 1970 годзе абараніў [[Кандыдат навук|кандыдацкую]] дысертацыю на тэму «Изменение обмена кислорода, молочной и пировиноградной кислот, ферментативной активности каталаза угольной ангидразы в организме больных во время эндотрахеального эфирно-кислородного наркоза и оперативного вмешательства» і ў 1975 годзе атрымаў званне [[дацэнт]]а. У 1976—1991 гадах — загадчык курса анестэзіялогіі і рэаніматалогіі Гродзенскага дзяржаўнага медыцынскага інстытута. У 1990 годзе абараніў доктарскую дысертацыю. У 1991—2015 гадах загадчык першай у [[Беларусь|Рэспубліцы Беларусь]] кафедры анестэзіялогіі і рэаніматалогіі педыятрыі № 2 Гродзенскага дзяржаўнага медыцынскага ўніверсітэта, з 2015 года — прафесар.

== Навуковая і грамадская дзейнасць ==
Аўтар навуковых прац па дыягностыцы і інтэнсіўнай тэрапіі [[сепсіс]]у. У. У. Спасу належаць больш за 250 навуковых прац, 19 [[вынаходства]]ў новых метадаў дыягностыкі і лячэння, 43 рацыяналізатарскіх прапаноў, 5 інструкцый. Падрыхтаваў у клінічнай ардынатуры 40 спецыялістаў вышэйшай катэгорыі. Пад яго кіраўніцтвам абаронены 9 кандыдацкіх дысертацый.

Уваходзіў у першы склад праўлення [[Беларускае таварыства анестэзіёлагаў-рэаніматолагаў|Таварыства анестэзіёлагаў і рэаніматолагаў БССР]], створанага ў 1971 годзе&lt;ref name=&quot;тав&quot;&gt;[https://bsaer.org/o-nashem-obshhestve/ Сайт Беларускага таварыства анестэзіёлагаў-рэаніматолагаў] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. У 1978 годзе быў абраны членам праўлення Усесаюзнага таварыства анестэзіёлагаў-рэаніматолагаў СССР. Член экспертнага савета [[ВАК Рэспублікі Беларусь]] у 1995—2004 гадах і з 2008 года. Член Дысертацыйнага савета [[БелМАПА|Беларускай медыцынскай акадэміі паслядыпломнай адукацыі]] ў 1997—2008 гадах. На працягу 20 гадоў выконваў абавязкі галоўнага пазаштатнага анестэзіёлага-рэаніматолага Упраўлення аховы здароўя [[Гродзенскі абласны выканаўчы камітэт|Гродзенскага абласнога выканаўчага камітэта]].

== Узнагароды і званні ==
* Знак «[[Выдатнік аховы здароўя Рэспублікі Беларусь]]»
* [[Медаль «За працоўныя заслугі»]] (2008)
* Ганаровы доктар Гродзенскага дзяржаўнага медыцынскага ўніверсітэта (2015)
* Граматы Гродзенскага абласнога і гарадскога аддзелаў аховы здароўя
* Граматы і падзякі Гродзенскага дзяржаўнага медыцынскага ўніверсітэта

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|15|Спас Уладзімір Уладзіміравіч||104}}
* Спас Владимир Владимирович: биобиблиографический указатель / сост. Е. С. Волкова, Е. А. Гирза; под общ. ред. Л. С. Лукашевич. — Гродно: ГрГМУ, 2016. — 76 с. — ISBN 978-985-558-677-8.
* ''Якубцевич, Р. Э.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/vladimir-vladimirovich-spas-pedagog-i-uchenyy-k-80-letiyu-so-dnya-rozhdeniya/pdf Владимир Владимирович Спас — педагог и учёный (к 80-летию со дня рождения)] / Р. Э. Якубцевич, П. Н. Янчевский // Журнал Гродненского государственного медицинского университета. 2021. Т. 19, № 1. — С. 123—125.{{ref-ru}}

== Спасылкі ==
* [http://www.grsmu.by/ru/university/about/pochetnaja_doska/spas/ Спас Владимир Владимирович] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220321174135/http://www.grsmu.by/ru/university/about/pochetnaja_doska/spas/ |date=21 сакавіка 2022 }} {{ref-ru}} // Сайт [[ГрДМУ]]
* {{bis.nlb.by|141775|Спас Уладзімір Уладзіміравіч}}
* {{bis.nlb.by|169030|Спас Уладзімір Уладзіміравіч, доктар медыцынскіх навук}}
* [https://grodnonews.by/news/glavnoe/17300-nauchnye-idei-rozhdayutsya-chtoby-pomoch-lyudyam-interv-yu-s-professorom-grgmu-doktorom-medicinskih-nauk-vladimirom-spasom.html «Научные идеи рождаются, чтобы помочь людям». Интервью с профессором ГрГМУ, доктором медицинских наук Владимиром Спасом] {{ref-ru}} // Газета «[[Гродзенская праўда]]»
{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Спас Уладзімір Уладзіміравіч}}
[[Катэгорыя:Анестэзіёлагі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Тэрапеўты СССР]]
[[Катэгорыя:Тэрапеўты Беларусі]]</text>
      <sha1>5z7xhx7cgelp9dg124dcbxyhcnsl518</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Набука (опера)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>717225</id>
    <revision>
      <id>5171128</id>
      <parentid>4842266</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T08:31:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <comment>Згодна з абмеркаваннем</comment>
      <origin>5171128</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9663" sha1="l8ap2blv3joou2tkucxm0yc5swrmd64" xml:space="preserve">{{опера}}
'''«Набука»''' ({{lang-it|Nabucco}}) — [[опера]] ў чатырох дзеях [[Джузэпэ Вердзі]], заснаваная на [[Біблія|біблейскіх]] сюжэтах.

У ёй апавядаецца пра бедствы [[Яўрэі|габрэяў]], пра іх палон [[Вавілонія|вавіланянамі]], а затым адпушчэнне на радзіму царом Вавілона [[Навухаданосар II|Навухаданосарам]]. Набука — скарочаная італьянская форма імя гэтага цара.  

Прэм'ера оперы адбылася [[9 сакавіка]] [[1842]] года ў тэатры [[La Scala|«Ла Скала»]] ў [[Мілан|Мілане]]. 

Менавіта гэтая опера, трэцяя ў творчасці [[Джузэпэ Вердзі|Вердзі]], прынесла яму сапраўдную славу. Сам Вердзі пісаў пасля, што з гэтай оперы, можна сказаць, пачалася яго сапраўдная дзейнасць у мастацтве. Сапраўды, опера «Набука» мела ў публікі грандыёзны поспех.

== Персанажы ==
* '''Набука''' ([[Навухаданосар II]]), [[Вавілонія|вавілонскі]] цар ([[барытон]])
* '''Ізмаіл''', пляменнік цара [[Іерусалім|Іерусаліма]] ([[тэнар]])
* '''Захарыя''', першасвятар Іерусаліма ([[бас]])
* '''Фенена''', дачка Навухаданосара ([[мецца-сапрана]])
* '''Абігайль''', пазашлюбная дачка Навухаданосара ([[сапрана]])
* '''Абдала''', начальнік варты ([[тэнар]])
* '''Ганна''', сястра Захарыі ([[сапрана]])
* '''Вярхоўны жрэц''' ([[бас]])

== Сюжэт ==
Час: 587 год да [[наша эра|нашага часу]]
Месца: [[Іерусалім]] і [[Вавілон]]

=== Дзея I ===
Ізраільцяне моляцца, у той час як вавілонскае войска набліжаецца да іх горада. Першасвятар Захарыя кажа людзям не адчайвацца, а верыць у Бога. У якасці заложніцы юдэі трымаюць Фенену, малодшую дачку цара Набука. Гэта дае ім магчымасць на час захаваць мір. Захарыя даручае Фенену Ізмаілу, пляменніку цара [Іерусаліма і былому амбасадару ў Вавілоне. Застаўшыся сам-насам, Фенена і Ізмаіл успамінаюць, як яны пакахалі адзін аднаго, калі Ізмаіл быў у вавілонскім палоне, і як Фенена дапамагла яму збегчы ў [[Ізраіль]]. Абігайль, старэйшая дачка Набука, разам з пераапранутымі вавілонскімі салдатамі ўваходзіць у храм. Яна таксама любіць Ізмаіла. Выявіўшы закаханых, яна пагражае Ізмаілу: калі ён не растанецца з Фененай, Абігайль абвінаваціць яе ў здрадзе. Аднак, калі ён верне Абігайль яе каханне, яна будзе прасіць Набука за ізраільцян. Ізмаіл кажа, што не можа кахаць яе, і яна клянецца адпомсціць. З'яўляецца Набука разам з ваярамі. Захарыя кідае яму выклік, пагражаючы забіць Фенену, калі Набука атакуе храм. Ізмаіл абяззбройвае Захарыя і ратуе Фенену. Набука загадвае разбурыць храм. Захарыя і ізраільцяне праклінаюць Ізмаіла.

=== Дзея II ===
Набука прызначае Фенену рэгентам і вартавым ізраільскіх палонных, у той час як ён сам працягвае вайну з ізраільцянамі. Абігайль выяўляе дакумент, які даказвае, што яна дачка рабыні, і, такім чынам, не можа прэтэндаваць на прастол. Яна пакутліва абдумвае адмову Набука дазволіць ёй удзельнічаць у вайне з ізраільцянамі і ўзгадвае мінулае. Вярхоўны жрэц паведамляе Абігайль аб тым, што Фенена вызваліла ізраільскіх палонных. Жрэц задумаў зрабіць Абігайль кіраўніцай Вавілона і з гэтым намерам распаўсюдзіў чуткі аб тым, што Набука загінуў у бітве. Абігайль вырашае захапіць трон.

Захарыя чытае Скрыжалі Запавету, затым кліча Фенену. Група лявітаў абвінавачвае Ізмаіла ў здрадзе. Захарыя вяртаецца з Фененай і сваёй сястрой Ганнай. Ганна кажа лявітам, што Фенена прыняла юдаізм, і пераконвае іх дараваць Ізмаіла. Абдала, салдат, аб'яўляе аб смерці Набука і папярэджвае аб паўстанні, арганізаваным Абігайль. З'яўляецца Абігайль з вярхоўным жрацом і патрабуе карону Фенены. Нечакана з'яўляецца сам Набука; прабраўшыся скрозь натоўп, ён захоплівае карону і абвяшчае сябе не толькі царом вавіланян, але і іх богам. Першасвятар Захарыя праклінае яго і папярэджвае аб боскай кары; разгневаны Набука ў адказ загадвае забіць усіх ізраільцян. Фенена кажа яму аб тым, што яна прыняла юдаізм, і падзеліць лёс ізраільцян. Раз'юшаны Набука паўтарае, што ён цяпер бог. Над галавою блюзнера зіхаціць маланка; Набука вар'яцее. Карона падае з яго галавы ў рукі Абігайль. Яна абвяшчае сябе ўладаркай Вавілона.

=== Дзея III ===
Знішчыўшы дакумент, які сведчыць аб яе рабскім паходжанні, Абігайль прымушае вар'ята бацьку падпісаць смяротны прысуд усім юдэям, а значыць, і Фенене. Усвядоміўшы гэта, Набука моліць Абігайль пашкадаваць сястру. Не слухаючы маленняў бацькі, Абігайль загадвае змясціць яго ў турму. У чаканні пакарання смерцю палонныя юдэі аплакваюць сваю долю і сумуюць аб страчанай радзіме. Першасвятар Захарыя падтрымлівае іх дух, прарочаць аб непазбежным падзенні Вавілона.

=== Дзея IV ===
Набука абудзіўся; ён у замяшанні і трызненні. Ён бачыць, як Фенену ў кайданах вядуць на смерць. У роспачы, ён моліцца Богу іудзеяў. Ён просіць аб прабачэнні і абяцае аднавіць храм у Іерусаліме, калі яго малітвы будуць пачуты. Неверагодным чынам яго сіла і розум вяртаюцца. Абдала і верныя салдаты прыйшлі вызваліць яго. Набука вырашае вызваліць зняволеных і пакараць здраднікаў.

Фенену і ізраільскіх зняволеных вядуць на ахвярапрынашэнне. Фенена спакойна рыхтуецца да смерці. З'яўляецца Набука з салдатамі. Ён абяцае аднавіць храм у Іерусаліме і схіліцца перад Богам юдэяў. Паганскі ідал падае на зямлю і разлятаецца на кавалкі. Набука кажа, што цяпер усе ізраільцяне вольныя, і ўсе яднаюцца ў малітве да Яхвэ. Салдаты прыводзяць Абігайль. Яна выпіла [[яд]]. Яна моліць Фенену аб прабачэнні, моліць Бога аб міласэрнасці і памірае. Захарыя аб'яўляе Набука Божым слугой і царом цароў.

{{зноскі}}
{{wikisource|Набука }}
{{Оперы Вердзі}}
[[Катэгорыя:Оперы на італьянскай мове]]
[[Катэгорыя:Оперы Джузэпэ Вердзі]]</text>
      <sha1>l8ap2blv3joou2tkucxm0yc5swrmd64</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уладзімір Міхайлавіч Шэйбак</title>
    <ns>0</ns>
    <id>718952</id>
    <revision>
      <id>5171083</id>
      <parentid>5078992</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T03:06:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5171083</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2449" sha1="bk64nkwccp8mz7bwbjmpahs80s0hb03" xml:space="preserve">{{Вучоны}}
{{цёзкі2|Шэйбак}}
'''Уладзімір Міхайлавіч Шэйбак''' (нар. {{ДН|20|4|1956}}, г. п. [[Любча]], [[Навагрудскі раён]], [[Гродзенская вобласць]]) — беларускі ўрач-нарколаг, біяхімік. [[Доктар медыцынскіх навук]] ([[Расія]], 1998; [[Беларусь]], 2004), дацэнт (2007, спецыяльнасць «Тэарэтычная і эксперыментальная медыцына»), [[прафесар]]. 

== Біяграфія ==
Скончыў [[Гродзенскі дзяржаўны медыцынскі інстытут]] (спецыяльнасць «Лячэбная справа», 1979).
    
Працаваў у [[Інстытут біяхіміі АН БССР|Інстытуце біяхіміі АН БССР]] (1979—1988, навуковы супрацоўнік), Беларускім філіяле Усесаюзнага навуковага цэнтра наркалогіі Міністэрства аховы здароўя СССР (1989—1992, вучоны сакратар), Гродзенскім дзяржаўным медыцынскім універсітэце (з 1992, [[Медыка-дыягнастычны факультэт ГрДМУ|медыка-дыягнастычны факультэт]], кафедра біялагічнай хіміі, прафесар, у 2000—2011 — загадчык ЦНДЛ).

Навуковыя інтарэсы: мадэляванне паталагічных працэсаў; метабалізм вітамінаў групы B; метабалізм амінакіслот; біяхімія цынку; біяхімія этанолу і марфіну; пошук прыродных біялагічна актыўных злучэнняў.

== Узнагароды ==
Нагрудны знак «[[Выдатнік аховы здароўя Рэспублікі Беларусь]]» (2003).

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
* [http://www.grsmu.by/ru/university/structure/chairs/cafedry_23/sostav/993/ Шейбак Владимир Михайлович] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220907044732/http://www.grsmu.by/ru/university/structure/chairs/cafedry_23/sostav/993/ |date=7 верасня 2022 }}
 
{{DEFAULTSORT:Шэйбак Уладзімір Міхайлавіч}}</text>
      <sha1>bk64nkwccp8mz7bwbjmpahs80s0hb03</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Куды знік Месяц?</title>
    <ns>0</ns>
    <id>726423</id>
    <revision>
      <id>5171151</id>
      <parentid>4532725</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T09:41:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дададзена [[Катэгорыя:Мультфільмы 1982 года]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5171151</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2912" sha1="0wn0pm89s66a9glry9e52qfbb4fr399" xml:space="preserve">{{Фільм|Беларуская назва=Куды знік Месяц?|Арыгінальная назва=Куда пропала луна|Рэжысёр=[[Яўген Аляксеевіч Ларченка|Яўген Ларчанка]]|Аператар=[[Міхаіл Іванавіч Комаў|Міхаіл Комаў]]|Кампазітар=[[Яўген Аляксандравіч Глебаў|Яўген Глебаў]]|Кампанія=[[Беларусьфільм]]|Час=8 хв. 37 сек|Краіна=[[СССР]]|Мова=руская|Год=1982}}
'''«Куды знік Месяц?»''' — мультфільм, выпушчаны ў 1982 годзе кінастудыяй [[Беларусьфільм]].

== Сюжэт ==
Маленькае лісяня любіў па начах гуляць з месяцам, але раптам месяц знік. Тады лісяня пайшоў пытацца лясных жыхароў, што здарылася, але яны не змаглі расказаць чаму месяц знік. Але мінуў час і на небе з’явіўся новы месяц і гульня працягнулася.

== Здымачная група ==
{| class=&quot;standard&quot;
|-
| Рэжысёр-пастаноўшчык || [[Яўген Аляксеевіч Ларченка|Яўген Ларчанка]]
|-
| Аўтар сцэнару || [[Дзмітрый Сяргеевіч Якутовіч|Дзмітрый Якутовіч]]
|-
| Аператар-пастаноўшчык || [[Міхаіл Іванавіч Комаў|Міхаіл Комаў]]
|-
| Мастак-пастаноўшчык || [[Яўген Аляксеевіч Ларченка|Яўген Ларчанка]]
|-
| Мастакі-мультыплікатары || [[Ганна Юр'еўна Лысятава|Ганна Лысятава]],&lt;br /&gt;В. Бакуновіч
|-
| Кампазітар || [[Яўген Аляксандравіч Глебаў|Яўген Глебаў]]
|-
| Асістэнт рэжысёра || Л. Лукашэнка
|-
| Асістэнт мастака || Т. Міхалюта
|-
| Акторы агучкі || [[Віктар Паўлавіч Тарасаў|Віктар Тарасаў]],&lt;br /&gt;[[Уладзімір Лявонцьевіч Січкар|Уладзімір Січкар]],&lt;br /&gt;[[Вера Ільінічна Кавалерава|Вера Кавалерава]],&lt;br /&gt;[[Іван Іванавіч Мацкевіч|Іван Мацкевіч]]
|-
| Гукааператар || [[Сэндэр Ізраілевіч Шухман|Сэндэр Шухман]]
|-
| Рэдактар || Л. Балашова
|-
| Дырэктар || Леанарда Зубенка
|-
|}

{{Вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:Мультфільмы студыі «Беларусьфільм»]]
[[Катэгорыя:Мультфільмы 1982 года]]</text>
      <sha1>0wn0pm89s66a9glry9e52qfbb4fr399</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>У гасцях</title>
    <ns>0</ns>
    <id>726482</id>
    <revision>
      <id>5170834</id>
      <parentid>4761438</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T14:19:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5170834</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2619" sha1="rg6q9xzhwllzfll5u66kxid7zsohe8b" xml:space="preserve">{{Фільм
|Выява=У гасцях (афіша).jpeg}}
'''«У гасця{{Націск}}х»''' ({{Lang-de|Zu Besuch}}) — [[Германія|нямецкі]] [[Кароткаметражны фільм|кароткаметражны]] [[мастацкі фільм]] [[2015 год у гісторыі кіно|2015 года]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.radiotimes.com/movie-guide/b-bqvaqs/zu-besuch-visiting/|title=Zu Besuch / Visiting|lang=en|website=RadioTimes|accessdate=2022-11-27|archive-date=27 лістапада 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221127133935/https://www.radiotimes.com/movie-guide/b-bqvaqs/zu-besuch-visiting/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://fudder.de/wochend-kurzfilm-zu-besuch-zeigt-eine-mysterioese-begegnung-zwischen-einer-reisenden-und-ihrem-couch--134931270.html|last=Röser|first=Sarah|title=Wochend-Kurzfilm: «Zu Besuch» zeigt eine mysteriöse Begegnung zwischen einer Reisenden und ihrem Couchsurfer|lang=de|date=2017-03-25|website=fudder|accessdate=2022-11-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kurzsuechtig.de/film/zu-besuch/|title=Zu Besuch|lang=de|website=Kurzsuechtig|accessdate=2022-11-27}}&lt;/ref&gt;

== Сюжэт ==
Вяртаючыся з паездкі па працы і падарожжа, Эма спыняецца ў доме Леона, каўчсёрфера. Яны ладзяць, але чамусьці Леон паводзіць сябе дзіўна, і на яго кухні Эма заўважае дзіўную сцяну з фотаздымкамі.

== У ролях ==
{{УРоляхВерх}}
{{УРолях|Міра Бэнзер|Эма}}
{{УРолях|Янік Гінш|Леон}}
{{УРоляхНіз}}

== Здымачная група ==
* рэжысёр — Ліза Асоўскі
* сцэнарый — Крыстаф Паўль Хартман

== Узнагароды ==
* Фестываль «U.F.O.–Kurzfilmfestival» (Германія, 2016) — 2-я прэмія «Малады талент кароткаметражнага фільма».&lt;ref&gt;{{Cite web|ref=crew|url=https://www.crew-united.com/projects/displayProjectdata.asp?IDPD=210135|title=Zu Besuch|lang=de|url-status=live|website={{Не перакладзена 5|Crew United|Crew United|de|Crew United}}|accessdate=2022-11-28}}&lt;/ref&gt;

== Зноскі ==
{{Reflist}}

== Спасылкі ==
* {{YouTube|_NQ3fKZel54|«У гасцях»}}

{{Вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:Фільмы Германіі 2015 года]]
[[Катэгорыя:Кароткаметражныя фільмы Германіі]]</text>
      <sha1>rg6q9xzhwllzfll5u66kxid7zsohe8b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чабурашка (фільм)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>733227</id>
    <revision>
      <id>5171202</id>
      <parentid>4831420</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T11:18:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <comment>абнаўленне звестак</comment>
      <origin>5171202</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36595" sha1="buca9ovtqt9vxqhc9jvlnvkieqam33z" xml:space="preserve">{{арфаграфія}}
{{Фільм
|Жанр=[[кінакамедыя|камедыя]]&lt;br&gt;[[сямейны фільм|сямейны]]|Год=2022|Краіна=Расія|Рэжысёр=Дзмітрый Дзячэнка|Прадзюсар=Эдуард Ілаян
Дзяніс Жалінскі
Віталь Шляпа
Аляксей Трацюк
Антон Златапольскі
Вячаслаў Муругоў
Ліка Бланк
Юліяна Слашчова
Міхаіл Ткачэнка
Вадзім Верашчагін
Ганна Рыжыкава|Сцэнарыст=Віталь Шляпа
Васіль Куцэнка
Вячаслаў Зуб
Анатоль Малчанаў|Акцёры=Сяргей Гармаш
Вольга Кузьміна|Аператар=Іван Лебедзеў
Ігар Грынякін|Кампанія=&quot;Yellow, Black &amp; White&quot;
анлайн-кінатэатр «START»
&quot;Саюзмультфільм&quot;
тэлеканал «Расія-1»
пры падтрымцы «Фонду кіно»|Час=1 гадзіна 53 хвіліны|Бюджэт=850 млн расейскіх рублёў|Зборы=6,9 млрд. расійскіх рублёў|Мова=Руская мова|Кампазітар=Іван Канаеў}}
{{ізаляваны артыкул|date=2023-02-26}}
{{External media|align=right|video1={{YouTube|9m7eZSqfMEo|Цізер-трэйлер|logo=1}}|video2={{YouTube|x1qvJL7NF9s|Афіцыйны трэйлер|logo=1}}}}'''«Чабурашка»''' — расійскі сямейны [[Кінакамедыя|камедыйны фільм]] рэжысёр Дзмітрыя Дзячэнка пра вушастага звярка па імені [[Чабурашка]], які трапляе ў новы свет. Фільм не з'яўляецца экранізацыяй апавяданняў [[Эдуард Мікалаевіч Успенскі|Эдуарда Успенскага]], але выкарыстоўвае створаных ім персанажаў і напрацоўкі&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://smotrim.ru/audio/2638663|title=НАПРОЛОМ.КИНО: В сети появился первый тизер-трейлер фильма|website=smotrim.ru|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Ідэя фільма была задзейнічана яшчэ ў 2020 годзе, аднак здымкі пачаліся толькі ў пачатку 2021 года&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.kp.ru/afisha/msk/obzory/kino/film-cheburashka-2023/|title=Фильм Чебурашка (2022): дата выхода, трейлер, фото, актеры|website=Комсомольская правда|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.vesti.ru/television/article/2615778|title=Любимый герой возвращается на экраны: начались съемки фильма &quot;Чебурашка&quot;|website=Вести.ru|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/kultura/9651855|title=Съемки полнометражного фильма про Чебурашку начнутся в 2021 году|website=TACC|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://rg.ru/2020/10/07/kto-sygraet-glavnuiu-rol-v-hudozhestvennom-filme-pro-cheburashku.html|title=Кто сыграет главную роль в художественном фильме про Чебурашку|website=Российская газета|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://aif.ru/culture/movie/chto_izvestno_pro_film_cheburashka_s_sergeem_garmashom|title=Что известно про фильм «Чебурашка» с Сергеем Гармашом?|website=AiF|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ria.ru/20210920/cheburashka-1750941889.html|title=Гармаш сыграет крокодила Гену, а Чебурашка оживет в полнометражном фильме|website=РИА Новости|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Прэм'ера фільма прайшла 23 снежня 2022 года ў кінатэатры «Кастрычнік»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.starhit.ru/novosti/ulybchivyi-sergei-garmash-uyutnaya-elena-yakovleva-olga-kuzmina-s-synom-premera-filma-cheburashka-857600/|title=Максимова с цветами в голове, уютная Елена Яковлева, Кузьмина с сыном: премьера фильма «Чебурашка»|website=StarHit|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Выхад у шырокі пракат у Расіі адбыўся 1 студзеня 2023 года&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/kultura/10748753|title=Премьеру семейной комедии о Чебурашке запланировали на 1 января 2023 года|website=TACC|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Стужка за тры дні акупіла свой першапачатковы бюджэт у 850 млн рублёў, пасля стаўшы самым касавым фільмам у расійскім пракаце за ўсю яго гісторыю&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://licensingrussia.ru/article/10823-mnenie-eksperta-rossiiskomu-kinoprokatu-potrebuetsia-minimum-10-filmov-urovnia-cheburashki-dlia-vykhoda-iz-krizisa/|title=Мнение эксперта: российскому кинопрокату потребуется минимум 10 фильмов уровня «Чебурашки» для выхода из кризиса|website=Вестник лицензионного рынка|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Карціна атрымала змешаныя водгукі ад журналістаў&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://kritikanstvo.ru/movies/cheburashka_2023/|title=Рецензии на фильм «Чебурашка» (2023)|website=[[Критиканство]]|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Сюжэт ==
Фільм пачынаецца на апельсінавай плантацыі ў Іспаніі, дзе некалькі фермераў збіраюць апельсіны, пакуль там не з'яўляецца [[Чабурашка|касматы звярок з вялікімі псевдоўшамі]], які вельмі любіць ёсць апельсіны і крадзе іх на плантацыі. Аднойчы фермеры стамляюцца гэта трываць і вырашаюць злавіць яго. C дапамогай пасткі c прынадай у выглядзе апельсінаў, ім атрымоўваецца злавіць звярка. Аднак раптам выліўся смерч выносіць усе апельсіны разам з самім звярком, а фермеры паспяваюць выратавацца.

У гэты час на Чарнаморскім узбярэжжы Расіі замкнёны ў сабе стары Гена (прататып — Кракадзіл Гена), які працуе садоўнікам у дэндрарый, спрабуе аднавіць свае адносіны з даўно пасталелай дачкой Таняй, якая даўно пракляла свайго бацькі і абвясціла яму байкот за тое, што той у дзяцінстве пакінуў яе жыць у цёткі і кінуў яе, пасля таго, калі загінула яе мама Люба. Таня разам з мужам Толяй і сынам Грышай жывуць у міні-краме, у якім прадаюць самы смачны шакалад, і рыхтуюцца да штогадовага фестывалю. Акрамя гэтага, жыццё Гены становіцца яшчэ горш, калі ён грубіяніць і абражае Рыму (прататып — Старая Шапакляк), дырэктара шакаладнай фабрыкі» радасць мая&quot;, за што яго ледзь не звальняюць. Калі над горадам пачынаецца град з апельсінаў, прынесеных з Іспаніі, разам з імі ў гэтую мясцовасць трапляе і сам звярок. Увайшоўшы ў дом Гены, Ён, прыняўшы аранжавую каску за вялікі апельсін, спрабуе яе зняць і разносіць усё ў пакоі, пасля чаго трапляецца ў рукі Гене. Спачатку Гена пярэчыць звярку і ўсяляк спрабуе пазбавіцца ад яго, але з часам пачынае прывыкаць да яго і вырашае пакінуць сабе, называючы яго пры многіх людзях «беларускай аўчаркай».

Аднойчы, калі Гена прыйшоў у госці да Тані на дзень нараджэння яе маўклівага сына Грышы, каб павіншаваць унука і папрасіць у дачкі прабачэння за мінулае, туды ж трапляе і сам звярок. Грыша дзівіцца такому ўвазе жывёльнага і ўпершыню пачынае размаўляць. Звярок аказваецца вельмі разумным: выйграе за Валерыя пройгрышную партыю ў шахматы ў адзін ход і дзякуючы Грышы вучыцца размаўляць па-руску. Пасля гэтага Гена пачынае вучыць яго чытаць розныя кнігі, а Грыша дзякуючы таму самаму звярку хоча часам наведваць дзядулю Гену. Таня зноў пачынае размаўляць з бацькам. У гэты час памочнік Рымы-Ларыён-крадзе ў Тані [[Кулінарная кніга|кулінарную кнігу]], па якой тая з мужам рыхтавала і прадавала шакалад. Даведаўшыся пра крадзеж, Таня збіраецца адмовіцца прымаць удзел на фестывалі прысмакаў. Гена разам са сваім сябрам Валерыем прыязджаюць дадому да Рыма і патрабуюць вярнуць кнігу. Рыма згаджаецца вярнуць яе пры ўмове, што Гена аддасць ёй і яе ўнучцы Соне яго вушасціка, які да гэтага моцна спадабаўся капрызнай Соне.

У Гены не застаецца іншага выйсця, як аддаць звярка ў абмен на кнігу. Пры гэтым ён па дарозе ўспамінае маладосць, калі яму сапраўды таксама прыйшлося часова аддаць Таню, калі тая была яшчэ юнай. Гене атрымоўваецца абмяняць кнігу рэцэптаў на звярка і вярнуць кнігу назад дачкі. Зрэшты, тая пачынае ненавідзець бацькі мацней ранейшага, калі даведаецца, што той у абмен на кнігу аддаў таго самага звярка. Гена доўгі час не можа дараваць сябе за тое, што ён нарабіў, і вырашае выцягнуць звярка з логава Рымы. Для гэтага ён просіць дапамогі ў сваіх верных сяброў — Валерыя, Галі і дворніка. Разам з імі яны прабіраюцца ў дом Рымы, але выяўляюць, што звярка там няма, таму што тая разам з Соняй забрала яго на фестываль, дзе Рыма плануе запусціць у неба ракету, якая выбухне ў паветры і замест салюту раскідае ўсім людзям цукеркі.

Ноччу, калі звярка пакідаюць у адной з палатак, туды прабіраецца Гена і просіць прабачэння перад вушасцікам за тое, што яму давялося зрабіць, пасля чаго распавядае пра тое, што яму давялося перажыць у маладосці. Яго даўно нябожчыца жонка Люба загінула, спрабуючы выйграць на спаборніцтвах па палёце на [[дэльтаплан]], і ён баяўся сапраўды таксама страціць і Таню, але цяпер ён ужо даўно моцна шкадуе пра гэта. Звярок даруе Гену, і яны вырашаюць пакінуць кірмаш. Нечакана ўнутры ракеты з цукеркамі, якая вось-вось узляціць у неба, выяўляецца Грыша. Звярок адважваецца пабегчы да хлопчыка на дапамогу і перад тым, як ракета выбухае, саскоквае разам з ім уніз, [[Аэрадынамічная якасць|планаваць]] на псевдоўшах і іх паспяваюць падхапіць людзі.

На наступны дзень усе сябры і блізкія Гены, а таксама Таня, Толя і Грыша святкуюць Дзень нараджэння звярка, так як яны дакладна не ведаюць, калі менавіта ён нарадзіўся. Сам звярок у гэты момант называе сябе па імені, якое ён сам сабе прыдумаў — [[Чабурашка]], паколькі ён перыядычна на працягу ўсяго фільма падаў і прамаўляў у слых слова «чабурахнуўся». На Дзень нараджэння Чабурашкі прыходзіць і Рыма, якая просіць прабачэньня перад Генай і ўсёй яго сям'ёй за выпадак з ракетай і раскайваецца, да таго ж яе сын забраў у яе Соню, і цяпер яна ўбачыць унучку толькі праз год. Гена даруе Рыму і запрашае яе сесці за стол, пасля чаго пачынае выконваць на ручной гармоніку песню»на жаль, Дзень нараджэння толькі раз у годзе&quot;.

У сцэне пасля тытраў абыгрываецца анекдот, калі Гена з Чабурашкай едуць на матацыкле па трасе, а іх спыняе паліцэйскі і кажа: «гэтага Зніміце з руля». На гэта абураны Чабурашка адказвае: &quot;Я -...!»

== У ролях ==
{{УРоляхВерх}}
{{УРолях|[[Гармаш, Сяргей Леанідавіч|Сяргей Гармаш]]|садоўнік|Генадзь Пятровіч (Гена) ([[Пататып персанажа|прататып]] — [[Кракадзіл Гена]])}}
{{УРолях|[[Кузьміна, Вольга Мікалаеўна|Вольга Кузьміна]]||[[Чабурашка]] (агучванне)}}
{{УРолях|[[Якаўлева, Алена Аляксееўна|Алена Якаўлева]]|дырэктар шакаладнай фабрыкі|Рыма (прататып — Старой Шапакляк)}}
{{УРолях|[[Дабранраваў, Фёдар Віктаравіч|Фёдар Дабранраваў]]||Валерый Заўгародні|спецыяліст па экзатычных жывёлах, сябар Гены}}
{{УРолях|[[Максімава, Паліна Уладзіміраўна|Паліна Максімава]]||Таня|мама Грышы, дачка Гены}}
{{УРолях|[[Лавыгін, Сяргей Валер'евіч|Сяргей Лавыгін]]||Толя|тата Грышы, муж Тані}}
{{УРолях|[[Лысенкаў, Дзмітрый Алегавіч|Дзмітрый Лысенкаў]]||Ларыён|памочнік Рымы (прататып - пацук Шапакляк Ларыска)}}
{{УРолях|Ілля Кандраценка||Грыша|сын Тані і Толі}}
{{УРолях|Ева Смірнова||Соня|унучка Рымы}}
{{УРолях|Соф'я Зайка||Галя|прадаўшчыца марожанага і напояў}}
{{УРолях|[[Шчукіна, Наталля Юр'еўна|Наталля Шчукіна]]||Наталля Мікалаеўна|дырэктар [[Сочынскі дэндрарый|дэндрарыя]], начальніца Гены}}
{{УРолях|Жаннат Керымбаеў|дворнік}}
{{УРолях|Аліўе Сіў|кухар}}
{{УРолях|[[Быстроў, Арцём Мікалаевіч|Арцём Быстроў]]||Гена ў маладосці}}
{{УРолях|[[Каняшкіна, Марына Сяргееўна|Марына Каняшкіна]]||Люба|жонка Гены, маці Тані}}
{{УРолях|Аліса Мынай|Таня ў дзяцінстве|}}
{{УРолях|Арсень Фогелеў|ахоўнік|}}
{{УРолях|Канстанцін Фадзееў||Васіль|кіроўца Рымы}}
{{УРоляхНіз}}

== Вытворчасць ==
Здымкі фільма пачаліся ў верасні 2021 года ў [[Сочы]], у якасці лакацыяй паслужылі Сочынскі парк «Дэндрарый», санаторый імя Арджанікідзэ і набярэжная&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.yugopolis.ru/news/v-sochi-nachali-snimat-fil-m-o-cheburashke-141599|title=В Сочи начали снимать фильм о Чебурашке|website=Югополис|url-status=dead|access-date=26 лютага 2023|archive-date=8 студзеня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230108093600/https://www.yugopolis.ru/news/v-sochi-nachali-snimat-fil-m-o-cheburashke-141599}}&lt;/ref&gt;. Таксама здымкі прайшлі ў [[Кіславодск]], [[Пяцігорск]] і [[Есентукі]], а завяршыліся ў чэрвені 2022 года ў [[Маскоўская вобласць|Падмаскоўе]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.gazeta.ru/culture/news/2022/06/20/n_17967374.shtml|title=Опубликован тизер «Чебурашки» с Гармашом|website=[[Газета.ru|Газета.Ru]]|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 20 чэрвеня 2022 года на афіцыйным [[YouTube]]- канале кінакампаніі «Цэнтрал Партнершып» выйшаў першы афіцыйны тызер фільма. 26 кастрычніка 2022 года на YouTube-каналах кінакампаній «Цэнтрал Партнершып», «Yellow, Black &amp;amp;amp; White» і «Саюзмультфільм&quot;выйшаў афіцыйны трэйлер фільма.

Пры здымках аднаго эпізоду было выкарыстана 6 тон апельсінаў, пра што паведаміла кампанія «Yellow, Black and White» у сваім Instagram-акаўнце&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.vesti.ru/television/article/3111723|title=Все, что нужно знать о семейной комедии &quot;Чебурашка&quot;|date=2022-12-21|publisher=[[Вести.ру]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230114202321/https://www.vesti.ru/television/article/3111723|archive-date=2023-01-14|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Саўндтрэк ==
Саўндтрэкам да фільма з'яўляецца песня &quot;паветраны шар&quot; у выкананні гурта «Мая Мішэль&quot;, рэліз якой на лічбавых пляцоўках адбыўся 1 студзеня 2023 года&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.intermedia.ru/news/375872|title=«Моя Мишель» спела песню для «Чебурашки»|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Таксама ў фільме гучыць песня «[[Там нет меня (песня)|Там няма Мяне]]&quot;у выкананні Севары Назархан, вакаліз [[Эдуард Анатолевіч Хіль|Эдуарда Хіля]] «Я вельмі рады, бо я нарэшце вяртаюся дадому…» і «песенька кракадзіла Гены» з мультфільм 1971 г.

== Зборы ==
«Чабурашка» устанавіў рэкорд па зборах сярод расійскіх фільмаў, якія выходзілі 1 студзеня: у першы дзень пракату ён сабраў больш за 225 млн рублёў, а за першыя тры дні-837 млн рублёў&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ria.ru/20230103/film-1842913987.html|title=Мультфильм «Чебурашка» установил рекорд в прокате|publisher=РИА Новости|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 5 студзеня кінасеансы наведалі 1,2 млн гледачоў, а зборы гэтага дня склалі 396,5 млн рублёў&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://incrussia.ru/news/cheburashka-top/|title=Семейная комедия «Чебурашка» стала самым кассовым фильмом в истории российского проката|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. На 6 студзеня 2023 года, касавыя зборы фільма склалі больш за 2 млрд рублёў, гэта ўжо шостая карціна айчыннай вытворчасці, якая пераадолела гэты парог&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/5758429|title=«Чебурашка» за пять дней проката собрал более 2 млрд рублей|date=2023-01-06|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://dtf.ru/cinema/1553805-cheburashka-sobral-dva-milliarda-rubley-za-pyat-dney|title=«Чебурашка» собрал два миллиарда рублей за пять дней|date=2023-01-06|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 9 студзеня 2023 года касавыя зборы склалі 3 млрд рублёў&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/5759181|title=«Чебурашка» собрал в прокате 3 млрд рублей|date=2023-01-09|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. У расійскім пракаце ўсяго 13 фільмаў прайшлі планку ў два мільярды, сярод якіх і такія карціны, як «[[Аватар (фільм, 2009)|Аватар]]», «Кароль Леў» і іншыя&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.kinometro.ru/news/show/name/cheburashka_new_record_4545|title=«Чебурашка» собрал 2 млрд рублей|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 10 студзеня 2023 года &quot;Чабурашка&quot; стаў самым касавым расійскім фільмам у гісторыі айчыннага пракату, сабраўшы больш за 3,09 млрд рублёў&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/technology_and_media/10/01/2023/63bc372c9a79475dde92f04e|title=«Чебурашка» стал самым кассовым российским фильмом|date=2023-01-10|publisher=[[РБК]]|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/culture/2023/01/10/16059211.shtml|title=«Чебурашка» побил рекорд «Холопа» и получит продолжение|publisher=[[Газета.ru]]|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 13 студзеня 2023 года &quot;Чабурашка&quot; стаў самым касавым фільмам у гісторыі расійскага кінапракату, абышоўшы па зборах фільм [[Джэймс Кэмеран|Джэймса Кэмерана]] »Аватар&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/5771561|title=«Чебурашка» обошёл «Аватар» и стал самым кассовым фильмом в истории российского проката|date=2023-01-13|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 15 студзеня 2023 года сума збораў перавысіла 4 млрд рублёў&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bfm.ru/news/517107|title=Фильм «Чебурашка» стал самым кассовым за всю историю проката в РФ|publisher=BFM.ru: деловой портал|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.kinometro.ru/news/show/name/cheburashka_records_again_again_4535|title=«Чебурашка» собрал 4 млрд рублей в российском прокате|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 5 лютага 2023 года &quot;Чабурашка&quot; сабраў у пракаце ўжо больш за 6 мільярдаў рублёў&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://gamemag.ru/news/175442/cheburashka-sobral-v-prokate-bolee-6-milliardov-rublej|title=«Чебурашка» собрал в прокате более 6 миллиардов рублей|date=2023-02-05}}&lt;/ref&gt;.

== Крытыка ==
Адразу ж пасля прадстаўлення аблічча Чабурашкі ў тізер у сетцы яго раскрытыкавалі, называючы страшным. Хоць знайшліся і тыя, каму вобраз спадабаўся, у тізер Чабурашка ў кадры заўважаны ўсяго за 2 секунды&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tjournal.ru/internet/657379-urodlivyy-sonik-ili-malysh-yoda-v-socsetyah-obsuzhdayut-novogo-cheburashku-c-chelovecheskimi-zubami|title=Уродливый Соник или Малыш Йода|date=2022-06-21|publisher=Интернет на TJ|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. У апублікаваным у кастрычніку 2022 года трэйлеры аблічча Чабурашкі адрозніваецца ад яго аблічча ў першым тізер, апублікаваным у чэрвені&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://lenta.ru/news/2022/10/26/cheburashka/|title=Вышел трейлер полнометражного фильма «Чебурашка»|date=2022-10-26|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Згодна агрэгатар рэцэнзій  «Крытыканства», фільм атрымаў змешаныя водгукі з сярэдняй ацэнкай 59/100 на падставе 19 рэцэнзій&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;. Дзяніс Корсакаў, кінакрытык «[[Камсамольская праўда|Камсамольскай праўды]]&quot;, нейтральна паставіўся да выхаду карціны. У сваёй рэцэнзіі ён адзначае ўдалую падборку акцёра Арцёма Быстрова, які грае ролю Сяргея Гармаша у маладосці, які»фантастычна яму адпавядае і вонкава, і ўнутрана&quot;. Таксама крытык вылучае, што ў фільме прысутнічае вялікая колькасць «псіхалагічных траўмаў», чаму дзіцячы фільм становіцца хутчэй для «іх трыццацігадовых бацькоў»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.kp.ru/daily/27488.5/4697937/|title=Премьера полнометражного фильма «Чебурашка»|date=2022-12-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Кінакрытык газеты «[[Коммерсантъ|Камерсант]]&quot;, Юлія Шагельман, пасля прагляду фільма, выказала сумневы ў тым, што дзецям карціна спадабаецца, а дарослыя не здолеюць даведацца ў новым Чабурашцы «мілага вушастага звярка са свайго дзяцінства». Шагельман адзначае дасылкі сцэнарыстаў да &quot;сусветнай казачнай спадчыны«, у тым ліку да&quot;[[Чараўнік краіны Оз (кніга)|Чараўнік краіны Оз]]», «[[Тры мушкецёры]]», «Беглы па лязе» і да іншых. Таксама прыкметная і адсылка да савецкага мінулага, якая, на думку кінакрытыка, «не занадта цікавая дзецям». Юлія Шагельман раскрытыкавала рысоўку галоўнага героя, назваўшы яе «неахайна», руху ненатуральныя «а ў сцэнах узаемадзеяння з жывымі акцёрамі вельмі прыкметна, што яны хапаюцца за пустэчу і размаўляюць з ёй жа»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/5754849|title=Ушной промысел|website=Коммерсантъ|date=2022-12-29|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Максім Клейн, рэцэнзент партала Фільм.ру, паставіў фільму 6 балаў з 10. Крытык адзначае, што «няспраўны» Чабурашка, які стварае «камедыю палажэнняў», запомніцца гледачам, тым самым «акупіўшы працу» стваральнікаў. Аднак падабенства з кнігай і мультфільмамі практычна няма, на што і звяртае ўвагу рэцэнзент. Клейн лічыць, што &quot;спроба асучасніць&quot; Чабурашку&quot; цалкам удалая»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.film.ru/articles/recenziya-na-film-cheburashka-adaptaciyu-tvorchestva-eduarda-uspenskogo-imeyushchuyu-malo|title=Рецензия на фильм «Чебурашка» — адаптацию творчества Эдуарда Успенского, имеющую мало общего с оригиналом|website=[[Film.ru]]|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Марына Бяляева, кінакрытык часопіса «Свет фантастыкі», у аглядзе на фільм таксама вылучыла вобраз новага «Чабурашкі». Паводле яе слоў, вобраз героя «выклікае шмат пытанняў-і справа тут не толькі ў прадузятасці і настальгіі», а канкрэтна ў яго няўдалай убудаванасці ў рэальны свет, дызайн Чабурашкі «глядзіцца выйгрышна ў адных ракурсах і правальна — у іншых». Але найбольш праблема ўзаемадзеянне галоўнага героя з акцёрамі, лічыць Марына Бяляева. «Асабліва гэта тычыцца Гармаша, які ў кожнай сцэне з Чабурашкай відавочна трымае не жывую істоту, а паветра», з-за чаго кадры здаюцца «непераканаўчымі». Аднак крытыка таксама не пераканала і гульня цэнтральных акцёраў, якія «не атрымліваюць ад таго, што адбываецца ніякага задавальнення», што ў цэлым і адлюстроўваецца на персанажах. Але аглядальнік таксама адзначае, што «ў сцэнары ёсць сцэны з добрым драматычным напругай, шэраг дасціпных жартаў і некалькі ўдалых вобразаў» і «як імпартазамяшчэнне працуе выдатна: ні лепш, ні горш»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.mirf.ru/kino/cheburashka-2022/|title=«Чебурашка»-2022: Гена-мизантроп, попузьяна и… любовь?|date=2023-01-01|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Рэцэнзент партала InterMedia, Вадзім Багданаў, ацаніў фільм на 6 балаў з 10. На думку крытыка,» такі каласальны поспех мала кажа пра самую якасці прадукту&quot;, а толькі паказвае, што найбольш папулярна ў гледачоў у гэты перыяд. Багданаў лічыць, што паход у кіно ў навагоднія святы з'яўляецца даўняй традыцыяй, аднак «у гэтым годзе, акрамя „Чабурашкі“, нічога ўніверсальнага для падобных сямейных паходаў папросту не было». Кінакрытык адзначае, што сцэнар карціны «абсалютна бездапаможны», які складаецца з «пустых персанажаў з умоўнай матывацыяй», «сумнеўнай павучальнасці». Аднак стваральнікам атрымалася ўдала падабраць кастаў акцёраў, удакладняе рэцэнзент, але «галоўны герой з візуалізацыяй усё ж падкачаў: часам ад яго анімацыі і дрэнны прамалёўкі шчыміць сэрца»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.intermedia.ru/news/376005|title=Вкус детства|date=2023-01-12|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

На думку кінакрытыка Мікалая Нікуліна, «тое, што фільм быў паказаны ў Новы год і тое, што ў пракаце не было замежных канкурэнтаў, - гэта зусім не гарантыя высокага прыбытку», бо ў папярэднія гады ніхто не здолеў паўтарыць поспех карціны&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://ren.tv/news/v-rossii/1065737-rekordsmena-kinoprokata-cheburashku-pokazhut-na-mks|title=Рекордсмена российского кинопроката «Чебурашку» покажут на МКС|website=РЕН ТВ|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Давід Шнейдеров лічыць, што «у бліжэйшы час наўрад ці з'явіцца такі паспяховы праект»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://nsn.fm/culture/igrat-sidya-na-stule-sygravshaya-cheburashku-kuzmina-rasskazala-o-semkah-filma|title=«Я не пыталась выдумывать»|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Журналіст і крытык, Канстанцін Мільчын, рэзка выказаўся пра фільм, назваўшы яго «феерычнай сумессю плагіяту і канібалізму», пры гэтым у якім, ніводнага свежага сюжэтнага ходу, ніводнага арыгінальнага гэга»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://newizv.ru/news/2023-01-18/konstantin-milchin-o-cheburashke-feericheskaya-smes-plagiata-i-kannibalizma-394042|title=Константин Мильчин — о «Чебурашке»: «Феерическая смесь плагиата и каннибализма!»|website=[[Новые Известия]] — Последние новости России и мира сегодня|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Заўвагі ==
{{Reflist}}

== Спасылкі ==
* {{Cite web|url=https://ybw-group.ru/movies/cheburashka|title=Раздзел фільма «Чабурашка»}}
* {{Cite web|url=https://centpart.ru/film/3054|title=Раздзел фільма «Чабурашка»}}

[[Катэгорыя:Фільмы Расіі 2022 года]]
[[Катэгорыя:Кінакамедыі Расіі]]
[[Катэгорыя:Фільмы на рускай мове]]
[[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]]</text>
      <sha1>buca9ovtqt9vxqhc9jvlnvkieqam33z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ульяна Супрун</title>
    <ns>0</ns>
    <id>736024</id>
    <revision>
      <id>5171158</id>
      <parentid>4632813</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T10:01:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5171158</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9678" sha1="j2exey14tutxvklt1d4465e48ibf278" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Супрун}}
{{палітык}}
'''Ульяна Надзея Супрун''' ({{lang-uk|Уляна-Надія Супрун}}; нар. {{ДН|30|1|1963}}, [[Дэтройт]], [[Мічыган|штат Мічыган]], [[ЗША]]) — [[Украіна|украінская]] грамадская і дзяржаўная дзяячка, выконваючая абавязкі Міністра аховы здароўя Украіны (2016—2019).

== Біяграфія ==
Нарадзілася 30 студзеня 1963 года ў [[Дэтройт|Дэтройце]] ([[ЗША]]) у сям’і ўкраінскага паходжання. Бацька — Джордж Гары Юрків (нар. 1935) — ваенны падрадчык, былы акцыянер і віцэ-прэзідэнт кампаніі «North American Controls», удзельнічаў у вытворчасці танка [[M1 Abrams]]. Маці — Зяновія Юрків.

Наведвала [[Украінская Грэка-Каталіцкая Царква|ўкраінскую грэка-каталіцкую царкву]], уваходзіла ва ўкраінскую скаўцкую арганізацыю «[[Пласт (арганізацыя)|Пласт]]». Першы раз наведала Украіну з бацькамі, калі ёй было 11 гадоў.

Атрымала медыцынскую адукацыю ва Універсітэце штата Мічыган.

З 1981 па 1985 год навучалася ва Універсітэце Уэйна, дзе атрымала ступень бакалаўра прыродазнаўчых навук у галіне біялогіі. У 1985—1989 гадах навучалася ў Каледжы медыцыны чалавека пры Універсітэце штата Мічыган, атрымала ступень доктара медыцыны. У 1989—1990 гадах прайшла прамежкавую гадавую праграму рэзідэнтуры ў бальніцы «Бамонт» ([[Дырбарн (Мічыган)|Дырбарн]], штат Мічыган), якая ўваходзіць у сістэму аховы здароўя «Оўквуд».

З 1990 па 1994 год працавала ўрачом-рэзідэнтам па радыелагічнай дыягностыцы ў бальніцы «Сінай» у Дэтройце.

У 1995—1999 гадах працавала ў дыягнастычнай радыялогіі жаночага здароўя ў [[Нью-Ёрк]]у, пасля стала выконваючай абавязкі дырэктара ў галіне дыягнастычнай радыялогіі [[малочныя залозы|малочных залоз]] у бальніцы Генры Форда ў Дэтройце.

З 2000 года Супрун працавала намеснікам галоўнага ўрача-радыёлага ў дыягнастычнай радыялогіі жаночага здароўя ў Medical Imaging Манхэтэна, пазней стала намеснікам медыцынскага дырэктара і партнёрам гэтага медыцынскага цэнтра, дзе працавала да 2009 года.

Восенню 2013 года разам з мужам Маркам Супруном пераехала ва Украіну. 29 лістапада падчас палітычнага крызісу наведала [[Плошча Незалежнасці (Кіеў)|Майдан]] у Кіеве. У сярэдзіне снежня паспрабавала ўладкавацца ў медыцынскую службу [[Еўрамайдан]]а ў Доме прафсаюзаў, аднак, па словах міністра аховы здароўя Украіны Алега Мусія, ён выгнаў яе праз тры дні, а ўсе звесткі аб яе «актыўнай працы» ў гэтай службе з’яўляюцца «фэйкам і няпраўдай»&lt;ref&gt;[https://verge.zp.ua/2019/02/%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8-%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%83%D1%89%D0%B5%D0%B3%D0%BE-%D0%BC%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0-%D0%BD%D0%B0-%D0%B2%D1%8B/ «Странности текущего момента»: на «выборы» деньги есть, а на мосты нет и не будет!]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

Пазней Супрун узначаліла гуманітарныя ініцыятывы Сусветнага кангрэса ўкраінцаў і разам з мужам заснавала грамадскую арганізацыю «Абарона патрыётаў», у задачу якой уваходзіць паляпшэнне медыцынскай дапамогі грамадзянам Украіны, асабліва ветэранам баявых дзеянняў. У кастрычніку 2015 года стала заснавальніцай і дырэктарам Школы рэабілітацыйнай медыцыны [[Украінскі каталіцкі ўніверсітэт|Украінскага каталіцкага ўніверсітэта]]. Таксама была пазаштатным кансультантам камітэта [[Вярхоўная Рада Украіны|Вярхоўнай Рады Украіны]] па пытаннях аховы здароўя.

11 ліпеня 2015 года [[Прэзідэнт Украіны]] [[Пётр Парашэнка]] падпісаў указы аб прыняцці ў грамадзянства Украіны сужэнцаў Ульяны і Марка Супруноў&lt;ref&gt;[https://photo.unian.ua/photo/644785-petro-poroshenko-ulyana-ta-marko-supruni Петро Порошенко, Уляна та Марко Супруни]{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;.

З 1 жніўня 2016 года па 29 жніўня 2019 года — выконваючая абавязкі Міністра аховы здароўя Украіны.

1 лістапада 2018 года былі ўведзены расійскія санкцыі супраць 322 грамадзян Украіны, уключаючы Ульяну Супрун&lt;ref&gt;[https://www.bbc.com/ukrainian/news-46055190 Помідори Фірташа, Ярош і син Порошенка: проти кого Росія запровадила санкції]{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;.

Член назіральнага савета Першага добраахвотніцкага медыцынскага шпіталя імя Мікалая Пірагова, член Медыкаў Майдана, член аддзялення Саюза ўкраінскай моладзі ў Нью-Ёрку (1995—2013), член Украінскага кангрэсавага камітэта Амерыкі (1990 — па цяперашні час), дырэктар Савета па аказанні гуманітарнай дапамогі ўкраінцам (1997—1999), прэзідэнт Украінска-амерыканскай асацыяцыі грамадзянскіх свабод (2000—2009).

== «Доктар Смерць» ==
Публічны вобраз у СМІ і па словах самой Ульяны — Доктар Смерць&lt;ref&gt;[https://apostrophe.ua/news/politics/2019-09-09/ya--doktor-smert-suprun-rasskazala-zabavnyiy-epizod-o-pervoy-vstreche-s-zelenskim/174057 Я — доктор смерть: Супрун рассказала забавный эпизод о первой встрече с Зеленским]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Шэраг украінскіх палітыкаў і чыноўнікаў, якія крытыкуюць медыцынскую рэформу, публічна называлі Ульяну Супрун мянушкай «Доктар Смерць»&lt;ref&gt;[https://health.24tv.ua/zvidki_u_suprun_prizvisko_doktor_smert_n1162578 Звідки у Супрун прізвисько «Доктор Смерть»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230326060225/https://health.24tv.ua/zvidki_u_suprun_prizvisko_doktor_smert_n1162578 |date=26 сакавіка 2023 }}{{ref-ua}}&lt;/ref&gt;.

{{пачатак цытаты}}
Супрун? Ха-ха-ха. Ну, па-рознаму да яе ставяцца. Вы ж ведаеце, так, як яе клічуць? Ну, дзякуй Богу, у мяне іншы лекар, у маёй сям’і.&lt;ref&gt;[https://ukr.media/politics/393791/ Президент України заявив, що радий, що його сім’ю не лікує Уляна Супрун і розповів, що думає про інших міністрах]{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;
{{канец цытаты|крыніца=[[Прэзідэнт Украіны]] [[Уладзімір Зяленскі]]}}

== Сям’я ==
* Муж — Марка Супрун — канадзец украінскага паходжання, рэжысёр, сцэнарыст, філасоф і палітолаг, радыёвядучы, кінапрадзюсер.

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Супрун Ульяна Надзея}}
[[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Украіны]]
[[Катэгорыя:Жанчыны-палітыкі Украіны]]
[[Катэгорыя:Палітыкі-эмігранты]]
[[Катэгорыя:Рэнтгенолагі]]
[[Катэгорыя:Медыкі ЗША]]</text>
      <sha1>j2exey14tutxvklt1d4465e48ibf278</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жыццё-маліна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>737210</id>
    <revision>
      <id>5170883</id>
      <parentid>5162513</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T16:34:56Z</timestamp>
      <contributor deleted="deleted" />
      <minor />
      <comment deleted="deleted" />
      <origin>5170883</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35554" sha1="kgtnxj0sml9qby3m8ganfmcgptq0f7m" xml:space="preserve">{{Тэлеперадача
|назва_перадачы=Жыццё-маліна
|слоган=Месца, у якім не перашкаджаюць размаўляць і паказваюць беларусаў для беларусаў
|аўтар=[[Мікіта Мелказёраў]]
|вядучы=[[Мікіта Мелказёраў]]
|краіна=[[Беларусь]]
|мова=[[Беларуская мова|беларуская]], [[Руская мова|руская]]
|першы_выпуск=27 чэрвеня 2020
|апошні_выпуск=10 студзеня 2026
|сайт=https://www.youtube.com/@malina_by}}
'''Жыццё-маліна''' ({{Lang-ru|Жизнь-малина}}) — беларускамоўная грамадска-палітычная інтэрнэт-тэлеперадача ў фармаце інтэрв’ю, якая выходзіла а 11:00 раніцы мінскага часу па суботах на аднайменным YouTube-канале. Першы выпуск з’явіўся на відэахостынгу [[YouTube]] 27 чэрвеня 2020 года. Вядучы — [[Мікіта Мелказёраў]], у мінулым журналіст газеты «Всё про футбол», інтэрнэт-парталаў «[[Трыбуна (вэб-партал)|Трыбуна]]» і [[Onliner.by]].

Адметная рыса перадачы — элемент інтэрв’ю пра сучасныя падзеі ў Беларусі і суседніх краінах. За час існавання перадачы ў эфіры былі больш за 200 чалавек, у тым ліку палітыкі, эканамісты, журналісты, навукоўцы, пісьменнікі, музыканты, спартсмены і інш.

&lt;div style=&quot;display:inline-block; padding:0.2em 0.5em; background:#eef; border:1px solid #ccd;&quot;&gt;{{Collapse top|Поўны пералік гасцей @malina_by}}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!Асобы
!Дата (гггг-мм-дд)
!Спасылка
|-
! colspan=&quot;3&quot; |'''Госці Жыцце-маліна ў 2025 годзе'''
|-
|[[Аляксандр Міхайлавіч Лукашук|Аляксандр Лукашук]]
| align=&quot;right&quot; |2026-01-10
|https://www.youtube.com/watch?v=JVM9weaUArA
|-
|[[Аляксандр Кныровіч]]
| align=&quot;right&quot; |2025-12-20
|https://www.youtube.com/watch?v=9N_gZi7EoOs
|-
|[[Аляксандр Сяргеевіч Атрошчанкаў|Аляксандр Атрошчанкаў]]
| align=&quot;right&quot; |2025-12-13
|https://www.youtube.com/watch?v=mUAkDuPy81c
|-
|[[Уладзімір Караткевіч]]
| align=&quot;right&quot; |2025-12-06
|https://www.youtube.com/watch?v=Mog_TNCbias
|-
|Генадзь Шульман
| align=&quot;right&quot; |2025-11-29
|https://www.youtube.com/watch?v=YrSZZOAZYyI
|-
|Антон Бяляеў
| align=&quot;right&quot; |2025-11-22
|https://www.youtube.com/watch?v=EKLmhYJtHu8
|-
|Кацярына Раецкая
| align=&quot;right&quot; |2025-11-15
|https://www.youtube.com/watch?v=5CM6Vrvy3q0
|-
|Уладзіслаў Івашкевіч
| align=&quot;right&quot; |2025-11-08
|https://www.youtube.com/watch?v=YwHl8EQ_R7E
|-
|[[Уладзімір Уладзіміравіч Мацкевіч|Уладзімір Мацкевіч]]
| align=&quot;right&quot; |2025-10-25
|https://www.youtube.com/watch?v=eSd-bHv_cw8
|-
|[[Яўген Афнагель]]
| align=&quot;right&quot; |2025-10-18
|https://www.youtube.com/watch?v=6tDVVKKtKNA
|-
|[[Роза Маратаўна Турарбекава|Роза Турарбекава]]
| align=&quot;right&quot; |2025-10-11
|https://www.youtube.com/watch?v=e3ZMMcZiCs0
|-
|Іван Прус
| align=&quot;right&quot; |2025-10-04
|https://www.youtube.com/watch?v=Tc13pXOeMxU
|-
|[[Сцяпан Аляксандравіч Пуціла|Сцяпан Пуціла]]
| align=&quot;right&quot; |2025-09-27
|https://www.youtube.com/watch?v=Fzl_2itAReg
|-
|[[Мікалай Аляксандравіч Дзядок|Мікола Дзядок]]
| align=&quot;right&quot; |2025-09-20
|https://www.youtube.com/watch?v=pz0Ul8MSNz4
|-
|Марына Мянтусава
| align=&quot;right&quot; |2025-09-13
|https://www.youtube.com/watch?v=SHr3EXCahek
|-
|[[Аляксандр Уладзіміравіч Класкоўскі|Аляксандр Класкоўскі]]
| align=&quot;right&quot; |2025-09-06
|https://www.youtube.com/watch?v=GSwCAcFqnDQ
|-
|[[Павел Паўлавіч Латушка|Павел Латушка]]
| align=&quot;right&quot; |2025-08-30
|https://www.youtube.com/watch?v=AnOTIRAOIqg
|-
|[[Святлана Георгіеўна Ціханоўская|Святлана Ціханоўская]]
| align=&quot;right&quot; |2025-08-02
|https://www.youtube.com/watch?v=4CCQNvbyIjY
|-
|[[Таццяна Валер’еўна Шчытцова|Таццяна Шчытцова]]
| align=&quot;right&quot; |2025-07-26
|https://www.youtube.com/watch?v=FHMfxRCLqAg
|-
|[[Уладзіслаў Гарбацкі|Уладзіслаў Іваноў]]
| align=&quot;right&quot; |2025-07-19
|https://www.youtube.com/watch?v=vMrbFaY8V1g
|-
|[[Наталля Алегаўна Дуліна|Наталля Дуліна]]
| align=&quot;right&quot; |2025-07-12
|https://www.youtube.com/watch?v=xOdJ1F12uiI
|-
|[[Сяргей Леанідавіч Ціханоўскі|Сяргей Ціханоўскі]]
| align=&quot;right&quot; |2025-07-06
|https://www.youtube.com/watch?v=VpRL-VUvWUY
|-
|Вольга Лойка
| align=&quot;right&quot; |2025-06-28
|https://www.youtube.com/watch?v=fgFZPoxJAjM
|-
|[[Валерый Іванавіч Карбалевіч|Валерый Карбалевіч]]
| align=&quot;right&quot; |2025-06-21
|https://www.youtube.com/watch?v=AmyCwYgt5-E
|-
|Уладзімір Пікірэня
| align=&quot;right&quot; |2025-06-14
|https://www.youtube.com/watch?v=llvRS4Z6yH8
|-
|Дзяніс Кучынскі
| align=&quot;right&quot; |2025-06-07-
|https://www.youtube.com/watch?v=J0JiZE-PlJE
|-
|Уладзімір Жыгар
| align=&quot;right&quot; |2025-05-31
|https://www.youtube.com/watch?v=Z-o6SOo2yv8
|-
|Андрэй Махоўскі
| align=&quot;right&quot; |2025-05-24
|https://www.youtube.com/watch?v=L2hogW-hYrI
|-
|[[Віктар Уладзіміравіч Якубаў|Віктар Якубаў]]
| align=&quot;right&quot; |2025-05-17
|https://www.youtube.com/watch?v=yZ1cPI-OPpY
|-
|Аляксандар Гойшык
| align=&quot;right&quot; |2025-05-10
|https://www.youtube.com/watch?v=WfrDudPk8hA
|-
|[[Саша Філіпенка]]
| align=&quot;right&quot; |2025-05-03
|https://www.youtube.com/watch?v=UgmPD5hb1fc
|-
|[[Фёдар Паўлючэнка]]
| align=&quot;right&quot; |2025-04-26
|https://www.youtube.com/watch?v=-rCDcdt_xuY
|-
|Дмітрый Савелаў
| align=&quot;right&quot; |2025-04-19
|https://www.youtube.com/watch?v=W7zLMgu8dxQ
|-
|[[Уладзімір Якаўлевіч Цэслер|Уладзімер Цеслер]]
| align=&quot;right&quot; |2025-04-12
|https://www.youtube.com/watch?v=N4Ew0XJlMOE
|-
|[[Павел Усеваладавіч Церашковіч|Павел Церашковіч]]
| align=&quot;right&quot; |2025-04-05-
|https://www.youtube.com/watch?v=PCjL-ZeSJb4
|-
|[[Генадзь Пятровіч Коршунаў|Генадзь Коршунаў]]
| align=&quot;right&quot; |2025-03-29
|https://www.youtube.com/watch?v=DhpxJmtazTY
|-
|Аляксандр «Кусь» Клачко
| align=&quot;right&quot; |2025-03-22
|https://www.youtube.com/watch?v=D3YenhYYprU
|-
|[[Ксенія Алегаўна Луцкіна|Ксенія Луцкіна]]
| align=&quot;right&quot; |2025-03-15
|https://www.youtube.com/watch?v=IAA24PGWsIg
|-
|[[Алесь Лагвінец]]
| align=&quot;right&quot; |2025-03-08-
|https://www.youtube.com/watch?v=fUTDroJhZmY
|-
|Мацвей Купрэйчык
| align=&quot;right&quot; |2025-03-01
|https://www.youtube.com/watch?v=YN7zXw2-DCk
|-
|[[Паліна Шарэнда-Панасюк]]
| align=&quot;right&quot; |2025-02-22
|https://www.youtube.com/watch?v=etyMmZfgX6c
|-
|Іван Сіўцоў
| align=&quot;right&quot; |2025-02-15
|https://www.youtube.com/watch?v=BuawLlZ6vmY
|-
|Андрэй Гнёт
| align=&quot;right&quot; |2025-02-08-
|https://www.youtube.com/watch?v=Bv71Of9NAD0
|-
|Леся Руднік
| align=&quot;right&quot; |2025-02-01
|https://www.youtube.com/watch?v=iz8WSVUH8Oc
|-
|[[Сяргей Вячаслававіч Чалы|Сяргей Чалы]]
| align=&quot;right&quot; |2025-01-25
|https://www.youtube.com/watch?v=nHwEo1JrEA0
|-
|[[Арцём Генадзевіч Шрайбман|Арцем Шрайбман]]
| align=&quot;right&quot; |2025-01-18
|https://www.youtube.com/watch?v=qAlEe8DS62A
|-
! colspan=&quot;3&quot; |'''Госці Жыцце-маліна ў 2024 годзе'''
|-
|[[Дзмітрый Гурневіч]]
| align=&quot;right&quot; |2024-12-21
|https://www.youtube.com/watch?v=Zmql_ZdSOso
|-
|Максім Канавал
| align=&quot;right&quot; |2024-12-14
|https://www.youtube.com/watch?v=v85fx-4-qr8
|-
|Ігар Маханёк
| align=&quot;right&quot; |2024-12-07
|https://www.youtube.com/watch?v=MuyoXBc9dQk
|-
|Ілья Калманоўскі
| align=&quot;right&quot; |2024-11-30
|https://www.youtube.com/watch?v=AdjbOjoWovc
|-
|[[Анатоль Уладзіміравіч Лябедзька|Анатоль Лябедзька]]
| align=&quot;right&quot; |2024-11-23
|https://www.youtube.com/watch?v=FSJSpN0po2M
|-
|Ігар Бортнік ([[Би-2|Лёва Бi-2]])
| align=&quot;right&quot; |2024-11-16
|https://www.youtube.com/watch?v=QbO9kjw4Dns
|-
|Віктар Хамянок
| align=&quot;right&quot; |2024-11-09
|https://www.youtube.com/watch?v=Gud-pUQYo9s
|-
|Андрэй Павук
| align=&quot;right&quot; |2024-11-02
|https://www.youtube.com/watch?v=XKMPTZ5HXfo
|-
|Леў Львоўскі
| align=&quot;right&quot; |2024-10-26
|https://www.youtube.com/watch?v=5oFULVgU80M
|-
|Мікола Сярга
| align=&quot;right&quot; |2024-10-19
|https://www.youtube.com/watch?v=X98f8IBHTBk
|-
|Валерый Астрынскі
| align=&quot;right&quot; |2024-10-12
|https://www.youtube.com/watch?v=JkYt6o26bWA
|-
|Павел Данейка
| align=&quot;right&quot; |2024-10-05
|https://www.youtube.com/watch?v=P3sfrlb_Zzo
|-
|Юрый Арашыдзэ
| align=&quot;right&quot; |2024-09-28
|https://www.youtube.com/watch?v=1rOnPyTXNoc
|-
|Каліновец «Хіп»
| align=&quot;right&quot; |2024-09-21
|https://www.youtube.com/watch?v=rr_r7TR264A
|-
|Каліновец «Альгерд»
| align=&quot;right&quot; |2024-09-14
|https://www.youtube.com/watch?v=IDdomo6wksM
|-
|Арцём «Грот» Кузьміч
| align=&quot;right&quot; |2024-09-07
|https://www.youtube.com/watch?v=MXIe43j3nXU
|-
|Дзмітрый Ясеневіч
| align=&quot;right&quot; |2024-08-31
|https://www.youtube.com/watch?v=BDjKctJuy98
|-
|Ігар «Янкі» Янкаў
| align=&quot;right&quot; |2024-08-24
|https://www.youtube.com/watch?v=rrC-KTKU_Kg
|-
|Мацвей Ганапольскі
| align=&quot;right&quot; |2024-08-17
|https://www.youtube.com/watch?v=_DQH2wLaxBw
|-
|[[Аляксандр Чарнуха|Аляксандар Чарнуха]]
| align=&quot;right&quot; |2024-07-06
|https://www.youtube.com/watch?v=yTo-vUMS-Fc
|-
|Наста Касцюгова
| align=&quot;right&quot; |2024-06-29
|https://www.youtube.com/watch?v=dErr5Z1CH84
|-
|Русціс Камунтавічус
| align=&quot;right&quot; |2024-06-22
|https://www.youtube.com/watch?v=3SIi_w_PobM
|-
|[[Валерый Вільямавіч Цапкала|Валерый Цапкала]]
| align=&quot;right&quot; |2024-06-15
|https://www.youtube.com/watch?v=pYl_VbrFfHM
|-
|[[Сяргей Шупа]]
| align=&quot;right&quot; |2024-06-08-
|https://www.youtube.com/watch?v=PsxM5qZaV_Q
|-
|[[Эн Эплбаўм|Эн Эплбаум]]
| align=&quot;right&quot; |2024-06-01
|https://www.youtube.com/watch?v=RXSau-Zesho
|-
|[[Валянціна Аляксандраўна Гарцуева|Валянціна Гарцуева]]
| align=&quot;right&quot; |2024-05-25
|https://www.youtube.com/watch?v=6JxV0S35mwQ
|-
|Мара Тамковіч
| align=&quot;right&quot; |2024-05-18
|https://www.youtube.com/watch?v=puCTj66LqiM
|-
|[[Ганна Соўсь|Ганна Соусь]]
| align=&quot;right&quot; |2024-05-11
|https://www.youtube.com/watch?v=0oMfquSy48c
|-
|Вольга Шпарага
| align=&quot;right&quot; |2024-05-04
|https://www.youtube.com/watch?v=JaTD8I6NExM
|-
|Станіслаў Салавей
| align=&quot;right&quot; |2024-04-27
|https://www.youtube.com/watch?v=tRpnmUVh_N0
|-
|[[Святлана Курс]]
| align=&quot;right&quot; |2024-04-20
|https://www.youtube.com/watch?v=tDmwU5Na6gQ
|-
|Саша Калінкін
| align=&quot;right&quot; |2024-04-13
|https://www.youtube.com/watch?v=4I7AY6qSCSY
|-
|[[Мерыем Рашыдаўна Герасіменка|Мэрыем Герасіменка]]
| align=&quot;right&quot; |2024-04-06-
|https://www.youtube.com/watch?v=63FpG_dFUIc
|-
|Андрэй Астаповіч
| align=&quot;right&quot; |2024-03-30
|https://www.youtube.com/watch?v=6RNaI1KAssM
|-
|[[Ірына Уладзіміраўна Халіп|Ірына Халіп]]
| align=&quot;right&quot; |2024-03-23
|https://www.youtube.com/watch?v=9_zH6pckvvE
|-
|Глеб Сямёнаў
| align=&quot;right&quot; |2024-03-16
|https://www.youtube.com/watch?v=bQT9-0h5B2U
|-
|Ірына Сідорская
| align=&quot;right&quot; |2024-03-09-
|https://www.youtube.com/watch?v=rgmQs1xXPaQ
|-
|Павел Батуеў
| align=&quot;right&quot; |2024-03-02
|https://www.youtube.com/watch?v=cPdMfuPGguI
|-
|Лідзія Тарасенка
| align=&quot;right&quot; |2024-02-24
|https://www.youtube.com/watch?v=sjf7YSu3JZ4
|-
|Вольга Такарчук
| align=&quot;right&quot; |2024-02-17
|https://www.youtube.com/watch?v=84zGAp1rD5o
|-
|Іван Падрэз
| align=&quot;right&quot; |2024-02-10
|https://www.youtube.com/watch?v=QHY8Q8WnXVY
|-
|[[Ігар Аляксеевіч Сігаў|Ігар Сігаў]]
| align=&quot;right&quot; |2024-02-03-
|https://www.youtube.com/watch?v=67zfjTIfbxo
|-
|Алесь Аляхновіч
| align=&quot;right&quot; |2024-01-27
|https://www.youtube.com/watch?v=7NSS9Em3BKI
|-
|[[Аляксандр Мікалаевіч Хацкевіч|Аляксандр Хацкевіч]]
| align=&quot;right&quot; |2024-01-14
|https://www.youtube.com/watch?v=-xf5bj4LVIk
|-
! colspan=&quot;3&quot; |'''Госці Жыцце-маліна ў 2023 годзе'''
|-
|Наталля Мацкевіч
| align=&quot;right&quot; |2023-12-23
|https://www.youtube.com/watch?v=EddcEIN4m_w
|-
|[[Віталь Аляксеевіч Цыганкоў|Віталь Цыганкоў]]
| align=&quot;right&quot; |2023-12-16
|https://www.youtube.com/watch?v=nyi-hv8sTAE
|-
|[[Міхаіл Валер’евіч Зуй|Міхась Зуй]]
| align=&quot;right&quot; |2023-12-09
|https://www.youtube.com/watch?v=vKqU4RITRJw
|-
|Сяргей Башлыкевіч (LEIBONIK)
| align=&quot;right&quot; |2023-12-02
|https://www.youtube.com/watch?v=UGYJUg3ZWyE
|-
|Аляксей «Дэн» Кавальчук
| align=&quot;right&quot; |2023-11-25
|https://www.youtube.com/watch?v=ejxbk8e9pcI
|-
|Ігар Тышкевіч
| align=&quot;right&quot; |2023-11-18
|https://www.youtube.com/watch?v=VFQXyeX614Y
|-
|Ян «Беларус» Мельнікаў
| align=&quot;right&quot; |2023-11-11
|https://www.youtube.com/watch?v=a-44D9sn3hM
|-
|Аляксандр Рыкаў (BalaganOFF)
| align=&quot;right&quot; |2023-11-04
|https://www.youtube.com/watch?v=pWjmpFK8beI
|-
|Дзмітрый Танковіч
| align=&quot;right&quot; |2023-10-28
|https://www.youtube.com/watch?v=JnZCGuHVo9Q
|-
|[[Віталь Алексяёнак]]
| align=&quot;right&quot; |2023-10-14
|https://www.youtube.com/watch?v=xP4T8yJVEUU
|-
|[[Алана Гебрэмарыям]]
| align=&quot;right&quot; |2023-10-07
|https://www.youtube.com/watch?v=b_4fAXVl2ag
|-
|[[Сяргей Аляксандравіч Падсасонны|Сяргей Падсасонны]]
| align=&quot;right&quot; |2023-09-30
|https://www.youtube.com/watch?v=AKbZnZ1Urws
|-
|[[Уладзімір Аркадзьевіч Астапенка|Уладзімір Астапенка]]
| align=&quot;right&quot; |2023-09-23
|https://www.youtube.com/watch?v=9aJ6iLFvPns
|-
|[[Сяргей Васілевіч Бесараб|Сергей Бесараб]]
| align=&quot;right&quot; |2023-09-16
|https://www.youtube.com/watch?v=ffLIJD4RGxs
|-
|[[Крысціна Дробыш]]
| align=&quot;right&quot; |2023-09-09
|https://www.youtube.com/watch?v=3WOt26bDaSc
|-
|Марына «Руся» Шукюрава
| align=&quot;right&quot; |2023-09-02
|https://www.youtube.com/watch?v=QxdTTYRubyk
|-
|Алег Талерчык
| align=&quot;right&quot; |2023-08-26
|https://www.youtube.com/watch?v=iFyiXTZFAZY
|-
|Беларусы батальёна «Волат»
| align=&quot;right&quot; |2023-08-19
|https://www.youtube.com/watch?v=YJt5KWBDes4
|-
|[[Леанід Леанідавіч Судаленка|Леанід Судаленка]]
| align=&quot;right&quot; |2023-08-12
|https://www.youtube.com/watch?v=PfPT4IpRoYU
|-
|Наста «Север» Махамет
| align=&quot;right&quot; |2023-08-05
|https://www.youtube.com/watch?v=W5V52AQ2E_c
|-
|Яўген Смарыгін
| align=&quot;right&quot; |2023-07-15
|https://www.youtube.com/watch?v=BY2PU6vNOwc
|-
|Павел «Дзядзька» Шурмей
| align=&quot;right&quot; |2023-07-08-
|https://www.youtube.com/watch?v=FfYfKJGx6K0
|-
|Ігар «Янкі» Янкаў
| align=&quot;right&quot; |2023-07-01
|https://www.youtube.com/watch?v=Xi_T40IBBdY
|-
|Аляксандр Куўшынаў
| align=&quot;right&quot; |2023-06-03
|https://www.youtube.com/watch?v=Mh2EFM4pz5k
|-
|[[Сяргей Іванавіч Дубавец|Сяргей Дубавец]]
| align=&quot;right&quot; |2023-05-27
|https://www.youtube.com/watch?v=wTyn_hq21TE
|-
|[[Аляксандр Альгертавіч Дабравольскі|Аляксандр Дабравольскі]]
| align=&quot;right&quot; |2023-05-20
|https://www.youtube.com/watch?v=hLe4Y4yQtng
|-
|Аляксандр Кухта
| align=&quot;right&quot; |2023-05-13
|https://www.youtube.com/watch?v=1fGWZp4DQH8
|-
|[[Андрэй Мікалаевіч Янушкевіч|Андрэй Янушкевіч]]
| align=&quot;right&quot; |2023-05-06-
|https://www.youtube.com/watch?v=_VfHjD4gRb8
|-
|[[Алег Анатолевіч Дулуб|Алег Дулуб]]
| align=&quot;right&quot; |2023-04-29
|https://www.youtube.com/watch?v=FW8mnS_Su6Q
|-
|Павел Мацукевіч
| align=&quot;right&quot; |2023-04-22
|https://www.youtube.com/watch?v=w456Jrsre3I
|-
|Інга Хрушчова
| align=&quot;right&quot; |2023-04-08-
|https://www.youtube.com/watch?v=_gR8M5DLf68
|-
|[[Аляксандр Мікалаевіч Івулін|Аляксандар Івулін]]
| align=&quot;right&quot; |2023-04-01
|https://www.youtube.com/watch?v=psz43wkPoJ0
|-
|[[Зянон Станіслававіч Пазняк|Зянон Пазняк]]
| align=&quot;right&quot; |2023-03-25
|https://www.youtube.com/watch?v=Dlx4jE9Wvlk
|-
|[[Аляксандр Фёдаравіч Гарцуеў|Аляксандр Гарцуеў]]
| align=&quot;right&quot; |2023-03-18
|https://www.youtube.com/watch?v=12sQqvZ5pO4
|-
|Цімафей Акудовіч
| align=&quot;right&quot; |2023-03-11
|https://www.youtube.com/watch?v=LXPnI0yLJ_0
|-
|Ірына Прыходзька
| align=&quot;right&quot; |2023-03-04-
|https://www.youtube.com/watch?v=cRVREY_Vf9I
|-
|[[Зміцер Лукашук]]
| align=&quot;right&quot; |2023-02-25
|https://www.youtube.com/watch?v=_7eKT8hdYro
|-
|[[Алесь Міхалевіч]]
| align=&quot;right&quot; |2023-02-18
|https://www.youtube.com/watch?v=pJwBh9GakTo
|-
|[[Андрусь Такінданг]]
| align=&quot;right&quot; |2023-02-11
|https://www.youtube.com/watch?v=R5ZUQvotvlI
|-
|Аляксандр Кабанаў
| align=&quot;right&quot; |2023-02-04-
|https://www.youtube.com/watch?v=eerPUC_WTck
|-
|[[Дар’я Дзмітрыеўна Чульцова|Дарья Чульцова]]
| align=&quot;right&quot; |2023-01-28
|https://www.youtube.com/watch?v=HeqwbwTOAZ0
|-
|[[Алег Аляксандравіч Гарбуз|Алег Гарбуз]]
| align=&quot;right&quot; |2023-01-21
|https://www.youtube.com/watch?v=EBi2Syj2NJY
|-
|[[Валерый Сцяпанавіч Сахашчык|Валерый Сахашчык]]
| align=&quot;right&quot; |2023-01-14
|https://www.youtube.com/watch?v=MXrXcVXMJ_0
|-
! colspan=&quot;3&quot; |'''Госці Жыцце-маліна ў 2022 годзе'''
|-
|Аляксей Картынік
| align=&quot;right&quot; |2022-12-24
|https://www.youtube.com/watch?v=EAwGyW00WhI
|-
|[[Максім Яўгенавіч Кац|Максім Кац]]
| align=&quot;right&quot; |2022-12-17
|https://www.youtube.com/watch?v=zYinziKhn6E
|-
|[[Франак Вячорка]]
| align=&quot;right&quot; |2022-12-10
|https://www.youtube.com/watch?v=OxTs8kBcRmY
|-
|[[Ігар Раманавіч Банцар|Ігар Банцар]]
| align=&quot;right&quot; |2022-12-03
|https://www.youtube.com/watch?v=rAMilt8gpKs
|-
|Тамара Эйдельман
| align=&quot;right&quot; |2022-11-26
|https://www.youtube.com/watch?v=lKB2o6AizPw
|-
|[[Сяргей Вячаслававіч Чалы|Сяргей Чалы]]
| align=&quot;right&quot; |2022-11-19
|https://www.youtube.com/watch?v=q7WCjOqdVK4
|-
|[[Таццяна Міхайлаўна Заміроўская|Таццяна Заміроўская]]
| align=&quot;right&quot; |2022-10-22
|https://www.youtube.com/watch?v=FV_GpsRX_PI
|-
|[[Ілья Сільчукоў]]
| align=&quot;right&quot; |2022-10-15
|https://www.youtube.com/watch?v=bW0he-WbByE
|-
|Аляксей Лявончык
| align=&quot;right&quot; |2022-10-08
|https://www.youtube.com/watch?v=uHGhqy5rsaw
|-
|[[Андрэй Валер’евіч Хадановіч|Андрэй Хадановіч]]
| align=&quot;right&quot; |2022-10-01
|https://www.youtube.com/watch?v=B25NkWtnF_o
|-
|[[Дзмітрый Эдуардавіч Крук|Дзмітрый Крук]]
| align=&quot;right&quot; |2022-09-24
|https://www.youtube.com/watch?v=MJVFnn3YFlY
|-
|[[Кацярына Ваданосава]]
| align=&quot;right&quot; |2022-09-17
|https://www.youtube.com/watch?v=MdT-xo5m-aw
|-
|[[Аляксандр Аляксандравіч Азараў|Аляксандар Азараў]]
| align=&quot;right&quot; |2022-09-10
|https://www.youtube.com/watch?v=60V8abAFKBI
|-
|Таццяна Зарэцкая
| align=&quot;right&quot; |2022-09-03
|https://www.youtube.com/watch?v=A-oDW5Vw6Fc
|-
|[[Максім Расціслававіч Жбанкоў|Максім Жбанкоў]]
| align=&quot;right&quot; |2022-08-27
|https://www.youtube.com/watch?v=LkzHWilshFY
|-
|Вольга Чакулаева
| align=&quot;right&quot; |2022-08-20
|https://www.youtube.com/watch?v=gHh2_mRpfpo
|-
|[[Віктар Анатолевіч Шандаровіч|Віктар Шандаровіч]]
| align=&quot;right&quot; |2022-08-13
|https://www.youtube.com/watch?v=pZZ6JOZYaUg
|-
|Ліза Ветрава
| align=&quot;right&quot; |2022-08-06
|https://www.youtube.com/watch?v=DAvLyRcGHb0
|-
|Мікіта Мікадо
| align=&quot;right&quot; |2022-07-30
|https://www.youtube.com/watch?v=0_cc893ChTs
|-
|Зміцер Шчыгельскі
| align=&quot;right&quot; |2022-07-23
|https://www.youtube.com/watch?v=puZbReTcXi0
|-
|[[Аляксандр Уладзіміравіч Мілінкевіч|Аляксандар Мілінкевіч]]
| align=&quot;right&quot; |2022-07-16
|https://www.youtube.com/watch?v=7B8x0lsRrA4
|-
|Лідзія Тарасенка
| align=&quot;right&quot; |2022-07-09-
|https://www.youtube.com/watch?v=9WSWowlmiZY
|-
|[[Зянон Станіслававіч Пазняк|Зянон Пазняк]]
| align=&quot;right&quot; |2022-05-28
|https://www.youtube.com/watch?v=Ygw_oNGn3dA
|-
|Сцяпан Папоў
| align=&quot;right&quot; |2022-05-21
|https://www.youtube.com/watch?v=b5qAjHJF9ck
|-
|[[Андрэй Пятровіч Вардамацкі|Андрэй Вардамацкі]]
| align=&quot;right&quot; |2022-05-14
|https://www.youtube.com/watch?v=Z2lcb7ztAXw
|-
|[[Мікалай Мікалаевіч Халезін|Мікалай Халезін]]
| align=&quot;right&quot; |2022-05-07-
|https://www.youtube.com/watch?v=X_K6RJZnqxc
|-
|Максім Шабуцкі
| align=&quot;right&quot; |2022-04-30
|https://www.youtube.com/watch?v=s1rRBLIz9Vg
|-
|[[Андрэй Сяргеевіч Стрыжак|Андрэй Стрыжак]]
| align=&quot;right&quot; |2022-04-23
|https://www.youtube.com/watch?v=qJHKSzgTPCs
|-
|[[Аляксандр Віктаравіч Ждановіч|Аляксандр Ждановіч]] (Маляваныч)
| align=&quot;right&quot; |2022-04-16
|https://www.youtube.com/watch?v=5CVzBZRDVv0
|-
|Ідрак Мірзалізадэ
| align=&quot;right&quot; |2022-04-09-
|https://www.youtube.com/watch?v=I1MuaXugHhw
|-
|Міхаіл Цыганкоў (Gypsynkov)
| align=&quot;right&quot; |2022-04-02
|https://www.youtube.com/watch?v=3uTO_0cMQxs
|-
|[[Валерый Іванавіч Карбалевіч|Валерый Карбалевіч]]
| align=&quot;right&quot; |2022-03-26
|https://www.youtube.com/watch?v=TNLlJrS_Guk
|-
|Беларусы, што засталіся ва Ўкраіне
| align=&quot;right&quot; |2022-03-19
|https://www.youtube.com/watch?v=1oy4Qe_B44M
|-
|Юрый Мельнічак
| align=&quot;right&quot; |2022-03-12
|https://www.youtube.com/watch?v=Lg2sraPQtPw
|-
|[[Саша Філіпенка]]
| align=&quot;right&quot; |2022-03-05-
|https://www.youtube.com/watch?v=dDQTZf9a7js
|-
|[[Анатоль Анатолевіч Котаў|Анатоль Котаў]]
| align=&quot;right&quot; |2022-02-26
|https://www.youtube.com/watch?v=-ooJCboKiIk
|-
|Арцем Шапараў
| align=&quot;right&quot; |2022-02-19
|https://www.youtube.com/watch?v=RNhREhzKY_E
|-
|[[Аляксандр Памідораў|Аляксандар Памідораў]]
| align=&quot;right&quot; |2022-02-12
|https://www.youtube.com/watch?v=Eua5NEilO3A
|-
|[[Анатоль Уладзіміравіч Лябедзька|Анатоль Лябедзька]]
| align=&quot;right&quot; |2022-02-05-
|https://www.youtube.com/watch?v=J0zreRLh_c4
|-
|Вячаслаў Барок
| align=&quot;right&quot; |2022-01-29
|https://www.youtube.com/watch?v=LpODxvRv9Fc
|-
|[[Святлана Георгіеўна Ціханоўская|Святлана Ціханоўская]]
| align=&quot;right&quot; |2022-01-22
|https://www.youtube.com/watch?v=4MXPNwLqxyM
|-
! colspan=&quot;3&quot; |'''Госці Жыцце-маліна ў 2021 годзе'''
|-
|Вадзім Пракопьеў
| align=&quot;right&quot; |2021-12-18
|https://www.youtube.com/watch?v=3607Kt4Poms
|-
|Дзмітрый Навоша
| align=&quot;right&quot; |2021-12-11
|https://www.youtube.com/watch?v=Vnu0REH9KRE
|-
|Аляксандр Кныровіч
| align=&quot;right&quot; |2021-12-04
|https://www.youtube.com/watch?v=IG2Kvx6ONkI
|-
|Уладзіслаў Наважылаў (Gods Tower)
| align=&quot;right&quot; |2021-11-27
|https://www.youtube.com/watch?v=xM32vUTIA14
|-
|Андрэй Палуда
| align=&quot;right&quot; |2021-11-20
|https://www.youtube.com/watch?v=5XZ7rf_znO4
|-
|[[Наталля Радзіна]]
| align=&quot;right&quot; |2021-11-13
|https://www.youtube.com/watch?v=u7nTonNXh1w
|-
|[[Арцём Генадзевіч Шрайбман|Арцем Шрайбман]]
| align=&quot;right&quot; |2021-11-06
|https://www.youtube.com/watch?v=RKDwtINhMw4
|-
|[[Крысціна Сяргееўна Ціманоўская|Крысціна Ціманоўская]]
| align=&quot;right&quot; |2021-10-30
|https://www.youtube.com/watch?v=7SYggASnTLE
|-
|[[Яраслаў Часлававіч Раманчук|Яраслаў Раманчук]]
| align=&quot;right&quot; |2021-10-23
|https://www.youtube.com/watch?v=Y-EC6v2AYqg
|-
|Яраслаў Ліхачэўскі
| align=&quot;right&quot; |2021-10-16
|https://www.youtube.com/watch?v=xA2YjXhI6Rs
|-
|Сяргей Кузін
| align=&quot;right&quot; |2021-10-09
|https://www.youtube.com/watch?v=sZIU_78zwgw
|-
|[[Андрэй Уладзіміравіч Курэйчык|Андрэй Курэйчык]]
| align=&quot;right&quot; |2021-10-02
|https://www.youtube.com/watch?v=iA3lC-pUA34
|-
|[[Ілья Васілевіч Салей|Ілья Салей]]
| align=&quot;right&quot; |2021-09-25
|https://www.youtube.com/watch?v=WcVal7KgKNs
|-
|[[Павел Паўлавіч Латушка|Павел Латушка]]
| align=&quot;right&quot; |2021-09-18
|https://www.youtube.com/watch?v=zzxU3XJslyk
|-
|Леў Львоўскі
| align=&quot;right&quot; |2021-09-11
|https://www.youtube.com/watch?v=hfUmagQKDrs
|-
|Наста Базар
| align=&quot;right&quot; |2021-09-04
|https://www.youtube.com/watch?v=zapLYOio0dM
|-
|Павел Гарадніцкі ([[Разбітае сэрца пацана|РСП]])
| align=&quot;right&quot; |2021-08-28
|https://www.youtube.com/watch?v=t5PMQaXjGEE
|-
|Наста Шпакоўская ([[Naka|NAKA]])
| align=&quot;right&quot; |2021-08-21
|https://www.youtube.com/watch?v=M6W78BMBH28
|-
|Сяргей Зікрацкі
| align=&quot;right&quot; |2021-08-14
|https://www.youtube.com/watch?v=VEOW9JswXNc
|-
|Павел Лібер
| align=&quot;right&quot; |2021-08-07
|https://www.youtube.com/watch?v=-oYmfLOxxYk
|-
|Аляксандра Зверава
| align=&quot;right&quot; |2021-07-31
|https://www.youtube.com/watch?v=NMwfJY8loaI
|-
|Кірыл Валошын
| align=&quot;right&quot; |2021-07-24
|https://www.youtube.com/watch?v=rC2Xk196Ovk
|-
|[[Антон Гадзімавіч Матолька|Антон Матолька]]
| align=&quot;right&quot; |2021-07-17
|https://www.youtube.com/watch?v=Mic9VbXSkuM
|-
|[[Кацярына Андрэеўна Сныціна|Кацярына Сныціна]]
| align=&quot;right&quot; |2021-07-08-
|https://www.youtube.com/watch?v=RU8dvYKgHI4
|-
|[[Маргарыта Аляксандраўна Ляўчук|Маргарыта Ляўчук]]
| align=&quot;right&quot; |2021-07-01
|https://www.youtube.com/watch?v=6vGRweCmV4E
|-
|[[Андрэй Сяргеевіч Краўчанка|Андрэй Краўчанка]]
| align=&quot;right&quot; |2021-05-27
|https://www.youtube.com/watch?v=hZGFLP2dC0U
|-
|Антон Мартыненка
| align=&quot;right&quot; |2021-05-20
|https://www.youtube.com/watch?v=ROPNLKBBY0Y
|-
|[[Уладзімір Някляеў]]
| align=&quot;right&quot; |2021-05-13
|https://www.youtube.com/watch?v=UuffJSAFhYg
|-
|Канстанцін Каверын
| align=&quot;right&quot; |2021-05-06-
|https://www.youtube.com/watch?v=HSKC-PHCjVg
|-
|Нікіта Моніч
| align=&quot;right&quot; |2021-04-22
|https://www.youtube.com/watch?v=ohmfobDyEPA
|-
|Юрый Стыльскі ([[Дай дарогу!]])
| align=&quot;right&quot; |2021-04-15
|https://www.youtube.com/watch?v=bzPT8O2rZoo
|-
|Андрэй Бонд
| align=&quot;right&quot; |2021-04-08-
|https://www.youtube.com/watch?v=6u5KOoUEgU0
|-
|[[Павел Севярынец]]
| align=&quot;right&quot; |2021-04-01
|https://www.youtube.com/watch?v=iaa9qM-BKrI
|-
|[[Зоя Валянцінаўна Белахвосцік|Зоя Белахвосцік]]
| align=&quot;right&quot; |2021-03-24
|https://www.youtube.com/watch?v=c1xh2_Xl_UA
|-
|[[Naviband|NAVIBAND]]
| align=&quot;right&quot; |2021-03-11
|https://www.youtube.com/watch?v=wAQ1TgcWCDs
|-
|Дзяніс Дудзінскі
| align=&quot;right&quot; |2021-03-04-
|https://www.youtube.com/watch?v=_ILwDOmkPK4
|-
|Павел Крамар (Какабай)
| align=&quot;right&quot; |2021-02-25
|https://www.youtube.com/watch?v=JzS-P09E_Ko
|-
|Марк Вялічка (Дзеці Цьюрынга)
| align=&quot;right&quot; |2021-02-18
|https://www.youtube.com/watch?v=__3icXeazX8
|-
|[[Лявон Вольскі]]
| align=&quot;right&quot; |2021-02-11
|https://www.youtube.com/watch?v=UtMon2J2JnA
|-
|[[Віктар Марціновіч]]
| align=&quot;right&quot; |2021-02-04-
|https://www.youtube.com/watch?v=Z1bMAtAEnYE
|-
|[[Вольга Хіжынкова]]
| align=&quot;right&quot; |2021-01-28
|https://www.youtube.com/watch?v=a4a-eGWuOXE
|-
|[[Сяргей Вячаслававіч Чалы|Сяргей Чалы]]
| align=&quot;right&quot; |2021-01-14
|https://www.youtube.com/watch?v=tLJRgnGI848
|-
! colspan=&quot;3&quot; |'''Госці Жыцце-маліна ў 2020 годзе'''
|-
|Уладзімір Беражкоў
| align=&quot;right&quot; |2020-11-26
|https://www.youtube.com/watch?v=99sMJq5oPJ0
|-
|[[Уладзімір Пугач]] (J:МОРС)
| align=&quot;right&quot; |2020-11-19
|https://www.youtube.com/watch?v=lwy9SHa-ztk
|-
|[[Вольга Уладзіміраўна Барабаншчыкава|Вольга Барабаншчыкава]]
| align=&quot;right&quot; |2020-11-12
|https://www.youtube.com/watch?v=ierNxCypVhc
|-
|[[Арцём Генадзевіч Шрайбман|Арцем Шрайбман]]
| align=&quot;right&quot; |2020-11-05
|https://www.youtube.com/watch?v=B895gqXyuzY
|-
|[[Алена Сцяпанаўна Леўчанка|Алена Леўчанка]]
| align=&quot;right&quot; |2020-10-29
|https://www.youtube.com/watch?v=evBHm5Wp6Ko
|-
|[[Ягор Валер’евіч Мешчаракоў|Ягор Мешчаракоў]]
| align=&quot;right&quot; |2020-10-22
|https://www.youtube.com/watch?v=I3K41g9Umpk
|-
|[[Аляксандра Віктараўна Герасіменя|Аляксандра Герасіменя]]
| align=&quot;right&quot; |2020-10-09
|https://www.youtube.com/watch?v=U5AvXPvYAYQ
|-
|[[Аляксандра Алегаўна Раманоўская|Аляксандра Раманоўская]]
| align=&quot;right&quot; |2020-10-02
|https://www.youtube.com/watch?v=RHit3lkXRd8
|-
|[[Васіль Іосіфавіч Хамутоўскі|Васіль Хамутоўскі]]
| align=&quot;right&quot; |2020-09-25
|https://www.youtube.com/watch?v=lAWIf4XSqTY
|-
|[[Вольга Хіжынкова]]
| align=&quot;right&quot; |2020-09-17
|https://www.youtube.com/watch?v=ENuaCRXSYU8
|-
|[[Павел Аляксандравіч Харланчук|Павел Харланчук]]
| align=&quot;right&quot; |2020-09-10
|https://www.youtube.com/watch?v=DyINVbupyHM
|-
|[[Надзея Мікалаеўна Астапчук|Надзея Астапчук]]
| align=&quot;right&quot; |2020-08-03
|https://www.youtube.com/watch?v=DiL4GhN8GqE
|-
|[[Віталь Рыгоравіч Гуркоў|Віталь Гуркоў]]
| align=&quot;right&quot; |2020-07-23
|https://www.youtube.com/watch?v=5uBc7Vhx87E
|-
|[[Станіслаў Эдуардавіч Драгун|Станіслаў Драгун]]
| align=&quot;right&quot; |2020-06-27
|https://www.youtube.com/watch?v=3PGjh_LpWRY
|}

{{Collapse bottom}}
&lt;/div&gt;

Станам на красавік 2023 года на ютуб-канале шоў было больш за 111 тысяч падпісчыкаў.

Пасля смерці Мікіты Мелказёрава, якая наступіла 21 снежня 2025 года, каманда канала «Жыццё-маліна» абвясціла пра закрыццё праекта&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://nashaniva.com/385350|title=Што будзе з каналам «Жыццё-маліна»? Каманда адказала|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]}}&lt;/ref&gt;.

== Палітычны пераслед ==
Паводле рашэння [[Суд Цэнтральнага раёна Мінска|суда Цэнтральнага раёна Мінска]] ад 25 красавіка 2022 года, YouTube-канал шоу і лагатып прызнаны экстрэмісцкімі матэрыяламі і ўнесены ў [[Рэспубліканскі спіс экстрэмісцкіх матэрыялаў]], які выпускае [[Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь|Міністэрства інфармацыі Беларусі]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://spring96.org/be/news/107580|title=Хроніка палітычнага пераследу 29 красавіка-2 траўня|work=[[Праваабарончы цэнтр «Вясна»]]}}&lt;/ref&gt;.

Таксама асобна прызнаны экстрэмісцкім матэрыялам выпуск праграмы з удзелам ксяндза [[Вячаслаў Барок|Вячаслава Барка]], рашэнне прынята судом Расонскага раёна 14 кастрычніка 2022 года&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://reform.news/334173-vypusk-zhizn-malina-s-ksendzom-barkom-priznan-jekstremistskim|title=Выпуск «жизнь-малина» с ксендзом Барком признан экстремистским|work=[[Reform.news]]|lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

У 2025 годзе праект абвясцілі [[Экстрэмісцкае фарміраванне|экстрэмісцкім фарміраваннем]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://nashaniva.com/368810|title=Праект «Жыццё-маліна» прызналі экстрэмісцкім фармаваннем|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
* [https://www.youtube.com/@malina_by Канал «Жыццё-маліна» на YouTube]

{{Беларускія дэмакратычныя сілы ў выгнанні}}
{{Вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:Цэнзура ў Беларусі]]</text>
      <sha1>kgtnxj0sml9qby3m8ganfmcgptq0f7m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уладзімір Паўлавіч Рэйслер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>737414</id>
    <revision>
      <id>5171085</id>
      <parentid>4739974</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T03:31:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5171085</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11847" sha1="pyq8nx89pyynmkllym3iczsmxk7ne9q" xml:space="preserve">{{Асоба
| імя = Уладзімір Паўлавіч Рэйслер
| род дзейнасці = [[інжынер шляхоў зносін]]
| дата нараджэння = 11.02.1856
| месца нараджэння = 
| дата смерці = 1930
| бацька = Павел Іванавіч Рэйслер
| маці = Юлія Самуілаўна Рэйслер
| жонка = Юлія Сцяпанаўна Рэйслер
| дзеці = Вольга, Юлія, Барыс, Георгій, Марыя, Глеб, [[Аляксандр Уладзіміравіч Рэйслер|Аляксандр]], Людміла
| Месца працы = [[Палескія чыгункі]]
}}

'''Уладзімір Паўлавіч Рэйслер''' ({{ДН|11|02|1856}} — {{ДС|||1930}}) — [[Дваранства|дваранін]], [[правадзейны стацкі саветнік]] (1904), начальнік [[Палескія чыгункі|Палескай чыгункі]] (1901).

== Біяграфія ==
Уладзімір Паўлавіч Рэйслер нарадзіўся ў 1856 годзе ў сям’і [[Надворны саветнік|надворнага саветніка]] Паўла Іванавіча Рэйслера і Юліі Самуілаўны Рэйслер. Паводле ўспамінаў яго ўнука, [[Міхаіл Юр’евіч Герман|Міхаіла Германа]]: «''Уладзімір Паўлавіч Рэйслер (можа, некалі і „фон Рэйслер“) быў родам з дробнага служылага [[Остзейскае дваранства|остзейскага дваранства]], якое, здаецца, яшчэ ў пачатку [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзя]] натуралізавалася ў [[Санкт-Пецярбург|Пецярбургу]]''»{{sfn|Герман|2018|с=29}}.

У 1881 годзе скончыў Санкт-Пецярбургскі інстытут{{sfn|Волков|2016}}. У 1883 годзе паступіў на службу і быў узведзены ў першы класны {{нп5|чын||ru|Чин}}{{sfn|Волков|2016}}. 10 жніўня 1901 года Уладзімір Паўлавіч Рэйслер заступіў на пасаду начальніка [[Палескія чыгункі|Палескіх чыгунак]]&lt;ref name=&quot;Белорусская железная дорога&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Железнодорожник Белоруссии&quot; /&gt;. У 1904 годзе быў узведзены ў чын [[Правадзейны стацкі саветнік|правадзейнага стацкага саветніка]]{{sfn|Волков|2016}}.

У гады [[Першая сусветная вайна|вайны]] Уладзімір Паўлавіч Рэйслер служыў начальнікам Маскоўска-Курскай, Ніжагародскай і Мурамскай чыгунак, затым быў прызначаны памочнікам начальніка Упраўлення чыгунак, а ў сакавіку 1917 года — намеснікам начальніка гэтага Упраўлення. У верасні 1917 года ён стаў начальнікам адміністрацыйнага ўпраўлення чыгунак і членам Савета міністра шляхоў зносін. Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]], ужо ў снежні 1917 года, загадам наркама {{нп5|Марк Цімафеевіч Елізараў|Елізарава|ru|Елизаров, Марк Тимофеевич}} ён быў вызвалены ад пасады «''за нежаданне несці службовыя абавязкі і ўступіць у зносіны са службовымі асобамі, якія прызначаюцца Саветам Народных Камісараў, што пазбаўляе магчымасці наладзіць правільную працу ў наркамаце''». Аднак з прыходам у наркамат [[Фелікс Эдмундавіч Дзяржынскі|Фелікса Дзяржынскага]] ў 1921 годзе на працу зноў былі вернуты прафесіяналы з «''былых''», у тым ліку і Уладзімір Паўлавіч, які быў прызначаны начальнікам Петраградскай акругі шляхоў зносін{{sfn|Колганов|2014}}.

Памёр Уладзімір Паўлавіч Рэйслер у 1930 годзе.

== Асабістае жыццё ==
У 1882 годзе ажаніўся з Юліяй Сцяпанаўнай (1866—1941). У іх было васьмёра дзяцей: Вольга (нар. 1884), Юлія (нар. 1886), Барыс (нар. 1887), Георгій (нар. 1889), Марыя (нар. 1892), Глеб (нар. 1895), [[Аляксандр Уладзіміравіч Рэйслер|Аляксандр]] (нар. 1896), Людміла (нар. 1904)&lt;ref name=&quot;Архивы Санкт-Петербурга, Анкеты О—Я&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;РРФ, Рейслеры&quot; /&gt;.

Юлія Сцяпанаўна разам з дочкамі Вольгай, Юліяй і Марыяй загінулі ў [[Блакада Ленінграда|блакаду]], Глеб загінуў на [[Вялікая Айчынная вайна|вайне]], Георгій памёр у 1965 годзе ў [[Нью-Ёрк]]у&lt;ref name=&quot;ВикиЧтение&quot; /&gt;.

[[Аляксандр Уладзіміравіч Рэйслер]] быў [[інжынер]]ам і [[пісьменнік]]ам, удзельнічаў у літаратурным кружку «''Бадлераўская акадэмія''» і быў расстраляны ў 1937 годзе&lt;ref name=&quot;Заклейменные властью&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Сахаровский центр&quot; /&gt;.

Людміла Уладзіміраўна Рэйслер з 1930 па 1936 год была жонкай савецкага пісьменніка, драматурга і кінасцэнарыста {{нп5|Юрый Паўлавіч Герман|Юрыя Германа|ru|Герман, Юрий Павлович}}. У 1933 годзе ў іх нарадзіўся сын [[Міхаіл Юр’евіч Герман|Міхаіл]], які пазней стаў вядомым мастацтвазнаўцам і літаратарам.

== Зноскі ==
{{Reflist|refs=
&lt;ref name=&quot;Архивы Санкт-Петербурга, Анкеты О—Я&quot;&gt;{{cite web|url=https://spbarchives.ru/infres/-/archive/cga/R-1001/1/21|title=Анкеты, представленные гражданскими чинами, согласно приказа Отдела Управления за № 30, буквы &quot;О – Я&quot;|publisher=Сайт «''Архивы Санкт-Петербурга''»|lang=ru|accessdate=2022-10-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221028221831/https://spbarchives.ru/infres/-/archive/cga/R-1001/1/21|archivedate=2022-10-28|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Белорусская железная дорога&quot;&gt;{{cite web|url=https://history.rw.by/zheleznye_dorogi/stroitelstvo_pervyh_dorog/|title=Строительство первых дорог|publisher=Сайт «Белорусская железная дорога»|lang=ru|accessdate=2023-04-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230417112014/https://history.rw.by/zheleznye_dorogi/stroitelstvo_pervyh_dorog/|archivedate=2023-04-17|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;ВикиЧтение&quot;&gt;{{cite web|url=https://document.wikireading.ru/h9pWKldLD1|title=Рейслер Александр Владимирович «…В душе была ожесточенная ясность, надорванность и пустота…»|author=Позднякова Татьяна|publisher=Сайт «''ВикиЧтение''»|lang=ru|accessdate=2023-03-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230305140316/https://document.wikireading.ru/h9pWKldLD1|archivedate=2023-03-05|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Железнодорожник Белоруссии&quot;&gt;{{cite web|url=http://xpress.by/2022/03/19/po-relsam-istorii-6/|title=По рельсам истории|author=Дмитрий Владимиров|date=2022-03-19|publisher=Сайт «Железнодорожник Белоруссии»|lang=ru|accessdate=2023-04-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230418093933/http://xpress.by/2022/03/19/po-relsam-istorii-6/|archivedate=2023-04-18|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Заклейменные властью&quot;&gt;{{cite web|url=http://pkk.memo.ru/page%202/KNIGA/Re.html#re.8a|title=ДВОРЯНЕ: КНИГА ПАМЯТИ {{!}} РЕЙСЛЕР Александр Владимирович|publisher=Сайт «''Заклейменные властью''»|lang=ru|accessdate=2023-03-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230406055438/http://pkk.memo.ru/page%202/KNIGA/Re.html|archivedate=2023-04-06|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;РРФ, Рейслеры&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.rgfond.ru/rod/217209|title=Рейслеры: древо рода (фрагмент)|publisher=Сайт «''Российский Родословный Фонд''»|lang=ru|accessdate=2023-06-17|url-status=dead|archive-date=17 чэрвеня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230617104558/https://www.rgfond.ru/rod/217209}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Сахаровский центр&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.sakharov-center.ru/asfcd/auth/?t=author&amp;i=2944|title=Рейслер Александр Владимирович|publisher=Сайт «''Сахаровский центр''»|lang=ru|accessdate=2023-03-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230305140314/https://www.sakharov-center.ru/asfcd/auth/?t=author&amp;i=2944|archivedate=2023-03-05|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
}}

== Літаратура ==
* {{кніга|ref=Волков|аўтар=Сергей Владимирович Волков|загаловак=Высшее чиновничество Российской империи : краткий словарь|арыгінал=|спасылка=https://history.wikireading.ru/hioYPhspnZ|адказны=|выданне=|месца=Москва|выдавецтва=Русский фонд содействия образованию и науке|год=2016|старонкі=|старонак=800|серыя=|isbn=978-5-91244-166-0}}
* {{кніга|ref=Герман|аўтар=[[Міхаіл Юр’евіч Герман|Михаил Герман]]|загаловак=Воспоминание о ХХ веке: Книга первая: Давно прошедшее : Plus-que-parfait|арыгінал=|спасылка=|адказны=|выданне=|месца=СПб.|выдавецтва=Азбука, Азбука-Аттикус|год=2018|старонкі=30—34|старонак=560|серыя=|isbn=978-5-389-10725-0}}
* {{кніга|ref=Колганов|аўтар=Владимир Алексеевич Колганов|загаловак=Герман, или Божий человек|арыгінал=|спасылка=|адказны=Под ред. Д. О. Хвостова|выданне=|месца=|выдавецтва=Центрполиграф|год=2014|старонкі=|старонак=320|серыя=Современная проза|isbn=978-5-227-05084-7}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Рэйслер Уладзімір Паўлавіч}}
[[Катэгорыя:Інжынеры шляхоў зносін]]
[[Катэгорыя:Правадзейныя стацкія саветнікі]]</text>
      <sha1>pyq8nx89pyynmkllym3iczsmxk7ne9q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Украінскі міратворчы кантынгент у Кот-д’Івуары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>738037</id>
    <revision>
      <id>5170926</id>
      <parentid>4635513</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T19:24:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5170926</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18249" sha1="e05mxfvbvsgyqllxyextrsf03tsbux2" xml:space="preserve">{{Вайсковае фарміраванне|назва=Украінскі міратворчы кантынгент у Кот-д’Івуары|гады=[[2010]]—[[2017]]|краіна={{Сцягафікацыя|Украіна}}|у складзе= {{Сцяг|ААН}} [[Аперацыя ААН у Кот-д’Івуары|Аперацыя ААН у Кот-д’Івуары]]|тып=[[міратворчыя сілы ААН]]|памер=250 чалавек (пік)|размяшчэнне={{Сцягафікацыя|Кот-д’Івуар}}|бітвы=[[Другая Івуарыйская вайна]]}}
{{Івуарыйскі канфлікт}}
'''Украінскі міратворчы кантынгент у Кот-д’Івуары''' — падраздзяленне [[Узброеныя сілы Украіны|Узброеных Сіл Украіны]] ў складзе [[Міратворчыя сілы ААН|міратворчага кантынгенту ААН]] у [[Кот-д’Івуар|Кот-д’Івуары]].

== Разгортванне ==
4 лістапада 2010 года [[Вярхоўная Рада]] большасцю галасоў прыняла закон «''Про схвалення рішення Президента України щодо участі миротворчого контингенту України в наданні оперативної підтримки Місії ООН у Кот-д’Івуарі''», у адпаведнасці з якім 26 лістапада 2011 года авіягрупа са складу 56-га асобнага верталётнага атрада (два верталёты [[Мі-8|Мі-8МТ]] і 25 вайскоўцаў) была перакінута з [[Ліберыя|Ліберыі]] ў Кот-д’Івуар&lt;ref&gt;[https://archive.today/20140410201255/www.mil.gov.ua/index.php?lang=ua&amp;part=news&amp;sub=read&amp;id=20284 Відбулася чергова ротація вертолітної групи зі складу 56-го окремого вертолітного загону сил Місії ООН у Ліберії, що виконує завдання з оперативної підтримки Місії ООН у Кот-д’Івуарі] / официальный сайт министерства обороны Украины от 24 января 2011&lt;/ref&gt;. Акрамя таго, верталёты Мі-8МТВ-1 [[Міністэрства абароны Украіны]], перададзеныя ў арэнду авіякампаніі ЗАТ «''Украинские вертолёты''», ажыццяўлялі перавозкі пасажыраў і грузаў па тэрыторыі краіны&lt;ref&gt;[http://finance.obozrevatel.com/economy/29864-ukrainskie-vertoletyi-myi-rabotaem-na-gosudarstvennyij-imidzh-i-napolnyaem-byudzhet-stranyi.htm «Украинские вертолеты»: мы работаем на государственный имидж и наполняем бюджет страны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150211145309/http://finance.obozrevatel.com/economy/29864-ukrainskie-vertoletyi-myi-rabotaem-na-gosudarstvennyij-imidzh-i-napolnyaem-byudzhet-stranyi.htm |date=11 лютага 2015 }} // «Обозреватель» от 12 июня 2014&lt;/ref&gt;.

4 лютага 2011 года Вярхоўная Рада прыняла закон аб адабрэнні пастановы СНБА Украіны аб павелічэнні агульнай колькасці ўкраінскага міратворчага кантынгенту да 60 чалавек&lt;ref&gt;[http://www.segodnya.ua/ukraine/minoborony-mirotvortsy-lehalno-prebyvajut-v-kot-d-ivuare.html Минобороны: Миротворцы легально пребывают в Кот-д’Ивуаре] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140413124038/http://www.segodnya.ua/ukraine/minoborony-mirotvortsy-lehalno-prebyvajut-v-kot-d-ivuare.html |date=13 красавіка 2014 }} // «Сегодня. UA» от 17 мая 2011&lt;/ref&gt;. На яго падставе, у дадатак да 23 вайскоўцаў і 2 верталётам Мі-8МТ украінскай верталётнай групы, якія грунтаваліся на тэрыторыі міжнароднага аэрапорта ў горадзе [[Буаке]], было прынята рашэнне адправіць у краіну тры баявыя верталёты [[Мі-24]]П&lt;ref&gt;[http://rus.newsru.ua/ukraine/04feb2011/ivory_coast.html Рада направила в Кот-д’Ивуар 60 украинских миротворцев и три вертолёта. Комитет ВР и Томенко — против] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304221001/http://rus.newsru.ua/ukraine/04feb2011/ivory_coast.html |date=4 сакавіка 2016 }} // NEWSRU.UA от 4 февраля 2011&lt;/ref&gt; з экіпажамі і наземным абслуговым персаналам&lt;ref&gt;[http://www.segodnya.ua/world/nashi-mirotvortsy-predotvratili-eckalatsiju-krovavoj-bojni-v-kot-d-ivuare.html Наши миротворцы предотвратили эскалацию кровавой бойни в Кот-д`Ивуаре] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180729111721/http://www.segodnya.ua/world/nashi-mirotvortsy-predotvratili-eckalatsiju-krovavoj-bojni-v-kot-d-ivuare.html |date=29 ліпеня 2018 }} // «Сегодня. UA» от 9 июля 2011&lt;/ref&gt;. Ахову ўкраінскай авіягрупы і міжнароднага аэрапорта ў горадзе Буаке ажыццяўляла падраздзяленне вайскоўцаў [[Пакістан|Пакістана]]&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20140413143807/http://www.mil.gov.ua/index.php?lang=ua&amp;part=news&amp;sub=read&amp;id=20770 Українські вертолітники продовжують виконувати миротворчі завдання у Республіці Кот-д’Івуар] / официальный сайт министерства обороны Украины от 23 марта 2011&lt;/ref&gt;.

9 снежня таго ж года Вярхоўная Рада Украіны большасцю галасоў прыняла закон № 9566 (за законапраект прагаласавалі 236 дэпутатаў), у адпаведнасці з якім было накіравана ўзмацненне са складу ўкраінскі міратворчы кантынгент у Ліберыі. Узмацненне кантынгенту ААН на перыяд да 31 снежня 2011 года спатрэбілася ў сувязі з правядзеннем запланаваных на 11 снежня 2011 года парламенцкіх выбараў&lt;ref&gt;[http://zn.ua/POLITICS/parlamentskoe_bolshinstvo_otpravilo_ukrainskih_soldat_v_kot-divuar.html Парламентское большинство отправило украинских солдат в Кот-д`Ивуар] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150112154113/http://zn.ua/POLITICS/parlamentskoe_bolshinstvo_otpravilo_ukrainskih_soldat_v_kot-divuar.html |date=12 студзеня 2015 }} // «Зеркало недели» от 9 декабря 2011&lt;/ref&gt;.

У ліпені 2013 года ў склад кантынгенту з Ліберыі былі перакінуты яшчэ 10 вайскоўцаў&lt;ref&gt;[http://www.rbc.ua/rus/news/society/ukrainskie-mirotvortsy-iz-liberii-perebazirovalis-v-kot-d-ivuar-08072013142600 Украинские миротворцы из Либерии перебазировались в Кот-д’Ивуар] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140413143100/http://www.rbc.ua/rus/news/society/ukrainskie-mirotvortsy-iz-liberii-perebazirovalis-v-kot-d-ivuar-08072013142600 |date=13 красавіка 2014 }} // РБК-Украина от 8 июля 2013&lt;/ref&gt;.

Станам на пачатак жніўня 2014 года, агульная колькасць украінскага кантынгенту складала 250 чалавек.

== Здарэнні ==
=== 2011 ===
* 1 сакавіка ў горадзе Порт-Буэ двое грамадзян [[Украіна|Украіны]] былі выкрадзены баевікамі групоўкі «[[Альянс юных патрыётаў за нацыянальны ўздым|Маладыя патрыёты]]». Праз некалькі гадзін, пасля перамоваў прадстаўнікоў [[ААН]] з начальнікам штаба [[Узброеныя сілы Кот-д’Івуара|Узброеных Сіл краіны]], яны былі вызвалены.
* У ноч на 5 красавіка два верталёты Мі-24П украінскага кантынгенту абстралялі з 30-мм гармат хованкі з ваеннай тэхнікай і знішчылі склад са зброяй і артылерыйскімі снарадамі сіл прэзідэнта [[Ларан Гбагбо|Ларана Гбагбо]] на ваеннай базе Акуеда ў [[Абіджан|Абіджане]], выконваючы задачу камандавання міратворчых сіл ААН&lt;ref&gt;[http://rian.com.ua/world_news/20110405/78701170.html Украинские миротворцы обстреляли склад с оружием в Кот-д’Ивуаре] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120304060253/http://rian.com.ua/world_news/20110405/78701170.html |date=4 сакавіка 2012 }} // РИА «Новости» — Украина от 5 апреля 2011&lt;/ref&gt;. Падчас атакі па ўкраінскіх Мі-24 адкрылі агонь з зямлі, але пілоты паспелі здзейсніць супрацьзенітны манеўр і сышлі на віражы са слізгаценнем&lt;ref&gt;Александр Ильченко. [http://www.segodnya.ua/life/travel/Ne-hodite-deti-v-Afriku-gulyat-Kak-zhivet-Kot-dIvuar-438293.html Не ходите, дети, в Африку гулять. Как живет Кот-д’Ивуар] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130610061139/http://www.segodnya.ua/life/travel/Ne-hodite-deti-v-Afriku-gulyat-Kak-zhivet-Kot-dIvuar-438293.html |date=10 чэрвеня 2013 }} // «Сегодня. UA» от 27 мая 2013&lt;/ref&gt;. Афіцыйны прадстаўнік Л. Гбагбо выказаў пратэст&lt;ref&gt;«''Paris-based Gbagbo spokesman Toussaint Alain said the helicopter strikes were „illegal, illegitimate and unacceptable“''»&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12960308 Ivory Coast: UN forces fire on pro-Gbagbo camp] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110405035005/http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12960308 |date=5 красавіка 2011 }} // «BBC News» от 5 апреля 2011&lt;/ref&gt;.
* 19 красавіка загінуў адзін з міратворцаў — маёр Вячаслаў Сулін&lt;ref&gt;[http://ru.tsn.ua/ukrayina/ukrainskiy-mirotvorec-pogib-ne-v-liberii-a-v-kot-d-ivuare.html Украинского миротворца убила катапульта, которую он включил в закрытой кабине самолета] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140413155720/http://ru.tsn.ua/ukrayina/ukrainskiy-mirotvorec-pogib-ne-v-liberii-a-v-kot-d-ivuare.html |date=13 красавіка 2014 }} // ТСН.UA от 20 апреля 2011&lt;/ref&gt;.
=== 2016 ===
* 13 сакавіка група невядомых асоб адкрыла агонь па турыстам на пляжы курортнага горада Гранд-Басам, у выніку была паранена супрацоўнік паліцэйскай місіі ААН, маёр Алена Ляхава (яна атрымала раненне ў твар і была шпіталізавана)&lt;ref&gt;[https://www.unian.net/society/1288892-v-rezultate-terakta-v-kot-divuare-postradala-ukrainskiy-mirotvorets-mid.html В результате теракта в Кот-д’Ивуаре пострадала украинский миротворец — МИД] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160406194319/https://www.unian.net/society/1288892-v-rezultate-terakta-v-kot-divuare-postradala-ukrainskiy-mirotvorets-mid.html |date=6 красавіка 2016 }} // УНИАН от 14 марта 2016&lt;/ref&gt;.

== Згортванне ==
12 жніўня 2014 дэпутат Вярхоўнай Рады [[Анатоль Сцяпанавіч Грыцэнка|А. С. Грыцэнка]] заклікаў урад Украіны вярнуць на радзіму верталёты, якія знаходзіліся ў складзе міратворчых кантынгентаў у Афрыцы&lt;ref&gt;[http://rus.newsru.ua/ukraine/12aug2014/kongo.html Гриценко предлагает отозвать для армии украинские вертолёты из Африки] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141102100951/http://rus.newsru.ua/ukraine/12aug2014/kongo.html |date=2 лістапада 2014 }} // NEWSRU.UA от 12 августа 2014&lt;/ref&gt;, аднак рашэнне не было прынята, паколькі прынятае ў аднабаковым парадку рашэнне аб спыненні ўдзелу ў аперацыі ААН і эвакуацыя ўкраінскага кантынгенту ва Украіну не толькі патрабавалі часу і грашовых выдаткаў, але таксама пагоршылі рэпутацыю Украіны. Акрамя таго, такое рашэнне магло ініцыяваць у дачыненні да Украіны санкцыі з боку ААН — паколькі ў адпаведнасці з працэдурамі, Кіеў павінен папярэдзіць Міжнародны сакратарыят ААН аб рашэнні датэрмінова вярнуць кантынгент за тры месяцы да даты адклікання сваіх міратворцаў, каб арганізацыя магла знайсці замену&lt;ref&gt;«''Киев пока не собирается выводить миротворцев. В правительственных кабинетах верх берут сторонники продолжения участия в миротворческих операциях под эгидой ООН, ЕС, НАТО. Аргументируя необходимость продолжения пребывания наших контингентов в миссиях по поддержанию мира и стабильности, они говорят о проблеме времени и денег, репутации страны. Замсекретаря СНБО Михаил Коваль даже уверяет, что если Украина захочет в одностороннем порядке вывести свои подразделения, то возможны санкции со стороны ООН… Вполне вероятно, что пострадает репутация Киева, и это может негативно сказаться на амбициозных планах Украины стать непостоянным членом Совета Безопасности ООН в 2016 г.''»&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Владимир Кравченко. [http://gazeta.zn.ua/internal/voyna-voynoy-a-mirotvorchestvo-po-planu-_.html Война войной, а миротворчество — по плану?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141129003658/http://gazeta.zn.ua/internal/voyna-voynoy-a-mirotvorchestvo-po-planu-_.html |date=29 лістапада 2014 }} // «Зеркало недели» от 15 августа 2014&lt;/ref&gt;.

У студзені 2016 года стала вядома аб планах вываду ўкраінскага кантынгенту з Кот-д’Івуара ў Ліберыю ў лютым таго ж года ў сувязі са скарачэннем колькасці кантынгенту ААН у краіне&lt;ref&gt;Оксана Лой. [http://podrobnosti.ua/2084463-mirotvortsy-iz-ukrainy-v-fevrale-pokinut-kot-divuar.html Миротворцы из Украины в феврале покинут Кот-д’Ивуар] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160120092402/http://podrobnosti.ua/2084463-mirotvortsy-iz-ukrainy-v-fevrale-pokinut-kot-divuar.html |date=20 студзеня 2016 }} // «Подробности. UA» от 19 января 2016&lt;/ref&gt;. У далейшым, агульная колькасць вайскоўцаў Украіны была паменшана да 1 штабнога афіцэра&lt;ref&gt;Біла книга 2016: Збройні сили України. Київ, «Міністерство оборони України», 2017. стор.91{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;.

== Зноскі ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Спасылкі ==
* [http://peacekeeping-centre.in.ua/Museum/CotedIvoire/Main.htm Украинский миротворческий контингент в Кот-д’Ивуаре]
* [http://zakon5.rada.gov.ua/laws/show/995_l52 Меморандум про взаєморозуміння між Урядом України та Організацією Об'єднаних Націй щодо надання ресурсів до складу Операції ООН у Кот-д'Івуарі]
{{Вонкавыя спасылкі}}
[[Катэгорыя:Ваенна-палітычны крызіс у Кот-д’Івуары]]
[[Катэгорыя:Узброеныя сілы Украіны]]
[[Катэгорыя:Міратворчыя місіі і аперацыі ААН]]</text>
      <sha1>e05mxfvbvsgyqllxyextrsf03tsbux2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лайка (від скуры)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>739469</id>
    <revision>
      <id>5171186</id>
      <parentid>4638919</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T10:58:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <comment>Згодна з абмеркаваннем</comment>
      <origin>5171186</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8630" sha1="m8apyib8kcu08h8hv2e5njxei8lpawb" xml:space="preserve">[[Файл:BLW_Pair_of_Embroidered_Leather_Gloves.jpg|міні|250px|Лайкавыя пальчаткі. Англія, 1615—1625 гг.]]
'''Лайка ''' — мяккая тонкая скура белага колеру {{нп3|Галынаванне|галынова|ru|Квасцевание}} — тлушчавага, то бок лайкавага, дублення.

Беларуская назва запазычана з польскай ''łajka/łojka'' (лайка, [[замша]]), што паходзіць ад ''łoj'' — тлушч, сала&lt;ref&gt;[http://www.gramota.ru/biblio/magazines/gramota/28_109 ''Варбот Ж. Ж.'' Лайка — сорт мягкой кожи] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130328120908/http://www.gramota.ru/biblio/magazines/gramota/28_109 |date=28 сакавіка 2013 }}.&lt;/ref&gt;. У XVII стагоддзі на Русі лайку таксама называлі «сабачкай», паколькі на яе вытворчасць першапачаткова ішлі сабачыя шкуры. Мелася два выгляды лайкі: ''сырая'' і ''зробленая чорная''&lt;ref&gt;[http://gnezdovo.com/wp-content/uploads/2015/12/Kurbatov.pdf ''Курбатов А. В.'' Кожевенное сырьё, техническое обеспечение его выделки и сортамент кож средневековой Руси] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170517090541/http://gnezdovo.com/wp-content/uploads/2015/12/Kurbatov.pdf |date=17 мая 2017 }}.&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==
Тэхналогія, верагодна, паходзіць яшчэ ад [[Арабы|арабаў]]. Вытворчасць лайкі з XVIII стагоддзя была развіта ў [[Францыя|Францыі]], дзякуючы запрошаным туды венгерскім майстрам, укаранілі метад {{нп3|Галынаванне|галынавання|ru|Квасцевание}}. З Францыі тэхналогія была перанесена спачатку ў [[Германія|Германію]], а пасля — у іншыя еўрапейскія дзяржавы. У [[Расійская імперыя|Расійскую імперыю]] гэты метад трапіў з [[Польшча|Польшчы]]. У цяперашні час на сусветным рынку найбольш распаўсюджаныя англійская, італьянская і эфіёпская лайка з ягняці. Вырабляецца таксама ў [[Паўднёва-Усходняя Азія|Паўднёва-Усходняй Азіі]], [[Аўстралія|Аўстраліі]], у [[Паўднёвая Еўропа|Паўднёвай]], [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральнай]] і [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропе]], [[Скандынавія|Скандынавіі]].

; У [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]

Рэформа 1861 года змяніла ўклад жыцця не толькі прыгонных сялян. Адным са следстваў такіх змен было з’яўленне ў Расіі фабрык па вытворчасці лайкавых пальчатак. Сыравінай для пальчатак сталі {{нп3|Рускі псовы хорт|рускія псовыя харты|ru|Русская псовая борзая}}. Пасля рэформы 1861 года вялікія панскія паляванні разваліліся. Свабодныя сяляне ў псары не імкнуліся: заробак сезонны, а спраў на год. Цэлымі псарнямі сабак здавалі на пальчаткі. З іх атрымлівалася самая тонкая лайка.

== Тэхналогія вытворчасці ==
Выдзяляецца са шкур ягнят, казлянят і т. п. (нават з катоў і пацукоў). У адрозненне ад [[Замша|замшы]], захоўвае правую паверхню. Мяккая, цягучая і трывалая скура, па сваіх якасцях найбольш падыходная для пашыву пальчатак. Але слабае [[дубленне]] алюмакаліевымі {{нп3|Галыны|галунамі|ru|Квасцы}} разам з [[Павараная соль|кухоннай соллю]], яечным жаўтком і мукой (яго называюць нават «{{нп3|Сырамятная скура|сырамятным|ru|Сыромятная кожа}} дубленнем») дае нізкую вадаўстойлівасць. Пасля намакання і высыхання становіцца жорсткай.

== Прымяненне ==
Выкарыстоўваецца ў абутковай і [[Галантарэя|галантарэйнай]] прамысловасці.

У музычных інструментах сямейства {{нп3|Ручныя гармонікі|ручных гармонік|ru|Ручные гармоники}} кавалачкі лайкі могуць знаходзіцца ў розных частках інструмента, выконваючы ролю пракладак, якія знаходзяцца на падэшве клапанаў і зачыняюць адтуліны ў дэцы, паміж рамкамі меха і паўкарпусамі, паміж рэзанатарамі і дэкай. Лайка служыць у якасці праёмнага паветранага клапана на галасавых планках. Кавалачкамі ў выглядзе ромбікаў усталёўваецца на куткі зморшчын мехавой камеры, невялікімі кружкамі прыляпляецца ў месцы злучэння рычагоў з драўлянымі клапанамі.

Лайкавая скура ўжываецца таксама ў дэкаратыўна-прыкладных мэтах — для вырабу упрыгожванняў і [[Біжутэрыя|біжутэрыі]] з натуральнай скуры, напрыклад, пры апляценні скурай бранзалетаў, кабашонаў з натуральнага каменя або пры вырабе карцін і кветак са скуры, дэкарыравання бутэлек. Для такіх мэтаў як раз ідэальна падыходзіць лайка і {{нп3|напа (скура)|напа||Napa leather}}, як найбольш прыдатныя для драпіроўкі і эластычныя віды скуры.

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* ''Нікалаева Ж. Б.'' Даведнік: Кожгалантерейная прамысловасць. — М.: Легпромбытиздат, 1985.
* Кушнерствам справа: практычная кніга для сялян, фермераў, сучасных саматужнікаў, паляўнічых, нарыхтоўшчыкаў і ўсіх хто хоча ведаць гэта старадаўняе і прыбытковая рамяство. Парады па рамонце, пераробцы футравых вырабаў і догляду за імі / Сост. В.Бродаў, в. Віктараў, м. Казельскі — 4-е выд., дапоўнены. — М: Нядзеля, 1998. — С.160-168, 170, 265. — ISBN 5-88528-113-0.
* ''Страхаў І. П., Аронина Ю. Н., Гайдараў Л. П.'' Хімія і Тэхналогія скуры і футра. — М.: лёгкая індустрыя, 1970.
* {{Кніга|аўтар=Пыльцина М.|загаловак=Краткая энциклопедия скорняка|частка=[http://www.modnaya.ru/library/009/056.htm#6_4_1 Перчаточная лайка], [http://www.modnaya.ru/library/009/057.htm#6_4_4 Лайковая кожа…]|месца=Ростов н/Д|выдавецтва=Проф-Пресс|год=2000|старонкі=|старонак=480|ref=Пыльцина}}
* {{Крыніцы/БіЭ|Лайка}}
{{Бібліяінфармацыя}}
{{ізаляваны артыкул|date=2023-05-20}}

[[Катэгорыя:Скура (матэрыял)]]
[[Катэгорыя:Пальчаткі]]</text>
      <sha1>m8apyib8kcu08h8hv2e5njxei8lpawb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ніна Анатолеўна Скеп’ян</title>
    <ns>0</ns>
    <id>743112</id>
    <revision>
      <id>5171205</id>
      <parentid>5062391</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T11:34:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aliaksei Lastouski</username>
        <id>75892</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>ілюстрацыя</comment>
      <origin>5171205</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3483" sha1="exnr8pt4r2sk5o4p15olwq506cb35ol" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Скеп’ян}}
{{навуковец
| Выява = [[File:Ніна Скеп'ян.jpg|thumb|]]
}}
'''Ніна Анатолеўна Скеп’ян''' (нар. {{ДН|9|10|1978}}, [[Мінск]]) — беларускі [[гісторык]]. Спецыяліст па гісторыі інстытута канцлерства Вялікага Княства Літоўскага ў XV—XVI стагоддзях. [[Кандыдат гістарычных навук]] (2008){{sfn|Марозаў|2022}}.

== Біяграфія ==
Нарадзілася 9 кастрычніка 1978 года ў [[Мінск]]у{{sfn|Марозаў|2022}}. Мае старэйшую сястру [[Анастасія Анатолеўна Скеп’ян|Анастасію]], таксама гісторыка.

Скончыла ў 2002 годзе [[гістарычны факультэт БДУ]]. У 2002—2005 гадах працавала ў [[пасольства Германіі ў Беларусі|пасольстве Германіі ў Мінску]]{{sfn|Марозаў|2022}}.

У 2007 годзе скончыла [[Берлінскі свабодны ўніверсітэт]] (Германія). У 2008 годзе абараніла кандыдацкую дысертацыю па тэме «Інстытут канцлерства ў дзяржаўна-палітычным жыцці Вялікага княства Літоўскага ў канцы XV — першай палове XVI ст.»{{sfn|Марозаў|2022}}.

У 2008—2009 гадах старшы навуковы супрацоўнік [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага мастацкага музея Рэспублікі Беларусь]]. З 2009 года запрошаны выкладчык [[Карлаў універсітэт|Карлава ўніверсітэта]] ў Празе{{sfn|Марозаў|2022}}.

Пражывае ў горадзе [[Слані]].

== Навуковая дзейнасць ==
Напрамкі даследаванняў: палітычная гісторыя Вялікага Княства Літоўскага XV—XVI стагоддзяў; гісторыя палітычных інстытутаў, магнацкіх родаў і іх рэзідэнцый{{sfn|Марозаў|2022}}.

== Бібліяграфія ==
* Магнацкі двор і сацыяльнае ўзаемадзеянне (XV—XVIII стст.): зборнік навуковых прац. Мінск, 2014.
* Ягелоны: дынастыя, эпоха, спадчына: матэрыялы Міжнароднай навукова-практычнай канферэнцыі, Гальшаны — Навагрудак, 8-10 верасня 2006 г. Мінск, 2007.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{крыніцы/Сучасныя беларускія даследчыкі гісторыі Вялікага Княства Літоўскага|СКЕП’ЯН Ніна Анатольеўна}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Скеп’ян Ніна Анатольеўна}}
[[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Імігравалі ў Чэхію з Беларусі]]
[[Катэгорыя:Даследчыкі гісторыі Вялікага Княства Літоўскага]]</text>
      <sha1>exnr8pt4r2sk5o4p15olwq506cb35ol</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Удзельнік:MocnyDuham</title>
    <ns>2</ns>
    <id>747406</id>
    <revision>
      <id>5170809</id>
      <parentid>5169928</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T13:05:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MocnyDuham</username>
        <id>99818</id>
      </contributor>
      <comment>афармленне</comment>
      <origin>5170809</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10979" sha1="jw84p5ndzykjqgiadxwm2r4zytti3bw" xml:space="preserve">&lt;div style=&quot;max-width:1100px; margin:0 auto; font-family:system-ui, -apple-system, BlinkMacSystemFont, 'Segoe UI', sans-serif; color:var(--color-base,#202122);&quot;&gt;

&lt;!-- Верхняя картка --&gt;
&lt;div style=&quot;background:var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); color:var(--color-base,#202122); border:1px solid var(--border-color-subtle,#c8ccd1); border-radius:16px; padding:24px; margin-bottom:18px; box-shadow:0 2px 10px rgba(0,0,0,0.12);&quot;&gt;

&lt;div style=&quot;display:flex; flex-wrap:wrap; gap:20px; align-items:flex-start; justify-content:space-between;&quot;&gt;

&lt;div style=&quot;flex:1 1 560px; min-width:260px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:210%; font-weight:800; line-height:1.15; color:var(--color-emphasized,var(--color-base,#202122)); margin-bottom:8px;&quot;&gt;
MocnyDuham
&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;font-size:105%; color:var(--color-subtle,#54595d); line-height:1.65;&quot;&gt;
Вітаю! Гэта мая старонка ўдзельніка ў беларускай Вікіпедыі.
Калі я раблю нешта не так — калі ласка, пакіньце паведамленне
[[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|ў размовах]]. Дзякуй!
&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;margin-top:14px; line-height:2.2;&quot;&gt;
&lt;span style=&quot;background:light-dark(#e0f2fe,#10263a); color:light-dark(#075985,#9bd2ff); border:1px solid light-dark(#bae6fd,#2f5f86); border-radius:999px; padding:5px 11px; font-size:90%; white-space:nowrap;&quot;&gt;адміністратар&lt;/span&gt;
&lt;span style=&quot;background:light-dark(#eef2ff,#241a3d); color:light-dark(#3730a3,#c4b5fd); border:1px solid light-dark(#c7d2fe,#5b4a91); border-radius:999px; padding:5px 11px; font-size:90%; white-space:nowrap;&quot;&gt;адміністратар інтэрфейсу&lt;/span&gt;
&lt;span style=&quot;background:light-dark(#ecfdf5,#123226); color:light-dark(#065f46,#86efac); border:1px solid light-dark(#bbf7d0,#2f7d58); border-radius:999px; padding:5px 11px; font-size:90%; white-space:nowrap;&quot;&gt;удзельнік Discord&lt;/span&gt;
&lt;span style=&quot;background:light-dark(#fff7ed,#3a2611); color:light-dark(#9a3412,#fdba74); border:1px solid light-dark(#fed7aa,#9a5b21); border-radius:999px; padding:5px 11px; font-size:90%; white-space:nowrap;&quot;&gt;дапамагаю ўдзельнікам&lt;/span&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;flex:0 1 260px; min-width:220px;&quot;&gt;
{{Userboxtop}}
{{Userbox/Адміністратар}}
{{Userbox/Карыстальнік Discord}}
{{Userboxbottom}}
&lt;/div&gt;

&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;!-- Хуткая сувязь --&gt;
&lt;div style=&quot;display:grid; grid-template-columns:repeat(auto-fit,minmax(260px,1fr)); gap:16px; margin-bottom:18px;&quot;&gt;

&lt;div style=&quot;background:var(--background-color-base,#fff); color:var(--color-base,#202122); border:1px solid var(--border-color-subtle,#c8ccd1); border-radius:14px; padding:18px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:130%; font-weight:700; color:var(--color-emphasized,var(--color-base,#202122)); margin-bottom:8px;&quot;&gt;Зваротная сувязь&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;color:var(--color-subtle,#54595d); line-height:1.65;&quot;&gt;
Калі вам патрэбна дапамога — не саромейцеся мне напісаць на
[[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|старонцы размоваў]]. Я дапамагу!
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;background:var(--background-color-base,#fff); color:var(--color-base,#202122); border:1px solid var(--border-color-subtle,#c8ccd1); border-radius:14px; padding:18px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:130%; font-weight:700; color:var(--color-emphasized,var(--color-base,#202122)); margin-bottom:8px;&quot;&gt;Канфірмацыя&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;color:var(--color-subtle,#54595d); line-height:1.65;&quot;&gt;
Мая канфірмацыя пройдзе &lt;b&gt;7 верасня 2026 года&lt;/b&gt;, згодна
[[Адмысловае:PermanentLink/5032678#MocnyDuham|з заяўкай]] на статус адміністратара.
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;/div&gt;

&lt;!-- Створаныя і перакладзеныя артыкулы --&gt;
&lt;div style=&quot;background:var(--background-color-base,#fff); color:var(--color-base,#202122); border:1px solid var(--border-color-subtle,#c8ccd1); border-radius:16px; padding:22px; margin-bottom:18px;&quot;&gt;

&lt;div style=&quot;display:flex; flex-wrap:wrap; align-items:center; justify-content:space-between; gap:10px; margin-bottom:14px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:155%; font-weight:800; color:var(--color-emphasized,var(--color-base,#202122));&quot;&gt;
Стварыў / пераклаў
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; color:var(--color-subtle,#54595d);&quot;&gt;
артыкулы
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;height:1px; background:var(--border-color-subtle,#c8ccd1); margin-bottom:16px;&quot;&gt;&lt;/div&gt;

{{Калонкі|4}}&lt;small&gt;
* [[TypeScript]]
* [[Docker]]
* [[Vue.js]]
* [[Django]]
* [[Flask]]
* [[FastAPI]]
* [[Pandas]]
* [[Laravel]]
* [[Vite]]
* [[SaaS]]
* [[Кантэйнерызацыя]]
* [[Мова праграмавання высокага ўзроўню]]
* [[Мова праграмавання нізкага ўзроўню]]
* [[Вэб-фрэймворк]]
* [[Пераменная (інфарматыка)]]
* [[Web3]]
* [[Сацыяльныя медыя]]
* [[LinkedIn]]
* [[Stack Overflow]]
* [[Фонд салідарнасці BYSOL]]
* [[Character.ai]]
* [[LeetCode]]
* [[YouTube Music]]
* [[Binance]]
* [[Беларускі Гаюн]]
* [[Пахне чабор (лозунг)]]
* [[Стоп таракан!]]
* [[Верым, можам, пераможам!]]
* [[Каханую не аддаюць!]]
* [[Сабачку!]]
* [[Час мяняць лысую гуму!]]
* [[Beautiful Soup (парсер HTML)]]
* [[Беларусь галаўнога мозгу]]
* [[Маргарыта Паўлаўна Ворыхава|Маргарыта Ворыхава]]
* [[Барацьба (газета)]]
* [[Смерць фашызму]]
* [[Смерць фашыстам]]
* [[Павел Суслаў]]
* [[Навагодні зварот Святланы Ціханоўскай]]
* [[Маланка Медыя]]
* [[Крыж Адраджэння Беларусі]]
* [[Крыж Добрасуседства]]
* [[Беларусь за МКАДам]]
* [[Партызанскі Народны Крыж]]
* [[Police in Paris]]
* [[Я выходжу]]
* [[Гвіда ван Росум]]
* [[Велікадушны пажыццёвы дыктатар]]
* [[Сустрэча Дональда Трампа і Уладзіміра Зяленскага (2025)]]
* [[Дэфэйсмэнт]]
* [[AniBel]]
* [[Леў XIV]]
* [[Heil Hitler (песня)|Heil Hitler]]
* [[Арцём Ігаравіч Брухан|Арцём Брухан]]
* [[Гжэгаж Браўн]]
* [[Патрыятычны хакінг]]
* [[Доксінг]]
* [[Максім Лепушэнка]]
* [[Вольга Генадзеўна Сітнік|Вольга Сітнік]]
* [[Ваенная энцыклапедыя Беларусі]]
* [[Заслужаны настаўнік Беларускай ССР]]
* [[Хактывізм]]
* [[DoS-напад]]
* [[Віктар Васільевіч Вабішчэвіч|Віктар Вабішчэвіч]]
* [[Павел Уладзіміравіч Баркоўскі|Павел Баркоўскі]]
* [[Аліса Віктараўна Рыжычэнка|Аліса Рыжычэнка]]
* [[Вольга Зазулінская]]
* [[Валерый Валер’евіч Мацкевіч|Валерый Мацкевіч]]
* [[Сяргей Аляксандравіч Бяспалаў|Сяргей Бяспалаў]]
* [[Лізавета Сяргееўна Пракопчык|Лізавета Пракопчык]]
* [[Прымусовыя пакаянныя відэа ў Беларусі]]
* [[Ахаха]]
* [[Выбуховыя штаны]]
* [[Цімафей (манул)]]
* [[Персанал з’еў гэта пазней]]
* [[Астма]]
* [[Алеся Вячаславаўна Гаўрыленка|Алеся Гаўрыленка]]
* [[Грокіпедыя]]
* [[Сексуальны грумінг]]
* [[Калядны жук]]
* [[Anoplognathus abnormis]]
* [[100 мужчын супраць гарылы]]
* [[Элеўсінскія містэрыі]]
* [[Кааліцыя Латушкі і рух «За свабоду»]]
* [[Еўрапейскі выбар]]
* [[Наступ (фракцыя)]]
* [[Выбары ў Каардынацыйную раду (2026)]]
* [[Хопіць баяцца]]
* [[Аляксандра Мамаева]]
* [[Аліна Аляксандраўна Харысава|Аліна Харысава]]
* [[Дзмітрый Францавіч Гурневіч|Дзмітрый Гурневіч]]
* [[Таццяна Уладзіміраўна Мартынава|Таццяна Мартынава]]
* [[Анатоль Васільевіч Міхнавец|Анатоль Міхнавец]]
* [[Аляксандра Мікалаеўна Ханевіч|Аляксандра Ханевіч]]
* [[Мікіта Забуга]]
* [[Воля (фракцыя)]]
* [[Павел Уладзіміравіч Мар’еўскі|Павел Мар’еўскі]]
&lt;/small&gt;{{Калонкі/канец}}

&lt;/div&gt;

&lt;!-- Шаблоны --&gt;
&lt;div style=&quot;background:var(--background-color-base,#fff); color:var(--color-base,#202122); border:1px solid var(--border-color-subtle,#c8ccd1); border-radius:16px; padding:22px; margin-bottom:18px;&quot;&gt;

&lt;div style=&quot;display:flex; flex-wrap:wrap; align-items:center; justify-content:space-between; gap:10px; margin-bottom:14px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:155%; font-weight:800; color:var(--color-emphasized,var(--color-base,#202122));&quot;&gt;
Шаблоны
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; color:var(--color-subtle,#54595d);&quot;&gt;
створаныя
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;height:1px; background:var(--border-color-subtle,#c8ccd1); margin-bottom:16px;&quot;&gt;&lt;/div&gt;

{{Калонкі|4}}&lt;small&gt;
* [[Шаблон:Беларускія лозунгі]]
* [[Шаблон:Аб’яднаны пераходны кабінет Беларусі]]
* [[Шаблон:Уладзімір Зяленскі]]
* [[Шаблон:Пасведчанне асобы]]
&lt;/small&gt;{{Калонкі/канец}}

&lt;/div&gt;

&lt;!-- Карысныя спасылкі --&gt;
&lt;div style=&quot;background:var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); color:var(--color-base,#202122); border:1px solid var(--border-color-subtle,#c8ccd1); border-radius:16px; padding:22px; margin-bottom:18px;&quot;&gt;

&lt;div style=&quot;font-size:155%; font-weight:800; color:var(--color-emphasized,var(--color-base,#202122)); margin-bottom:14px;&quot;&gt;
Карысныя спасылкі
&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;height:1px; background:var(--border-color-subtle,#c8ccd1); margin-bottom:16px;&quot;&gt;&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;line-height:1.9;&quot;&gt;
* [[Вікіпедыя:Тэрміналогія]]
* [[Удзельнік:MocnyDuham/Чарнавік|Чарнавік]]
&lt;/div&gt;

&lt;/div&gt;

&lt;!-- Ніжні подпіс --&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center; color:var(--color-subtle,#54595d); font-size:90%; padding:12px 0 4px;&quot;&gt;
Дзякуй, што завіталі на маю старонку.
&lt;/div&gt;

&lt;/div&gt;</text>
      <sha1>jw84p5ndzykjqgiadxwm2r4zytti3bw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5170847</id>
      <parentid>5170809</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T14:41:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MocnyDuham</username>
        <id>99818</id>
      </contributor>
      <comment>+1</comment>
      <origin>5170847</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11078" sha1="qwbn6r11xx0x66b1nq68lq9zmhaw3sc" xml:space="preserve">&lt;div style=&quot;max-width:1100px; margin:0 auto; font-family:system-ui, -apple-system, BlinkMacSystemFont, 'Segoe UI', sans-serif; color:var(--color-base,#202122);&quot;&gt;

&lt;!-- Верхняя картка --&gt;
&lt;div style=&quot;background:var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); color:var(--color-base,#202122); border:1px solid var(--border-color-subtle,#c8ccd1); border-radius:16px; padding:24px; margin-bottom:18px; box-shadow:0 2px 10px rgba(0,0,0,0.12);&quot;&gt;

&lt;div style=&quot;display:flex; flex-wrap:wrap; gap:20px; align-items:flex-start; justify-content:space-between;&quot;&gt;

&lt;div style=&quot;flex:1 1 560px; min-width:260px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:210%; font-weight:800; line-height:1.15; color:var(--color-emphasized,var(--color-base,#202122)); margin-bottom:8px;&quot;&gt;
MocnyDuham
&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;font-size:105%; color:var(--color-subtle,#54595d); line-height:1.65;&quot;&gt;
Вітаю! Гэта мая старонка ўдзельніка ў беларускай Вікіпедыі.
Калі я раблю нешта не так — калі ласка, пакіньце паведамленне
[[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|ў размовах]]. Дзякуй!
&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;margin-top:14px; line-height:2.2;&quot;&gt;
&lt;span style=&quot;background:light-dark(#e0f2fe,#10263a); color:light-dark(#075985,#9bd2ff); border:1px solid light-dark(#bae6fd,#2f5f86); border-radius:999px; padding:5px 11px; font-size:90%; white-space:nowrap;&quot;&gt;адміністратар&lt;/span&gt;
&lt;span style=&quot;background:light-dark(#eef2ff,#241a3d); color:light-dark(#3730a3,#c4b5fd); border:1px solid light-dark(#c7d2fe,#5b4a91); border-radius:999px; padding:5px 11px; font-size:90%; white-space:nowrap;&quot;&gt;адміністратар інтэрфейсу&lt;/span&gt;
&lt;span style=&quot;background:light-dark(#ecfdf5,#123226); color:light-dark(#065f46,#86efac); border:1px solid light-dark(#bbf7d0,#2f7d58); border-radius:999px; padding:5px 11px; font-size:90%; white-space:nowrap;&quot;&gt;удзельнік Discord&lt;/span&gt;
&lt;span style=&quot;background:light-dark(#fff7ed,#3a2611); color:light-dark(#9a3412,#fdba74); border:1px solid light-dark(#fed7aa,#9a5b21); border-radius:999px; padding:5px 11px; font-size:90%; white-space:nowrap;&quot;&gt;дапамагаю ўдзельнікам&lt;/span&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;flex:0 1 260px; min-width:220px;&quot;&gt;
{{Userboxtop}}
{{Userbox/Адміністратар}}
{{Userbox/Карыстальнік Discord}}
{{Userboxbottom}}
&lt;/div&gt;

&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;!-- Хуткая сувязь --&gt;
&lt;div style=&quot;display:grid; grid-template-columns:repeat(auto-fit,minmax(260px,1fr)); gap:16px; margin-bottom:18px;&quot;&gt;

&lt;div style=&quot;background:var(--background-color-base,#fff); color:var(--color-base,#202122); border:1px solid var(--border-color-subtle,#c8ccd1); border-radius:14px; padding:18px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:130%; font-weight:700; color:var(--color-emphasized,var(--color-base,#202122)); margin-bottom:8px;&quot;&gt;Зваротная сувязь&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;color:var(--color-subtle,#54595d); line-height:1.65;&quot;&gt;
Калі вам патрэбна дапамога — не саромейцеся мне напісаць на
[[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|старонцы размоваў]]. Я дапамагу!
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;background:var(--background-color-base,#fff); color:var(--color-base,#202122); border:1px solid var(--border-color-subtle,#c8ccd1); border-radius:14px; padding:18px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:130%; font-weight:700; color:var(--color-emphasized,var(--color-base,#202122)); margin-bottom:8px;&quot;&gt;Канфірмацыя&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;color:var(--color-subtle,#54595d); line-height:1.65;&quot;&gt;
Мая канфірмацыя пройдзе &lt;b&gt;7 верасня 2026 года&lt;/b&gt;, згодна
[[Адмысловае:PermanentLink/5032678#MocnyDuham|з заяўкай]] на статус адміністратара.
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;/div&gt;

&lt;!-- Створаныя і перакладзеныя артыкулы --&gt;
&lt;div style=&quot;background:var(--background-color-base,#fff); color:var(--color-base,#202122); border:1px solid var(--border-color-subtle,#c8ccd1); border-radius:16px; padding:22px; margin-bottom:18px;&quot;&gt;

&lt;div style=&quot;display:flex; flex-wrap:wrap; align-items:center; justify-content:space-between; gap:10px; margin-bottom:14px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:155%; font-weight:800; color:var(--color-emphasized,var(--color-base,#202122));&quot;&gt;
Стварыў / пераклаў
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; color:var(--color-subtle,#54595d);&quot;&gt;
артыкулы
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;height:1px; background:var(--border-color-subtle,#c8ccd1); margin-bottom:16px;&quot;&gt;&lt;/div&gt;

{{Калонкі|4}}&lt;small&gt;
* [[TypeScript]]
* [[Docker]]
* [[Vue.js]]
* [[Django]]
* [[Flask]]
* [[FastAPI]]
* [[Pandas]]
* [[Laravel]]
* [[Vite]]
* [[SaaS]]
* [[Кантэйнерызацыя]]
* [[Мова праграмавання высокага ўзроўню]]
* [[Мова праграмавання нізкага ўзроўню]]
* [[Вэб-фрэймворк]]
* [[Пераменная (інфарматыка)]]
* [[Web3]]
* [[Сацыяльныя медыя]]
* [[LinkedIn]]
* [[Stack Overflow]]
* [[Фонд салідарнасці BYSOL]]
* [[Character.ai]]
* [[LeetCode]]
* [[YouTube Music]]
* [[Binance]]
* [[Беларускі Гаюн]]
* [[Пахне чабор (лозунг)]]
* [[Стоп таракан!]]
* [[Верым, можам, пераможам!]]
* [[Каханую не аддаюць!]]
* [[Сабачку!]]
* [[Час мяняць лысую гуму!]]
* [[Beautiful Soup (парсер HTML)]]
* [[Беларусь галаўнога мозгу]]
* [[Маргарыта Паўлаўна Ворыхава|Маргарыта Ворыхава]]
* [[Барацьба (газета)]]
* [[Смерць фашызму]]
* [[Смерць фашыстам]]
* [[Павел Суслаў]]
* [[Навагодні зварот Святланы Ціханоўскай]]
* [[Маланка Медыя]]
* [[Крыж Адраджэння Беларусі]]
* [[Крыж Добрасуседства]]
* [[Беларусь за МКАДам]]
* [[Партызанскі Народны Крыж]]
* [[Police in Paris]]
* [[Я выходжу]]
* [[Гвіда ван Росум]]
* [[Велікадушны пажыццёвы дыктатар]]
* [[Сустрэча Дональда Трампа і Уладзіміра Зяленскага (2025)]]
* [[Дэфэйсмэнт]]
* [[AniBel]]
* [[Леў XIV]]
* [[Heil Hitler (песня)|Heil Hitler]]
* [[Арцём Ігаравіч Брухан|Арцём Брухан]]
* [[Гжэгаж Браўн]]
* [[Патрыятычны хакінг]]
* [[Доксінг]]
* [[Максім Лепушэнка]]
* [[Вольга Генадзеўна Сітнік|Вольга Сітнік]]
* [[Ваенная энцыклапедыя Беларусі]]
* [[Заслужаны настаўнік Беларускай ССР]]
* [[Хактывізм]]
* [[DoS-напад]]
* [[Віктар Васільевіч Вабішчэвіч|Віктар Вабішчэвіч]]
* [[Павел Уладзіміравіч Баркоўскі|Павел Баркоўскі]]
* [[Аліса Віктараўна Рыжычэнка|Аліса Рыжычэнка]]
* [[Вольга Зазулінская]]
* [[Валерый Валер’евіч Мацкевіч|Валерый Мацкевіч]]
* [[Сяргей Аляксандравіч Бяспалаў|Сяргей Бяспалаў]]
* [[Лізавета Сяргееўна Пракопчык|Лізавета Пракопчык]]
* [[Прымусовыя пакаянныя відэа ў Беларусі]]
* [[Ахаха]]
* [[Выбуховыя штаны]]
* [[Цімафей (манул)]]
* [[Персанал з’еў гэта пазней]]
* [[Астма]]
* [[Алеся Вячаславаўна Гаўрыленка|Алеся Гаўрыленка]]
* [[Грокіпедыя]]
* [[Сексуальны грумінг]]
* [[Калядны жук]]
* [[Anoplognathus abnormis]]
* [[100 мужчын супраць гарылы]]
* [[Элеўсінскія містэрыі]]
* [[Кааліцыя Латушкі і рух «За свабоду»]]
* [[Еўрапейскі выбар]]
* [[Наступ (фракцыя)]]
* [[Выбары ў Каардынацыйную раду (2026)]]
* [[Хопіць баяцца]]
* [[Аляксандра Мамаева]]
* [[Аліна Аляксандраўна Харысава|Аліна Харысава]]
* [[Дзмітрый Францавіч Гурневіч|Дзмітрый Гурневіч]]
* [[Таццяна Уладзіміраўна Мартынава|Таццяна Мартынава]]
* [[Анатоль Васільевіч Міхнавец|Анатоль Міхнавец]]
* [[Аляксандра Мікалаеўна Ханевіч|Аляксандра Ханевіч]]
* [[Мікіта Забуга]]
* [[Воля (фракцыя)]]
* [[Павел Уладзіміравіч Мар’еўскі|Павел Мар’еўскі]]
* [[Станіслава Вадзімаўна Гліннік|Станіслава Гліннік]]
&lt;/small&gt;{{Калонкі/канец}}

&lt;/div&gt;

&lt;!-- Шаблоны --&gt;
&lt;div style=&quot;background:var(--background-color-base,#fff); color:var(--color-base,#202122); border:1px solid var(--border-color-subtle,#c8ccd1); border-radius:16px; padding:22px; margin-bottom:18px;&quot;&gt;

&lt;div style=&quot;display:flex; flex-wrap:wrap; align-items:center; justify-content:space-between; gap:10px; margin-bottom:14px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:155%; font-weight:800; color:var(--color-emphasized,var(--color-base,#202122));&quot;&gt;
Шаблоны
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; color:var(--color-subtle,#54595d);&quot;&gt;
створаныя
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;height:1px; background:var(--border-color-subtle,#c8ccd1); margin-bottom:16px;&quot;&gt;&lt;/div&gt;

{{Калонкі|4}}&lt;small&gt;
* [[Шаблон:Беларускія лозунгі]]
* [[Шаблон:Аб’яднаны пераходны кабінет Беларусі]]
* [[Шаблон:Уладзімір Зяленскі]]
* [[Шаблон:Пасведчанне асобы]]
&lt;/small&gt;{{Калонкі/канец}}

&lt;/div&gt;

&lt;!-- Карысныя спасылкі --&gt;
&lt;div style=&quot;background:var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); color:var(--color-base,#202122); border:1px solid var(--border-color-subtle,#c8ccd1); border-radius:16px; padding:22px; margin-bottom:18px;&quot;&gt;

&lt;div style=&quot;font-size:155%; font-weight:800; color:var(--color-emphasized,var(--color-base,#202122)); margin-bottom:14px;&quot;&gt;
Карысныя спасылкі
&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;height:1px; background:var(--border-color-subtle,#c8ccd1); margin-bottom:16px;&quot;&gt;&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;line-height:1.9;&quot;&gt;
* [[Вікіпедыя:Тэрміналогія]]
* [[Удзельнік:MocnyDuham/Чарнавік|Чарнавік]]
&lt;/div&gt;

&lt;/div&gt;

&lt;!-- Ніжні подпіс --&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center; color:var(--color-subtle,#54595d); font-size:90%; padding:12px 0 4px;&quot;&gt;
Дзякуй, што завіталі на маю старонку.
&lt;/div&gt;

&lt;/div&gt;</text>
      <sha1>qwbn6r11xx0x66b1nq68lq9zmhaw3sc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Альянс дзяржаў Сахеля</title>
    <ns>0</ns>
    <id>749368</id>
    <revision>
      <id>5170905</id>
      <parentid>5075565</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T18:05:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emilia Noah</username>
        <id>155537</id>
      </contributor>
      <comment>Вікідадзеныя.</comment>
      <origin>5170905</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8307" sha1="5dpl25yqncfza3i2nza8wzmh6xz9yr3" xml:space="preserve">{{Дзяржава
 |Родны склон               = Альянсу дзяржаў Сахеля
 |Замест герба              = Эмблема
 |Дэвіз                     = Un Espace — Un Peuple — Un Destin
 |Пераклад дэвізу           = Адна прастора — адзін народ — адзін лёс
 |Форма кіравання           = канфедэрацыя
 |Заснавана                 = 6 ліпеня 2024
}}
'''Альянс дзяржаў Сахеля''' ({{Lang-fr|Alliance des États du Sahel}}) — міждзяржаўны ваенны альянс, створаны 17 верасня 2023 года для забеспячэння калектыўнай абароны дзяржаў [[Нігер]], [[Буркіна-Фасо]] і [[Малі]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.voanews.com/a/mali-niger-and-burkina-faso-sign-sahel-security-pact-/7271405.html|title=Mali, Niger and Burkina Faso Sign Sahel Security Pact|website=VOA|date=2023-09-16|access-date=2023-09-16}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/9/16/mali-niger-and-burkina-faso-establish-sahel-security-alliance|title=Mali, Niger and Burkina Faso establish Sahel security alliance|website=www.aljazeera.com|access-date=2023-09-16}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/6222756|title=Мали, Буркина-Фасо и Нигер объединились в оборонный альянс|website=Коммерсантъ|date=2023-09-16|access-date=2023-09-16}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.dw.com/en/juntas-of-mali-niger-and-burkina-faso-sign-security-pact/a-66834143|title=Juntas of Mali, Niger and Burkina Faso sign security pact – DW – 09/16/2023|website=dw.com|access-date=2023-09-16}}&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==

=== Стварэнне альянсу ===
У ліпені 2023 года ў Нігеры адбыўся [[Дзяржаўны пераварот у Нігеры (2023)|ваенны пераварот]]. У сярэдзіне жніўня Эканамічная супольнасць краін Заходняй Афрыкі (ЭКАВАС) заявіла пра падрыхтоўку міжнародных ваенных сіл для [[Інтэрвенцыя|інтэрвенцыі]], каб вярнуць да ўлады былой рэжым&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://rg.ru/2023/09/16/mali-burkina-faso-i-niger-sozdali-alians-gosudarstv-sahelia.html|title=Мали, Буркина-Фасо и Нигер создали &quot;Альянс государств Сахеля&quot;|website=Российская газета|date=2023-09-16|access-date=2023-09-16}}&lt;/ref&gt;. Нігерскіх мяцежнікаў падтрымалі вайскоўцы [[Хунта|хунт]] Малі і Буркіна-Фасо. У выпадку ўварвання новыя ўлады Нігера дазволілі гэтым краінам увесці войскі на сваю тэрыторыю&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite news|title=Mali, Niger and Burkina Faso sign Sahel security pact|url=https://www.reuters.com/world/africa/mali-niger-burkina-faso-sign-sahel-security-pact-2023-09-16/|website=Reuters|date=2023-09-16|accessdate=2023-09-16|lang=en}}&lt;/ref&gt;.

Рашэнне стварыць альянс было прынята ў верасні 2023 года на фоне перамоў дэлегацыі [[Міністэрства абароны Расійскай Федэрацыі|Міністэрства абароны Расіі]] з прадстаўнікамі Малі, Буркіна-Фасо і Нігера&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

У сваёй афіцыйнай заяве прэзідэнт пераходнага перыяду Малі палкоўнік [[Асімі Гаіта]] паведаміў, што Альянс дзяржаў [[Сахель|Сахеля]] прызначаны для «стварэння архітэктуры калектыўнай абароны і ўзаемадапамогі на карысць насельніцтва» ў прыгранічных раёнах Буркіна-Фасо, Малі і Нігера&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.diplomatie.gouv.fr/en/country-files/africa/the-sahel-alliance-taking-daily-action-for-the-sahel/|title=The Sahel Alliance: taking daily action for the Sahel|first=Ministère de l'Europe et des Affaires|last=étrangères|website=France Diplomacy - Ministry for Europe and Foreign Affairs|access-date=2023-09-16}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.alliance-sahel.org/en/projets-pdu/three-borders-project/|title=&quot;Three Borders&quot; project|website=Alliance Sahel|access-date=2023-09-16|archive-date=26 верасня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926200656/https://www.alliance-sahel.org/en/projets-pdu/three-borders-project/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Як дадаў міністр абароны дзяржавы, кааліцыя будзе ўяўляць сабой «спалучэнне ваенных і эканамічных намаганняў трох краін»&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

=== Пачатак стварэння канфедэрацыі ===
6 ліпеня 2024 года на саміце трох дзяржаў было прынята рашэнне аб’яднацца ў [[Канфедэрацыя|канфедэрацыю]]. Першым старшынёй альянсу быў прызначаны часовы прэзідэнт Малі [[Асімі Гаіта]].

Краіны-ўдзельніцы альянсу пацвердзілі рашучасць прадоўжыць барацьбу з тэрарызмам, гандлем наркотыкамі, зброяй і людзьмі. Таксама па выніках саміту краіны Сахеля вырашылі выпрацаваць адзіную камунікацыйную палітыку і ўзгадняць дыпламатычныя крокі, утварыць адзіны банк альянсу і стварыць адзіную прастору для перамяшчэння тавараў.

Механізмы рэалізацыі сумесных дзеянняў папярэдне абмяркоўваюцца на міжміністэрскім і міжпарламенцкім узроўнях. Калі канфедэратыўныя адносіны акажуцца эфектыўнымі, дзяржавы-члены пашыраць спіс сумесных задач. На думку кіраўнікоў дзяржаў, краінам патрэбна таксама супрацоўніцтва ў адукацыі, спорце, забеспячэнні занятасці&lt;ref&gt;[https://afrinz.ru/2024/07/konfederacziya-sahelya-protiv-terroristov-narkotorgovczev-i-sankczij-o-chem-dogovorilis-lidery-nigera-mali-i-burkina-faso/ Конфедерация Сахеля против террористов, наркоторговцев и санкций]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

22–23 снежня 2025 года ў [[Бамако]], сталіцы Малі, адбыўся другі саміт кіраўнікоў дзяржаў канфедэрацыі, падчас якога кіраўнікі дзяржаў прынялі справаздачу па выкананні дарожнай карты першага года існавання канфедэрацыі&lt;ref&gt;[https://ria.ru/20251224/afrika-2064209824.html Западная Африка находится на грани столкновений, заявил глава Буркина-Фасо]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. На саміце Асімі Гаіта перадаў паўнамоцтвы старшыні альянсу прэзідэнту Буркіна-Фасо [[Ібрагім Траорэ|Ібрахіму Траорэ]]&lt;ref&gt;[https://www.trtafrika.com/article/c14e3a43671c Burkina Faso leader Traore takes over Sahel Alliance presidency]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

== Гл. таксама ==
* [[Пояс пераваротаў]]

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:Ваенна-палітычныя блокі]]
[[Катэгорыя:2023 год у палітыцы]]</text>
      <sha1>5dpl25yqncfza3i2nza8wzmh6xz9yr3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уладзімір Міхайлавіч Крысевіч</title>
    <ns>0</ns>
    <id>751439</id>
    <revision>
      <id>5171082</id>
      <parentid>5142162</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T02:51:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5171082</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6657" sha1="q6htwzra2k1zf6kuyurt2wpfi0zq1de" xml:space="preserve">{{Баскетбаліст}}
'''Уладзімір Міхайлавіч Крысевіч''' (нар. {{ДН|26|5|1991}}, [[Мінск]], [[БССР]], [[СССР]]) — [[Беларусь|беларускі]] [[баскетбаліст]]. Цэнтравы. Выступаў за [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе|нацыянальную зборную Беларусі]].

== Біяграфія ==
Вырас у спартыўнай сям’і:
* Дзед, Уладзімір Сцяпанавіч Крысевіч (нар. 1938) — беларускі баскетбаліст, капітан мінскага [[РТІ (баскетбольны клуб, Мінск)|РТІ]] 1960—1970-х гадоў&lt;ref&gt;[https://vk.com/wall-37682625_16690 Сегодня, 21 марта, свое 85-летие отмечает мастер спорта СССР Владимир Степанович Крисевич]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://pressball.by/blog/pressball/102726/ ЗОЛОТАЯ ГВАРДИЯ. ВЛАДИМИР КРИСЕВИЧ. ДВУХМЕТРОВЫХ ИГРОКОВ ДЛЯ РТИ ИСКАЛИ ЧЕРЕЗ ГАЗЕТУ]&lt;/ref&gt;.
* Цётка, [[Галіна Уладзіміраўна Савіцкая|Галіна Уладзіміраўна Крысевіч-Савіцкая]] (нар. 1961) — беларуская баскетбалістка, чэмпіёнка свету-1983.

Выхаванец мінскай СДзЮШАР №10. Першы трэнер — Леанід Іванавіч Талкачоў. Навучаўся ў [[Рэспубліканскае дзяржаўнае вучылішча алімпійскага рэзерву|Рэспубліканскім дзяржаўным вучылішчы алімпійскага рэзерву]] пад кіраўніцтвам [[Аляксандр Аляксандравіч Барысаў (трэнер)|Аляксандра Аляксандравіча Барысава]] і [[Валерый Пятровіч Ваўлеў|Валерыя Пятровіча Ваўлева]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://fst.by/downloads/sport/national-teams/2018/basketbol.pdf |title=СПИСОЧНЫЙ СОСТАВ национальной и сборной команд РБ по баскетболу (мужчины) на 2018 год. Национальная команда (переменный состав) |access-date=23 лістапада 2023 |archive-date=16 чэрвеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210616163534/http://fst.by/downloads/sport/national-teams/2018/basketbol.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Выступаў за клубы Беларусі, Эстоніі, Румыніі, Грузіі, Партугаліі і Балгарыі.

Выступаў за [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе U-16|юнацкую]] (2007), [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе U-18|юніёрскую]] (2008—2009), [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе U-20|моладзевую]] (2010—2011) і [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе|нацыянальную]] (2017—2018) зборную Беларусі.

== Кар’ера ==
* 2006—2007 — [[РДВАР (баскетбольны клуб)|РДВАР-РЦАР (Мінск)]]
* 2007—2009 — [[РДВАР (баскетбольны клуб)|РДВАР (Мінск)]]
* 2009—2011 — [[Віталюр-РДВАР|Віталюр-РДВАР (Мінск)]]
* 2011—2012 — [[Цмокі-Мінск-2|Мінск-2006-2]]
* 2011—2012 — [[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск-2006]] (''у Адзінай Лізе ВТБ'')
* 2012—2013 — [[Цмокі-Мінск-2]]
* 2012—2013 — [[Мінск (баскетбольны клуб)|Цмокі-Мінск]] (''у Адзінай Лізе ВТБ'')
* 2013—2014 — Пярну (Эстонія)
* 2014—2015 — [[Клуж-Напока (баскетбольны клуб)|Універсітэт (Клуж-Напока, Румынія)]]
* 2015—2016 — Акадэмія (Тбілісі, Грузія)
* 2016—2017 — Галітос Барэйру (Барэйру, Партугалія)
* 2017 — [[БДЭУ-ГрандПрынт|БДЭУ-ГрандПрынт (Мінск)]]
* 2017—2018 — Спартак (Плевен, Балгарыя)
* 2019 — [[Рубон (баскетбольны клуб)|Рубон (Віцебск)]]
* 2019—2020 — [[Мінск (баскетбольны клуб)|Цмокі-Мінск (рэзервовая каманда)]]

== Дасягненні ==
* [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] Бронзавы прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|чэмпіянату Беларусі]] (1): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2011/2012|2011/2012]].

{{Зноскі}}

== Спасылкі ==
* [https://bgbasket.com/en/go/player.php?id=6316 Uladzimir Krysevich]
* [https://www.playmakerstats.com/player/uladzimir-krysevich/780029?epoca_id=146 Uladzimir Krysevich]
* [https://basketball.realgm.com/player/Vladimir-Krysevich/Summary/39114 Vladimir Krysevich]
* [https://by.tribuna.com/be/blogs/drovosek/1250396/ «Сдохнуть хотелось, когда надурили с деньгами в Румынии». Как белорус играет в баскетбол и смотрит мир ]{{Недаступная спасылка}}
{{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі U-18 на чэмпіянаце Еўропы 2008}}
{{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі U-18 на чэмпіянаце Еўропы 2009}}
{{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі U-20 на чэмпіянаце Еўропы 2010}}
{{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі U-20 на чэмпіянаце Еўропы 2011}}
{{Вонкавыя спасылкі}}
{{DEFAULTSORT:Крысевіч Уладзімір Міхайлавіч}}
[[Катэгорыя:Баскетбалісты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Ігракі «Спартака» Плевен (баскетбол)]]
[[Катэгорыя:Ігракі «Пярну» (баскетбол)]]
[[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па баскетболе U-18]]
[[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па баскетболе U-20]]</text>
      <sha1>q6htwzra2k1zf6kuyurt2wpfi0zq1de</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Партал:Геаграфія/Новыя артыкулы</title>
    <ns>100</ns>
    <id>753274</id>
    <revision>
      <id>5170864</id>
      <parentid>5170467</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T15:51:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NirvanaBot</username>
        <id>40832</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+1 новых</comment>
      <origin>5170864</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1146" sha1="g73laf8sd2du7lh9ej0vzkb5ofyb1go" xml:space="preserve">{{Новы артыкул|Касня (рака)|2026-07-25T10:19:26Z|DzBar}}
{{Новы артыкул|Сацыялістычны завулак (Мінск)|2026-07-24T09:52:07Z|Андрэй 2403 Б}}
{{Новы артыкул|Фустат|2026-07-23T13:00:15Z|DzBar}}
{{Новы артыкул|Пальміра (Калумбія)|2026-07-23T07:19:06Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Трубеж (прыток Акі)|2026-07-22T11:52:26Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Зутэрмер|2026-07-22T07:08:33Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Східам|2026-07-22T06:47:54Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Схі|2026-07-22T06:42:32Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Ахім|2026-07-21T11:24:55Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Альфельд|2026-07-21T10:09:30Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Алер (рака)|2026-07-20T10:32:10Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Ляйнэ (рака)|2026-07-20T10:20:13Z|Autumndancer}}
&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>g73laf8sd2du7lh9ej0vzkb5ofyb1go</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Партал:Беларусь/Новыя артыкулы</title>
    <ns>100</ns>
    <id>753287</id>
    <revision>
      <id>5170862</id>
      <parentid>5170464</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T15:50:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NirvanaBot</username>
        <id>40832</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+3 новых</comment>
      <origin>5170862</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1985" sha1="67bjd4sllrn8hmph3hdwv1fvuiq5kij" xml:space="preserve">{{Новы артыкул|Станіслава Вадзімаўна Гліннік|2026-07-25T14:27:01Z|MocnyDuham}}
{{Новы артыкул|Павел Уладзіміравіч Мар’еўскі|2026-07-25T12:09:26Z|MocnyDuham}}
{{Новы артыкул|Геральдычная рада «Пагоня»|2026-07-24T16:46:09Z|Чаховіч Уладзіслаў}}
{{Новы артыкул|Дзяніс Валер’евіч Юрчак|2026-07-24T15:42:19Z|Чаховіч Уладзіслаў}}
{{Новы артыкул|Пагараны (радовішча)|2026-07-24T13:23:40Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Вялікі Лес (балота)|2026-07-24T13:01:12Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Грычын|2026-07-24T12:52:59Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Паганянскае балота|2026-07-24T12:48:33Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Уладзімір Аляксандравіч Павядайла|2026-07-24T12:29:32Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Сацыялістычны завулак (Мінск)|2026-07-24T09:52:07Z|Андрэй 2403 Б}}
{{Новы артыкул|Ордэн Нябеснай Апякункі Беларусі|2026-07-24T06:59:26Z|Чаховіч Уладзіслаў}}
{{Новы артыкул|Ордэн Усяслава Чарадзея|2026-07-24T06:50:25Z|Чаховіч Уладзіслаў}}
{{Новы артыкул|Ордэн Герояў Беларусі|2026-07-24T06:42:19Z|Чаховіч Уладзіслаў}}
{{Новы артыкул|Сяргей Станіслававіч Ульдзіновіч|2026-07-23T20:06:53Z|DobryBrat}}
{{Новы артыкул|Вадзім Іванавіч Альшэўскі|2026-07-23T19:50:42Z|DobryBrat}}
{{Новы артыкул|Воля (фракцыя)|2026-07-23T19:37:20Z|MocnyDuham}}
&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>67bjd4sllrn8hmph3hdwv1fvuiq5kij</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Узброены канфлікт у Эквадоры (2024)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>756230</id>
    <revision>
      <id>5170895</id>
      <parentid>5141957</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T17:08:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5170895</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30646" sha1="rx1p5knyudj3l8um6b4j5b229sjh1ow" xml:space="preserve">{{Бягучыя падзеі}}
{{Узброены канфлікт|выява=Militares ecuatorianos durante el conflicto armado interno.jpg|загаловак=Эквадорскія вайскоўцы разам з мірнымі жыхарамі, 13 студзеня.|дата=9 студзеня 2024 года ― наш час|месца={{Сцягафікацыя|Эквадор}}|статус=працягваецца|праціўнік1=Улады, сілавікі, грамадзянскія атрады самаабароны|праціўнік2=22 злачынныя групоўкі&lt;ref&gt;[https://ria.ru/20240110/ekvador-1920421469.html Армия Эквадора объявила 22 преступные группировки военной целью]&lt;/ref&gt;}}'''Узброены канфлікт у Эквадоры''' — узброены канфлікт, які пачаўся [[9 студзеня]] [[2024]] года ў [[Эквадор]]ы паміж урадам і найбуйнейшай мафіёзнымі групоўкамі.

== Перадумовы ==
Эквадор, пачынаючы з 2018 года, сутыкнуўся з хваляй гвалту. Дзяржава стала крытычна важным пунктам транзіту какаіну, а таму злачынныя групоўкі сталі змагацца за кантроль над маршрутамі наркагандлю і турмамі. У турэмных сутычках загінулі сотні зняволеных&lt;ref name=&quot;washingtonpost.com&quot;&gt;[https://www.washingtonpost.com/world/2024/01/09/ecuadoran-president-declares-armed-conflict-gunmen-storm-tv-studio/ Ecuadorian president declares armed conflict as gunmen storm TV studio]&lt;/ref&gt;.

У такіх умовах прайшлі [[Усеагульныя выбары ў Эквадоры (2023)|ўсеагульныя выбары 2023 года]]. За два тыдні да першага тура прэзідэнцкіх выбараў быў забіты кандыдат [[Фернанда Вільявісенсіа]]&lt;ref&gt;[https://www.rbc.ru/rbcfreenews/64d447a19a7947ebebf6ce1e Подозреваемого в убийстве кандидата в президенты Эквадора задержали]&lt;/ref&gt;. Астатнія кандыдаты таксама сутыкнуліся з рознымі праявамі злачыннасці — ад стральбы побач з імі да перастрэлак блізу месцаў правядзення мітынгаў&lt;ref&gt;[https://rg.ru/2023/08/19/v-ekvadore-nakanune-vyborov-napali-na-kandidata-v-prezidenty-i-mera-goroda.html В Эквадоре накануне выборов напали на кандидата в президенты и мэра города]&lt;/ref&gt;. Перадвыбарчыя кампаніі прыйшлося датэрмінова завяршыць 17 жніўня, а на фінальных мітынгах палітыкі выступалі ў бронекамізэльках і касках&lt;ref&gt;[https://english.elpais.com/international/2023-08-18/ecuador-presidential-campaigning-ends-amid-tight-security-and-bulletproof-vests.html Ecuador presidential campaigning ends amid tight security and bulletproof vests]&lt;/ref&gt;.

Па паведамленні [[Washington Post|The Washington Post]], аналітыкі разведкі заявілі, што актывізацыя бандытаў у студзені 2024 года магла быць справакаваныя, прынамсі часткова, нядаўнім расследаваннем сувязяў паміж наркагандлярамі, злачыннымі групоўкамі і палітычнымі дзеячамі&lt;ref name=&quot;washingtonpost.com&quot;/&gt;.

== Ход падзей ==
[[File:Barricadas en el Hospital Ceibos.jpg|міні|Барыкада ў шпіталі Сейбас падчас атакі баевікоў, 9 студзеня.]]
7 студзеня 2024 года кіраўнік групоўкі «[[Los Choneros]]» [[Хасэ Масіяса Вільямар]] збег з турмы г. [[Гуаякіль]] у дзень свайго запланаванага пераводу ў турму строгага рэжыму&lt;ref name=&quot;france24.com&quot;&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.france24.com/en/americas/20240108-ecuador-declares-state-of-emergency-after-narco-boss-escapes-prison|title=Ecuador declares state of emergency after narco boss escapes prison|website=France 24|date=2024-01-08|access-date=2024-01-09}}&lt;/ref&gt;.  У ноч на 8 студзеня чацвёра паліцэйскіх былі выкрадзеныя ў [[Кіта]] і [[Кеведа (горад)|Кеведа]]&lt;ref name=&quot;ap&quot;&gt;{{Cite web|url=https://apnews.com/article/ecuador-gang-leader-prison-violence-los-choneros-1bef48cc79d52a854a63a2f3c64ca4b5|title=A notorious Ecuadorian gang leader vanishes from prison and authorities investigate if he escaped|website=AP|date=8 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240108184831/https://apnews.com/article/ecuador-gang-leader-prison-violence-los-choneros-1bef48cc79d52a854a63a2f3c64ca4b5|archive-date=8 January 2024|access-date=9 January 2024|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. На гэтым фоне 9 студзеня [[Спіс кіраўнікоў Эквадора|прэзідэнт Эквадора]] [[Даніэль Набоа]] падпісаў указ аб аб’яўленні «''[[Надзвычайнае становішча|ўнутранага ўзброенага канфлікту]]''» на тэрыторыі краіны з удзелам некалькіх арганізаваных злачынных і тэрарыстычных груповак&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://x.com/DanielNoboaOk/status/1744815215655387431?s=20|title=Daniel Noboa Azin on X|first=Daniel|last=Noboa|website=X|date=January 9, 2024|access-date=January 9, 2024}}&lt;/ref&gt;. Пасля адбылося некалькі турэмных бунтаў&lt;ref name=&quot;france24.com&quot;/&gt;. Праз сацыяльныя сеткі зняволеныя сталі распаўсюджваюць відэаролікі, на якіх яны забіваюць турэмшчыкаў, патрабуючы прамога дыялогу з кіраўніком дзяржавы, пры гэтым пагражаючы працягнуць гвалт&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=es|url=https://peru21.pe/mundo/america/crisis-en-ecuador-terroristas-asesinan-a-guias-penitenciarios-secuestrados-video-ecuador-asesinato-terrorismo-narcotrafico-guias-penitenciarios-rehenes-daniel-noboa-crisis-en-ecuador-noticia/|title=Crisis en Ecuador: Terroristas asesinan a guías penitenciarios secuestrados {{!}} VIDEO {{!}} ecuador {{!}} asesinato {{!}} terrorismo {{!}} narcotrafico {{!}} guias penitenciarios {{!}} rehenes {{!}} daniel noboa {{!}} crisis en ecuador {{!}} MUNDO|first=NOTICIAS|last=PERU21|website=Peru21|date=2024-01-09|access-date=2024-01-09}}&lt;/ref&gt;.

У той жа дзень каля 2 гадзін дня па мясцовым часе, узброіўшыся пісталетамі, кулямётамі і дынамітнымі шашкамі, злачынцы ў масках праніклі ў галоўны офіс тэлекампаніі TC Televisión (г. Гуаякіль). У той момант у эфір выходзіла навінавая праграма El noticiero. У студыю ўварваліся 13 баевікоў&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; і захапілі ўсіх людзей у закладнікі&lt;ref&gt;[https://www.interfax.ru/world/939500 Бандиты захватили столичную телестудию в Эквадоре]&lt;/ref&gt;, але пазней іх вызваліў спецназ&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cita web|url=https://www.latimes.com/espanol/internacional/articulo/2024-01-09/ecuador-registra-fuga-de-otro-lider-criminal-en-medio-de-violencia-tras-decreto-estado-de-excepcion|título=Grupo de encapuchados armados irrumpe en directo en canal TC Televisión de Ecuador; hay 13 detenidos|fechaacceso=2024-01-09|apellido=Solano|nombre=Gonzalo|fecha=2024-01-09|sitioweb=Los Angeles Times en Español|idioma=en}}&lt;/ref&gt;. Таксама мясцовыя СМІ паведамілі аб стральбе ў гуаякільскім універсітэце&lt;ref name=&quot;marca2&quot;&gt;{{Cite web|language=en|url=https://www.marca.com/en/lifestyle/world-news/2024/01/09/659db4d422601d9a478b4593.html|title=Ecuador in complete chaos as gunmen take over TV station and terrorize college campus|website=MARCA|date=9 January 2024|access-date=9 January 2024}}&lt;/ref&gt;. Акрамя таго, бандыты зладзілі некалькіх нападаў на мірных жыхароў, у тым ліку з прымяненнем выбухоўкі&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.ecuavisa.com/noticias/seguridad/quito-saqueos-desmanes-centro-historico-YD6603537 |title=Quito: saqueos y desmanes se reportaron en el Centro Histórico |access-date=11 студзеня 2024 |archive-date=10 студзеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240110022102/https://www.ecuavisa.com/noticias/seguridad/quito-saqueos-desmanes-centro-historico-YD6603537 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; і [[Кактэйль Молатава|кактэйля Молатава]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.swissinfo.ch/spa/ecuador-violencia_doce-detenidos-por-hechos-violentos-en-las-ciudades-ecuatorianas-de-esmeraldas-y-atacames/49113890 |title=Doce detenidos por hechos violentos en las ciudades ecuatorianas de Esmeraldas y Atacames |access-date=11 студзеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240111012906/https://www.swissinfo.ch/spa/ecuador-violencia_doce-detenidos-por-hechos-violentos-en-las-ciudades-ecuatorianas-de-esmeraldas-y-atacames/49113890 |archive-date=11 студзеня 2024 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.expreso.ec/actualidad/muere-portavoz-narcoticos-anonimos-quemado-vivo-esmeraldas-185438.html Muere portavoz de Narcóticos Anónimos tras ser quemado vivo en Esmeraldas]&lt;/ref&gt;. Так, напрыклад, у гандлёвым цэнтры Albán Borja (Гуаякіль) былі застрэленыя два чалавекі&lt;ref&gt;{{Cite news |date=9 January 2024 |title=Situación en Ecuador EN VIVO: últimas noticias sobre la crisis en Guayaquil |url=https://elcomercio.pe/mundo/latinoamerica/canal-10-tc-television-guayaquil-en-vivo-ultimas-noticias-de-la-toma-y-ataque-armado-de-delincuentes-con-fusiles-y-granadas-en-guayaquil-ecuador-universidad-nacional-en-directo-secuestrados-canal-tv-crisis-en-ecuador-transmision-lbposting-noticia/ |access-date=2024-01-09 |newspaper=El Comercio |archive-date=10 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240110233134/https://elcomercio.pe/mundo/latinoamerica/canal-10-tc-television-guayaquil-en-vivo-ultimas-noticias-de-la-toma-y-ataque-armado-de-delincuentes-con-fusiles-y-granadas-en-guayaquil-ecuador-universidad-nacional-en-directo-secuestrados-canal-tv-crisis-en-ecuador-transmision-lbposting-noticia/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Пад напады баевікоў трапілі некалькі бальніц&lt;ref&gt;[https://www.primicias.ec/noticias/seguridad/ola-terrorista-guayaquil-ocho-muertos-hospitales-tomados/  Ola de terror en Guayaquil dejó ocho muertos y cinco hospitales atacados]&lt;/ref&gt;.

10 студзеня вайскоўцы правялі аперацыю ў г. [[Эсмеральдас (горад)|Эсмеральдас]], знішчыўшы прытулак наркамафіі&lt;ref&gt;[https://www.infobae.com/america/america-latina/2024/01/10/primer-balance-de-las-fuerzas-armadas-de-ecuador-cinco-terroristas-fueron-abatidos-y-hay-329-detenidos/ Primer balance de las Fuerzas Armadas de Ecuador: cinco terroristas fueron abatidos y hay 329 detenidos]&lt;/ref&gt;. На наступны дзень баевікі атакавалі начны клуб у Эль-Кока, забіўшы траіх чалавек&lt;ref&gt;[https://www.gazetadopovo.com.br/mundo/ataque-criminoso-realizado-contra-discoteca-no-equador-deixa-tres-mortos-e-11-feridos/|título=Ataque criminoso realizado contra discoteca no Equador deixa três mortos e 11 feridos]&lt;/ref&gt;. 13 студзеня члены злачынных груповак вызвалілі 2 захопленых паліцыянтаў&lt;ref&gt;[https://www.metroecuador.com.ec/noticias/2024/01/13/liberan-a-policias-secuestrados-por-terroristas-en-el-oro/ Liberan a policías secuestrados por terroristas en El Oro]&lt;/ref&gt;. Тым часам працягваліся выкраданні цывільных асоб&lt;ref&gt;[https://www.eluniverso.com/noticias/seguridad/la-policia-libero-esta-madrugada-a-dos-trabajadores-secuestrados-por-delincuentes-en-trinidad-de-dios-nota/ La Policía liberó esta madrugada a dos trabajadores secuestrados por delincuentes en Trinidad de Dios]&lt;/ref&gt;. 17 студзеня ў г. Гуаякіль быў застрэлены пракурор Сесар Суарэс, які кіраваў расследаваннем нападу на тэлестанцыю&lt;ref&gt;{{cite news | url=https://www.theguardian.com/world/2024/jan/17/ecuador-prosecutor-cesar-suarez-shot-killed | title=Ecuador prosecutor investigating gang attack on TV station shot and killed | newspaper=The Guardian }}&lt;/ref&gt;. На наступны дзень сілавікі пачалі штурм цэнтральнай гарадской турмы&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-68022873 | title=Ecuador security forces launch major prison operation |work=BBC |date=18 January 2024}}&lt;/ref&gt;. 21 студзеня паліцыя перашкодзіла бандытам захапіць бальніцу ў Ягуачы, затрымаўшы 68 чалавек&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.barrons.com/news/dozens-arrested-in-ecuador-after-hospital-assault-15fa122b |title=Dozens Arrested In Ecuador After Hospital Assault |work=Barron’s |date=21 January 2024}}&lt;/ref&gt;.

7 лютага ў Нараджале застрэлена Дзіяна Карнера, член Руху грамадзянскай рэвалюцыі&lt;ref&gt;{{Cite web |last=K.G |date=2024-02-08 |title=A manos de sicarios murió Diana Carnero, concejal de Ecuador |url=https://www.vanguardia.com/mundo/a-manos-de-sicarios-murio-diana-carnero-concejal-de-ecuador-DE8574757 |access-date=2024-02-09 |website=www.vanguardia.com |language=es-CO}}&lt;/ref&gt;. 23 лютага трое зняволеных збеглі з турмы ў Латакунгу&lt;ref&gt;{{Cite news |date=23 February 2024 |title=Prisoners’ escape from Ecuadorian prison touted as success on day of press visit |url=https://www.laprensalatina.com/prisoners-escape-from-ecuadorian-prison-touted-as-success-on-day-of-press-visit/ |access-date=20 March 2024 |work=La Prensa Latina |archive-date=20 сакавіка 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240320083349/https://www.laprensalatina.com/prisoners-escape-from-ecuadorian-prison-touted-as-success-on-day-of-press-visit/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, якую нядаўна адбілі сілавікі ў баевікоў мафіі&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Mella |first=Carolina |date=24 February 2024 |title=Ecuador’s failed attempt to follow El Salvador’s model for prisons: Escapes and gang control continue |url=https://english.elpais.com/international/2024-02-24/ecuadors-failed-attempt-to-follow-el-salvadors-model-for-prisons-escapes-and-gang-control-continue.html |access-date=20 March 2024 |work=El País English}}&lt;/ref&gt;.

8 сакавіка прэзідэнт падоўжыў надзвычайнае становішча на трыццаць дзён. Пры гэтым адзначалася станоўначая дынаміка: колькасць забойстваў скарацілася ўдвая з 24 забойстваў у дзень да 12, было арыштавана больш за 11 700 чалавек&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-03-08 |title=Ecuador extends its state of emergency by 30 days |url=https://www.nbcnews.com/news/world/ecuador-extends-state-emergency-30-days-rcna142431 |access-date=2024-03-21 |website=NBC News |language=en}}&lt;/ref&gt;. 24 сакавіка бандыты забілі мэра Сан-Вісэнтэ Брыджыт Гарсію і яе супрацоўніка&lt;ref name=&quot;dead_mayor&quot;&gt;{{Cite web |last=Mella |first=Carolina |date=2024-03-25 |title=Asesinada a tiros una alcaldesa en Ecuador |url=https://elpais.com/america/2024-03-25/asesinada-a-tiros-una-alcaldesa-en-ecuador.html |access-date=2024-03-25 |website=El País América |language=es}}&lt;/ref&gt;. 28 сакавіка трое зняволеных былі забітыя і яшчэ шасцёра атрымалі раненні ў выніку бунту ў турме № 8 у г. Гуаякіль&lt;ref&gt;{{Cite web |date=28 March 2024  |title=Ecuador Prison Riot Leaves 3 Dead, 6 Injured |url=https://www.voanews.com/a/ecuador-prison-riot-leaves-3-dead-6-injured-/7548320.html |access-date=1 April 2024 |website=VOA |language=en}}&lt;/ref&gt;. 29 сакавіка ў правінцыі Манабі былі выкрадзеныя адзінаццаць чалавек. Пяцёра з іх пазней былі знойдзены забітымі, а астатнія шасцёра, уключаючы пецярых дзяцей, былі вызваленыя. 31 сакавіка дзевяць чалавек былі забітыя і яшчэ дзесяць атрымалі раненні пасля таго, як баевікі адкрылі агонь па групе людзей на пешаходнай вуліцы ў сталічным раёне Гуасмо&lt;ref name=&quot;guasmo&quot;&gt;{{Cite web |date=1 April 2024  |title=Gunmen in Ecuador kill 9, injure 10 others in attack in coastal city of Guayaquil as violence surges |url=https://apnews.com/article/ecuador-violence-shootings-82895468cbeafd6246a59840a35741cd |access-date=1 April 2024 |website=AP News |language=en}}&lt;/ref&gt;. 17 красавіка быў застрэлены Хасэ Санчэс, мэр горада Каміла-Понсэ-Энрыкес ([[Асуай (правінцыя)|правінцыя Асуай]]), а 19 красавіка — Хорхе Мальданада, мэр горада Партавела ([[Эль-Ора (правінцыя)|правінцыя Эль-Ора]])&lt;ref&gt;{{Cite web |date=20 April 2024 |title=Second Ecuadoran Mayor Killed Ahead Of Anti-crime Referendum: Police |url=https://www.barrons.com/news/second-ecuadoran-mayor-killed-ahead-of-anti-crime-referendum-police-3e19c02a |access-date=20 April 2024 |website=Barron's |language=en}}&lt;/ref&gt;. 22 красавіка каля рэзідэнцыі Дыяны Салазар у Кіта знойдзена расчлянёнае цела ў мяшку было знойдзена&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-04-22 |title=Dos cuerpos desmembrados fueron hallados en el norte de Quito |url=https://www.eluniverso.com/noticias/seguridad/quito-cuerpos-desmembrados-fiscalia-general-del-estado-nota/ |access-date=2024-06-07 |website=El Universo |language=es}}&lt;/ref&gt;. Ахвярай быў 19-гадовы венесуэлец&lt;ref&gt;{{Cite web |title=La historia del joven de 19 años que desmembraron para amenazar a la fiscal Salazar |url=https://www.extra.ec/noticia/actualidad/diana-salazar-amenaza-historia-joven-desmembrado-103491.html |access-date=2024-06-07 |website=www.extra.ec}}&lt;/ref&gt;. 11 мая восем чалавек забітыя баевікамі ў выніку атакі на бар у Чэнду&lt;ref&gt;{{Cite web |date=12 May 2024 |title=8 people were killed in a shooting attack at a bar in Ecuador, local police say |url=https://apnews.com/article/ecuador-bar-shooting-violence-gangs-734528e27f04cc6beac88d26876fb050 |access-date=12 May 2024 |website=Associated Press |language=en}}&lt;/ref&gt;.

2 чэрвеня Крысціян Ньета, намеснік дэпутата Заканадаўчага сходу Монікі Саласар, разам са сваёй жонкай Ніколь Бургас і мінакам былі забітыя ў цырку ў Мантэ, правінцыя Манабі&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-06-03 |title=Ecuador: asambleísta y su esposa mueren en un ataque armado en un circo |url=https://www.vozdeamerica.com/a/ecuador-asambleista-su-esposa-mueren-ataque-armado-en-un-circo/7640444.html |access-date=2024-06-07 |website=Voz de América |language=es}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Joven que hacía fila para entrar al circo es la tercera víctima de ataque armado en Manta |url=https://www.primicias.ec/noticias/sucesos/victimas-ataque-armado-circo-manta-cristhian-nieto/ |access-date=2024-06-07 |website=Primicias |language=es}}&lt;/ref&gt;. 3 верасня дырэктар турмы Лага Агрыа Алекс Гевара быў забіты невядомымі. 12 верасня Марыя Даніэла Ікаса, дырэктар турмы Літараль, была таксама забітая&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2024-09-13 |title=Ecuador prison chief killed, second this month: Officials |url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/rest-of-world/ecuador-prison-chief-killed-second-this-month-officials/articleshow/113306894.cms |access-date=2024-09-16 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}&lt;/ref&gt;.

23 кастрычніка эквадорская паліцыя паведаміла, што двое мужчын, якія маюць дачыненне да атакі натГуаякіль 9 студзеня, былі арыштаваныя ў [[Іспанія|Іспаніі]].&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Valencia |first=Alexandra |date=October 23, 2024 |title=Ecuadorean police say two men involved in TV attack arrested in Spain |url=https://www.reuters.com/world/ecuador-police-say-two-criminals-involved-tv-raid-arrested-in-spain-2024-10-23/ |website=Reuters}}&lt;/ref&gt;

28 лістапада 17-гадовая дзяўчына была выкрадзена чатырма членамі мясцовай банды каля свайго дома ў Ката-Мілі, затым яе абрабавалі, выцягнулі з машыны і некалькі разоў стрэлілі. Яе цела было выяўлена на наступную раніцу.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Piña |first=Mileydi |date=2024-12-05 |title=Abatido el asesino de Samantha Ramírez, hallada en la Cota Mil |url=https://diarioelregionaldelzulia.com/abatido-el-asesino-de-samantha-ramirez-hallada-en-la-cota-mil/ |access-date=2024-12-06 |website=El Regional Del Zulia |language=es}}&lt;/ref&gt;

1 снежня 10 мужчын у арандаваным доме ў горадзе Эль-Гуаба былі расстраляныя членамі картэля.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Beltrán |first=Por Daniela |date=2024-12-03 |title=Esta es la primera hipótesis de la masacre en Ecuador, que cobró la vida de nueve colombianos |url=https://www.infobae.com/colombia/2024/12/03/esta-es-la-primera-hipotesis-de-la-masacre-en-ecuador-que-cobro-la-vida-de-nueve-colombianos/ |access-date=2024-12-06 |website=infobae |language=es-ES}}&lt;/ref&gt;

5 снежня дырэктар турмы Эль-Ора № 1 і яшчэ адзін чалавек падвергліся нападу ўзброеных людзей падчас паездкі на аўтамабілі.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-12-06 |title=El SNAI rechaza atentado contra director de cárcel de Machala y otro funcionario |url=https://www.eluniverso.com/noticias/ecuador/el-snai-rechaza-atentado-contra-director-de-carcel-de-machala-y-otro-funcionario-nota/ |access-date=2024-12-06 |website=El Universo |language=es}}&lt;/ref&gt;

Ẹ== Ахвяры ==
Станам на 1 лістапада загінула 6150 чалавек&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://acleddata.com/aggregated/aggregated-data-latin-america-caribbean|title=Aggregated data on Latin America &amp; the Caribbean|publisher=Armed Conflict Location and Event Data|access-date=10 снежня 2025|archive-date=13 сакавіка 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260313204959/https://acleddata.com/aggregated/aggregated-data-latin-america-caribbean|url-status=dead}} Using data after 9 Jan 2024 until 1 Nov 2025&lt;/ref&gt;.

== Рэакцыя ==
У гарадах Кіта і Гуаякіль былі зачынены банкі, рынкі, крамы і метро&lt;ref&gt;{{cite web |date=9 January 2024 |title=Locales comerciales de Quito y los valles cerraron ante alerta de saqueos |url=https://www.eluniverso.com/noticias/ecuador/locales-quito-valles-tumbaco-saqueos-policia-estado-excepcion-nota/ |access-date=9 January 2024 |publisher=El Universo |archive-date=10 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240110233220/https://www.eluniverso.com/noticias/ecuador/locales-quito-valles-tumbaco-saqueos-policia-estado-excepcion-nota/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=9 January 2024 |title=Mercados municipales cierran anticipademente ante hechos delictivos en Guayaquil |url=https://www.eluniverso.com/noticias/seguridad/mercados-municipales-cierran-anticipadamente-ante-hechos-delictivos-en-guayaquil-nota/ |publisher=El Universo |language=es |access-date=10 January 2024 |archive-date=11 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240111042025/https://www.eluniverso.com/noticias/seguridad/mercados-municipales-cierran-anticipadamente-ante-hechos-delictivos-en-guayaquil-nota/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-01-09 |title=Metro de Quito habilitó solo un acceso por estación pero está operativo |url=https://www.eltelegrafo.com.ec/noticias/actualidad/44/metro-de-quito-habilito-solo-un-acceso-por-estacion-pero-esta-operativo |publisher=El Telégrafo |language=es |access-date=10 January 2024 |archive-date=10 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240110111457/https://www.eltelegrafo.com.ec/noticias/actualidad/44/metro-de-quito-habilito-solo-un-acceso-por-estacion-pero-esta-operativo |url-status=live }}&lt;/ref&gt;, а міжнародны аэрапорт імя Марыскаля Сукрэ адмяніў усе рэйсы&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-01-09 |title=Requisitos para los viajeros del aeropuerto de Quito ante situación que atraviesa el país |url=https://www.metroecuador.com.ec/noticias/2024/01/09/requisitos-para-los-viajeros-del-aeropuerto-de-quito-ante-situacion-que-atraviesa-el-pais/ |publisher=Metro Ecuador |language=es |access-date=10 January 2024 |archive-date=10 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240110111419/https://www.metroecuador.com.ec/noticias/2024/01/09/requisitos-para-los-viajeros-del-aeropuerto-de-quito-ante-situacion-que-atraviesa-el-pais/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. [[Міністэрства адукацыі Эквадора]] распарадзілася прыпыніць вочныя заняткі па ўсёй краіне, загадаўшы праводзіць заняткі анлайн да 12 студзеня&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.eluniverso.com/noticias/ecuador/suspension-clases-estado-de-excepcion-ecuador-enero-2024-nota/|title=Ministerio de Educación suspende las clases presenciales en todo Ecuador hasta el 12 de enero|website=El Universo|date=2024-01-09|access-date=2024-01-09}}&lt;/ref&gt;.

Канфедэрацыя карэнных народаў Эквадора і эквадорская Епіскапальная канферэнцыя заклікалі да нацыянальнага адзінства для пераадолення «сітуацыі беспрэцэдэнтнага гвалту». Яны падкрэслілі, што нацыянальны ўрад павінен дзейнічаць у рамках дзеючай прававой базы, дадаўшы, што дзяржава не павінна выкарыстоўваць гэты крызіс «як падставу для прыняцця непапулярных законаў»&lt;ref&gt;{{cite web |title=CONAIE |url=https://twitter.com/CONAIE_Ecuador/status/1744873899630739497 |website=X |access-date=10 January 2024 |archive-date=10 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240110014334/https://twitter.com/CONAIE_Ecuador/status/1744873899630739497 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.iglesia.cl/46716-conferencia-episcopal-ecuatoriana-la-violencia-no-prevalecera.html Conferencia Episcopal Ecuatoriana: La violencia no prevalecerá]&lt;/ref&gt;

Былы прэзідэнт [[Рафаэль Карэа]] выказаў падтрымку рашэнню Набоа&lt;ref&gt;{{cite news |title=Rafael Correa apoyó la decisión del presidente Noboa de declarar el conflicto armado interno en Ecuador: &quot;Es hora de la unidad nacional&quot; |url=https://www.infobae.com/america/america-latina/2024/01/09/rafael-correa-apoyo-la-decision-del-presidente-noboa-de-declarar-el-conflicto-armado-interno-en-ecuador-es-hora-de-la-unidad-nacional/ |access-date=10 January 2024 |publisher=Infobae |date=9 January 2024 |archive-date=10 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240110001052/https://www.infobae.com/america/america-latina/2024/01/09/rafael-correa-apoyo-la-decision-del-presidente-noboa-de-declarar-el-conflicto-armado-interno-en-ecuador-es-hora-de-la-unidad-nacional/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Шэраг краін [[Лацінская Амерыка|Лацінскай Амерыкі]] і [[Еўропа|Еўропы]] выказалі занепакоенасць і салідарнасць з эквадорскім урадам&lt;ref&gt;[https://diarioelsalvador.com/el-mundo-sigue-con-preocupacion-la-arremetida-de-la-violencia-narco-en-ecuador/448545/ El mundo sigue con preocupación la arremetida de la violencia narco en Ecuador - Diario El Salvador]&lt;/ref&gt;. [[ЗША]] і [[Мексіка]] заявілі, што гатовы аказаць дапамогу ў барацьбе са злачыннымі групоўкамі&lt;ref&gt;[https://twitter.com/SRE_mx/status/1744878165460152725 Declaración - Relaciones Exteriores México]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://twitter.com/WHAAsstSecty/status/1744881891751133550 Pronunciamiento - Brian Nichols]&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Reflist}}
{{ВС}}

[[Катэгорыя:Палітыка Эквадора]]
[[Катэгорыя:Канфлікты 2024 года]]
[[Катэгорыя:Студзень 2024 года]]
[[Катэгорыя:Арганізаваная злачыннасць]]</text>
      <sha1>rx1p5knyudj3l8um6b4j5b229sjh1ow</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уладзімір Мікалаевіч Краўчанка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>757781</id>
    <revision>
      <id>5171077</id>
      <parentid>5017186</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T02:10:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5171077</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6571" sha1="pthdpdl77jtx57ctbqj2n5l3zzq26pa" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Краўчанка}}
{{Баскетбаліст
|імя = Уладзімір Мікалаевіч Краўчанка
|арыгінал імя = 
|выява = 
|шырыня = 
|апісанне выявы = 
|грамадзянства = {{BLR}}
|дата нараджэння = 17.5.1955
|месца нараджэння = [[Гомельская вобласць]], [[БССР]], [[СССР]]
|рост = 214 см
|вага = 
|пазіцыя = [[цэнтравы]]
|драфт = 
|год драфта = 
|каманда драфта = 
|клуб = 
|нумар = 
|клубы = {{спартыўная кар’ера
|1972—1980|{{сцяг|СССР||20px}} [[РТІ (баскетбольны клуб, Мінск)|РТІ]]|
|1980—1981|{{сцяг|СССР||20px}} [[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|Сож]]|
|1981—1987|{{сцяг|СССР||20px}} [[РТІ (баскетбольны клуб, Мінск)|РТІ]]|
|1988—1989|{{сцяг|СССР||20px}} [[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|Сож]]|
|1989—1990|{{сцяг|Балгарыя||20px}} [[Лудагорац (баскетбольны клуб)|Лудагорац]]|
|1992—1993|{{сцяг|Беларусь||20px}} [[ЭНКА (баскетбольны клуб)|ЭНКА]]|
|1993—1995|{{сцяг|Беларусь||20px}} [[Аўтазаводзец Мінск|Аўтазаводзец]]| }}
|узнагароды = 
|медалі = 
}}
'''Уладзімір Мікалаевіч Краўчанка''' (нар. {{ДН|17|5|1955}}, [[Гомельская вобласць]], [[БССР]], [[СССР]]) — [[Беларусь|беларускі]] [[Баскетбол|баскетбаліст]] і трэнер. Цэнтравы. Майстар спорту СССР.

== Біяграфія ==
Выхаванец гомельскага баскетбола. Першы трэнер — [[Леанід Мікалаевіч Макарэвіч]]&lt;ref&gt;[https://belarus.basketball/news/904-ushel-iz-zhizni-zasluzhennyy-trener-belarusi-leonid-nikolaevich-makarevich УШЕЛ ИЗ ЖИЗНИ ЗАСЛУЖЕННЫЙ ТРЕНЕР БЕЛАРУСИ ЛЕОНИД НИКОЛАЕВИЧ МАКАРЕВИЧ]&lt;/ref&gt;. Навучаўся ў спортынтэрнаце ў Мінску. Скончыў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт фізічнай культуры]] (1978).

У 1970—1980-х гадах быў адным з вядучых гульцоў [[мінск]]ага [[РТІ (баскетбольны клуб, Мінск)|РТІ]]. Таксама выступаў за беларускія клубы [[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|«Сож» (Гомель)]], [[ЭНКА (баскетбольны клуб)|ЭНКА (Мінская вобласць)]], [[Аўтазаводзец Мінск|«Аўтазаводзец» (Мінск)]], балгарскі «Лудагорац» (Разград).

У складзе юніёрскай зборнай СССР (U-18) выступаў на чэмпіянаце Еўропы-1974 (5-е месца). У складзе студэнцкай зборнай СССР стаў сярэбраным прызёрам Універсіяды-1977.

Пасля заканчэння БДУФК трапіў пры размеркаванні ў [[Беларускі нацыянальны тэхнічны ўніверсітэт|БНТУ]], дзе працаваў, з невялікім перапынкам, больш 40 гадоў, быў старшым выкладчыкам кафедры «Спорт» спыртыўна-тэхнічнага факультэта, тренерам студэнцкай каманды па баскетболе. У 2000-х гадах быў другім трэнерам клуба «[[БНТУ (баскетбольны клуб)|Мінск-БНТУ]]», які выступаў у чэмпіянаце Беларусі. У сезоне 1998/99 быў галоўным трэнерам клуба РТІ-АЗАА-2 (Асіповічы).

== Дасягненні ==
* [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] Бронзавы прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|чэмпіянату Беларусі]] (3): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1992/1993|1992/1993]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1993/1994|1993/1994]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1994/1995|1994/1995]].
* [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Сусветная Універсіяда|Сусветнай Універсіяды]] (1): [[Сусветная Універсіяда 1977|1977]].

{{зноскі}}

== Літаратура ==
Бондарь А.И. Летопись белорусского баскетбола. — Мн.: ОО «Белорусская федерация баскетбола», 2005. — С. 28, 37, 108. — 127 с.

== Спасылкі ==
* [https://bntu.by/person/kravchenko-vladimir1 Профіль на сайце БНТУ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240201082305/https://bntu.by/person/kravchenko-vladimir1 |date=1 лютага 2024 }}
* [https://times.bntu.by/news/8087-universitet-v-licah-kravchenko-vladimir-nikolaevich Университет в лицах: Кравченко Владимир Николаевич]
* [https://vk.com/wall-37682625_18512 Сегодня, 17 мая, свой день рождения празднует мастер спорта СССР, серебряный призер Летней Универсиады-1977 (Болгария) в составе сборной СССР Владимир Николаевич Кравченко]

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Краўчанка Уладзімір Мікалаевіч}}
[[Катэгорыя:Баскетбалісты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Баскетбалісты СССР]]
[[Катэгорыя:Ігракі РТІ]]
[[Катэгорыя:Ігракі «Сожа» Гомель]]
[[Катэгорыя:Ігракі ЭНКА (баскетбол)]]
[[Катэгорыя:Ігракі «Аўтазаводца» Мінск (баскетбол)]]
[[Катэгорыя:Баскетбольныя трэнеры Беларусі]]
[[Катэгорыя:Трэнеры БНТУ (баскетбол)]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі БДУФК]]</text>
      <sha1>pthdpdl77jtx57ctbqj2n5l3zzq26pa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Арэк’ета</title>
    <ns>0</ns>
    <id>762426</id>
    <revision>
      <id>5170805</id>
      <parentid>4723787</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T13:01:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bilgemagma</username>
        <id>95285</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>clean up з дапамогай [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>5170805</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4670" sha1="o4xl7tklxb0h6a8sgb2k0n04ye95oev" xml:space="preserve">{{Машынны пераклад}}
{{Страва}}
'''Арэк’ета''' (ад [[Італьянская мова|італьянскага]] ''orecchia'', lit.&lt;span style=&quot;white-space: nowrap;&quot;&gt; &lt;/span&gt;&lt;nowiki&gt;«&lt;/nowiki&gt; &lt;span&gt;вуха&lt;/span&gt; &amp;#x27; і ''-etta'') —  [[Макаронныя вырабы|паста]], тыповая для рэгіёна [[Апулія]] ў [[Італія|Італіі]]. Назва паходзіць ад формы стравы, якая нагадвае маленькае вушка.

== Апісанне ==
Арэк’ета мае форму невялікага купала, цэнтр якога больш тонкі за край, мае шурпатую паверхню. Як і іншыя віды макаронных вырабаў, арэк’ета робяць з цвёрдых гатункаў пшаніцы і вады. Яйкі выкарыстоўваюць рэдка. У традыцыйнай паўднёва-італьянскай дамашняй кухні цеста раскатваюць, затым наразаюць кубікамі. Кожны кубік прыціскаюць нажом, перацягваюць яго на донцы і робяць вітушку (робяць каватэлі). Затым форма перакідаецца на вялікі палец.

== Варыяцыі ==
Па-тасканску яны называюцца рэк’етэдэ, або к’янкарэдэ.

У [[Чыстэрніна]] арэк’ету робяць з цвёрдых гатункаў пшаніцы. Арэк'ета буйнейшая, набывае іншую форму, з глыбокімі рэбрамі ўсярэдзіне, вельмі падобнымі да вуха. Яна называецца {{Lang|nap|recchie d' privte}}(lit. «вуха святара»). Тыповая святочная страва — арэк’ята з трусіным рагу.

''Каватэлі'', ''страшынаты'' ({{Lang|nap|strascinate}} — на мясцовай мове Бары) і ''чэнцыёні'' вырабляюцца як арэк’ета, без апошняга кроку фармавання ўгнутай формы. ''Страшынаты'' і чэнцыёны, зазвычай, большыя ў памеры за арэк’ету.

У Кітаі падобны гатунак пасты называецца {{Lang|zh|猫耳朵}} (''māo ěr duǒ'', lit. «вуха катка»).

== Стравы ==
Арэк’ета звычайна падаецца са свінінай, каперсамі і кіслым белым віном.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.thetimes.co.uk/article/florence-knights-recipe-for-orecchiette-pork-capers-and-whitewine-jkzp2qv87|author=Florence Knight|title=Florence Knight's recipe for orecchiette, pork, capers and white wine|work=[[The Times]]}}&lt;/ref&gt;

Традыцыйная страва з Апуліі — ''арэк’етэ але цымэ ды рапа'', страва з арэк’етэ і рапіні {{Sfn|Zanini De Vita|2009}}, якую таксама называюць бацвіннем рэпы. У якасці альтэрнатывы таксама шырока выкарыстоўваюцца брокалі або каляровая капуста. У ваколіцах Капітаната і [[Саленціна|Салента]], арэк’ету традыцыйна запраўляюць таматным соўсам ({{Lang|it|al sugo}}), часам з маленькімі [[Фрыкадэлькі|фрыкадэлькамі]] або пасыпаныя ''[[рыкота]]й'' ці ''рыкотай фортэ'' .

У італьянскай кулінарнай кнізе ''Il cucchiaio d’argento'' (''Срэбная лыжка'') сцвярджаецца, што арэк’ета ідэальна падыходзіць для соўсаў з гародніны.

== Зноскі ==
{{Reflist}}

== Літаратура ==
* {{cite encyclopedia|last=Zanini De Vita|first=Oretta |encyclopedia=Encyclopedia of Pasta|chapter-url=https://books.google.com/books?id=D5nXAbSifIgC&amp;pg=PA188|access-date=18 September 2013|year=2009|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-94471-8|pages=188–190|chapter=Orecchiette}}

== Спасылкі ==
* [http://www.recipesfromitaly.com/orecchiette-with-broccoli-and-tomatoes/ Арэк’ет з брокалі, анчоўсамі і памідорамі черрі] з www.recipesfromitaly.com

{{ізаляваны артыкул|date=2024-03-30}}

[[Катэгорыя:Італьянская кухня]]</text>
      <sha1>o4xl7tklxb0h6a8sgb2k0n04ye95oev</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Выбары ў Каардынацыйную раду (2024)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>764617</id>
    <revision>
      <id>5170817</id>
      <parentid>5169925</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T13:26:39Z</timestamp>
      <contributor deleted="deleted" />
      <comment deleted="deleted" />
      <origin>5170817</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28408" sha1="86zir0osm1q259u55ttv2sqpalrwfso" xml:space="preserve">[[Файл:Coordination_council_of_Belarusian_opposition_3.svg|міні|Размеркаванне мандатаў у Каардынацыйнай Радзе III-га склікання па выніках выбараў: 
{{legend|#ff0000|Спіс «[[Воля (фракцыя)|Воля]]»: 6 мандатаў}} {{legend|#ffe30a|Спіс «[[Еўрапейскі выбар]]»: 8 мандатаў}} 
{{legend|#881313|Спіс «Наша справа»: 6 мандатаў}} 
{{legend|#0030ff|Спіс «Незалежныя беларусы»: 8 мандатаў}} 
{{legend|#28ff00|Спіс «Блок Пракоп’ева — Ягорава»: 13 мандатаў}} 
{{legend|#c35573|Спіс «[[Каманда Латушкі і Рух “За Свабоду”]]»: 28 мандатаў}} 
{{legend|#05dcf1|Спіс «[[Хопіць баяцца]]»: 3 мандаты}} 
{{legend|#8401ff|Спіс «[[Моладзевы наступ]]»: 8 мандатаў}}
]]
'''Выбары ў [[Каардынацыйная рада (Беларусь)|Каардынацыйную раду Беларусі]] ІІІ склікання''' прайшлі 25—27 мая 2024 года.

Першы склад Каардынацыйнай рады быў сфарміраваны ў жніўні 2020 года для пераадолення [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|палітычнага крызісу]] ў краіне пасля сфальсіфікаваных [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў]]. У кастрычніку 2022 года Каардынацыйная рада была рэфармаваная, у яе склад увайшлі 115 членаў. Трэці склад Каардынацыйнай рады было вырашана выбраць праз выбары&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|lang=by-By|url=https://storage.googleapis.com/council-elections-2024/index.html|title=Выбары ў Каардынацыйную раду|website=Выбары ў Каардынацыйную раду|access-date=2024-05-07}}&lt;/ref&gt;.

== Ход кампаніі ==
З 7 па 28 сакавіка 2024 года была сфарміраваная выбарчая камісія па правядзенні выбараў. У яе склад увайшлі [[Алена Прыходзька]] (старшыня), [[Андрэй Атаманчук]], [[Яраслаў Бекіш]], [[Дзмітрый Лазавік]], [[Альвіна Мінгазава]] і [[Алена Філатава]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

З 1 красавіка па 15 красавіка былі сфарміраваныя спісы выбарчых суб’ектаў. 15 красавіка адбылася падача на рэгістрацыю ў выбарчую камісію, якая доўжылася да 22 красавіка&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Лідар спіса выбарчага суб’екта мусілі запоўніць Форму першаснай падачы заяўкі. Пасля спісы былі перададзены на верыфікацыю ў Выбарчую камісію. Прынятае рашэнне Выбарчай Камісіі паступілі на электронную пошту лідара спіса&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

З 25 красавіка да 25 мая прайшла агітацыя&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

20 мая была апублікавана платформа Belarus ID&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=by-By|url=https://storage.googleapis.com/council-elections-2024/index.html|title=Выбары ў Каардынацыйную раду|website=Выбары ў Каардынацыйную раду|access-date=2024-05-22}}&lt;/ref&gt;, для бяспечнай верыфікацыі чалавека і галасавання анлайн. З прычын бяспекі для людзей унутры Беларусі будзе апублікавана вэб-версія&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/343211|title=Апублікаваны мабільны дадатак для ўдзелу ў галасаванні ў Каардынацыйную раду|website=Наша Ніва|date=2024-05-21|access-date=2024-05-22}}&lt;/ref&gt;.

22 мая лідар выбарчнага спісу «Закон і правапарадак» [[Аляксандр Азараў]] праз бот [[План «Перамога»|плана «Перамога»]] разаслаў заклікі галасаваць на выбарах і падтрымаць ягоны спіс&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/343291|title=Падпісаным на план «Перамога» прыйшло апавяшчэнне: галасуйце за Азарава. Што адбываецца і ў чым небяспека|website=Наша Ніва|date=2024-05-22|access-date=2024-05-24}}&lt;/ref&gt;. Гэтыя дзеянні былі ўспрыняты як злоўжыванне, якое можа паставіць пад пагрозу людзей унутры Беларусі. [[Святлана Ціханоўская]] заявіла, што рассылка не была ўзгодненая ні з яе Офісам, ні з Аб’яднаным пераходным кабінетам, таму Азарава пазбавілі доступу да чат-боту плана «Перамога»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/343330|title=Ціханоўская: Забралі ў Азарава доступ да чат-бота «Перамога»|website=Наша Ніва|date=2024-05-22|access-date=2024-05-24}}&lt;/ref&gt;. 23 мая сітуацыю з рассылкай Азаравым паведамлення праз чат-бот разглядзела Выбарчая камісія па выбарах у Каардынацыйную раду. Сябры камісіі прынялі рашэнне зняць з выбараў увесь спіс «Закон і правапарадак», калі Аляксандра Азараў добраахвотна не адмовіцца балатавацца ў Каардынацыйную раду&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/343450|title=Азарава прымушаюць зняцца з выбараў у Каардынацыйную раду|website=Наша Ніва|date=2024-05-23|access-date=2024-05-24}}&lt;/ref&gt;. Раніцай наступнага дня спіс «Закон і правапарадак» адмовіўся прыняць ультыматум Выбарчай камісіі&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/343466|title=Азараў адмовіўся здымацца з выбарчай гонкі ў Каардынацыйную раду|website=Наша Ніва|date=2024-05-24|access-date=2024-05-24}}&lt;/ref&gt;. Следам на пасяджэнні камісіі было прынята рашэнне зняць з гонкі ўвесь спіс «Закон і правапарадак»&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/343469|title=Блок Азарава знялі з выбараў у Каардынацыйную раду|website=Наша Ніва|date=2024-05-24|access-date=2024-05-24}}&lt;/ref&gt;.

Выбары ў Каардынацыйную раду пачаліся 25 мая і працягвалі 3 дні — да 23:59 27 мая. Галасаваць на выбарах у КР можна было толькі з наяўным пашпартам грамадзяніна Беларусі незалежна ад тэрміну дзеяння&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Усяго на выбарах прагаласавалі 6723 чалавекі&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/343694|title=Папярэднія вынікі галасавання ў Каардынацыйную раду: перамагае спіс Латушкі з 35%|website=Наша Ніва|date=2024-05-28|access-date=2024-05-27}}&lt;/ref&gt;.

Першапачаткова абяцалася, што першыя вынікі будуць аб’яўлены не пазней за 29 мая&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;, аднак, папярэднія вынікі былі абвешчаны адразу пасля галасавання&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;. 28 мая, на наступны дзень пасля галасавання, Выбарчая камісія паведаміла, што памылкова спісу «Наша справа» адзін мандат, які мусіў дастацца спісу «Моладзевы наступ»&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/news/28-05-2024-pravilnyya-vyniki-vybarau-kr|title=Па выбарах у Каардынацыйную раду назвалі няправільныя вынікі. Вось правільныя|website=belsat.eu|access-date=2024-05-28}}&lt;/ref&gt;.

На падачу і разгляд скаргаў закладзены перыяд з 29 мая па 8 чэрвеня. Канчатковыя вынікі выбараў будуць агалошаны 8 чэрвеня 2024 года&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Першае пасяджэнне Каардынацыйнай рады ІІІ склікання адбылася 15 чэрвеня 2024 г&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Вынікі выбараў&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/343694|title=Вынікі галасавання ў Каардынацыйную раду: перамагае спіс Латушкі з 35%|website=Наша Ніва|date=2024-05-28|access-date=2024-05-27}}&lt;/ref&gt; ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!Выбарчы спіс
!Колькасць галасоў
!Працэнт галасоў
!Колькасць атрыманых месцаў у КР (папярэднія вынікі)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://t.me/rada_vision/3880|title=Каардынацыйная рада|website=Telegram|access-date=2024-05-27}}&lt;/ref&gt;
|-
|Салідарнасць
|104
|1,55 %
|''не пераадолеў мінімальны парог''
|-
|[[Воля (фракцыя)|Блок «Воля»]]
|432
|6,43 %
|6
|-
|[[Еўрапейскі выбар]]
|605
|9,00 %
|8
|-
|Наша справа
|489
|7,27 %
|6&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;
|-
|Закон і правапарадак
| colspan=&quot;3&quot; | ''зняты з выбараў''
|-
|Голас дыяспар Адзінства па-над межамі
|184
|2,74 %
|''не пераадолеў мінімальны парог''
|-
|Незалежныя беларусы
|616
|9,16 %
|8
|-
|Блок Пракоп’ева — Ягорава
|1050
|15,62 %
|13
|-
|[[Кааліцыя Латушкі і рух «За свабоду»|Каманда Паўла Латушкі і рух «За Свабоду»]]
|2358
|35,07 %
|'''28'''
|-
|[[Хопіць баяцца|Хопіць Баяцца!]]
|226
|3,36 %
|3
|-
|Краіна для жыцця
|61
|0,91 %
|''не пераадолеў мінімальны парог''
|-
|[[Наступ (фракцыя)|Моладзевы наступ]]
|598
|8,89 %
|8&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;
|}

== Пераслед удзельнікаў ==
3 мая 2024 года [[КДБ Беларусі]] прызнаў «[[Экстрэмісцкае фарміраванне|экстрэмісцкім фарміраваннем]]» кааліцыю «Каманда Латушкі» і Рух «За Свабоду», якая бярэ ўдзел у выбарах у Каардынацыйную раду&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/news/08-05-2024-u-belarusi-nekalki-novyh-ekstremistskih-farmavannyau|title=У Беларусі – некалькі новых «экстрэмісцкіх фармаванняў»|website=belsat.eu|access-date=2024-05-09}}&lt;/ref&gt;. 10 мая «экстрэмісцкімі фарміраваннямі» прызнаныя спісы кандыдатаў «Закон і парадак», «Еўрапейскі выбар», «Моладзевы наступ» і «Воля», 16 мая — ўсе астатнія&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/32950122.html|title=Усе кааліцыі, якія балятуюцца ў Каардынацыйную раду, улады прызналі «экстрэмісцкімі фармаваньнямі»|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2024-05-16|access-date=2024-05-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://mediazonaby.com/news/2024/05/16/coalitions|title=Все коалиции, которые баллотируются в Координационный совет, признаны «экстремистскими формированиями»|website=Медиазона Беларусь|access-date=2024-05-22}}&lt;/ref&gt;.

25 мая [[Следчы камітэт Беларусі]] паведаміў, што завёў крымінальныя справы супраць усіх 257 чалавек, якія балатуюцца ў Каардынацыйную раду, па артыкулах аб змове з мэтай захопу ўлады, закліках да дзеянняў супраць нацыянальнай бяспекі, стварэнні «экстрэмісцкага» фарміравання і садзейнічанні «экстрэмісцкай» дзейнасці (артыкулы 357, 361, 361-1 і 361-4 КК)&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/343233|title=СК завёў крымінальныя справы супраць 257 чалавек, якія балатуюцца ў Каардынацыйную раду|website=Наша Ніва|date=2024-05-21|access-date=2024-05-21}}&lt;/ref&gt;.

== Выбарчыя спісы ==

=== Незалежныя беларусы ===
{{калонкі|2|малы=так}}
# [[Максім Шабуцкі]]
# [[Уладзіслаў Салавей]]
# [[Сяргей Бяспалаў]]
# [[Наталля Галаўчук]]
# [[Аляксандра Васько]]
# [[Станіслаў Гушча]]
# [[Аляксандр Камісараў]]
# [[Аляксандр Наўковіч]]
# [[Кацярына Клімовіч]]
# [[Карына Пацёмкіна]]
# [[Алена Радзькова]]
# [[Мікалай Бойка]]
# [[Юлія Грэбень]]
# [[Андрэй Гаўрылюк]]
# [[Уладзіслаў Рымашэўскі]]
# [[Дзіяна Германовіч]]
# [[Юрый Доўнар]]
{{калонкі/канец}}
=== Закон і правапарадак ===
23 мая спіс зняты з выбараў па рашэнні Выбарчай камісіі&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. {{калонкі|2|малы=так}}
# [[Аляксандр Аляксандравіч Азараў|Аляксандр Азараў]]
# [[Аляксандр Ракіцкі]]
# [[Іван Паўлоўскі]]
# [[Юрый Каваленка]]
# [[Алена Макар]]
# [[Сяргей Макар]]
# [[Станіслаў Аляксандравіч Лупаносаў|Станіслаў Лупаносаў]]
# [[Андрэй Федараў]]
# [[Ілля Данілаў]]
# [[Паліна Лушчынская]]
# [[Кацярына Макарава]]
# [[Андрэй Манкевіч]]
# [[Сяргей Пруднікаў]]
# [[Алена Дзядзюля]]
# [[Ягор Захараў]]
# [[Крысціна Сяргееўна Ціманоўская|Крысціна Ціманоўская]]
# [[Максім Васільеў]]
# [[Філіп Дайнека]]
# [[Дзмітрый Пяшэвіч]]
# [[Ганна Федаронак]]
{{калонкі/канец}}
=== Аб’яднанне палітычных партый «Народная Грамада» і Беларуская хрысціянская дэмакратыя «Салідарнасць» ===
{{калонкі|2|малы=так}}
# [[Яўген Вільскі]]
# [[Георгій Дзмітрук]]
# [[Яўген Дудкін]]
# [[Аліна Смірнова]]
# [[Алена Янушкоўская]]
# [[Андрэй Зуеў]]
# [[Сяргей Верамеенка]]
#: [[Павел Бялюцін|&lt;s&gt;Павел Бялюцін&lt;/s&gt;]] (выключаны 1 мая)&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web|url=https://t.me/rada_vision/3806|title=Каардынацыйная рада|website=Telegram|access-date=2024-05-07}}&lt;/ref&gt;
# [[Марына Кіявец]]
# [[Вольга Тышкевіч]]
# [[Зміцер Лупач]]
# [[Ігар Валяеў]]
# [[Віталь Марока]]
# [[Алена Шабуня]]
# [[Таццяна Хмялеўская]]
# [[Віталь Мезенцаў]]
# [[Анатоль Семянтовіч]]
# [[Таццяна Малашчанка]]
# [[Вікторыя Хатэнка]]
# [[Святлана Вішнеўская]]
# [[Жанна Семянтовіч]]
{{калонкі/канец}}
=== Грамадскі рух «Краіна для жыцця» ===
{{калонкі|2|малы=так}}
# [[Віталь Саўюк]]
# [[Ева Сапрыгіна]]
# [[Уладзімір Лаўранюк]]
# [[Аляксандр Кавалёў]]
# [[Ганна Івашкевіч]]
# [[Аляксандр Салавей]]
# [[Наталля Глазкова]]
# [[Святлана Скакун]]
# [[Валерый Панкратовіч]]
# [[Сяргей Сасункевіч]]
# [[Сяргей Жыбуртавіч]]
# [[Васіль Скакун]]
# [[Таццяна Жыбуртовіч]]
# [[Анастасія Лейчанка]]
# [[Арсень Салавей]]
# [[Ірына Дудко]]
# [[Кацярына Марэцкая]]
{{калонкі/канец}}
=== [[Кааліцыя Латушкі і рух «За свабоду»|Каманда Паўла Латушкі і рух «За свабоду»]] ===
{{калонкі|2|малы=так}}
# [[Павел Паўлавіч Латушка|Павел Латушка]]
# [[Юрый Іванавіч Губарэвіч|Юрый Губарэвіч]]
# [[Уладзімір Аркадзьевіч Астапенка|Уладзімір Астапенка]]
# [[Наталля Задзяркоўская]]
# [[Анжаліка Мельнікава]]
# [[Аляксей Анатольевіч Міхалевіч|Аляксей Міхалевіч]]
# [[Юлія Камінская]]
# [[Арцём Шапараў]]
# [[Кацярына Эдуардаўна Каланчук-Ваданосава|Кацярына Каланчук-Ваданосава]]
# [[Андрэй Уладзіміравіч Курэйчык|Андрэй Курэйчык]]
# [[Арцём Ігаравіч Брухан|Арцём Брухан]]
# [[Міхаіл Кірылюк]]
# [[Рыта Гаціх]]
# [[Ігар Аляксеевіч Сігаў|Ігар Сігаў]]
# [[Ірына Халопіца]]
# [[Алег Кулеша]]
# [[Павел Батуеў]]
# [[Алег Гарбуз]]
# [[Аляксандра Ханевіч]]
# [[Юлія Гурчонак]]
# [[Надзея Крывашанава]]
# [[Іна Дабратвор]]
# [[Вольга Вялічка]]
# [[Віталь Амяльковіч]]
# [[Даша Кароль]]
# [[Юрый Казакевіч]]
# [[Яна Латушка]]
# [[Надзея Сцепанцова]]
# [[Яўгеній Малашук]]
# [[Віталь Лакотка]]
# [[Вольга Марозава]]
# [[Мікалай Філонаў]]
# [[Ян Гарадкоў]]
# [[Аляксей Чаркас]]
# [[Марыя Бабовіч]]
# [[Яніна Яшчук]]
# [[Алег Марозаў]]
# [[Жанна Захаркевіч]]
# [[Вольга Нікалайчык]]
# [[Вадзім Бабін]]
# [[Вольга Рытус]]
# [[Вольга Скрашчук]]
# [[Вольга Дубовік]]
# [[Ала Цвірко]]
# [[Алена Пуцыковіч]]
# [[Валерый Сляпухін]]
{{калонкі/канец}}
=== Блок Пракоп’ева — Ягорава ===
{{калонкі|2|малы=так}}
# [[Вадзім Пракоп’еў]]
# [[Андрэй Генадзевіч Ягораў|Андрэй Ягораў]]
# [[Аляксандр Кныровіч]]
# [[Паліна Бродзік]]
# [[Лізавета Кохман]]
# [[Андрэй Кушняроў]]
# [[Васіль Верамейчык]]
# [[Таццяна Хоміч]]
# [[Святлана Мацкевіч]]
# [[Павел Патапаў]]
# [[Марына Зялёная|Марына (Калініна) Зялёная]]
# [[Ян Маркаў|Ян (Іван) Маркаў]]
# [[Андрэй Жураўлеў]]
# [[Аліна Харысава]]
# [[Сяргей Стальмакоў]]
# [[Міхаіл Мацкевіч]]
# [[Сяргей Міхяёнак]]
# [[Аляксандр Адамянц]]
# [[Веста Свендсен|Веста (Янусік) Свендсен]]
# [[Іна Зайцава]]
# [[Віктар Мароз]]
# [[Станіслаў Салавей]]
# [[Марыя Маляўка]]
# [[Вольга Паўлава]]
# [[Сяргей Бародзіч]]
# [[Андрэй Судзілоўскі]]
# [[Дзяніс Баранаў]]
# [[Галіна Каткоўская]]
# [[Дзмітрый Наскавец]]
# [[Вольга Сар’янен]]
# [[Вольга Іосіфаўна Пашкевіч|Вольга Пашкевіч]]
# [[Яраслаў Гамолка]] (уключаны 1 мая)&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;
# [[Андрэй Колас]]
# [[Віталь Цімошчанка]]
# [[Таццяна Сафонава]]
{{калонкі/канец}}

=== [[Еўрапейскі выбар]] ===
{{калонкі|2|малы=так}}
# [[Аляксандр Альгертавіч Дабравольскі|Аляксандр Дабравольскі]]
# [[Аліна Коўшык|Аліна Коўшык (Коўшык-Петшыкоўска)]] (уключана 1 мая)&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;
# [[Мікалай Халезін]]
# [[Валерый Мацкевіч]]
# [[Станіслава Гліннік]]
# [[Аляксандра Мамаева]]
# [[Уладзімір Шанцаў]]
# [[Артур Фінькевіч]]
# [[Павел Мар’еўскі]]
# [[Марыя Яфімава]]
# [[Веялета Бяліцкая]]
# [[Віталь Гаўрук]]
# [[Віталь Малчанаў]]
# [[Юлія Сліўко]]
# [[Уладзімір Аляксеевіч Кобец|Уладзімір Кобец]]
# [[Наталля Юроўская]]
# [[Ілля Міхневіч]]
# [[Яўген Андрэйчык]]
# [[Аляксандр Карнышоў]]
# [[Вольга Ермалаева Франка]]
# [[Інэса Варахава]]
# [[Зміцер Маракоў]]
# [[Станіслаў Алейнічэнка]]
# [[Андрэй Тупаўскі]]
# [[Галіна Ляшкевіч]]
# [[Аксана Баранава]]
# [[Віктар Болдзін]]
# [[Ірына Варачкова]]
# [[Юры Палевікоў]]
# [[Алена Болдзіна]]
# [[Андрэй Сініца]]
# [[Яўген Шаўрук]]
# [[Алена Тупаўская]]
# [[Сяргей Баранаў]]
# [[Алена Малькевіч]]
{{калонкі/канец}}

=== [[Воля (фракцыя)|Воля]] ===
{{калонкі|2|малы=так}}
:: [[Вадзім Кабанчук|&lt;s&gt;Вадзім Кабанчук&lt;/s&gt;]] (выключаны 1 мая)&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;
# [[Аляксандр Кабанаў]]
# [[Генадзь Манько]]
# [[Сяргей Пятрухін]]
# [[Карына Маліноўская]]
# [[Ігар Турцэвіч]]
# [[Максім Дзенісевіч]]
# [[Аляксандр Клачко]]
# [[Сяргей Кедышка]]
# [[Ірына Савашынская]]
# [[Сяргей Шалыгін]]
# [[Дзмітрый Баранаў]]
# [[Віталь Пацехін]]
# [[Інга Судзілоўская]]
# [[Павел Казлоў]]
# [[Пётр Маркелаў]]
# [[Міхаіл Бандарэнка]]
# [[Максім Капран]]
# [[Святлана Шаціліна]]
# [[Святлана Анцілеўская]]
{{калонкі/канец}}
=== Аб’яднанне «Наша справа» ===
{{калонкі|2|малы=так}}
# [[Роза Маратаўна Турарбекава|Роза Турарбекава]]
# [[Анастасія Махамет]]
# [[Віталь Анатольевіч Рымашэўскі|Віталь Рымашэўскі]]
# [[Андрэй Лаўрухін]]
# [[Аляксандр Паршанкоў]]
# [[Павал Церашковіч]]
# [[Лізавета Жучкова]]
# [[Анастасія Копач]]
# [[Уладзімір Далецкі]]
# [[Канстанцін Акінчыц]]
# [[Таццяна Шостак]]
# [[Андрэй Жукавец (Лебядзінскі)]]
# [[Віктар Скаскевіч]]
# [[Яна Цыгалка]]
{{калонкі/канец}}
=== [[Наступ (фракцыя)|Моладзевы наступ]] ===
{{калонкі|2|малы=так}}
# [[Лізавета Пракопчык]]
# [[Маргарыта Ворыхава]]
# [[Алана Гебрэмарыям]]
# [[Аляксандр Лапко]]
# [[Яўген Караулаў]]
# [[Уладзіслаў Антаненка]]
# [[Аляксандр Дойніч]]
# [[Аляксандр Аўтушка-Сікорскі]]
# [[Іван Яўгенавіч Краўцоў|Іван Краўцоў]]
# [[Марыя Каленік]]
# [[Дар'я Зышчук]]
# [[Аляксандра Лагуноўская]]
# [[Яўген Салохін]]
# [[Алена Воўкава]]
# [[Яўгенія Валатоўская]]
{{калонкі/канец}}
=== Голас дыяспар — адзінства па-над межамі ===
{{калонкі|2|малы=так}}
# [[Надзея Нортан (Сычугова)]]
# [[Раман Кісляк]]
# [[Юлія Міцкевіч]]
# [[Глеб Івашкевіч]]
# [[Вольга Павук]]
# [[Аляксандр Патрусаў]]
# [[Вольга Бромэн]]
# [[Аляксандр Бубен]]
# [[Станіслава Цярэнцьева]]
# [[Кацярына Максіменка]]
# [[Юрый Шубскі]]
# [[Маргарыта Свігла]]
# [[Вольга Быцкевіч]]
{{калонкі/канец}}
=== [[Хопіць баяцца]] ===
{{калонкі|2|малы=так}}
# [[Таццяна Мартынава]]
# [[Іван Лявіцкі]]
# [[Вольга Карпушонак]]
# [[Міхаіл Рубін]]
# [[Ірына Лучыновіч]]
# [[Аляксей Маліноўскі]]
# [[Вольга Лешчанка]]
# [[Сцяпан Сцепаненка]]
# [[Лола Каломенцава]]
# [[Яўген Анкудзінаў]]
# [[Аляксандра Нізамава]]
# [[Іван Падрэз]]
# [[Алена Бачыла]]
# [[Дзмітрый Бачыла]]
{{калонкі/канец}}

== Ацэнкі ==
Выданне «[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]» заявіла, што лабісты выбараў хацелі стварыць цэнтр, альтэрнатыўны [[Святлана Георгіеўна Ціханоўская|Святлане Ціханоўскай]], а праз малую колькасць удзельнікаў атрымалі дыскрэдытацыю ўсёй апазіцыі як такой. Былі выказаны апасенні, што назіральнікі звонку могуць успрыняць такі вынік як праяву крайняй слабасці беларускай апазіцыі і дыяспары ў цэлым&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/343615|title=Дарагая Каардынацыйная рада да абеду, або Што гэтыя выбары паказалі нават тупому|website=Наша Ніва|date=2024-05-27|access-date=2024-05-27}}&lt;/ref&gt;. 

== Гл. таксама ==
* [[Выбары ў Каардынацыйную раду (2026)]]

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{ВС}}
[[Катэгорыя:Каардынацыйная рада (Беларусь)]]
[[Катэгорыя:2024 год у Беларусі]]
[[Катэгорыя:Май 2024 года]]
[[Катэгорыя:Выбары ў Беларусі]]</text>
      <sha1>86zir0osm1q259u55ttv2sqpalrwfso</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Удзельнікі Каардынацыйнай рады 3-га склікання</title>
    <ns>0</ns>
    <id>765844</id>
    <revision>
      <id>5170802</id>
      <parentid>5145371</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T12:57:33Z</timestamp>
      <contributor deleted="deleted" />
      <comment deleted="deleted" />
      <origin>5170802</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5260" sha1="6lc00v2ypande9mopr4hsqqck08xgc9" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!Імя
!Выбарчы спіс
|-
|[[Павел Латушка]]
| rowspan=&quot;28&quot; |[[Каманда Паўла Латушкі і рух «За свабоду»]]
|-
|[[Юрый Губарэвіч]]
|-
|[[Уладзімір Астапенка]]
|-
|[[Наталля Задзяркоўская]]
|-
|[[Анжаліка Мельнікава]]
|-
|[[Аляксей Міхалевіч]]
|-
|[[Юлія Камінская]]
|-
|[[Арцём Шапараў]]
|-
|[[Кацярына Каланчук-Ваданосава]]
|-
|[[Андрэй Курэйчык]]
|-
|[[Арцём Ігаравіч Брухан|Арцём Брухан]]
|-
|[[Міхаіл Кірылюк]]
|-
|[[Рыта Гаціх]]
|-
|[[Ігар Сігаў]]
|-
|[[Ірына Халопіца]]
|-
|[[Алег Кулеша]]
|-
|[[Павел Батуеў]]
|-
|[[Алег Гарбуз]]
|-
|[[Аляксандра Ханевіч]]
|-
|[[Юлія Гурчонак]]
|-
|[[Надзея Крывашанава]]
|-
|[[Іна Дабратвор]]
|-
|[[Вольга Вялічка]]
|-
|[[Віталь Амяльковіч]]
|-
|[[Даша Кароль]]
|-
|[[Юрый Казакевіч]]
|-
|[[Яна Латушка]]
|-
|[[Надзея Сцепанцова]]
|-
|[[Вадзім Пракоп’еў]]
| rowspan=&quot;13&quot; |[[Беларусы (фракцыя)|Беларусы]]&lt;ref&gt;ранейшая назва — «Блок Пракоп’ева — Ягорава»&lt;/ref&gt;
|-
|[[Андрэй Ягораў]]
|-
|[[Аляксандр Кныровіч]]
|-
|[[Паліна Бродзік]]
|-
|[[Лізавета Кохман]]
|-
|[[Андрэй Кушняроў]]
|-
|[[Васіль Верамейчык]]
|-
|[[Таццяна Хоміч]]
|-
|[[Святлана Мацкевіч]]
|-
|[[Павел Патапаў]]
|-
|[[Марына Зялёная|Марына (Калініна) Зялёная]]
|-
|[[Ян Маркаў|Ян (Іван) Маркаў]]
|-
|[[Андрэй Жураўлеў]]
|-
|[[Максім Шабуцкі]]
| rowspan=&quot;8&quot; |[[Незалежныя беларусы]]
|-
|[[Сяргей Бяспалаў]]
|-
|[[Наталля Галаўчук]]
|-
|[[Аляксандра Васько]]
|-
|[[Станіслаў Гушча]]
|-
|[[Аляксандр Камісараў]]
|-
|[[Аляксандр Наўковіч]]
|-
|[[Кацярына Клімовіч]]
|-
|[[Аляксандр Дабравольскі|&lt;s&gt;Аляксандр Дабравольскі&lt;/s&gt;]]&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/345198|title=Дабравольскі і Халезін выйшлі з Каардынацыйнай рады — прычына ў кожнага свая|website=Наша Ніва|date=2024-06-18|access-date=2024-06-19}}&lt;/ref&gt;
| rowspan=&quot;10&quot; |[[Еўрапейскі выбар]]
|-
|[[Аліна Коўшык]]
|-
|[[Мікалай Халезін|&lt;s&gt;Мікалай Халезін&lt;/s&gt;]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
|-
|[[Валерый Мацкевіч]]
|-
|[[Станіслава Гліннік]]
|-
|[[Уладзімір Шанцаў]]
|-
|[[Артур Фінькевіч]]
|-
|[[Павел Уладзіміравіч Мар’еўскі|Павел Мар’еўскі]]
|-
|[[Аляксандра Мамаева]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
|-
|[[Марыя Яфімава]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
|-
|[[Лізавета Пракопчык]]
| rowspan=&quot;8&quot; |[[Моладзевы наступ]]
|-
|[[Маргарыта Паўлаўна Ворыхава|Маргарыта Ворыхава]]
|-
|[[Алана Гебрэмарыям]]
|-
|[[Аляксандр Лапко]]
|-
|[[Яўген Караулаў]]
|-
|[[Уладзіслаў Антаненка]]
|-
|[[Аляксандра Дойніч]]
|-
|[[Аляксандр Аўтушка-Сікорскі]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/news/28-05-2024-pravilnyya-vyniki-vybarau-kr|title=Па выбарах у Каардынацыйную раду назвалі няправільныя вынікі. Вось правільныя|website=belsat.eu|access-date=2024-05-28}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Роза Турарбекава]]
| rowspan=&quot;6&quot; |[[Аб’яднанне «Наша справа»]]
|-
|[[Анастасія Махамет]]
|-
|[[Віталь Рымашэўскі]]
|-
|[[Андрэй Лаўрухін]]
|-
|[[Аляксандр Паршанкоў]]
|-
|[[Павел Церашковіч]]
|-
|[[Аляксандр Кабанаў]]
| rowspan=&quot;6&quot; |[[Воля (фракцыя)|Воля]]
|-
|[[Генадзь Манько]]
|-
|[[Сяргей Пятрухін]]
|-
|[[Карына Маліноўская]]
|-
|[[Максім Дзенісевіч]]
|-
|[[Аляксандр Клачко]]
|-
|[[Таццяна Мартынава]]
| rowspan=&quot;3&quot; |[[Хопіць баяцца]]
|-
|[[Іван Лявіцкі]]
|-
|[[Вольга Карпушонак]]
|}

== Гл. таксама ==
* [[Каардынацыйная рада 4-га склікання]]

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
* {{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/343695|title=Названыя 80 асобаў, якія будуць засядаць у новай Каардынацыйнай радзе|website=Наша Ніва|date=2024-05-28|access-date=2024-05-28}}

{{Службовы спіс}}</text>
      <sha1>6lc00v2ypande9mopr4hsqqck08xgc9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:Крыніцы/Слоўнік беларускіх псеўданімаў і крыптанімаў (XVI—XX стст.)</title>
    <ns>10</ns>
    <id>766824</id>
    <revision>
      <id>5171021</id>
      <parentid>4784699</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T00:09:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Чаховіч Уладзіслаў перанёс старонку [[Шаблон:Слоўнік беларускіх псеўданімаў і крыптанімаў (XVI—XX стст.)]] у [[Шаблон:Крыніцы/Слоўнік беларускіх псеўданімаў і крыптанімаў (XVI—XX стст.)]]</comment>
      <origin>4784699</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="829" sha1="3dqnjukanse2ozl8ku6dj6n896z9z2i" xml:space="preserve">{{кніга
|аўтар          = 
|частка         = {{{артыкул|}}}
|загаловак      = Слоўнiк беларускiх псеўданiмаў i крыптанiмаў (XVI―XX стст.)
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = [[Янка Саламевіч]]
|выданне        = 
|месца          = Мінск
|выдавецтва     = [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]
|год            = 1983
|том            = 
|старонкі       = {{{старонкі|{{{с|}}}}}}
|старонак       = 205
|серыя          = 
|isbn           = 
|тыраж          = 4000 экз.
|ref            = 
}}&lt;noinclude&gt;[[Катэгорыя:Шаблоны:Крыніцы]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>3dqnjukanse2ozl8ku6dj6n896z9z2i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5171023</id>
      <parentid>5171021</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T00:10:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <origin>5171023</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="957" sha1="hmgy5ekax9ilja5j7a3fcmo9hmnn9yj" xml:space="preserve">{{кніга
|аўтар          = 
|частка         = {{{артыкул|}}}
|загаловак      = Слоўнiк беларускiх псеўданiмаў i крыптанiмаў (XVI―XX стст.)
|арыгінал       = 
|спасылка       = https://knihi-online.com/assets/files/24/06/slounik-bielaruskich-psieudanimau-i-kryptanimau-xvi-xx-stst-salamievic.pdf
|адказны        = [[Янка Саламевіч]]
|выданне        = 
|месца          = Мінск
|выдавецтва     = [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]
|год            = 1983
|том            = 
|старонкі       = {{{старонкі|{{{с|}}}}}}
|старонак       = 205
|серыя          = 
|isbn           = 
|тыраж          = 4000 экз.
|ref            = {{{ref|}}}
}}&lt;noinclude&gt;[[Катэгорыя:Шаблоны:Крыніцы]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>hmgy5ekax9ilja5j7a3fcmo9hmnn9yj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Aratseya</title>
    <ns>0</ns>
    <id>766971</id>
    <revision>
      <id>5171105</id>
      <parentid>5096763</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T06:36:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дададзена [[Катэгорыя:Фолк-гурты Беларусі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5171105</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6303" sha1="qmq8i77nnk0uvldegfv100oinsgtxgg" xml:space="preserve">{{Музычны калектыў
 | Назва=Aratseya (Арацэя)
 | Подпіс 		     = 
 | Ключ  		     = 
 | Лога  		     = 
 | Шырыня_лога   	     = 
 | Фота=
 | Апісанне_фота 	     = 
 | Шырыня_фота   	     = 
 | Гады =[[2015]] — дагэтуль
 | Краіна = Беларусь
 | Горад  		     =[[Мінск]] 
 | Мова  		     =[[Беларуская]] 
 | Жанр = 
 | Жанры  		     =[[Фолк]], [[World music]], [[Folk-Fusion]] 
 | Псеўданім 	             = 
 | Псеўданімы    	     = 
 | Лэйбл 		     =
 | Лэйблы  		     = 
 | Склад=[[Эльвіра Бараноўская]]&lt;br/&gt; [[Раман Бараноўскі]]&lt;br/&gt; [[Павел Троцкі]]&lt;br/&gt; 
 | Акцёры 		     = 
 | Былыя_удзельнікі          = [[Зміцер Барсукоў]]&lt;br/&gt; [[Вячка Красулін]]&lt;br/&gt; [[Марына Грышанава]]&lt;br/&gt; [[Надзея Працько]]&lt;br/&gt;
 | Сайт=https://aratseya.by
}}

'''«Aratseya»''' — гэта этнічны праект, які спалучае ў сваёй творчасці беларускую народную песню і сучасную музычную аранжыроўку ў кантэксце стылю [[world music]] — гэта сучасная інтэрпрэтацыя народнай песні з шырокім выкарыстаннем запазычаных традыцый музыкі розных народаў свету, нееўрапейскіх традыцый гукарадаў, інструментаў, манер выканання. «Aratseya» — своеасаблівы музычны «сплаў», які злучае ў сабе элементы розных стыляў: [[поп]], [[рок]], [[фолк]], [[этнічная музыка]].
У складзе гурта прадстаўлены этнічныя інструменты — [[колавая ліра]], [[ірландскі бузукі]], [[перкусія]], [[духавыя інструменты народаў свету]].

== Гісторыя ==
Гурт «Aratseya» быў створаны ў 2015 годзе Эльвірай Бараноўскай (Максіменка), на той час яшчэ студэнткай [[Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта культуры і мастацтваў]] па класу «беларуская народна-песенная творчасць». Гурт мацаваўся на беларускім спеве, этнічных духавых інструментах. Першапачаткова ў гурце гучалі беларускія [[цымбалы]], [[акардэон]], [[віяланчель]], [[скрыпка]]. Гурт актыўна пачаў канцэртную дзейнасць з 2016 года.

Але больш сур’езную дзейнасць і дарогу да свайго самабытнага стылю гурт распачаў у 2018 годзе са з’яўленнем у гурце Рамана Бараноўскага, аранжыроўшчыка, кампазітара. Разам з Раманам у гурце загучаў новы інструмент — [[ірландскі бузукі]].
У 2019—2020 гадах адбыўся поўны рэбрэндынг гурта ад гучання да сцэнічных вобразаў, выхад дэбютнага альбома «Не Жар» ([[2020]]), з’яўленне ў гурце [[колавай ліры]] і барабаншчыка Паўла Троцкага.

Гурт з’яўляецца актыўным удзельнікам канцэртных праграм, музычных фестываляў, традыцыйных святкаванняў, конкурсаў, майстар-класаў, музычных канферэнцый.
Удзельнікі вядомых беларускіх фестываляў «Шлях Цмока», «Дукорская брама», «У госці да Радзімічаў», «Траецкі фэст», «Гальшанскі замак», «Меч Брачыслава», «Kreva fest» і інш.
Удзельнікі мерапрыемстваў у [[Цэнтральны батанічны сад Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі|Цэнтральным батанічным садзе]], [[музей Якуба Коласа|музеі Якуба Коласа]] і [[музей Янкі Купалы|музеі Янкі Купалы]] ў г. Мінску, артысты выстаўкі-кірмашу «Чароўны млын».
Пераможцы конкурсу беларускамоўнай песні «BY SONG» (II месца, г. Мінск, 2018 г.), пераможцы першага падмаскоўнага фестывалю вулічных музыкантаў «Царская вуліца» (II месца, РФ, г. [[Паўлаўскі Пасад]], 2019 г.);
Удзельнікі і намінанты чарта па фальклорнай і этнічнай музыцы Russian world music chart (2023, г. [[Тула]]).
Удзельнікі і спікеры форума музычнай індустрыі Беларусі «Соlisium Minsk 2024».
Удзельнікі і стваральнікі серыі аўтарскіх сольных канцэртаў у г. Мінску і гарадах Беларусі (2015—2024) і інш.

== Склад гурту ==
* Эльвіра Бараноўская — вакал, колавая ліра, этнічныя духавыя інструменты.
* Раман Бараноўскі — ірландскі бузукі.
* Павел Троцкі — перкуссія.

== Дыскаграфія ==
* «Ne Zhar» ([[2020]])
* «Kola Mala» ([[2021]], EP)
* «Галкі» ([[2023]])
* «Дзяўчына-звер» ([[2024]], Single)

{{ізаляваны артыкул|date=2024-09-29}}

[[Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 2015 годзе]]
[[Катэгорыя:Фолк-гурты Беларусі]]</text>
      <sha1>qmq8i77nnk0uvldegfv100oinsgtxgg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уладзімір Паўлавіч Гарбулін</title>
    <ns>0</ns>
    <id>781841</id>
    <revision>
      <id>5171084</id>
      <parentid>5074337</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T03:22:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5171084</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25570" sha1="qw6as33488fgvvjc3pz8c3nytcd0cee" xml:space="preserve">{{ДД}}
'''Уладзімір Паўлавіч Гарбулін''' ({{lang-uk|Володимир Павлович Горбулін}}, {{ВД-Прэамбула}}) — украінскі палітык, навуковец, дзяржаўны дзеяч. Доктар тэхнічных навук (1994), прафесар (1995), акадэмік Нацыянальнай акадэміі навук Украіны (1997). Дарадца прэзідэнта Украіны (з 1999), дырэктар Нацыянальнага інстытута стратэгічных даследаванняў (2014—2018). Пасля смерці [[Барыс Яўгенавіч Патон|Барыса Патона]] выконваў абавязкі прэзідэнта НАН Украіны, а 9 кастрычніка 2020 года быў абраны першым віцэ-прэзідэнтам НАН Украіны. З 9 кастрычніка 2025 — віцэ-прэзідэнт НАН Украіны. Адначасова з 2023 года — старшыня Назіральнай рады [[Нацыянальная акадэмія Службы бяспекі Украіны|Нацыянальнай акадэміі Службы бяспекі Украіны]]&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|title=У наглядову раду академії СБУ ввійде перший віцепрезидент НАН України Горбулін|url=https://gordonua.com/ukr/news/politics/u-nagljadovu-radu-akademiji-sbu-uvijde-pershij-vitse-prezident-nan-ukrajini-gorbulin-1571193.html|website=gordonua.com|accessdate=2023-12-22}}&lt;/ref&gt;. [[Герой Украіны]] (2021).

== Біяграфія ==
У 1962 годзе скончыў фізіка-тэхнічны факультэт [[Дніпроўскі нацыянальны ўніверсітэт імя Алеся Ганчара|Днепрапятроўскага дзяржаўнага ўніверсітэта]], інжынер-механік па спецыяльнасці «лятальныя апараты». У 1962—1977 гадах працаваў у Дзяржаўным канструктарскім бюро «Паўднёвае», быў непасрэдным удзельнікам распрацоўкі ракетных комплексаў стратэгічнага прызначэння і касмічных караблёў «Космас».

З 1977 па 1990 год працаваў у апараце ЦК [[Камуністычная партыя Украіны (1918)|Камуністычнай партыі Украіны]]. З 1980 года — загадчык сектара ракетна-авіяцыйнай тэхнікі. Удзельнічаў у арганізацыі і каардынацыі работ па ўсіх праграмах стварэння ракетна-касмічнай і авіяцыйнай тэхнікі ва Украіне.

З 1990 ўзначальваў пададдзел абароннага комплексу, сувязі і машынабудавання [[Кабінет Міністраў Украіны|Кабінета Міністраў Украіны]].

З 1992 — генеральны дырэктар [[Дзяржаўнае касмічнае агенцтва Украіны|Нацыянальнага касмічнага агенцтва Украіны]]. Кіраўнік распрацоўкі і непасрэдны ўдзельнік стварэння і рэалізацыі першай Нацыянальнай касмічнай праграмы Украіны (1992—1994). Член [[Міжнародная акадэмія астранаўтыкі|Міжнароднай акадэміі астранаўтыкі]].

З 5 жніўня 1994 &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://zakon.rada.gov.ua/laws/show/95/94-рп |title=Розпорядження Президента України від 5 серпня 1994 року № 95/94-рп «Про призначення В.Горбуліна Секретарем Ради Національної безпеки України» |accessdate=12 червня 2022 |archive-date=12 квітня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220412000947/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/95/94-рп }}&lt;/ref&gt; — сакратар [[Савет нацыянальнай бяспекі і абароны Украіны|Савета па нацынальнай бяспецы і абароне Украіны]], з 17 кастрычніка 1994&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://zakon.rada.gov.ua/laws/show/613/94 |title=Указ Президента України № 613/94 від 17 жовтня 1994 року «Про Секретаря Ради національної безпеки при Президентові України — Радник Президента України з питань національної безпеки» |accessdate=6 квітня 2012 |archive-date=6 березня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220306142910/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/613/94 }}&lt;/ref&gt; — сакратар СНБА Украіны, дарадца Прэзідэнта Украіны па пытаннях нацыянальнай бяспекі. З 30 жніўня 1996&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://zakon.rada.gov.ua/laws/show/773/96 |title=Указ Президента України № 773/96 від 30 серпня 1996 року «Про призначення В. Горбуліна Секретарем Ради національної безпеки і оборони України» |accessdate=6 квітня 2012 |archive-date=24 січня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190124041813/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/773/96 }}&lt;/ref&gt; па 10 лістапада 1999&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://zakon.rada.gov.ua/laws/show/1452/99 |title=Указ Президента України № 1452/99 від 10 листопада 1999 року «Про звільнення В. Горбуліна з посади Секретаря Ради національної безпеки і оборони України» |accessdate=6 квітня 2012 |archive-date=24 січня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190124041658/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/1452/99 }}&lt;/ref&gt; — сакратар СНБА Украіны.

З лістапада 1999 года — дарадца прэзідэнта Украіны.

З ліпеня 2000 года па снежань 2002 года — старшыня Дзяржаўнай камісіі па пытаннях абаронна-прамысловага комплексу Украіны. Кіраўнік і ўдзельнік распрацоўкі Дзяржаўнай праграмы развіцця ўзбраення і ваеннай тэхнікі і Канцэпцыі структурнай перабудовы абаронна-прамысловага комплексу Украіны. Са снежня 2002 года — памочнік прэзідэнта Украіны па пытаннях нацыянальнай бяспекі.

У студзені 2003 года ў адпаведнасці з указам прэзідэнта Украіны стварыў Нацыянальны цэнтр еўраатлантычнай інтэграцыі Украіны, працу якога ўзначальвае на некамерцыйнай аснове.

З сакавіка 2003 па студзень 2005 — намеснік старшыні Дзяржаўнай камісіі па пытаннях рэфармавання і развіцця [[Узброеныя сілы Украіны|Узброеных сіл Украіны]], непасрэдны ўдзельнік распрацоўкі Стратэгічнага абароннага бюлетэня Украіны на перыяд да 2015 г., Ваеннай дактрыны Украіны (чэрвень 2004 г.) і Закона «Аб асновах нацыянальнай бяспекі Украіны» (чэрвень 2003 г.).

З 24 траўня&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://zakon.rada.gov.ua/laws/show/431/2006 |title=Указ Президента України № 431/2006 від 24 травня 2006 «Про покладення виконання обов'язків» |accessdate=6 квітня 2012 |archive-date=10 березня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220310000928/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/431/2006 }}&lt;/ref&gt; па 10 кастрычніка 2006&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://zakon.rada.gov.ua/laws/show/864/2006 |title=Указ Президента України № 864/2006 від 10 жовтня 2006 року «Про звільнення В. Горбуліна від тимчасового виконання обов'язків Секретаря Ради національної безпеки і оборони України» |accessdate=6 квітня 2012 |archive-date=25 лютого 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225014802/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/864/2006 }}&lt;/ref&gt; — в.а. сакратара СНБА Украіны.

Са снежня 2009 — старшыня і адзін з заснавальнікаў Рады знешняй і бяспечнай палітыкі, ініцыятар Міжнароднага форуму бяспекі ([[Львоў]], 15 — 16 красавіка 2010 г.).

Член Прэзідыума Камітэта па Дзяржаўных прэміях Украіны ў галіне навукі і тэхнікі (з лістапада 2000 г.).

Да лістапада 1999 г. узначальваў Дзяржаўную міжведамасную камісію па супрацоўніцтве з НАТА, быў сустаршынёй Кансультатыўнага камітэта пры прэзідэнтах Украіны і Польшчы, сустаршынёй сакратарыята Камісіі «[[Леанід Данілавіч Кучма|Кучма]]—[[Альберт Гор|Гор]]». У 2000—2001 гадах узначальваў Міжведамасную камісію па ўрэгуляванні палітычнага канфлікту ў [[Прыднястроўе|Прыднястроўі]]. З лістапада 2000 года па снежань 2002 года быў намеснікам старшыні ўрадавага камітэта па абароне, абаронна-прамысловым комплексе і праваахоўнай дзейнасці.

Быў першым галоўным рэдактарам навукова-практычнага часопіса «Стратэгічная панарама».

Адзін з удзельнікаў Ініцыятыўнай групы «Першага снежня»&lt;ref&gt;{{cite web|title=Ініціатива «Першого грудня»|url=http://www.radiosvoboda.org/content/article/24422199.html|accessdate=2011-12-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120302133411/http://www.radiosvoboda.org/content/article/24422199.html|archivedate=2012-03-02|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;. Дарадца в.а. Прэзідэнта Украіны [[Аляксандр Валянцінавіч Турчынаў|Аляксандра Турчынава]].

З 26 чэрвеня 2014 — дарадца Прэзідэнта Украіны [[Пётр Аляксеевіч Парашэнка|Пятра Парашэнкі]].&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.president.gov.ua/documents/17832.html |title=УКАЗ ПРЕЗИДЕНТА УКРАЇНИ № 557/2014 Про призначення В. Горбуліна Радником Президента України |accessdate=26 червня 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140708040828/http://president.gov.ua/documents/17832.html |archivedate=8 липня 2014 |deadurl=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.segodnya.ua/ukraine/vladimir-gorbulin-sovetnik-dlya-prezidenta-geopolitik-uchenyy-i-poet-531985.html |title=Владимир Горбулин — советник для президента: геополитик, ученый и поэт |accessdate=26 червня 2014 |archive-date=1 липня 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140701005724/http://www.segodnya.ua/ukraine/vladimir-gorbulin-sovetnik-dlya-prezidenta-geopolitik-uchenyy-i-poet-531985.html }}&lt;/ref&gt;

З 2014 па 2018 — дырэктар [[Нацыянальны інстытут стратэгічных даследаванняў пры Прэзідэнце Украіны|Нацыянальнага інстытута стратэгічных даследаванняў]].&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.president.gov.ua/documents/17949.html |title=Указ Президента України № 633/2014 від 5 серпня 2014 року «Питання Національного інституту стратегічних досліджень» |accessdate=5 серпня 2014 |archive-date=8 серпня 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140808050204/http://www.president.gov.ua/documents/17949.html }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.president.gov.ua/documents/2192018-24610 |title=Сайт Президента України, 30.7.2018 |accessdate=30 липня 2018 |archive-date=30 липня 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180730234504/http://www.president.gov.ua/documents/2192018-24610 }}&lt;/ref&gt;

Член назіральнага савета дзяржаўнага канцэрна «Украбаронпрам» (з 19 чэрвеня 2020 г.).&lt;ref&gt;[https://www.president.gov.ua/documents/2422020-34217 Указ Президента України від 19 червня 2020 року № 242/2020 «Питання Наглядової ради Державного концерну „Укроборонпром“»]&lt;/ref&gt;

7 верасня 2020 года Прэзідыум НАН Украіны прызначыў Гарбуліна выконваючым абавязкі прэзідэнта Нацыянальнай акадэміі навук Украіны да выбараў прэзідэнта НАН Украіны&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Засідання Президії Національної академії наук України 7 вересня 2020 року|url=http://www.nas.gov.ua:80/UA/Messages/news/Pages/View.aspx?MessageID=6830|website=www.nas.gov.ua|accessdate=2020-10-07|language=uk-UA|archive-date=25 березня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220325035530/https://www.nas.gov.ua/UA/Messages/news/Pages/View.aspx?MessageID=6830}}&lt;/ref&gt;. 9 кастрычніка 2020 г. абраны першым віцэ-прэзідэнтам НАН Украіны.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Обрано новий склад Президії НАН України|url=http://www.nas.gov.ua:80/UA/Messages/Pages/View.aspx?MessageID=7036|website=www.nas.gov.ua|accessdate=2020-10-18|language=uk-UA|archive-date=15 березня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220315135603/https://nas.gov.ua/UA/Messages/Pages/View.aspx?MessageID=7036}}&lt;/ref&gt; 9 кастрычніка 2025 абраны віцэ-прэзідэнтам НАН Украіны.&lt;ref&gt;[https://nas.gov.ua/news/obrano-noviy-sklad-prezidi-nan-ukrani Обрано новий склад Президії НАН України]&lt;/ref&gt;

З 2021 г. член, а з 2023 г. старшыня Назіральнай рады [[Нацыянальная акадэмія Службы бяспекі Украіны|Нацыянальнай акадэміі Службы бяспекі Украіны]].&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;

== Навуковая дзейнасць ==
Навуковыя даследаванні тычацца праблем [[Сістэмны аналіз|сістэмнага аналізу]] і тэорыі праектавання складаных тэхнічных сістэм і забеспячэння нацыянальнай бяспекі дзяржавы ў архітэктуры [[Калектыўная бяспека|калектыўнай бяспекі]] і абароны. Унёс значны ўклад у вызначэнне навукова-метадычных асноў сістэмы забеспячэння нацыянальнай бяспекі Украіны і стварэнне заканадаўчай базы для развіцця яе абароннага складніка.

== Выбраная бібліяграфія ==
* ''Горбулін В. П.'' Український фронт Четвертої світової війни // Дзеркало тижня. Україна. — 2006. — 4 серпня.
* ''Горбулін В. П., Литвиненко О. В.'' Великий сусід визначився. Що Україні робити далі? // Дзеркало тижня. Україна. — 2009. — 25 вересня.
* ''Горбулін В. П., Литвиненко О. В.'' Європейська безпека: можливий шлях послабити виклики і загрози // Дзеркало тижня. Україна. — 2009. — 13 листопада.
* ''Горбулін В. П.'' Виклики для нового президента // Українська правда. — 2009. — 29 грудня.
* ''Горбулін В. П.'' Україні потрібна нова промислова політика, яка відповідала б національним інтересам // Дзеркало тижня. Україна. — 2010. — 22 січня.
* ''Горбулін В. П.'' Космічна стратегія: не маєш своєї — стаєш частиною чужої // Дзеркало тижня. Україна. — 2010. — 26 лютого.
* ''Горбулін В. П.'' Камо грядеши? // Дзеркало тижня. Україна. — 2013. — 27 грудня.
* ''Горбулін В. П.'' Тези до другої річниці російської агресії проти України // Ukraine Crisis Media Center. — 2016. — 18 лютого.
* ''Горбулін В. П.'' Без права на покаяння = Без права на покаяние. — Київ : Фоліо, 2010. — 384 с. — ISBN 978-966-03-4781-6.
* Світова гібридна війна: український фронт = The World Hybrid War. Ukrainian Forefront / За заг. ред. В. П. Горбуліна. — Київ : Фоліо, 2017. — 496 с. — ISBN 978-966-554-273-5.
* ''Горбулін В. П.'' Мій шлях у задзеркалля = Мой путь в зазеркалье. Не только путевые заметки. — Київ : Брайт Букс, 2019. — 280 с. — ISBN 978-617-7766-01-7.
* ''Володимир Горбулін.'' Как победить Россию в войне будущего. Видавництво Брайт Букс. 2020 р. — 256 с. ISBN 978-617-7766-39-0

== Узнагароды ==
* Званне [[Герой Украіны]] з уручэннем ордэна Дзяржавы (22 жніўня 2021) — за выдатныя асабістыя заслугі ў пабудове ўкраінскай дзяржаўнасці, умацаванні сістэмы нацыянальнай бяспекі і абароны, шматгадовую плённую навуковую дзейнасць
* Ордэн князя Яраслава Мудрага I ст. (22 студзеня 2019) — за значны асабісты ўклад у дзяржаўнае будаўніцтва, умацаванне нацыянальнай бяспекі, сацыяльна-эканамічны, навукова-тэхнічны, культурна-асветніцкі развіццё Украінскай дзяржавы, значныя працоўныя дасягненні, шматгадовую добрасумленную працу
* Ордэн князя Яраслава Мудрага II ст. (18 мая 2017) — за значны асабісты ўклад у развіццё айчыннай навукі, умацаванне навукова-тэхнічнага патэнцыялу Украіны, шматгадовую добрасумленную працу і высокі прафесіяналізм
* Ордэн князя Яраслава Мудрага III ст. (16 студзеня 2009 г.) — за значны асабісты ўклад у кансалідацыю ўкраінскага грамадства, разбудову дэмакратычнай, сацыяльнай і прававой дзяржавы і з нагоды Дня саборнасці Украіны
* Ордэн князя Яраслава Мудрага IV ст. (16 студзеня 2004 г.) — за выдатныя асабістыя заслугі перад Украінскай дзяржавай ва ўмацаванні нацыянальнай бяспекі, шматгадовую плённую навуковую і грамадска-палітычную дзейнасць
* Ордэн князя Яраслава Мудрага V ст. (10.04.1997) — за выдатныя асабістыя заслугі ва ўмацаванні нацыянальнай бяспекі Украіны, станаўленні і развіцці касмічнай галіны
* Узнагарода Прэзідэнта Украіны — юбілейны медаль «25 гадоў незалежнасці Украіны» (22 жніўня 2016 г.) — за значныя асабістыя заслугі ў станаўленні незалежнай Украіны, усталяванні яе суверэнітэту і ўмацаванні міжнароднага аўтарытэту, значны ўклад да дзяржаўнага будаўніцтва, сацыяльна-эканамічнага і культурна-асветніцкага развіцця, актыўнай грамадска-палітычнай дзейнасці, добрасумленнага і бездакорнага служэння Украінскаму народу
* [[Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга]] (1976, 1982)
* Прэмія АН УССР імя М. К. Янгеля (1988)
* Дзяржаўная прэмія СССР у галіне навукі і тэхнікі (1990)
* Дзяржаўная прэмія Украіны ў галіне навукі і тэхнікі (2002) — за працу «Навукова-метадычныя асновы сістэмы забеспячэння нацыянальнай бяспекі Украіны» (у складзе калектыву)

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
* [https://www.old.nas.gov.ua/UA/PersonalSite/Pages/default.aspx?PersonID=0000002860 Профіль У. П. Гарбуліна на сайце НАН Украіны (да лістапада 2024 года)]
* [https://nas.gov.ua/employee/nashorbulin Профіль У. П. Гарбуліна на сайце НАН Украіны (з лістапада 2024 года)]
* [http://www.rainbow.gov.ua/ Рада національної безпеки і оборони України] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200316180042/http://www.rainbow.gov.ua/ |date=16 березня 2020 }}
* [https://web.archive.org/web/20100422003729/http://www.cfsp.org.ua/ Рада із зовнішньої та безпекової політики]
* [http://www.nceai.gov.ua/ Національний центр з питань євроатлантичної інтеграції] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060630074814/http://nceai.gov.ua/ |date=30 червня 2006 }}
* [https://web.archive.org/web/20140420003217/http://dovidka.com.ua/user/?code=40545 Довідник «Хто є хто в Україні», видавництво «К. І. С.»]
* [http://fakty.ua/175059-vladimir-gorbulin-priderzhivayus-pravila-sformulirovannogo-bulgakovskim-volandom-nikogda-i-nichego-ne-prosite-osobenno-u-teh-kto-silnee-vas-sami-predlozhat-i-sami-vse-dadut Владимир Горбулин: «Никогда и ничего не просите! Особенно у тех, кто сильнее вас»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150223224731/http://fakty.ua/175059-vladimir-gorbulin-priderzhivayus-pravila-sformulirovannogo-bulgakovskim-volandom-nikogda-i-nichego-ne-prosite-osobenno-u-teh-kto-silnee-vas-sami-predlozhat-i-sami-vse-dadut |date=23 лютого 2015 }} // Александр ГАЛУХ, «ФАКТЫ», 17.01.2014
* [http://gazeta.dt.ua/authors/vladimir-gorbulin Володимир Горбулін. Публікації у виданні «Дзеркало тижня. Україна»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160911005217/http://gazeta.dt.ua/authors/vladimir-gorbulin |date=11 вересня 2016 }}
{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Гарбулін Уладзімір Паўлавіч}}
[[Катэгорыя:Сакратары СНБА Украіны]]
[[Катэгорыя:Акадэмікі НАН Украіны]]</text>
      <sha1>qw6as33488fgvvjc3pz8c3nytcd0cee</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Удзельнік:MocnyDuham/Чарнавік</title>
    <ns>2</ns>
    <id>783742</id>
    <revision>
      <id>5171078</id>
      <parentid>5169934</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T02:21:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MocnyDuham</username>
        <id>99818</id>
      </contributor>
      <origin>5171078</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1599" sha1="6kwij2hfautc3f1b226d8reqzzvavwp" xml:space="preserve">{{Заданні для адміністратараў}}
{{Заданні для ўдзельнікаў}}

'''Старонка для чарнавікоў'''
* [[Удзельнік:MocnyDuham/Чарнавік/Джэймс Дэвід Вэнс]]
* [[Удзельнік:MocnyDuham/Чарнавік/Беларускія добраахвотнікі пасля расійска-ўкраінскай вайны]]
* [[Удзельнік:MocnyDuham/Чарнавік/bot-test]]
* [[Удзельнік:MocnyDuham/Чарнавік/КР]]
Тэматычнае:
# [[Data breach]]
# [[Anonymous]]
# [[SQL injection]]
# [[Information security]]
# [[Cult of the Dead Cow]]
# [[Chaos Computer Club]]
# [[RedHack]]
# [[LulzSec]]
# [[BlueLeaks]]


Дапрацаваць:
# [[Шаблон:Аб’ект Сусветнай спадчыны]]

Спісы на дапрацоўку:
# [[Удзельнікі Каардынацыйнай рады 3-га склікання]]
# [[Удзельнікі Каардынацыйнай рады 4-га склікання]]

Кнігі:
* {{Кніга|ref=Лойка A. I.|спасылка=https://rep.bntu.by/bitstream/handle/data/138847/%D0%A4%D1%96%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%BE%D1%84%D1%96%D1%8F_%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D1%96%D1%8F_%D0%BA%D1%96%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B1%D1%8F%D1%81%D0%BF%D0%B5%D0%BA%D1%96.pdf?sequence=1&amp;isAllowed=y|аўтар={{nobr|Лойка A. I.}}|загаловак=Філасофія і метадалогія кібербяспекі|год=2024|месца=Мінск|выдавецтва=БНТУ|старонак=258}}</text>
      <sha1>6kwij2hfautc3f1b226d8reqzzvavwp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>У капцюрох ГПУ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>787542</id>
    <revision>
      <id>5170835</id>
      <parentid>4994094</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T14:21:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5170835</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22494" sha1="ivfal928pjsnptdi4c90mz3t1e928ye" xml:space="preserve">{{Літаратурны твор
|Назва               = «У капцюрох ГПУ»
|Выява               = Img366.jpg
|Памер               = 200пкс
|Подпіс выявы        = Вокладка выдання&lt;br /&gt;«У капцюрох ГПУ»
|Жанр                = аповесць
|Аўтар               = [[Францішак Аляхновіч]]
|Мова арыгіналу      = беларуская
|Напісаны            = 1933
|Публікацыя          = {{plainlist|
* 1934 (на польскай мове)
* 1937 (на беларускай мове)
}}
|Электронная версія  = http://knihi.com/Francisak_Alachnovic/U_kapciuroch_HPU.html
}}
«'''У капцюро́х ГПУ'''» — аповесць пра ўласнае жыццё Ф. Аляхновіча па прыездзе ў [[БССР]]. Беларускі драматург і тэатразнаўца [[Францішак Аляхновіч]] (1888—1944) адным з першых у сусветнай літаратуры, за чвэрць стагоддзя да [[Аляксандр Ісаевіч Салжаніцын|Аляксандра Салжаніцына]], апісаў жахі [[Бальшавікі|бальшавіцкага]] [[ГУЛАГ]]у.

== Кароткае апісанне ==
Герой аповесці «У капцюрох ГПУ», упершыню абнародаванай у 1934 годзе на польскай мове, — даверлівы [[беларус]], які вярнуўся на радзіму з наіўным спадзяваннем, што ў Беларускай ССР ён здзейсніць свае мары ў беларускім тэатры як акцёр і пастаноўшчык.

Заместа гэтага ён робіцца ахвярай махінацыяў савецкіх карных служб — Дзяржаўнае палітычнае ўпраўленне пры Радзе народных упаўнаважаных СССР. На сумнавядомых {{нп5|Салавецкі лагер асаблівага прызначэння|«Салоўках»|ru|Соловецкий лагерь особого назначения}} героя чакаюць адно за адным цяжкія для жыцця і здароўя выпрабаванні: убачанага і перажытага яму хопіць на ўсё астаняе жыццё. А прамаўчаць, не расказаць пра гэта сваім сучаснікам і нашчадкам ён таксама не можа… Твор Ф. Аляхновіча яшчэ да [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] быў перакладзены на асноўныя еўрапейскія мовы.

== Абнародванне твору ==
Твор упершыню надрукаваны ў [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|польскай]] [[Вільня|віленскай]] газеце «[[Słowo]]»; расійскі пераклад успамінаў абнародавала [[парыж]]ская газета «Возрождение». У 1935 годзе ў Вільні ўспаміны выйшлі асобнай кнігай на [[Польская мова|польскай мове]] пад назвай «Siedem lat w szponach G.P.U.» У 1937 годзе ў [[Варшава|Варшаве]] выдадзены яшчэ адзін польскі варыянт кнігі пад назвай «Prawda o Sowietach». Твор перакладаўся на [[Італьянская мова|італьянскую мову]] («La verita sulla Russia Bolscevica») і на [[Партугальская мова|партугальскую]] ў [[Бразілія|Бразіліі]] («Sete annos nas garras sovieticas»). [[Украінская мова|Украінскі]] пераклад друкавала газета «[[Діло]]», рэдакцыя якой затым выпусціла ўспаміны асобнай кнігай «7 літ на Соловках». Толькі ў канцы 1937 года аўтар здолеў выдаць кнігу на [[Беларуская мова|беларускай мове]].

== [[Аўдыё]]графія ==
* {{Кніга|аўтар =[[Францішак Аляхновіч]]. |загаловак = У капцюрох ГПУ. Аповесць|спасылка = https://kamunikat.org/u-kaptsyurokh-gpu-alyakhnovich-frantsishak |адказны = чытае [[Віталь Сямашка]]|месца = [[Беласток]]|выдавецтва = Фонд [[Kamunikat.org]]|год = 2024|серыя = Кнігі без літар |isbn =  978-83-67937-26-9}}

== Бібліяграфія ==
;на [[Беларуская мова|беларускай мове]]
* {{Кніга|аўтар =Францішак Аляхновіч.|загаловак =У капцюрох ГПУ |месца =[[Вільня]] |выдавецтва =выдавецтва аўтара; Друкарня І. Баеўскага|год =1937 |старонкі |старонак =158}}
* {{Артыкул| аўтар =Францішак Аляхновіч.| загаловак =У капцюрох ГПУ. | выданне  =Мінская праўда| год  =1941 | нумар  = 7—12, 14—17, 19; 1942: nr 1, 2, 4, 6, 7, 9—12, 14, 15, 17, 18, 21, 22, 24, 25, 29, 31, 32, 36, 37, 39, 41 | старонкі  = }}
* {{Кніга|аўтар = Францішак Аляхновіч.|частка = У капцюрох ГПУ |месца =[[Вільня]] |год =1942}}
* {{Артыкул| аўтар = Францішак Аляхновіч.| загаловак = У капцюрох ГПУ | выданне = [[Полымя (часопіс)|Полымя ]] | тып = часопіс | год = 1991 | нумар = 1 | старонкі = 151—214 }}
* {{Кніга|аўтар = Францішак Аляхновіч.|загаловак =У капцюрох ГПУ. Аповесць |адказны =Укладанне:[[Алесь Жынкін|А. У. Жынкіна]], Ю. Р. Чудзіна; Прадмова [[Алеся Бяляцкага |А. В. Бяляцкага]]; Пасляслоўе А. А. Дышлевіча |месца = [[Мінск]]|выдавецтва =[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] |год =1994 |старонак = 238 |isbn =5-340-01311-1 |тыраж =9000 }}
* {{Кніга|аўтар = Францішак Аляхновіч.|загаловак =Выбраныя творы.  Драматургія; Проза; Вершы; Публіцыстыка; Лісты; Тэатразнаўства; Успаміны  |адказны =укладанне, прадмова [[Анатоль Сабалеўскі|Анатоля Сабалеўскага]] ; каментарый Генадзя Кажамякіна  |месца =[[Мінск]]|выдавецтва =[[Беларускі кнігазбор]] |год =2005  |старонак =541 |серыя =Беларускі кнігазбор. Серыя 1, Мастацкая літаратура |isbn =985-504-005-8 |тыраж =1200 }}
* {{Кніга|аўтар =Францішак Аляхновіч.|загаловак =У капцюрох ГПУ |месца =[[Мінск]]|выдавецтва = Попурри |год = 2015 |старонак =286 |серыя =Мая беларуская кніга |isbn =978-985-15-2429-3 |тыраж = 2500 }}

;на [[Італьянская мова|італьянскай мове]]
* {{Кніга|аўтар =Franciszek Olechnowicz.|загаловак =La verità sulla Russia bolscevica. Impressioni di un russo-bianco nazionalista liberato dopo sette anni dalle prigioni dell'URSS |адказны =tradotto dal polacco da Gian d'Arce|месца =[[Флярэнцыя|Firenze]]|выдавецтва =Casa editrice G. Nerbini|год =1938 |старонак =60}}

;на [[Партугальская мова|партугальскай мове]]
* {{Кніга|аўтар =Fr. Olechnowicz.|загаловак =Sete Annos nas Garras Soviéticas (Verdade sobre os Soviets) |адказны =traduzido do polonês por Eva Wedber |месца =[[Рыю-дэ-Жанэйру|Rio de Janeiro]]|выдавецтва =Amorim Cia Ltda and Livraria Moura|год =1937 |старонак =190}}
* {{Кніга|аўтар =Fr. Olechnowicz.|загаловак =Sete annos nas garras Sovieticas |месца =[[Сан-Паўлу|São Paulo]] |год =1937}}
 
;на [[Польская мова|польскай мове]]
* {{Артыкул| аўтар =aż. | загаловак =Ad mirażau kulturnaj pracy u miensku po «sołowieckije i koreło-murmanskije isprawitelno trudowyje łagiery». | спасылка  =https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/doccontent?id=242109 | мова  =pl | выданне  =[[Słowo]] | тып =czasopismo | год  =1933, 27 wreśnia | нумар  =264 (3402)| старонкі  =1, 2 | issn  = }}
* {{Артыкул| аўтар = Cat. | загаловак = Jeszcze rozmowa z Olechnowiczem. | спасылка  =https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/doccontent?id=242114 | мова  =pl | выданне  =[[Słowo]] | тып =czasopismo | год = 1933, 2 października | нумар = 269 (3407)| старонкі = 1 | issn = }}
* {{Артыкул| аўтар =Franciszek Olechnowicz. | загаловак = W szponach GPU (fragmenty wspomnień z więzień sowieckich). 1—21)| спасылка  =https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/doccontent?id=244730 | выданне  =[[Słowo]] | тып = czasopismo | год = 1934, 18 listopada—4 grudnia; 6 grudnia—9 grudnia | нумар = 316 (3808)—332 (3824); 334 (3826)—337 (3829) | старонкі = 4, 6, 7 | issn = }}
* {{Кніга|аўтар =Olechnowicz, Franciszek.|загаловак =Siedem lat w szponach GPU |месца =[[Вільня|Wilno]]|выдавецтва =nakł. autora|год =1935}}
* {{Артыкул| аўтар =Franciszek Olechnowicz (Alachnowicz). | загаловак =Nowy Rok Poputczika — Zdarenie prawdziwe — (Tłomaczenie z rekopisu białoruskiego) | спасылка  =https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/doccontent?id=257268 | мова  =pl | выданне  =[[Słowo]] | тып =czasopismo | год  =1936, 15 stzcznia  | нумар  =14 (4221)| старонкі  =2 }}

* {{Артыкул| аўтар =Olechnowicz Franciszek. Dybowski Janusz Teodor.| загаловак =«Siedem lat w szponach GPU». Rozmowa z Olechnowiczem. | выданне  =Kultura| тып =часопіс | год  =1936 | нумар  =16 | старонкі  =2}}
* {{Кніга|аўтар =Olechnowicz Franciszek.|загаловак =Prawda o Sowietach (wrażenia z 7-letniego pobytu w więzieniach sowieckich r. 1927–1933) |спасылка =https://crispa.uw.edu.pl/object/files/22256/display/PDF |месца =[[Варшава|Warszawa]]|выдавецтва =Nakładem autora |год =1937 |старонак =152 |isbn = |тыраж = }}
* {{Кніга|аўтар =Franciszek Olechnowicz.|загаловак =Prawda o Sowietach (wrażenia z 7-letniego pobytu w więzieniach sowieckich r. 1927-1933) |месца = [[Курытыба|Curitiba]] |выдавецтва =Nakład i druk Gazety Polskiej w Brazylii|год =1938 |старонак =155 |серыя =Biblioteka Osadnika, Vol. 4 |isbn = |тыраж = }}
* {{Кніга|аўтар =Franciszek Olechnowicz.|загаловак =7 lat w szponach GPU |месца =[[Варшава| Warszawa]]|выдавецтва =Centrum Informacyjno-Reklamowe CIR|год =1990 |старонак =167 |isbn =83-85154-09-4 |тыраж = }}
;на [[Руская мова|рускай мове]]
* {{Артыкул| аўтар =Ф. Олехновичъ. | загаловак  =Сем лѣтъ во власти ГПУ. | спасылка  =https://historicperiodicals.princeton.edu/historic/cgi-bin/historic?a=cl&amp;cl=CL1&amp;sp=vozrozhdenie&amp;e=-------en-20--1--txt-txIN-Vozrozhdenie------ | мова =ru | адказны =редакторъ Ю. В. Семеновъ | выданне =Возрождение = La Renaissance| тып =еженедневная газета. Орган русской национальной мысли | месца =[[Парыж|Paris]]| выдавецтва =Издатель: А. О. Гукасов| год =1934, 25, 26 ноября; 1, 3, 8, 10, 14, 17, 20, 25, 27, 29 декабря — 1935, 1, 3, 9, 14, 16, 23, января; 06 февраля | том =10 | нумар  =3462, 3463, 3468, 3470, 3475, 3477, 3481, 3484, 3492, 3496, 3507, 3512, 3514, 3521, 3535 | старонкі  = 2| isbn  = | issn  = }}
* {{Кніга|аўтар = Франц Олехнович.|загаловак =В когтях ГПУ |адказны =пер. с белорус. [[Анатоль Тарас|Анатоля Тараса]] |месца =[[Мінск]]|выдавецтва = [[Харвест]] |год =2012 |старонак =320 |серыя = Неизвестная история |isbn = 978-985-18-1470-7 |тыраж = 1000}}
* {{Кніга|аўтар = Франц Олехнович.|загаловак = В когтях ГПУ. |адказны =пер. с белорус. [[Анатоль Тарас|Анатоля Тараса]]; [[Юры Туронок]]. Кто убил Франтишека Олехновича? |месца =[[Рыга|Рига]]|выдавецтва = Институт беларуской истории и культуры|год = 2012 |старонак = 320 |серыя = Неизвестная история |isbn = 978-985-18-1470-7 |тыраж = 150}}

;на [[Украінская мова|ўкраінскай мове]]
* {{Артыкул| аўтар = Ф. Олехнович. | загаловак = 7 літ на Соловках.| спасылка = https://libraria.ua/issues/192/21133/ | мова = uk | выданне = [[Діло (газэта)|Діло]] | тып =часопіс | год = 1937, 2 липня — 18 серпня; | нумар = 143—181; | старонкі = 2, 3, 4, 5, 6 | issn  = }}
* {{Кніга|аўтар = Францішек Аляхновіч.|загаловак =7 літ на Соловках. Спомини білоруського діяча про миртиірольогію у Совітах. |спасылка =https://shron1.chtyvo.org.ua/Aliekhnovich_Frantsishak/7_lit_na_Solovkakh_Spomyny_biloruskoho_diiacha_pro_martyrologiiu_u_sovitakh.pdf? |месца =[[Львоў|Львів]]|выдавецтва =тыражом Видавничої Спілки «Діло» |год =1937 |старонак = 168}}

=== Крытыка, рэцэнзіі ===
* {{Артыкул| аўтар = [[Уладзіслаў Талочка|as]]. | загаловак = Bibliografja. Olechnowicz Franciszek. Siedem lat w szpozach G.P.U. Wilno, 1935.| спасылка = http://elibrary.mab.lt/bitstream/handle/1/16393/69040m1935n20.pdf?sequence=89&amp;isAllowed=y | мова  =pl | выданне  =[[Przegląd Wileński]] | тып = pismo | год = 1935, 13 listopada | нумар = 20 | старонкі = 8 }}
* {{Артыкул| аўтар =Charkiewicz W. | загаловак =Pankracy idzie, może jest między nami… | спасылка = https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/doccontent?id=257268| мова = pl | выданне = [[Słowo]] | тып =czasopismo| год  =1937, 19 czerwca | нумар = 167 (4731)| старонкі = 1 }}
* {{Артыкул| аўтар =[[Уладзіслаў Талочка|A. Sołoduch]].  | загаловак = Bibliografja. Alachnowicz F. U kapciuroch G.P.U. Wilnia, 1939; Alachnowicz F. 7 lit na Sołowkach. Lwów, 1937.| спасылка  =http://elibrary.mab.lt/bitstream/handle/1/16393/69040m1938n1.pdf?sequence=105&amp;isAllowed=y | мова  =pl | выданне  =[[Przegląd Wileński]] | тып = pismo | год = 1938, 18 lutego | нумар = 1 | старонкі = 7 }}
* {{Артыкул| аўтар = [[Андрэй Москвін |Andriej Moskwin]].  | загаловак  =Powieść dokumentalna Franciszka Alachnowicza «7 lat w szponach GPU»: geneza utworu, cztery wersje | спасылка  =https://repozytorium.uwb.edu.pl/jspui/bitstream/11320/9171/1/BB_11_2019 | мова =pl | выданне =[[Białorutenistyka Białostocka]] | месца =[[Беласток|Białystok]]| выдавецтва =Uniwersytet w Białymstoku | год =2019 | том = 11 | старонкі = 47—88}}

== Гл. таксама ==
* {{нп5|Францішак Пяткевіч||be-tarask|Францішак Пяткевіч}} — лекар і беларускі нацыянальны дзеяч, вязень [[Салавецкі лягер асаблівага прызначэння|Салавецкага лягеру]], аўтар успамнаў: «Салаўкі востраў пакут і сьмерці. (Успаміны з катаргі савецкай)».

== Літаратура ==
* {{Артыкул| аўтар = Багарадава, Таццяна. | загаловак = Нетрадыцыйнасць праблематыкі аповесці Ф. Аляхновіча «У капцюрох ГПУ». | спасылка = https://elib.psu.by/bitstream/123456789/16493/3/72-76.pdf | выданне = Вестник Полоцкого государственного университета | тып = научно-теоретический журнал | месца = [[Полацак|Полоцк]]| выдавецтва = [[Полацкі дзяржаўны ўніверсытэт]] | год = 2016 | нумар = 2 | старонкі = 72—76| isbn = | issn = 2070-1608 }}
* {{Артыкул| аўтар = Ждановіч, А.| загаловак = Сэнсаўтваральныя асаблівасці «У капцюрох ГПУ» Ф. Аляхновіча і «Аповесці для сябе» Б. Мікуліча у кантэксце жанрава-стылёвых прыкмет гэтых твораў. | выданне = Куляшоўскія чытанні| тып = матэрыялы Міжнароднай навукова-практычнай канферэнцыі, 29―30 красавіка 2010 г. у 2 ч. Ч. 1 | месца = [[Магілёў]]| выдавецтва = [[МДУ]] | год = 2010| старонкі = 332—339| isbn = 978-985-480-648-8}}
* {{Кніга |аўтар = [[Леанід Маракоў|Маракоў Л. У.]] |загаловак = Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы, работнікі асветы, грамадскія і культурныя дзеячы Беларусі, 1794—1991. Энц. даведнік. У 10 т. |спасылка = http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-i/index_19219.html |месца = [[Мінск]] |год = 2003 |том = 1 |isbn = 985-6374-04-9 |тыраж =  |archive-date = 19 снежня 2024 |archive-url = https://web.archive.org/web/20241219120255/http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-i/index_19219.html }}
* {{Артыкул| аўтар = Саковіч, Ганна. | загаловак = Пакутнікі за народ і Бацькаўшчыну. (Мемуары Францішка Аляхновіча і Янкі Жамойціна) | адказны = red. R. Radzik, M. Sajewicz | выданне = Białoruś: przeszłość i teraźniejszość| месца = [[Люблін|Lublin]]| выдавецтва = Uniwersytet Marii Curie - Skłodowskiej| год = 2010 | том = kultura, literatura, język | старонкі = 123—133| isbn = 978-83-2273-094-2 | issn = }}
* {{Артыкул| аўтар = Саковіч, Ганна. | загаловак = Беларускія пісьменнікі аб сваім лагерным вопыце. | спасылка = https://www.researchgate.net/publication/324061531_Belaruskia_pismenniki_ab_svaim_lagernym_vopyce | выданне = [[Białorutenistyka Białostocka]] | тып = часопіс | год = 2017 | том = 9 | старонкі = 408—414 | issn = }}
* {{Кніга|аўтар = Katarzyna Drozd.|загаловак = Białoruska proza łagrowa |месца = [[Варшава|Warszawa]]|выдавецтва = Katedra Białorutenistyki Uniwersytetu Warszawskiego|год = 2016 |старонак = 252 |isbn = 978-83-60951-20-0}}
* {{Артыкул| аўтар = Katarzyna Drozd.  | загаловак = «W szponach GPU» — o największym wrogu ludzkości.| мова =pl | выданне =[[Acta Albaruthenica]] | месца = [[Варшава|Warszawa]]| выдавецтва =Katedra Białorutenistyki Uniwersytetu Warszawskiego| год =2008 | том = 8 | старонкі = 62—71| isbn  =978-83-60951-02-6 | issn  = }}
* {{Артыкул| аўтар = Katarzyna Drozd. | загаловак = «W szponach GPU» — o największym wrogu ludzkości. | мова =pl  | выданне = [[Acta Albaruthenica]] | месца = [[Варшава|Warszawa]]| выдавецтва =Katedra Białorutenistyki Uniwersytetu Warszawskiego| год = 2009 | том = 9 | старонкі = 67—81| isbn  =978-83-60951-04-0}}
* {{Артыкул| аўтар =Moskwin, Andriej. | загаловак = 7 lat w szponach GPU Franciszka Alachnowicza (Olechnowicza) świadectwem o radzieckim Gułagu . | спасылка = https://www.academia.edu/44942660/LITERATURY_BIA%C5%81ORUSKIEJ_RODOWODY_NIEPOKORNE | мова = pl | аўтар выдання = Moskwin, Andriej. | выданне =Literaturz białoruskiej rodowodz niepokoкту | месца =[[Беласток |Białystok]]| выдавецтва = Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku| год =2019 | старонкі = 48—98| isbn = 978-83-7431-603-3 | issn  = }}

== Спасылкі ==
* {{Спасылка | аўтар = Васіль Дранько-Майсюк. | аўтарlink = | дата публікацыі = 19 траўня 2023 | url = https://www.youtube.com/watch?v=ejyrGke3_SQ | загаловак = Францішак Аляхновіч 3-ая серыя: падарожжа ў пекла. | назва праекту = Літаратурныя ночы з Васілём | выдавец = Радыё Ўнет}}

{{Творы Францішка Аляхновіча}}

[[Катэгорыя:Творы Францішка Аляхновіча]]</text>
      <sha1>ivfal928pjsnptdi4c90mz3t1e928ye</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ульвія Алі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>787967</id>
    <revision>
      <id>5171155</id>
      <parentid>5117122</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T09:48:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5171155</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59199" sha1="8q5e5cmyed0spnmymwqhzqw5tryb9ow" xml:space="preserve">{{Асоба
|імя                 = Ульвія Алі
|арыгінал імя        = {{lang-az|Ülviyyə Əli}}
|партрэт             =
|шырыня              = 220px
|подпіс              = Ульвія Алі в 2024 году
|імя пры нараджэнні  = Ульвія Алі кзы Гуліева
|род дзейнасці       = [[журналіст]]ка, праваабаронца, [[Палітычныя зняволеныя|палітычная зняволеная]]
|месца нараджэння    = [[Геакчай]], [[Азербайджан]]
}}
'''Ульвія Алі''' (поўнае імя: '''Ульвія Алі кзы Гуліева'''; ([[Азербайджанская мова|азерб]]. Ülviyyə Əli qızı Quliyeva); [[13 кастрычніка]] [[1993]] года, [[Геакчай]], [[Азербайджан]]) — [[Азербайджанцы|азербайджанская]] незалежная [[журналіст]]ка, [[рэжысёр]]ка, праваабаронца і [[Палітычныя зняволеныя|палітычная зняволеная]]; у 2019–2025 гадах працавала журналісткай «[[Голас Амерыкі|Голасу Амерыкі]]» (VoA).&lt;ref name=&quot;:A&quot;&gt;{{cite news|title=Journalists in Azerbaijan face trials, jailings, travel bans|author=Liam Scott Aziza Goyushzade|work=[[Голас Амерыкі]]|date=10 мая 2025|url=https://www.voanews.com/a/journalists-in-azerbaijan-face-trials-jailings-travel-bans/7941072.html|accessdate=10 мая 2025|language=en|archiveurl=|archivedate=|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

З 2012 года Ульвія Алі асвятляла ўсе выпадкі парушэння [[Правы чалавека ў Азербайджане|правоў чалавека ў Азербайджане]] на сваёй старонцы ў [[X (сацыяльная сетка)|X]] (раней — Twitter) і даводзіла іх да ўвагі міжнародных СМІ. Акрамя таго, у публікацыях аб сітуацыі ў Азербайджане ў замежным друку нярэдка спасылаліся на прадстаўленую ёю інфармацыю, а таксама выкарыстоўвалі аўтарскія фота і відэаматэрыялы.

У лютым 2025 года, пасля анулявання акрэдытацый журналістаў «[[Голас Амерыкі|Голаса Амерыкі]]», Ульвія Алі не спыніла сваю прафесійную дзейнасць і заявіла, што нават пры адсутнасці незалежных СМІ, гатовых публікаваць яе матэрыялы, яна будзе распаўсюджваць свае рэпартажы праз уласную платформу. Пасля гэтага яна працягнула публікаваць рэпартажы на сваёй старонцы ў [[Facebook]].

Тры месяцы праз, у ноч з 6 на 7 мая 2025 года, яна была затрыманая па справе «Meydan TV»&lt;ref name=&quot;:C&quot;&gt;{{cite news|title=Azerbaijani journalists arrested in deepening cracкdown on independent media|author=Cavid Aga|work=bne IntelliNews|date=10 мая 2025|url=https://www.intellinews.com/azerbaijani-journalists-arrested-in-deepening-crackdown-on-independent-media-380005/?source=azerbaijan|accessdate=10 мая 2025|language=en|archiveurl=|archivedate=|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, і 7 мая рашэннем Хатаінскага раённага суда ў дачыненні да яе была абраная мера стрымання ў выглядзе арышту.&lt;ref name=&quot;:LM&quot;&gt;{{cite news|title=Azerbaijan imprisons its last independent journalists|author=Emmanuel Grynszpan|work=[[Le Monde]]|date=10 мая 2025|url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2025/05/14/azerbaijan-has-imprisoned-its-last-independent-journalists_6741253_4.html|accessdate=10 мая 2025|language=en|archiveurl=|archivedate=|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Ёй і іншым затрыманым па гэтай справе былі выстаўлены абвінавачванні паводле артыкула 206.3.2 Крымінальнага кодэкса (кантрабанда, здзейсненая групай асоб па папярэдняй змове).&lt;ref name=&quot;:КУ2&quot;&gt;{{cite news|title=Журналистка Ульвия Али обвинена в контрабанде|author=|work=Кавказский узел|date=10 мая 2025|url=https://www.kavkaz-uzel.eu/articles/411123|accessdate=10 мая 2025|language=ru|archiveurl=|archivedate=|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Ульвія адхіліла абвінавачванні, яшчэ за чатыры месяцы да арышту заявіўшы, што не з’яўляецца журналісткай Meydan TV, і ўвогуле звязала сваё затрыманне з прафесійнай журналісцкай дзейнасцю.

Шэраг мясцовых і міжнародных праваабарончых арганізацый асудзілі арышт Ульвіі Алі, назваўшы яго палітычным, і заклікалі ўлады Азербайджана неадкладна яе вызваліць.

У цяперашні час яна ўтрымліваецца ў Бакинскім следчым ізалятары Пенітэнцыярнай службы Міністэрства юстыцыі.&lt;ref name=&quot;:BIT&quot;&gt;{{cite news|title=Состояние азербайджанской журналистки Ульвии Али ухудшилось в СИЗО|author=|work=DOXA|date=10 мая 2025|url=https://doxa.team/news/2025-05-14-meydan|accessdate=10 мая 2025|language=ru|archiveurl=|archivedate=|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Раннія гады ==
Ульвія Алі кзы Гуліева нарадзілася [[13 кастрычніка]] [[1993]] года ў раёне [[Геакчай]]. Правёўшы некалькі месяцаў з сям’ёй у [[Баку]], яны пераехалі ў горад [[Тамбоў]] ([[Расія]]). Да васьмі гадоў Ульвія расла ў Расіі. У чэрвені 2001 года сям’я вярнулася ў [[Азербайджан]].&lt;ref name=&quot;:B&quot;&gt;{{cite news|title=NİDA-çı gənc, hüquq müdafiəçi, müstəqil jurnalist: Ülviyyə Əli|author=NİDA Civic Movement|newspaper=www.nidavh.org|date=14 мая 2025|url=https://www.nidavh.org/nida-ci-genc-huquq-mudafieci-musteqil-jurnalist-ulviyye-eli/n|accessdate=14 мая 2025|language=az|archiveurl=|archivedate=|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

З 17 гадоў Ульвія Алі актыўна ўдзельнічае ў грамадска-палітычных працэсах. У 2012&lt;ref name=&quot;:N&quot;&gt;{{cite news|title=Meet N!DA, the exclamation marк that terrified the Azerbaijani authorities|author=Arzu Geybulla|work=OpenDemocracy|date=14 мая 2025|url=https://www.opendemocracy.net/en/odr/exclamation-mark-that-terrified-azerbaijani-authorities/|accessdate=14 мая 2025|language=en|archiveurl=|archivedate=|url-status=live}}&lt;/ref&gt;–2016 гадах была ўдзельніцай Грамадзянскага руху «NİDA». У гэтыя гады двойчы абіралася ў кантрольна-дысцыплінарную камісію руху. Таксама актыўна ўдзельнічала ў грамадскіх кампаніях у падтрымку арыштаваных удзельнікаў NİDA. Узначальвала кампанію пад назвай «Падтрымаем незаконна арыштаваных сяброў NİDA!».&lt;ref name=&quot;:B&quot; /&gt;

Шматразова брала ўдзел у акцыях пратэсту і сутыкалася з супрацівам з боку паліцыі. 26 студзеня 2013 года была затрыманая паліцыяй падчас акцыі «Забярыце зброю ад нас!» і вызваленая пасля вынясення адміністрацыйнага папярэджання.&lt;ref name=&quot;:B&quot; /&gt;

У 2015 годзе на парламенцкіх выбарах выступала ўпаўнаважаным прадстаўніком кандыдата ад руху «NİDA» Раміна Гусейнава па выбарчай акрузе №18 Нариманов-Нізамі. А на парламенцкіх выбарах 2020 года ўзначальвала агітацыйную кампанію Тагрула Веліева — кандыдата ад выбарчага блока «Hərəкət» па акрузе №23 Насімі-Сабаіль.&lt;ref name=&quot;:B&quot; /&gt;

== Праваабарончая дзейнасць ==
З 2012 года Ульвія Алі асвятляла ўсе выпадкі парушэння [[Правы чалавека ў Азербайджане|правоў чалавека ў Азербайджане]] на сваёй старонцы ў [[X (сацыяльная сетка)|X]] (Twitter) і даводзіла іх да ўвагі міжнародных СМІ. Акрамя таго, у публікацыях пра сітуацыю ў Азербайджане ў замежнай прэсе нярэдка спасылаліся на пададзеную ёю інфармацыю, а таксама выкарыстоўвалі яе аўтарскія фота і відэаматэрыялы.&lt;ref name=&quot;:B&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:H&quot;&gt;{{cite news|title=Azerbaidjan își închide ultimii jurnaliști independenți; Reprimarea libertății presei continuă în Azerbaidjan|author=|work=www.pescurt.ro|date=14 мая 2025|url=https://pescurt.ro/stiri-externe/azerbaidjan-isi-inchide-ultimii-jurnalisti-independenti-reprimarea-libertatii-presei-continua-in-azerbaidjan|accessdate=14 мая 2025|language=ro|archiveurl=|archivedate=|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

З 2013 года Ульвія Алі вяла маніторынг судовых працэсаў над многімі палітычнымі зняволенымі і асвятляла тое, што адбывалася ў судах.&lt;ref name=&quot;:B&quot; /&gt;

Яна ажыццяўляла маніторынг і асвятленне парушэнняў на прэзідэнцкіх выбарах 2013, [[Прэзідэнцкія выбары ў Азербайджане (2018)|2018]] і 2024 гадоў, парламенцкіх выбарах 2015, 2020 і 2024 гадоў, муніцыпальных выбарах 2014, 2019 і 2025 гадоў, а таксама на рэферэндуме 2016 года.&lt;ref name=&quot;:B&quot; /&gt;

У 2014 годзе працавала памочніцай юрыста Намізада Сафарава.&lt;ref name=&quot;:B&quot; /&gt;

З 2015 года з’яўляецца сябрам журы прэміі «Наргіз».&lt;ref name=&quot;:B&quot; /&gt;

У 2017 годзе з адзнакай скончыла навучальную праграму «Маладыя праваабаронцы» Інстытута дэмакратычных ініцыятыў (IDI).&lt;ref name=&quot;:B&quot; /&gt;

Супрацоўнічала з шэрагам няўрадавых арганізацый, такіх як Цэнтр маніторынгу выбараў і навучання дэмакратыі (SMDTM), Цэнтр прававой дапамогі «Benefisiar», ініцыятыўная група «Для жанчын».&lt;ref name=&quot;:B&quot; /&gt;

У 2018 годзе была суаўтаркай дакладу «Крым: прарыў праз сцяну маўчання», апублікаванага Фондам дамоў правоў чалавека (HRHF).&lt;ref name=&quot;:01&quot;&gt;{{cite news|title=CRIMEA: BREAKING THE WALL OF SILENCE|author=Human Rights House Foundation (HRHF)|newspaper=www.humanrightshouse.org|date=10 мая 2025|url=https://zmina.info/upload/CRIMEA%20BREAKING%20THE%20WALL%20OF%20SILENCE.pdf|accessdate=10 мая 2025|language=En|archiveurl=|archivedate=|url-status=live}}&lt;/ref&gt; У тым жа годзе разам з праваабаронцамі з Беларусі і Украіны наведала [[Крым]] і падрыхтавала адтуль спецыяльны даклад.&lt;ref name=&quot;:B&quot; /&gt;

У 2019 годзе прайшла стажыроўку ў ЗША па праграме International Visitor Leadership Program (IVLP).&lt;ref name=&quot;:B&quot; /&gt;

У 2024 годзе фатапартрэт, зроблены Ульвіяй Алі, стаў часткай фотавыставы «Партрэты сілы», арганізаванай Фондам дамоў правоў чалавека ў Нарвегіі.&lt;ref name=&quot;:КУ3&quot;&gt;{{cite news|title=Азербайджанский адвокат стала одной из героинь международной выставки &quot;Портреты силы-2024&quot;|author=Фаик Меджид|work=Кавказский узел|date=10 мая 2025|url=https://www.kavkaz-uzel.eu/articles/404513|accessdate=10 мая 2025|language=ru|archiveurl=|archivedate=|url-status=live}}&lt;/ref&gt; На здымку была адлюстраваная азербайджанская юрыстка, спецыялістка ў галіне правоў чалавека — [[Ровшана Рагімова]], адна з гераінь выставы.&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{cite news|title=Portraits of Strength 3rd Edition: Rovshana Rahimova, Azerbaijan|author=Human Rights House Foundation (HRHF)|newspaper=www.humanrightshouse.org|date=10 мая 2025|url=https://humanrightshouse.org/interviews/portraits-of-strength-2024-rovshana-rahimova-azerbaijan/|accessdate=10 мая 2025|language=En|archiveurl=|archivedate=|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Ульвія Алі давала інтэрв’ю замежным СМІ, асабліва напярэдадні Канферэнцыі ААН па змяненні клімату (COP29) у [[Баку]], каб прыцягнуць увагу да праблем з правамі чалавека ў краіне, стану незалежных СМІ і арыштаў журналістаў.&lt;ref name=&quot;:M1&quot;&gt;{{cite news|title=«Мы движемся в сторону Северной Кореи»: в Азербайджане после COP29 начались задержания сотрудников Meydan TV|author=Виктор Волков, Сергей Рыбалкин|work=[[Белсат|Вот Так]]|date=10 мая 2025|url=https://vot-tak.tv/83878121/v-azerbayjane-zaderzhivayut-zhurnalistov-meydan-tv|accessdate=10 мая 2025|language=ru|archiveurl=|archivedate=|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:M2&quot;&gt;{{cite news|title=Azerbaijan: Repression intensifies in the run-up to COP29 in Baкu|author=Emmanuel Grynszpan|work=[[Le Monde]]|date=10 мая 2025|url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2024/10/11/azerbaijan-repression-intensifies-in-the-run-up-to-cop29-in-baku_6729013_4.html|accessdate=10 мая 2025|language=en|archiveurl=|archivedate=|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:M3&quot;&gt;{{cite news|title=What happens behind the wall of the COP29’s fancy event venue in Baкu?|author=Fatima Karimova, Margherita Capacci, Sofia Turati, Cecilia Fasciani|work=Miкrosкop Media|date=10 мая 2025|url=https://mikroskopmedia.com/en/2024/11/05/what-happens-behind-the-wall-of-the-cop29s-fancy-event-venue-in-baku/|accessdate=10 мая 2025|language=en|archiveurl=|archivedate=|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:M4&quot;&gt;{{cite news|title=«Это войдет в историю как что-то ужасное». Азербайджан проводит климатический саммит ООН, а параллельно наращивает выбросы в атмосферу и репрессирует экоактивистов|author=Сергей Рыбалкин|work=[[Белсат|Вот Так]]|date=10 мая 2025|url=https://vot-tak.tv/83444574/konferencia-azerbaijan|accessdate=10 мая 2025|language=ru|archiveurl=|archivedate=|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:M5&quot;&gt;{{cite news|title=Weltкlimaкonferenz in Aserbaidschan: Kritiкer hinter Gittern|author=Raphael Bossniaк|work=Profil|date=10 мая 2025|url=https://www.profil.at/ausland/cop29-baku-aserbaidschan-weltklimakonferenz-repression/402977186|accessdate=10 мая 2025|language=de|archiveurl=|archivedate=|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:M6&quot;&gt;{{cite news|title=Azerbaijan: Several Journalists Intimidated and Obstructed While Covering Elections|author=|work=Women Press Freedom|date=10 мая 2025|url=https://www.womeninjournalism.org/threats-all/azerbaijan-several-journalists-intimidated-and-obstructed-while-covering-elections|accessdate=10 мая 2025|language=en|archiveurl=|archivedate=|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Журналісцкая дзейнасць ==
[[Файл:Ulviyya Ali in December 2021.jpg|thumb|285x285px|У снежні 2021 года выказала пратэст супраць новага законапраекта азербайджанскай дзяржавы «Аб медыя», надзеўшы майку з надпісам «I'm not your puppet» («Я не твая марыянетка») падчас акцыі.]]
З 2016 года Ульвія Алі працягвае сваю дзейнасць у сферы журналістыкі. У розныя гады яна супрацоўнічала з Азербайджанскай службай [[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода|Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода (RFE/RL)]], «Toplum TV», «Faкt Yoxla», «Miкrosкop Media», «[[Голас Амерыкі]]» (VoA), «OC Media» і «JAMnews».&lt;ref name=&quot;:B&quot; /&gt;

У рамках сваёй дзейнасці яна таксама рыхтавала матэрыялы для платформаў «Fem-Utopia», якая скіраваная на распаўсюджванне фемінісцкіх ідэй і стварэнне асветніцкага кантэнту на азербайджанскай мове па тэме [[Фемінізм|фемінізму]]&lt;ref name=&quot;:FEM&quot;&gt;{{cite news|title=Fem-Utopia Azerbaijan|author=|work=Numun Fund|date=10 мая 2025|url=https://numun.fund/nodes/fem-utopia/|accessdate=10 мая 2025|language=en|archiveurl=|archivedate=|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, і «Qıy vaar!» — платформы, якая публікуе навіны на тэмы [[ЛГБТ]] і фемінізму. У сваёй журналісцкай практыцы яна падрыхтавала мноства матэрыялаў, прысвечаных [[Правы чалавека|правам чалавека]], сацыяльным пытанням, правам ЛГБТ і жанчын. У 2021 годзе яна атрымала прэмію QueeRadar за актыўную ролю ў асвятленні падзей, звязаных з ЛГБТ у Азербайджане, у сродках масавай інфармацыі. Таксама праводзіла трэнінгі на тэму «Як правільна асвятляць навіны, звязаныя з ЛГБТ-грамадзянамі?».&lt;ref name=&quot;:B&quot; /&gt;

З 2019 па 2025 год працавала ў Азербайджанскай службе радыё «[[Голас Амерыкі]]» (VoA). За час сваёй дзейнасці стала аўтарам больш за тысячу навін і рэпартажаў, апублікаваных і трансляваных на VoA. Яна асвятляла палітычныя судовыя працэсы, выпадкі парушэння правоў чалавека, а таксама мітынгі, акцыі, шэсці і пікеты, што праходзілі ў Азербайджане. Падчас прафесійнай дзейнасці неаднаразова падвяргалася затрыманням, супрацьдзеянню з боку паліцыі і жорсткаму абыходжанню.&lt;ref name=&quot;:B&quot; /&gt;

11 лютага 2020 года падчас асвятлення акцыі пратэсту кандыдатаў у дэпутаты каля адміністрацыйнага будынка Цэнтральнай выбарчай камісіі (ЦВК), Ульвія Алі разам з калегамі — Севіндж Вагіфгызы, Наргіз Абсаламавай і Айгюн Рашыд — была затрыманая паліцыяй.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{cite news|title=Jurnalistlər Baş Proкurorluğa müraciət edib|author=Tapdıq Fərhadoğlu|work=[[Голас Амерыкі|Voice of America (VoA)]]|date=10 мая 2025|url=https://www.amerikaninsesi.org/a/jurnalistl%C9%99r-ba%C5%9F-prokurorlu%C4%9Fa-m%C3%BCraci%C9%99t-edib-/5288405.html|accessdate=10 мая 2025|language=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211025175418/https://www.amerikaninsesi.org/a/jurnalistl%C9%99r-ba%C5%9F-prokurorlu%C4%9Fa-m%C3%BCraci%C9%99t-edib-/5288405.html|archivedate=2021-10-25|url-status=live}}&lt;/ref&gt; У выніку прымянення сілы з боку паліцыянтаў Ульвія Алі атрымала лёгкія цялесныя пашкоджанні. «[[Рэпарцёры без межаў]]» (RSF) рэзка асудзілі здарэнне і заявілі, што ўлады Азербайджана знішчаюць плюралізм.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{cite news|title=Sərhədsiz Reportyorlar: Azərbaycan haкimiyyəti plüralizmi məhv edir|author=Tapdıq Fərhadoğlu|work=[[Голас Амерыкі|Voice of America (VoA)]]|date=10 мая 2025|url=https://www.amerikaninsesi.org/a/s%C9%99rh%C9%99dsiz-reportyorlar-az%C9%99rbaycan-hakimiyy%C9%99ti-pl%C3%BCralizmi-m%C9%99hv-edir-/5286778.html|accessdate=10 мая 2025|language=az|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230610071606/https://www.amerikaninsesi.org/a/s%C9%99rh%C9%99dsiz-reportyorlar-az%C9%99rbaycan-hakimiyy%C9%99ti-pl%C3%BCralizmi-m%C9%99hv-edir-/5286778.html|archivedate=2023-06-10|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

14 верасня 2020 года падчас асвятлення акцыі «Свабоду Тофіку Ягублу!», якая праходзіла каля [[Бакінскі метрапалітэн|станцыі метро «Гянджлік»]], Ульвія Алі разам з калегай Айсель Умудавай была затрыманая з патрабаваннем выдаліць адзняты матэрыял. Аднак журналісткі адмовіліся выканаць гэтае патрабаванне і неўзабаве былі вызвалены.

13 кастрычніка 2020 года падчас інтэрв'ю з Гіясам Ібрагімавым, выкліканым у Генеральную пракуратуру, Ульвія Алі і яе калега Наргіз Абсаламава былі затрыманыя разам з Гіясам Ібрагімавым. Пасля больш чым гадзіннага ўтрымання ў 26-м аддзеле паліцыі Ясамальскага РУУС яны былі вызвалены.

4 жніўня 2021 года, падчас выканання прафесійных абавязкаў каля адміністрацыйнага будынка Хазарскага РУУС, Ульвія Алі была затрыманая разам з калегамі Эльнарай Гасымавай і Наргіз Абсаламавай падчас фемінісцкай акцыі пратэсту супраць забойства Севіль Магеррамавай. Падчас затрымання да яе прымянялі грубае абыходжанне, у будынку яе абражалі, а таксама быў пашкоджаны яе здымачны апарат. Нягледзячы на скаргі, пададзеныя ў адпаведныя органы, яны не прынеслі ніякага выніку.&lt;ref name=&quot;:P&quot;&gt;{{cite news|title=&quot;Свободы нет&quot; - журналисты о проблемах своей работы в Азербайджане|author=Севги Исмаилбейли|work=JAMNews|date=10 мая 2025|url=https://jam-news.net/ru/%d0%bc%d0%b5%d0%b4%d0%b8%d0%b0-%d0%b2-%d0%b0%d0%b7%d0%b5%d1%80%d0%b1%d0%b0%d0%b9%d0%b4%d0%b6%d0%b0%d0%bd%d0%b5-151-%d0%b5-%d0%bc%d0%b5%d1%81%d1%82%d0%be-%d0%b2-%d0%b4%d0%b5%d0%bd%d1%8c-%d1%81%d0%b2/|accessdate=10 мая 2025|language=ru|archiveurl=|archivedate=|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

У снежні 2021 года Ульвія Алі выказала пратэст супраць новага законапраекта азербайджанскай дзяржавы «Аб медыя», надзеўшы майку з надпісам «I'm not your puppet» («Я не твая марыянетка») падчас акцыі.

У лютым 2023 года яна заявіла, што новы законапраект аб медыя, у прыватнасці тыя яго палажэнні, што датычацца стварэння адзінага рэестра, ствараюць шырокія магчымасці для абмежавання свабоды слова і дзейнасці СМІ. Яна стала адной з 40 журналістаў, якія падпісалі пазіцыйны дакумент, падрыхтаваны незалежнымі журналістамі і медыя-экспертамі Азербайджана.&lt;ref name=&quot;:R&quot;&gt;{{cite news|title=&quot;Media nümayəndələri Media Reyestri ilə bağlı qanunun dəyişdirilməsi tələb edirlər&quot;|author=|work=Jurnalist Araşdırmaları Mərкəzi (JAMAZ)|date=10 мая 2025|url=https://jamaz.info/x%C9%99b%C9%99rl%C9%99r/media/media-numay%C9%99nd%C9%99l%C9%99ri-media-reyestri-il%C9%99-bagli-qanuna-d%C9%99yisiklik-t%C9%99l%C9%99b-edirl%C9%99r/|accessdate=10 мая 2025|language=az|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231212181558/https://jamaz.info/x%C9%99b%C9%99rl%C9%99r/media/media-numay%C9%99nd%C9%99l%C9%99ri-media-reyestri-il%C9%99-bagli-qanuna-d%C9%99yisiklik-t%C9%99l%C9%99b-edirl%C9%99r/|archivedate=2023-12-12|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Пасля прыняцця гэтага закона Ульвія Алі заснавала платформу «Медыя без рэестра» і асвятляла пратэсты журналістаў, звязаныя з новым заканадаўствам.

У лютым 2025 года, пасля анулявання акрэдытацый карэспандэнтаў «[[Голас Амерыкі|Голаса Амерыкі]]», Ульвія Алі не спыніла сваю дзейнасць і заявіла, што, нягледзячы на адсутнасць незалежных медыя для публікацыі матэрыялаў, яна будзе дзяліцца сваімі рэпартажамі на асабістай платформе. З таго часу яна публікуе свае рэпартажы на асабістай старонцы ў [[Facebook]] і працягвае журналісцкую дзейнасць. Арыштавана 7 мая 2025 года.&lt;ref name=&quot;:B&quot; /&gt;

== Арышт ==
[[File:Ulviyya Ali in May 2025.jpg|thumb|286x286px|Калі Ульвію Алі даставілі ў суд, яна, паказваючы на кайданкі на руках, гучна заявіла: «Рукі СМІ закованы ў кайданы!»]]
15 студзеня 2025 года Ульвія Алі была выклікана ў Галоўнае ўпраўленне паліцыі Баку следчым Самірам Ісмаілавым для дачы паказанняў у якасці сведкі на 16 студзеня.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{cite news|title=Журналистке Ульвии Али запрещен выезд из Азербайджана|author=Фаик Меджид|work=Кавказский узел|date=10 мая 2025|url=https://www.kavkaz-uzel.eu/articles/407714|accessdate=10 мая 2025|language=ru|archiveurl=|archivedate=|url-status=live}}&lt;/ref&gt; У інтэрв’ю Ульвія Алі паведаміла, што яе дапытвалі каля дзвюх гадзін па справе «Meydan TV», пасля чаго без усялякіх тлумачэнняў ёй забаранілі выезд з Азербайджана.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; Яна таксама адзначыла, што не з’яўляецца журналісткай «Meydan TV», а працуе карэспандэнткай «[[Голас Амерыкі|Голаса Амерыкі]]», і нават калі б яна сапраўды супрацоўнічала з «Meydan TV», гэта не з’яўляецца злачынствам.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

Коаліцыя жанчын-журналістак (WPF) асудзіла рашэнне ўладаў Азербайджана аб забароне Ульвіі Алі пакідаць краіну.&lt;ref name=&quot;:ST&quot;&gt;{{cite news|title=Azerbaijan: WPF Condemns Authorities' Harassment of VOA Reporter Ulviyya Ali|author=|work=Women Press Freedom|date=10 мая 2025|url=https://www.womeninjournalism.org/alerts/azerbaijan-wpf-condemns-authorities-harassment-of-voa-reporter-ulviyya-ali|accessdate=10 мая 2025|language=en|archiveurl=|archivedate=|url-status=live}}&lt;/ref&gt; У студзені Ульвія Алі звярнулася ў суд з нагоды гэтай забароны.&lt;ref name=&quot;:M&quot; /&gt; Разгляд яе скаргі пачаўся 18 сакавіка ў Хатаінскім раённым судзе Баку, аднак суддзя, спасылаючыся на неабходнасць удзелу паліцэйскага следчага ў працэсе, перанёс слуханні на красавік.&lt;ref name=&quot;:M&quot; /&gt; Паводле Міграцыйнага кодэкса Азербайджана, сведка не можа быць абмежаваны ў выездзе з краіны — такая забарона можа тычыцца толькі абвінавачанага, заявіла Ульвія Алі.&lt;ref name=&quot;:M&quot; /&gt; Яна таксама назвала забарону неабгрунтаванай яшчэ і таму, што пра абмежаванне ёй паведамілі толькі вусна.&lt;ref name=&quot;:M&quot; /&gt; Па словах Алі, яна тройчы накіроўвала афіцыйныя запыты ў сталічную паліцыю з просьбай выдаць рашэнне аб забароне на выезд, але яе звароты «ігнаруюцца».&lt;ref name=&quot;:M&quot; /&gt; 11 красавіка Хатаінскі раённы суд не задаволіў скаргу Ульвіі Алі.&lt;ref name=&quot;:M&quot; /&gt; Паводле яе слоў, следчы з Галоўнага ўпраўлення паліцыі Баку Фарыд Шукюрлу патлумачыў, што следства валодае «важнай інфармацыяй» пра датычнасць да злачынстваў іншых асобаў, у дачыненні да якіх працягваецца расследаванне. Таму, як сцвярджаў следчы, у дачыненні да гэтых асобаў, якія пакуль знаходзяцца ў статусе сведкаў, уведзена забарона на выезд з краіны. Сама Алі паведаміла суду, што была дапытаная ў якасці сведкі, і з таго часу прайшло ўжо тры месяцы. На яе думку, калі яна не супрацоўнічала з выданнем, дзейнасць якога расследуецца, то і не можа валодаць «важнай інфармацыяй», якая мела б дачыненне да гэтай справы.&lt;ref name=&quot;:M&quot;&gt;{{cite news|title=Суд счел законным запрет Ульвии Али на выезд из Азербайджана|author=Фаик Меджид|work=Кавказский узел|date=10 мая 2025|url=https://www.kavkaz-uzel.eu/articles/410418|accessdate=10 мая 2025|language=ru|archiveurl=|archivedate=|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

У ноч з 6 на 7 мая 2025 года, прыкладна а 04:00, у сацыяльных сетках распаўсюдзілася інфармацыя пра затрыманне Ульвіі Алі ў сувязі са справай «Meydan TV», а таксама пра вобшук у яе кватэры.&lt;ref name=&quot;:S1&quot;&gt;{{cite news|title=По делу Meydan TV задержана азербайджанская журналистка Ульвия Али|author=|work=Кавказский узел|date=10 мая 2025|url=https://www.kavkaz-uzel.eu/articles/411109|accessdate=10 мая 2025|language=ru|archiveurl=|archivedate=|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Паводле слоў яе маці, Ільхамі Гуліевай, дачку жорстка збівалі, а кватэру знішчылі падчас вобшуку: «У маёй дачкі адэнома ў галаве, і паліцэйскі ўдарыў яе па галаве. У яе дом уварваліся, кватэру поўнасцю знішчылі. Паліцыя канфіскавала яе асабістыя рэчы, камп’ютар і “знайшла” больш за 6000 еўра наяўнымі».&lt;ref name=&quot;:O&quot;&gt;{{cite news|title=Two more Azerbaijani journalists detained as media cracкdown continues|author=Aytan Farhadova, OC Media|newspaper=www.oc-media.org|date=8 мая 2025|url=https://oc-media.org/two-more-azerbaijani-journalists-detained-as-media-crackdown-continues/|accessdate=8 мая 2025|language=en|archiveurl=|archivedate=|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 7 мая Ульвіі Алі было прад’яўлена абвінавачанне па артыкуле 206.3.2 Крымінальнага кодэкса Азербайджана (кантрабанда, здзейсненая групай асобаў па папярэдняй згодзе).&lt;ref name=&quot;:S2&quot;&gt;{{cite news|title=Задержана журналистка Ульвия Али: «Более 20 журналистов сейчас находятся в тюрьме, и я одна из них»|author=|work=JAMNews|date=10 мая 2025|url=https://jam-news.net/ru/%D0%B5%D1%89%D0%B5-%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BD-%D0%B6%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82-%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD-%D0%BF%D0%BE-%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%83-%D0%BC/|accessdate=10 мая 2025|language=ru|archiveurl=|archivedate=|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Па рашэнні суддзі Хатаінскага раённага суда Сулхане Гаджыевай, у дачыненні да яе была абраная мера стрымання — арышт на 1 месяц і 29 дзён.&lt;ref name=&quot;:S3&quot;&gt;{{cite news|title=«Руки медиа закованы в кандалы». Ульвия Али задержана по «делу Мейдан ТВ»|author=|work=Meydan TV|date=10 мая 2025|url=https://www.meydan.tv/ru/article/ruki-media-zakovany-v-kandaly-ulviya-ali-zaderzhana-po-delu-mejdan-tv/|accessdate=10 мая 2025|language=ru|archiveurl=|archivedate=|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Калі Ульвію Алі даставілі ў суд, яна, паказваючы наручнікі на руках, гучна заявіла: «Рукі медыя закутыя ў кайданы!»&lt;ref name=&quot;:S3&quot; /&gt; Паводле адваката Ульвіі Алі, Элвіна Алямава, падчас вобшуку ў яе кватэры сцвярджалася, што было знойдзена 6000 еўра.&lt;ref name=&quot;:TOP&quot; /&gt; Аднак Ульвія Алі заявіла, што грошы ёй не належаць і былі падкінутыя паліцыяй падчас вобшуку.&lt;ref name=&quot;:TOP&quot; /&gt; Яна таксама паведаміла, што падчас затрымання падверглася жорсткаму абыходжанню: «У аддзяленні паліцыі ад яе патрабавалі пароль ад тэлефона, і пасля адмовы яе некалькі разоў ударыў па галаве», — паведаміў Алямаў.&lt;ref name=&quot;:TOP&quot;&gt;{{cite news|title=Jurnalist Ülviyyə Əli həbs olunub|author=|work=Toplum TV|date=10 мая 2025|url=https://toplummedia.tv/mehkeme/pjurnalist-uumllviyye-eli-hebs-olunubp|accessdate=10 мая 2025|language=ru|archiveurl=|archivedate=|url-status=live}}&lt;/ref&gt; У каментары для DOXA абаронца правоў жанчын Гульнара Мехдіява заявіла, што пасля затрымання сілавікі некалькі гадзін збівалі Ульвію Алі. «Мноства ўдараў па галаве, дзве паліцэйскія цягнулі за валасы, а адзін сказаў: “Я сапсую тваю жаночнасць” — што можа быць успрынята як пагроза сэксуальнага гвалту», — паведаміла Мехдіява.&lt;ref name=&quot;:BIT&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:W&quot;&gt;{{cite news|title=She covered human rights for VOA in Azerbaijan. Now she’s in jail|author=Kelly Kasulis Cho|work=[[The Washington Post]]|date=10 мая 2025|url=https://www.washingtonpost.com/world/2025/05/15/voice-of-america-journalist-arrested-azerbaijan/|accessdate=10 мая 2025|language=en|archiveurl=|archivedate=|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Ульвія Алі да свайго арышту пакінула ліст, у якім папярэджвала пра магчымасць арышту.

{{quote|«Калі вы чытаеце гэты ліст, значыць, мяне абылгалі і незаконна арыштавалі за маю журналісцкую дзейнасць. Як і мае іншыя калегі-журналісты, я не здзяйсняла ніякіх злачынстваў — я не ўвозіла ў краіну тое, што яны называюць “незаконным фінансаваннем”, і не здзяйсняла іншых дзеянняў. У мяне таксама няма ніякіх дзелавых сувязей з “Meydan TV”. І нават калі б яны былі, супрацоўніцтва з “Meydan TV” не з'яўляецца злачынствам. Я таксама хачу адзначыць, што доўгі час супрацоўнічала з “Голасам Амерыкі“.

Вы ўсе ведаеце, што азербайджанская дзяржава не церпіць незалежныя СМІ. У выніку гэтай неталерантнасці больш за 20 журналістаў цяпер знаходзяцца за кратамі, і я — адна з іх. З 2016 года ў сваёй журналісцкай працы я заўсёды імкнулася прытрымлівацца прафесійнай этыкі і рабіла ўсё магчымае, каб прыцягнуць увагу да праблем кожнага, хто сутыкнуўся з несправядлівасцю — незалежна ад яго рэлігіі, этнічнай прыналежнасці, палітычных поглядаў, полу, арыентацыі ці сацыяльнага статусу. Цяпер, як і мае таварышы, што знаходзяцца ў зняволенні, я буду працягваць гэтую дзейнасць.

Наш голас заўсёды будзе парушаць маўчанне перад тварам палітычнай волі, якая хоча прымусіць Азербайджан маўчаць. Магчыма, гэта мой апошні пост на волі. Але я веру, што справядлівы голас нельга заглушыць.

Журналістыка — гэта не злачынства! Наша “злачынства” — гэта наша вера ў справядлівасць!»

— Ліст Ульвіі Алі перад арыштам&lt;ref name=&quot;:S2&quot; /&gt;}}

10 мая з'явілася інфармацыя пра тое, што Ульвія Алі знаходзіцца ў дрэнным стане ў следчым ізалятары.&lt;ref name=&quot;:КУ&quot;&gt;{{cite news|title=Состояние Ульвии Али ухудшилось в заключении|author=|work=Кавказский узел|date=10 мая 2025|url=https://www.kavkaz-uzel.eu/articles/411199|accessdate=10 мая 2025|language=ru|archiveurl=|archivedate=|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Пасля таго, як Алі падвергнулася гвалту з боку паліцыі ў Галоўным упраўленні паліцыі горада Баку (ГУПГБ) і атрымала шматлікія ўдары па галаве, у яе двойчы здарывалася ваніты ў ізалятары часовага ўтрымання Хатаінскага раённага ўпраўлення паліцыі і адзін раз — у Бакінскім следчым ізалятары. Паведамлялася, што з 2017 года ў яе ў галаве была пухліна ([[Адэнома|адэнома]]). Ульвія Алі падала скаргу ў Рэспубліканскую пракуратуру ў сувязі з гвалтам з боку паліцыі.&lt;ref name=&quot;:MEY&quot;&gt;{{cite news|title=Жалоба арестованной журналистки на насилие направлена в прокуратуру|author=|work=Meydan TV|date=10 мая 2025|url=https://www.meydan.tv/ru/article/zhaloba-arestovannoj-zhurnalistki-na-nasilie-napravlena-v-prokuraturu/|accessdate=10 мая 2025|language=ru|archiveurl=|archivedate=|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Рэакцыя на арышт ==
[[File:Emin Huseynov in 2021.jpg|thumb|286x286px|Паводле праваабаронцы Эміна Гусейнава, пасля закрыцця інфармацыйнага агенцтва Turan, Ульвія Алі стала адзінай крыніцай незалежнай журналістыкі ў Азербайджане.]]
Шэраг мясцовых і міжнародных праваабарончых арганізацый асудзілі арышт Ульвіі Алі, назваўшы яго палітычна матываваным, і заклікалі ўлады Азербайджана неадкладна вызваліць яе. Міжнародная федэрацыя журналістаў (IFJ) і Еўрапейская федэрацыя журналістаў (EFJ) у заяве ад 8 траўня асудзілі арышт Ульвіі Алі, назваўшы яго палітычным, і заклікалі да яе неадкладнага вызвалення.&lt;ref name=&quot;:T3&quot;&gt;{{cite news|title=Azerbaijan: IFJ and EFJ condemn arrest and abuse of journalists Ulviyya Ali and Ahmad Mammadli|author=Международная федерация журналистов (IFJ) и Европейская федерация журналистов (EFJ) |newspaper=www.ifj.org|date=8 мая 2025|url=https://www.ifj.org/media-centre/news/detail/category/press-releases/article/azerbaijan-ifj-and-efj-condemn-arrest-and-abuse-of-journalists-ulviyya-ali-and-ahmad-mammadli|accessdate=8 мая 2025|language=en|archiveurl=|archivedate=|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Фонд &quot;Дамы правоў чалавека&quot; (HRHF) таксама рашуча асудзіў затрыманне Ульвіі Алі і жорсткае абыходжанне з ёй, выказаў салідарнасць і запатрабаваў яе неадкладнага і безумоўнага вызвалення.&lt;ref name=&quot;:T2&quot;&gt;{{cite news|title=HRHF strongly condemns the detention and alleged ill-treatment of #Azerbaijan woman #humanrights defender, journalist, and photographer Ulviyya Ali on spurious smuggling charges. #JournalismIsNotACrime|author=[[Файл:X logo 2023.svg|15x15px]] Human Rights House Foundation (HRHF)|newspaper=www.twitter.com|date=8 мая 2025|url=https://x.com/HRHFoundation/status/1920483444053758038?t=na_OKD4dqKqJ-yBohloWRw&amp;s=19|accessdate=8 мая 2025|language=En|archiveurl=|archivedate=|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[Камітэт абароны журналістаў]] (CPJ) назваў арышт Ульвіі Алі «крокам уладаў Азербайджана, накіраваным на знішчэнне ўсіх праяваў незалежнай журналістыкі» і заклікаў неадкладна вызваліць яе, а таксама тэрмінова расследаваць трывожныя абвінавачанні ў жорсткім абыходжанні з боку паліцыі.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;

Міжнародная асацыяцыя па абароне свабоды слова (IFEX) далучылася да мясцовых і міжнародных арганізацый, заклікаючы да неадкладнага вызвалення Ульвіі Алі і ўсіх іншых зняволеных журналістаў у Азербайджане. IFEX асудзіла выкарыстанне фізічнага гвалту, паклёпніцкіх кампаній і палітычна матываваных абвінавачванняў як інструментаў запалохвання і падаўлення прэсы.&lt;ref name=&quot;:IFEX&quot;&gt;{{cite news|title=Azerbaijan: Journalists Ulviyya Ali and Ahmad Mammadli arrested|author=Международная ассоциация по защите свободы слова (IFEX)|newspaper=www.ifex.org|date=8 мая 2025|url=https://ifex.org/azerbaijan-journalists-ulviyya-ali-and-ahmad-mammadli-arrested/|accessdate=8 мая 2025|language=en|archiveurl=|archivedate=|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[Савет Еўропы]] па свабодзе прэсы, а таксама Freedom Now выказалі занепакоенасць арыштам Ульвіі Алі і ростам колькасці затрыманняў незалежных журналістаў у Азербайджане.&lt;ref name=&quot;:СЕ&quot;&gt;{{cite news|title=Two Independent Journalists Ulviyya Ali and Ahmad Mammadli Arrested in Azerbaijan|author=[[Савет Еўропы|Совет Европы]] по Свободе Прессы|newspaper=www.go.coe.int|date=8 мая 2025|url=http://go.coe.int/eROdG|accessdate=8 мая 2025|language=en|archiveurl=|archivedate=|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:T4&quot;&gt;{{cite news|title=The list of independent journalists wrongfully imprisoned by #Azerbaijan continues to grow.|author=[[Файл:X logo 2023.svg|15x15px]] Freedom Now|newspaper=www.twitter.com|date=8 мая 2025|url=https://x.com/freedomnoworg/status/1920136391398162770?t=8g2UXn5gW1Cl8fYMfZerlw&amp;s=19|accessdate=8 мая 2025|language=En|archiveurl=|archivedate=|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Міжнародны жаночы медыяфонд (IWMF) падкрэсліў, што «распавядаць пра несправядлівасць — не злачынства» і таксама запатрабаваў вызвалення Ульвіі Алі.&lt;ref name=&quot;:T1&quot;&gt;{{cite news|title=The government of Azerbaijan currently has over 20 journalists in prison. Yesterday, Ulviyya Ali became one of them. Reporting on injustices is not a crime – we demand Ali and her colleagues be released so they may continue their vital worк. Read more:|author=[[Файл:X logo 2023.svg|15x15px]] International Women's Media Foundation (IWMF)|newspaper=www.twitter.com|date=8 мая 2025|url=https://x.com/IWMF/status/1920590536865468553?t=lv24UNl-wMMl6gcefRYvRg&amp;s=19|accessdate=8 мая 2025|language=En|archiveurl=|archivedate=|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

12 траўня міжнародная праваабарончая арганізацыя Front Line Defenders выступіла з заявай, у якой паставіла ўладам Азербайджана пяць патрабаванняў адносна Ульвіі Алі: неадкладна і безумоўна вызваліць Ульвію Алі і забяспечыць яе фізічную і псіхалагічную недатыкальнасць, даць ёй доступ да незалежнай медыцынскай дапамогі, зняць усе абвінавачванні з праваабаронцы і журналісткі, правесці тэрміновае, усебаковае і бесстаронняе расследаванне сцвярджэнняў аб фізічным гвалце з мэтай публікацыі вынікаў і прыцягнення вінаватых да адказнасці ў адпаведнасці з міжнароднымі стандартамі, а таксама гарантаваць пры любых абставінах, што Ульвія Алі зможа працягваць сваю законную праваабарончую дзейнасць.&lt;ref name=&quot;:FLD&quot;&gt;{{cite news|title=Woman human rights defender and journalist Ulviyya Ali arrested and denied proper medical treatment in detention|author=Front Line Defenders|newspaper=www.frontlinedefenders.org|date=8 мая 2025|url=https://www.frontlinedefenders.org/en/case/woman-human-rights-defender-and-journalist-ulviyya-ali-arrested-and-denied-proper-medical|accessdate=8 мая 2025|language=en|archiveurl=|archivedate=|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Паводле словаў праваабаронцы Эміна Гусейнава, пасля выціскання з краіны выданняў AbzasMedia і Toplum TV, а таксама закрыцця інфармацыйнага агенцтва Turan, Ульвія Алі засталася адзінай крыніцай незалежнай журналістыкі ў Азербайджане.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{cite news|title=Azerbaijan arrests two more journalists, increasing cracкdown tally to 25|author=|work=[[Камітэт абароны журналістаў|Комитет защиты журналистов]] (CPJ)|date=10 мая 2025|url=https://cpj.org/2025/05/azerbaijan-arrests-two-more-journalists-increasing-crackdown-tally-to-25/|accessdate=10 мая 2025|language=en|archiveurl=|archivedate=|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Паводле журналісткі Арзу Гейбуллы, Ульвія Алі стала мішэнню, бо была адной з нешматлікіх журналістак, што засталіся на месцы і працягвалі весці рэпартажы.&lt;ref name=&quot;:W&quot; /&gt; 16 траўня член [[Палата Прадстаўнікоў ЗША|Палаты прадстаўнікоў ЗША]], старэйшы член Камітэта па правасуддзі Палаты прадстаўнікоў Джэймі Раскін выказаў салідарнасць з Ульвіяй Алі ў сваім афіцыйным мікраблогу [[X (сацыяльная сетка)|X]] і падтрымку ўсім журналістам, як Ульвія Алі, што змагаюцца супраць аўтарытарных рэжымаў, дыктатараў, клептакратаў і цэнзуры паліцэйскай дзяржавы.&lt;ref name=&quot;:USA&quot;&gt;{{cite news|title=We stand with Ulviyya Ali and journalists all over the world, including VOA employees let go by DOGE and Trump, against the police state censorship of authoritarians, dictators and кleptocrats. Democracy dies without press freedom.|author=[[Файл:X logo 2023.svg|15x15px]] Rep. Jamie Rasкin|newspaper=www.twitter.com|date=8 мая 2025|url=https://x.com/freedomnoworg/status/1920136391398162770?t=8g2UXn5gW1Cl8fYMfZerlw&amp;s=19|accessdate=8 мая 2025|language=En|archiveurl=|archivedate=|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Творчасць ==
=== Кароткаметражныя фільмы ===
* У 2019 годзе яна выступіла аўтаркай і кіраўніцай праекта кароткаметражнага фільма «Чужыя» ([[Азербайджанская мова|азерб]]. ''&quot;Yadlar&quot;''). Фільм распавядае пра пераслед і арышты ЛГБТ-людзей у Азербайджане, якія адбываліся ў 2017 годзе.&lt;ref name=&quot;:Y1&quot;&gt;{{cite news|title=Yadlar (Strangers)|author=[[File:YouTube full-color icon.png|15x15px]] [[YouTube]] // Turкan Hüseyn|newspaper=www.youtube.com|date=12 мая 2025|url=https://m.youtube.com/watch?v=eao_SbRAUqc|accessdate=12 мая 2025|language=Az|archiveurl=|archivedate=|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* У 2021 годзе яна стала аўтаркай кароткаметражнага фільма пад назвай «Наша жыццё пасля вайны: Азербайджан пасля Другой Карабахскай вайны» ([[Англійская мова|англ]]. '''&quot;Our Lives After the War: Azerbaijan After the Second Karabaкh War&quot;''). Стужка апавядае пра змены ў жыцці азербайджанскіх сем’яў пасля [[Карабахская вайна|Другой Карабахскай вайны]] паміж [[Азербайджан|Азербайджанам]] і [[Арменія|Арменіяй]] у 2020 годзе, якая забрала жыццё больш як сямі тысяч чалавек.&lt;ref name=&quot;:Y5&quot;&gt;{{cite news|title=Our Lives After the War: Azerbaijan After the Second Karabaкh War|author=[[File:YouTube full-color icon.png|15x15px]] [[YouTube]] // JAMNews in English|newspaper=www.youtube.com|date=12 мая 2025|url=https://youtube.com/Qqh7GHycVjw?si=mKw9PNFussAiyhO5|accessdate=12 мая 2025|language=En|archiveurl=|archivedate=|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* У 2022 годзе яна стварыла кароткаметражны фільм пад назвай «Як моладзь бачыць сябе ў Азербайджане» (англ. ''&quot;How young people in Azerbaijan see themselves&quot;''). Фільм даследуе розныя погляды маладых людзей на патрыятызм, «традыцыйныя каштоўнасці», вайну і мір.&lt;ref name=&quot;:Y4&quot;&gt;{{cite news|title=How young people in Azerbaijan see themselves and how they see their peers in other countries|author=[[File:YouTube full-color icon.png|15x15px]] [[YouTube]] // JAMNews in English|newspaper=www.youtube.com|date=12 мая 2025|url=https://m.youtube.com/watch?v=5w6in8rCqEM|accessdate=12 мая 2025|language=En|archiveurl=|archivedate=|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* У тым жа годзе яна стварыла кароткаметражны фільм пад назвай «Я дасягаю поспеху» (азерб. ''&quot;Uğura imza atıram&quot;''). У фільме ўздымаюцца тэмы перашкод, з якімі сутыкаюцца жанчыны на шляху да ўдзелу ў рынку працы, а таксама падкрэсліваецца важнасць эканамічнай незалежнасці.&lt;ref name=&quot;:Y2&quot;&gt;{{cite news|title=&quot;Qadınlar işdə: &quot;Uğura imza atıram!&quot; filmi&quot;|author=[[File:YouTube full-color icon.png|15x15px]] [[YouTube]] // Qadın Üçün|newspaper=www.youtube.com|date=12 мая 2025|url=https://m.youtube.com/watch?v=yIjxZi0mUd4|accessdate=12 мая 2025|language=Az|archiveurl=|archivedate=|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* У 2023 годзе яна стала аўтаркай кароткаметражнага фільма «Рабскі рынак — гісторыя беспрацоўнага» (англ. ''&quot;The &quot;slave marкet&quot; in Baкu, one jobless man's heartbreaкing story&quot;''). Фільм распавядае гісторыю беспрацоўнага чалавека, які працуе на «рабскім рынку», на фоне міфа пра сталіцу як «горад магчымасцяў», у кантэксце слабага эканамічнага развіцця рэгіёнаў і масавага беспрацоўя.&lt;ref name=&quot;:Y3&quot;&gt;{{cite news|title=The &quot;slave marкet&quot; in Baкu, one jobless man's heartbreaкing story|author=[[File:YouTube full-color icon.png|15x15px]] [[YouTube]] // JAMNews in English|newspaper=www.youtube.com|date=12 мая 2025|url=https://m.youtube.com/watch?v=_dvH-ODHXn4|accessdate=12 мая 2025|language=En|archiveurl=|archivedate=|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Прэміі ==
* У 2021 годзе яна была ўдастоена прэміі QueerRadar за актыўную ролю ў асвятленні падзей, звязаных з ЛГБТ у Азербайджане, у сродках масавай інфармацыі.&lt;ref name=&quot;:B&quot; /&gt;

== Гл. таксама ==
* [[Серыйныя арышты журналістаў у Азербайджане]]

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
* {{cite web|url = https://www.amerikaninsesi.org/author/ulviyy%C9%99-quliyeva/qrmyv|title = Ulviyya Ali|author = |date = 2025-05-11|work = Персоналии|publisher = «[[Голас Амерыкі]]» (VoA)|accessdate = 2025-05-11|lang = az|description = | archiveurl = | archivedate = }}
* {{cite web|url = https://oc-media.org/author/ulviyyaali/|title = Ulviyya Ali|author = |date = 2025-05-11|work = Персоналии|publisher = «OC Media»|accessdate = 2025-05-11|lang = en|description = | archiveurl = | archivedate = }}
* {{cite web|url = https://cpj.org/tags/ulviyya-ali/|title = Ulviyya Ali|author = |date = 2025-05-11|work = Персоналии|publisher = «[[Камітэт абароны журналістаў]]» (CPJ)|accessdate = 2025-05-11|lang = en|description = | archiveurl = | archivedate = }}
* {{cite web|url = https://www.frontlinedefenders.org/en/profile/ulviyya-ali-guliyeva|title = Ulviyya Ali (Guliyeva)|author = |date = 2025-05-11|work = Персоналии|publisher = «Front Line Defenders»|accessdate = 2025-05-11|lang = en|description = | archiveurl = | archivedate = }}

{{ізаляваны артыкул|date=2025-05-15}}

[[Катэгорыя:Журналісты паводле алфавіта]]</text>
      <sha1>8q5e5cmyed0spnmymwqhzqw5tryb9ow</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уладзімір Сяргеевіч Гуркоў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>794715</id>
    <revision>
      <id>5171092</id>
      <parentid>5057739</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T05:13:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5171092</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5644" sha1="a5iqsuuf4o1ca1ag5lbm7iafd011zij" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Гуркоў}}
{{Навуковец}}
'''Уладзі́мір Сярге́евіч Гурко́ў''' ([[2 студзеня]] [[1931]], в. [[Шыркі (Мсціслаўскі раён)|Шыркі]], [[Мсціслаўскі раён]] — [[23 мая|23 траўня]] [[2007]]) — беларускі [[этнограф]]. [[Кандыдат навук|Кандыдат гістарычных навук]] (1975).

== Біяграфія ==
Скончыў [[Мсціслаўскае педагагічнае вучылішча]], [[Свярдлоўская спецыялізаваная школа Міністэрства дзяржаўнай бяспекі|Свярдлоўскую спецыялізаваную школу Міністэрства дзяржаўнай бяспекі]], [[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка|Мінскі педагагічны інстытут]] (1958){{sfn|Этнаграфія Беларусі|1989}}.

З 1952 года працаваў у [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Беларускай ССР|Камітэце дзяржаўнай бяспекі]] пры Савеце Міністраў БССР, з 1960 года сакратар абласнога камітэта прафсаюза работнікаў асветы, вышэйшай школы і навуковых устаноў. З 1964 года ў [[Інстытут мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя Кандрата Крапівы НАН Беларусі|Інстытуце мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору Акадэміі навук Беларускай ССР]], з 1976 года [[старшы навуковы супрацоўнік]]{{sfn|Этнаграфія Беларусі|1989}}.

Пахаваны на могілках вёскі [[Азярычына]]{{Sfn|Слаўнае сяло Азярычына|2019|}} (радзіма жонкі).

== Навуковая дзейнасць ==
Асноўныя даследаванні ў галіне матэрыяльнай культуры — паселішчы, жыллё, [[пчалярства]]. Кандыдацкая дысертацыя на тэму «Развіццё сельскіх паселішчаў і сядзіб Беларусі (другая палова XIX—XX стст.)». Аўтар манаграфій «Сучасная беларуская вёска» (1975) і «Занятак спрадвеку высакародны» (1987; з [[С. Ф. Цярохін|С. Цярохіным]]; пра пчалярства), кнігі «Бортніцтва на Беларусі» (1980); з С. Цярохіным), раздзелаў «Пасяленні», «Тыпы забудоў», «Гаспадарчыя пабудовы», «Сучаснае сялянскае жыллё», «Змены жыллёвага фонду гарадоў БССР» у калектыўных манаграфіях «Беларускае народнае жыллё» (1973) і «Этнічныя працэсы і лад жыцця» (1980){{sfn|Этнаграфія Беларусі|1989}}. Аўтар артыкулаў для выданняў «Этнаграфія Беларусі: Энцыклапедыя» (1989) і «[[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]]» (1993—2003).

Аўтар рэцэнзій, навукова-папулярных артыкулаў па розных пытаннях развіцця беларускай вёскі, аховы помнікаў, новай абраднасці і інш. у перыядычным друку&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://libmogilev.by/calendar/2021/personality/01-02-3.html|title=Уладзімір Сяргеевіч Гуркоў|website=libmogilev.by|access-date=2025-11-13|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Выбраныя працы ==

* Современная белорусская деревня: основные направления в развитии поселений и жилищ / В. С. Гурков. — Минск : Наука и техника, 1975
* Бортничество в Белоруссии / В. С. Гурков, С. Ф. Терехин. — Минск : Полымя, 1980
* Занятие издревле благородное: [о развитии пчеловодства в Белоруссии] / В. С. Гурков, С. Ф. Терехин. — Минск : Полымя, 1987
* Радавод сонечнага племені / У. С. Гуркоў, С. Ф. Цярохін. — Мінск : Зміцер Колас, 2013

== Крыніцы ==
{{reflist}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/Этнаграфія Беларусі|Гуркоў Уладзімір Сяргеевіч|Семянкоў В.|162}}
* {{Крыніцы/БелЭн|5|Гуркоў Уладзімір Сяргеевіч||536|}}
* {{кніга|аўтар = [[Зміцер Санько|Санько З]]., Санько Ю.|загаловак = Слаўнае сяло Азярычына: Свет нашых продкаў|месца = Мінск|выдавецтва = [[Тэхналогія (выдавецтва)|Тэхналогія]]|год = 2019|старонак = 352|isbn = 978-985-458-302-0|ref = Слаўнае сяло Азярычына}}
{{бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Гуркоў Уладзімір Сяргеевіч}}

[[Катэгорыя:Этнографы Беларусі]]</text>
      <sha1>a5iqsuuf4o1ca1ag5lbm7iafd011zij</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уладзіслаў Віктарын Сіцінскі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>795028</id>
    <revision>
      <id>5171123</id>
      <parentid>5098680</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T08:11:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5171123</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9750" sha1="gsky2h9jhfky636jo27tuxmdzjkmu7l" xml:space="preserve">{{ДД}}
[[Файл:Lithunia_Upita_Church.jpg|міні|300x300пкс|Касцёл ва Упіце з 1878 года, дзе пахаваны Уладзіслаў Сіцінскі.]]
'''Уладзіслаў Віктарын Сіцінскі''' або '''Сыцінскі''', '''Сіцынскі''' ({{lang-pl|Władysław Wiktoryn Siciński}}; {{ВДП}}) — [[шляхта|шляхціц]], якога лічаць першым, хто сарваў работу [[Сойм Рэчы Паспалітай|вальнага сойма]] выкарыстаўшы права ''[[liberum veto]]''.

[[Пасол соймавы|Соймавы пасол]] Сіцінскі 9 сакавіка 1652 года не дазволіў працягваць працу пасля заканчэння адведзенага для сейма часу, заявіўшы: «''Я не дазваляю пралангаты!''», — і пакінуў залу пасяджэнняў. Кажуць, ён зрабіў гэта загадам свайго патрона, вялікалітоўскага [[магнат]]а, вялікага гетмана літоўскага [[Януш Радзівіл (1612—1655)|Януша Радзівіла]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=pl|url=http://www.muzhp.pl/kalendarium/140/zerwanie-sejmu-przez-wladyslawa-sicinskiego-wywiad-1652-3-9.html|title=Zerwanie sejmu przez Władysława Sicińskiego (wywiad z prof. Janem Dzięgielewskim)|website=Muzeum Historii Polski|date=|access-date=15 снежня 2025|archive-date=5 верасня 2012|archive-url=https://archive.today/20120905195905/http://www.muzhp.pl/kalendarium/140/zerwanie-sejmu-przez-wladyslawa-sicinskiego-wywiad-1652-3-9.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;, бо той не хацеў каб войскі ВКЛ прыцягнулі да ратавання палякаў ад [[Паўстанне Хмяльніцкага|казакаў на Украіне]], або дзейнічаў з уласнай ініцыятывы і з абурэння, выкліканага каралеўскім дэкрэтам па справе [[Шавельская эканомія|Шавельскай эканоміі]].

== Біяграфія ==
Са шляхецкага роду {{нп5|Сіцінскія|Сіцінскіх|lt|Sicinskiai}} герба «[[Праўдзіц]]», які паходзіў з ваколіц Перамышля. Сын Яна Сіцінскага (1560—1621), ротмістра ўпіцкага і маршалка ўпіцкага сойміка, і Ізабэлы з Млодаўскіх. Ян Сіцінскі служыў [[Радзівілы|Радзівілам]], быў старостам [[Біржы|біржанскім]].

Уладзіслаў таксама служыў біржанскім Радзівілам меў 6 вёсак ва [[Упіцкі павет|Упіцкім павеце]], на Жамойці, купіў яшчэ 6 і камяніцу на Замкавай вуліцы ў Вільні. Быў упіцкім падсудкам, стольнікам і [[Пасол на сойм|паслом на сейм]] ад Упіцкага павета [[Троцкае ваяводства|Троцкага ваяводства]].

У пятніцу, 9 сакавіка 1652 года, Уладзіслаў адмовіўся працягнуць абрады і аднавіць пасяджэнні сойма ў панядзелак, 11 сакавіка, і пакінуў залу пасяджэнняў пасля выказвання свайго пратэсту. Паводле легенды, расчараваныя дэпутаты прыйшлі да высновы, што без згоды ўсіх паслоў будзе парушаны прынцып аднагалосся прыняцця рашэнняў, а таму — далейшыя абмеркаванні немагчымыя. Аднак было вырашана падоўжыць пасяджэнні сойма да панядзелка пры ўмове, што дэпутат Сіцінскі вернецца ў залу і адкліча свой пратэст. У панядзелак, 11 сакавіка, маршалак двойчы выклікаў паслоў ад [[Упіцкі павет|Упіцкага павета]], але Уладзіслава Сіцінскага ў залі сойма не было. Калі маршалак абвясціў сенатарам і каралю пра роспуск вальнага сойма, кажуць, што [[Якуб Шчавінскі (ваявода брэсцка-куяўскі)|Якуб Шчавінскі]], ваявода брэсцка-куяўскі, крыкнуў: «''Бадай бы прапаў!''», — на што ўся палата Сената хорам адказала: «''Амэн''»&lt;ref name=&quot;TI&quot;&gt;{{Cite web|lang=pl|url=http://www.bilp.uw.edu.pl/ti/1859/foto/n118.htm|title=Trup upickiego posła|first=Władysław|last=Maleszewski|website=[[Tygodnik Ilustrowany]]|date=7-01-1860|pages=118-121|year=1860}}&lt;/ref&gt;.

Вакол Сіцінскага ўзнікла шмат легенд. Адна з іх кажа, што яго забіла маланка, нібыта пакаранне вышэйшых сіл за зрыў сесіі сойма. Гэта гісторыя не мае гістарычнага грунту, бо, хоць маланка сапраўды забіла некаторых членаў яго сям’і, сам ён выжыў. Паводле [[Аляксандр Брукнер|Аляксандра Брукнера]], да канца XIX стагоддзя муміфікаванае цела Сіцінскага, апранутае ў белую кашулю, было выстаўлена ва Упіце ў шафе ў касцельнай рызніцы. За яго дзеянні асвячоная зямля на могілках адмовілася яго прыняць&lt;ref name=&quot;TI&quot;/&gt;. Ёсць таксама гісторыя, што віленскі генерал-губернатар [[Міхаіл Мікалаевіч Мураўёў-Віленскі|Мураўёў]] загадаў пахаваць цела Уладзіслава Сіцінскага пад парогам касцёла ва Упіце, але, паводле іншай версіі, пахаванне здзейснілі мясцовыя жыхары&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|XII|813|Upita}}&lt;/ref&gt;.

Уладзіслаў Сіцінскі падпісаў [[Кейданская унія|Кейданскае пагадненне]] 20 кастрычніка 1655 года.

Як пасол на сейм 1659 года, быў дэпутатам [[Скарбовы Трыбунал Вялікага Княства Літоўскага|Скарбовага трыбунала Вялікага княства Літоўскага]].

У «Herbarz Polski» Каспера Нясецкага (wyd. J.N. Bobrowicz, Lipsk 1839—1845) у томе 8, старонка 327 «Siciński herbu Pomian» згаданы «''Władysław stolnik Upitski, poseł na sejm 1659. Constit. 1661. fol. 59''».

== Сям’я ==
Быў малодшым з трох братоў: старэйшыя — Гектар Давыд Сіцінскі (1589—1632), Казімір Сіцінскі (1612 — пасля 1699). У Гектара Давыда была дачка Канстанцыя і сын Аляксандр (памёр у 1694). Пра іншых дзяцей роду пэўна не вядома. Шматлікія Сіцінскія ў Польшчы, імаверна, паходзяць ад ліній роду, які не эмігрававалі ў ВКЛ.

Быў жанаты з Хленай-Святаславай з Давойнаў-Салагубаў, якой у 1664 годзе перапісаў упіцкія маёнткі.

== У культуры ==
Уладзіслаў Сіцінскі — герой літаратурных твораў, у тым ліку:
* паэмы [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] ''Popas w Upicie (zdarzenie prawdziwe)''
* драмы [[Костас Астраўскас|Костаса Астраўскаса]] ''Čičinskas''
* паэмы [[Ёнас Майроніс|Ёнаса Майроніса]] ''Čičinskas''

== Крыніцы ==
{{Reflist}}

== Спасылкі ==

* {{Cite web|lang=pl|url=http://literat.ug.edu.pl/amwiersz/0087.htm|title=Popas w Upicie (zdarzenie prawdziwe)|first=Adam|last=Mickiewicz|website=|date=|pages=|year=}}
* {{Cite web|lang=pl|url=http://www.bilp.uw.edu.pl/ti/1859/foto/n118.htm|title=Trup upickiego posła|first=Władysław (autor za hasłem [[:pl:s:Encyklopedia staropolska/Upicki poseł|''Upicki poseł'' w Encyklopedii Zygmunta Glogera]], w ''Tygodniku Ilustrowanym'' nr 15 z 7-01-1860 nie podano autora artykułu)|last=Maleszewski|website=[[Tygodnik Ilustrowany]]|date=7-01-1860|pages=118-121|year=1860}}
* {{Cite web|lang=pl|url=https://cyfrowa.chbpchelm.pl/dlibra/docmetadata?id=9910|title=Liberum Veto (hasło w:)|first=Aleksander|last=Brückner|website=Encyklopedia Staropolska|date=|pages=771 (202)|year=|url-status=dead}}
* Michał Dankowski: [https://www.academia.edu/98183086/Czy_Sici%C5%84ski_dzia%C5%82a%C5%82_sam_Nowe_spojrzenie_na_przyczyny_zerwania_sejmu_1652_r Czy Siciński działał sam?]

{{продкі}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Стольнікі ўпіцкія]]
[[Катэгорыя:Liberum veto]]
[[Катэгорыя:Вальны сойм Рэчы Паспалітай]]</text>
      <sha1>gsky2h9jhfky636jo27tuxmdzjkmu7l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вадзім Васільевіч Гліннік</title>
    <ns>0</ns>
    <id>796594</id>
    <revision>
      <id>5170850</id>
      <parentid>5070179</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T14:44:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MocnyDuham</username>
        <id>99818</id>
      </contributor>
      <comment>шаблон</comment>
      <origin>5170850</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1879" sha1="1zsrkf2uh9neqrnnidexsoimh5yeabx" xml:space="preserve">{{Цёзкі2|Гліннік}}
{{Навуковец}}
'''Вадзім Васілевіч Гліннік''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі [[архітэктар-рэстаўратар]].

Скончыў [[Беларуская політэхнічная акадэмія|Беларускую політэхнічную акадэмію]] (БПІ) ў 1984 годзе.

Мае міжнародны дыплом архітэктурнага рэстаўратара ([[Міжнародны даследчыцкі цэнтр па захаванні і рэстаўрацыі культурных каштоўнасцяў|ICCROM]], Рым). Дзесяць гадоў выкладаў тэорыю культурнай спадчыны ў [[Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт|Еўрапейскім гуманітарным універсітэце]]. Напісаў дысертацыю па гісторыі рэстаўрацыі. Мае больш за сотню публікацый у розных краінах на тэму культурнай спадчыны. Дзясяткі гадоў ажыццяўляў навуковае кіраўніцтва работамі ў цэнтры Полацку і на праспекце Незалежнасці ў Мінску.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/211170|title=Аўтар праекту зменшаных зонаў аховы Курапатаў: «Сёння я б не браўся за праект»|website=Наша Ніва|date=2018-06-14|access-date=2025-12-17}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Гліннік Вадзім Васілевіч}}
[[Катэгорыя:Архітэктары Беларусі]]
[[Катэгорыя:Рэстаўратары Беларусі]]</text>
      <sha1>1zsrkf2uh9neqrnnidexsoimh5yeabx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5170851</id>
      <parentid>5170850</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T14:45:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MocnyDuham</username>
        <id>99818</id>
      </contributor>
      <comment>афармленне</comment>
      <origin>5170851</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1881" sha1="4rz7i8ocvuy4ddxym5y55u5svedvvwg" xml:space="preserve">{{Цёзкі2|Гліннік}}
{{Навуковец}}
'''Вадзім Васільевіч Гліннік''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі [[архітэктар-рэстаўратар]].

Скончыў [[Беларуская політэхнічная акадэмія|Беларускую політэхнічную акадэмію]] (БПІ) ў 1984 годзе.

Мае міжнародны дыплом архітэктурнага рэстаўратара ([[Міжнародны даследчыцкі цэнтр па захаванні і рэстаўрацыі культурных каштоўнасцяў|ICCROM]], Рым). Дзесяць гадоў выкладаў тэорыю культурнай спадчыны ў [[Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт|Еўрапейскім гуманітарным універсітэце]]. Напісаў дысертацыю па гісторыі рэстаўрацыі. Мае больш за сотню публікацый у розных краінах на тэму культурнай спадчыны. Дзясяткі гадоў ажыццяўляў навуковае кіраўніцтва работамі ў цэнтры Полацку і на праспекце Незалежнасці ў Мінску.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/211170|title=Аўтар праекту зменшаных зонаў аховы Курапатаў: «Сёння я б не браўся за праект»|website=Наша Ніва|date=2018-06-14|access-date=2025-12-17}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Гліннік Вадзім Васілевіч}}
[[Катэгорыя:Архітэктары Беларусі]]
[[Катэгорыя:Рэстаўратары Беларусі]]</text>
      <sha1>4rz7i8ocvuy4ddxym5y55u5svedvvwg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уварванне ЗША ў Венесуэлу (2026)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>797560</id>
    <revision>
      <id>5170860</id>
      <parentid>5159738</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T15:19:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 4 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5170860</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="64213" sha1="3zp8bvvl6wtky5jeq9syzatwuwuhyeg" xml:space="preserve">{{Ваенная аперацыя
| name          = Аперацыя «Абсалютная рашучасць»
| partof        = [[Аперацыя «Паўднёвая дзіда»]], [[Крызіс у Венесуэле]] і {{нп5|Вайна з наркотыкамі|||war on drugs}}
| image         = P20260103MR-0139_President_Donald_Trump, CIA_Director_John_Ratcliffe and Secretary_of_State_Marco_Rubio monitor_U.S._military operations_in_Venezuela.jpg
| image_size    = 
| caption       = [[Дональд Трамп]] з атачэннем падчас ваеннай аперацыі.
| location      = [[Каракас]], [[Венесуэла]]
| planned_by    = {{unbulleted list|[[Міністэрства абароны ЗША]]|{{нп5|Аб’яднанае камандаванне спецыяльных аперацый ЗША|||Joint Special Operations Command}}}}
| commanded_by  = {{flagicon|USA}} [[Дональд Трамп]]
| objective     = Захоп прэзідэнта [[Нікалас Мадура|Нікаласа Мадура]]
| target        = {{flagicon|Venezuela}} [[Нікалас Мадура]]
| date          = 3 студзеня 2026
| time          = 
| time-begin    = 02:01
| time-end      = 04:29&lt;ref&gt;{{cite news |title=Trump Administration makes an example of Maduro, will 'run' Venezuela for now |url=https://worldtribune.com/trump-administration-makes-an-example-of-maduro-will-run-venezuela-for-now/#gsc.tab=0 |access-date=3 January 2026 |publisher=World Tribune |date=3 January 2026 |quote=U.S. special forces team arrived at Maduro’s compound at 2:01 local time in Caracas...were onboard U.S. aircraft over the water at 3:29 a.m. (ET) and transported to the USS Iwo Jima}}&lt;/ref&gt;
| timezone      = [[UTC−04:00]]
| executed_by   = {{tree list}}
*{{flag|Злучаныя Штаты Амерыкі}} [[Узброеныя сілы ЗША|Узброеныя сілы ЗША]]
**{{сцягафікацыя|Армія ЗША}}&lt;ref name=&quot;TaskAndPurpose03012026&quot; /&gt;
***{{нп5|160-ы авіяцыйны полк спецыяльных аперацый|||160th Special Operations Aviation Regiment (Airborne)}} (меркавана)
***{{нп5|Дэльта (спецпадраздзяленне)|Спецпадраздзяленне «Дэльта»||Delta Force}} (меркавана)&lt;ref name=Jacobs&gt;{{Cite news |last=Jacobs |first=Jennifer |date=3 January 2026 |title=Maduro captured by Army's Delta Force, sources say |url=https://www.cbsnews.com/live-updates/venezuela-us-military-strikes-maduro-trump/#post-update-c5fe6542 |access-date=3 January 2026 |work=[[CBS News]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;twz&quot;&gt;{{Cite web |title=U.S. Has Captured Venezuelan President Nicolas Maduro (Updated) |url=https://www.twz.com/news-features/explosions-ring-out-across-caracas-as-u-s-special-ops-helicopters-fly-over-city |website=The War Zone |date=3 January 2026}}&lt;/ref&gt;
**{{сцягафікацыя|Корпус марской пяхоты ЗША}}&lt;ref name=&quot;TaskAndPurpose03012026&quot; /&gt;
**{{сцягафікацыя|ВМС ЗША}}&lt;ref name=&quot;TaskAndPurpose03012026&quot; /&gt;
**{{сцягафікацыя|ВПС ЗША}}&lt;ref name=&quot;TaskAndPurpose03012026&quot; /&gt;
{{Tree list/end}}
| outcome       = [[Нікалас Мадура]] і {{нп5|Сілія Флорэс|||Cilia Flores}} захопленыя&lt;ref&gt;{{cite news |date=3 January 2026 |title=Trump says US has captured Venezuela President Maduro |url=https://www.reuters.com/world/americas/trump-says-us-has-captured-venezuela-president-maduro-2026-01-03/ |website=[[Reuters]] |access-date=3 January 2026|lang=en}}&lt;/ref&gt;
| casualties    = 2 Салдаты ЗША раненыя.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://thehill.com/homenews/administration/5670931-what-to-know-us-strike-venezuela/|title=What to know about the ‘large scale’ US strike on Venezuela|publisher=[[The Hill]]|first=Ryan|last=Mancini|date=3 January 2026|access-date=3 January 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;Невядомая колькасць загінулых і параненых у Венесуэле.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://apnews.com/article/venezuela-us-maduro-what-to-know-a57528ff315a7f70ed51a1721f5e0bc2|title=What we know about a US strike that captured Venezuela’s Maduro|publisher=[[Associated Press]]|date=3 January 2026|access-date=3 January 2026}}&lt;/ref&gt;
| fatalities    = 1+&lt;ref name=&quot;NYT&quot; /&gt;
| injuries      = 2+&lt;ref name=&quot;NYT&quot; /&gt;
}}

'''Аперацыя «Абсалютная рашучасць»''' ({{lang-en|Operation Absolute Resolve}})&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Pereira |first=Ivan |last2=Kekatos |first2=Mary |last3=Haworth |first3=Jon |date=2026-01-03 |title=Joint Chiefs of Staff chairman said action was Operation Absolute Resolve |url=https://abcnews.go.com/International/live-updates/venezuela-live-updates-trump-give-details-after-us/?id=127792811&amp;entryId=128870790 |access-date=2026-01-03 |website=[[ABC News]]|lang=en}}&lt;/ref&gt; — ваенная аперацыя [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], праведзеная [[3 студзеня]] [[2026]] года ў [[Венесуэла|Венесуэле]]. Падчас яе былі нанесены авіяўдары па некалькіх месцах на поўначы краіны, у тым ліку па сталіцы [[Каракас]]е&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kahn |first=Carrie |date=3 January 2026 |title=Trump claims U.S. strikes, Maduro captured as explosions hit Caracas |url=https://www.nprillinois.org/3 January 2026/trump-claims-u-s-strikes-maduro-captured-as-explosions-hit-caracas |access-date=3 January 2026 |website=NPR Illinois |language=en |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. [[Прэзідэнт ЗША]] [[Дональд Трамп]] заявіў, што ЗША прымянілі сілу супраць «крэпасці ў цэнтры Каракаса, каб прыцягнуць да правасуддзя» [[Нікалас Мадура|Нікаласа Мадуру]], якога ён назваў дыктатарам&lt;ref name = tramp-prakamentsiravau&gt;{{Cite news |date=3 студзеня 2026|title=Аперацыя ЗША ў Венесуэле. Заява Трампа|url=https://blr.belta.by/world/view/tramp-prakamentsiravau-aperatsyju-paunochny-molat-u-venesuele-153167-2026/ |access-date=4 студзеня 2026 |publisher=[[БелТА]]}}&lt;/ref&gt;.

Прэзідэнт Венесуэлы Нікалас Мадура абвясціў па ўсёй дзяржаве [[надзвычайнае становішча]]&lt;ref name=&quot;Hawke 2026&quot; /&gt;. У той жа дзень ён быў захоплены разам са сваёй жонкай {{нп5|Сілія Флорэс|Сіліяй Флорэс||Cilia Flores}} і вывезены з краіны. Генеральны пракурор ЗША {{нп5|Пэм Бондзі|||Pam Bondi}} паведаміла, што абодвум будуць прад’яўленыя абвінавачанні ў {{нп5|Наркатэрарызм|наркатэрарызме||Narcoterrorism}}&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33639238.html|title=Прэзыдэнт ЗША расказаў, хто цяпер будзе кіраваць Вэнэсуэлай і паказаў затрыманага Мадура|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2026-01-03|access-date=2026-01-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://racyja.com/by/palityka/maduru-i-jahonuju-zonku-abvinavacili-u-zsa-u-narkateraryzme/|title=Мадуру і ягоную жонку абвінавацілі ў ЗША ў наркатэрарызме|last=Ina|website=Рацыя|date=2026-01-03|access-date=2026-01-03}}&lt;/ref&gt;. Прадстаўніцтвы розных краін указалі на незаконнасць атакі&lt;ref name=&quot;auto2&quot;&gt;{{cite web | title=U.S. Launches military strikes on Venezuela, Trump says Maduro captured and flown out of the country | website=[[CBS News]] | url=https://www.cbsnews.com/live-updates/venezuela-us-military-strikes-maduro-trump/ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto3&quot;&gt;{{Cite Twitter |number=2007363343095607692 |user=RubenGallego |title=Second unjustified war in my life time. |first=Ruben |last=Gallego |date=2026-01-03 |access-date=2026-01-03 |url= |website=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Guardian0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;NYT&quot;&gt;{{Cite news |date=3 January 2026 |title=Live Updates: U.S. Captures Venezuelan Leader, Trump Says |url=https://www.nytimes.com/live/2026/01/03/world/trump-united-states-strikes-venezuela |access-date=3 January 2026 |work=[[The New York Times]]}}&lt;/ref&gt;. Дональд Трамп заявіў пра намеры павялічыць удзел ЗША ў нафтапрамысловасці Венесуэлы, а таксама ўсталяваць часовы кантроль над краінай на транзітны перыяд&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33639215.html|title=Што адбываецца ў Вэнэсуэле і за яе межамі пасьля ўдару ЗША па Каракасе і затрыманьня Мадура. ФОТА|first=Радыё Свабодная Эўропа / Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2026-01-03|access-date=2026-01-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/384928|title=Трамп расказаў падрабязнасці захопу Мадура. Асноўнае|website=Наша Ніва|date=2026-01-03|access-date=2026-01-03}}&lt;/ref&gt;.

== Перадумовы ==
У жніўні [[2025]] года [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] пачалі {{нп5|Нарошчванне вайсковай прысутнасці ЗША ў Карыбскім басейне падчас аперацыі «Паўднёвая дзіда»|нарошчванне вайсковай прысутнасці||United States military buildup in the Caribbean during Operation Southern Spear}} ў паўднёвай частцы [[Карыбскае мора|Карыбскага мора]], разгарнуўшы ваенныя караблі і вайсковы персанал&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Holland |first=Steve |date=18 August 2025 |title=US deploys warships near Venezuela to combat drug threats, sources say |url=https://www.reuters.com/world/americas/us-deploys-warships-near-venezuela-combat-drug-threats-sources-say-2025-08-18/ |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20250821153232/https://www.reuters.com/world/americas/us-deploys-warships-near-venezuela-combat-drug-threats-sources-say-2025-08-18/ |archive-date=21 August 2025 |access-date=21 August 2025 |website=Reuters|lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=3 January 2026 |title=Multiple explosions heard in Venezuela capital Caracas amid tensions with US |url=https://www.hindustantimes.com/world-news/multiple-explosions-heard-in-venezuela-capital-caracas-amid-tensions-with-us-donald-trump-airstrike-101767421432063.html |access-date=3 January 2026 |work=[[Hindustan Times]] |publisher=|lang=en}}&lt;/ref&gt;.

У верасні {{нп5|Паўднёвае камандаванне ЗША|||United States Southern Command}} пачало {{нп5|Удары ЗША па меркаваных наркагандлярах падчас аперацыі «Паўднёвая дзіда»|наносіць вайсковыя ўдары па суднах||United States strikes on alleged drug traffickers during Operation Southern Spear}} у [[Карыбскае мора|Карыбскім моры]]. ЗША сцвярджалі, што частка суднаў, па якіх наносіліся ўдары, займалася {{нп5|Марскі наркатрафік у Лацінскай Амерыцы|перапраўкай наркотыкаў||Maritime drug trafficking in Latin America}} ад імя Венесуэлы.&lt;ref name=&quot;APReporterFound&quot;&gt;{{cite news |last1=Garcia Cano |first1=Regina |date=7 November 2025 |title=What a reporter found when she investigated US military strikes on Venezuelan drug boats |url=https://apnews.com/article/trump-venezuela-boat-strikes-drugs-cocaine-trafficking-e4fcf945e48e36bf2c510f9f111e031c |access-date=8 November 2025 |work=[[AP News]] |publisher=|lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;APTruthNuanced&quot;&gt;{{Cite web |last1=Garcia Cano |first1=Regina |date=7 November 2025 |title=Trump has accused boat crews of being narco-terrorists. The truth, AP found, is more nuanced |url=https://apnews.com/article/trump-venezuela-boat-strikes-drugs-cocaine-trafficking-95b54a3a5efec74f12f82396a79617ea |access-date=8 November 2025 |website=[[AP News]] |publisher=|lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CNN15Sep&quot;&gt;{{Cite news |last=Pozzebon |first=Stefano |date=1 September 2025 |title=Trump claims Venezuela's Maduro is a drug-trafficking threat to the US. Does the data back him up? |url=https://www.cnn.com/2025/09/01/americas/trump-venezuela-maduro-drug-threat-analysis-intl-latam |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250901203659/https://www.cnn.com/2025/09/01/americas/trump-venezuela-maduro-drug-threat-analysis-intl-latam |archive-date=1 September 2025 |access-date=30 December 2025 |work=[[CNN]] |publisher=|lang=en}}&lt;/ref&gt;

Гэтыя дзеянні былі часткай [[Аперацыя «Паўднёвая дзіда»|аперацыі «Паўднёвая дзіда»]] — амерыканскай кампаніі, скіраванай супраць меркаваных {{нп5|Cartel de los Soles|злачынных сетак}}, у тым ліку тых, якія, як сцвярджалася, былі звязаны з урадам Венесуэлы на чале з [[Нікалас Мадура|Нікаласам Мадура]].&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Roy |first=Diana |date=22 December 2025 |title=Operation Southern Spear: The U.S. Military Campaign Targeting Venezuela |url=https://www.cfr.org/article/operation-southern-spear-us-military-campaign-targeting-venezuela |access-date=2 January 2026 |website=[[Council on Foreign Relations]]|lang=en}}&lt;/ref&gt; Перад ударамі ЗША абвінавачвалі Мадура ў тым, што ён узначальвае {{нп5|Наркадзяржава|«наркадзяржаву»||narco-state}}, а таксама ў выбарчых фальсіфікацыях на {{нп5|Прэзідэнцкія выбары ў Венесуэле (2024)|прэзідэнцкіх выбарах 2024 года||2024 Venezuelan presidential election}}.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=3 January 2026 |title=Trump says Venezuela's Maduro captured after strikes |url=https://www.reuters.com/world/americas/loud-noises-heard-venezuela-capital-southern-area-without-electricity-2026-01-03/ |access-date=3 January 2026 |work=[[Reuters]]|lang=en}}&lt;/ref&gt; Хоць {{нп5|Нацыянальная выбарчая рада Венесуэлы|Нацыянальная выбарчая рада||National Electoral Council (Venezuela)}} абвясціла Мадура пераможцам гэтых выбараў, звесткі, сабраныя апазіцыяй, паводле яе сцвярджэнняў, паказвалі, што яе кандыдат [[Эдмунда Гансалес]] атрымаў пераканаўчую большасць&lt;ref name=&quot;BBC 2026&quot;&gt;{{Cite web |date=3 January 2026 |title=What we know about US strikes on Venezuela |url=https://www.bbc.com/news/articles/crmlz7r0zrxo |access-date=3 January 2026 |website=[[BBC]]|lang=en}}&lt;/ref&gt;. Раней Трамп прызнаў дзве венесуэльскія наркагрупоўкі — {{нп5|Tren de Aragua}} і {{нп5|Cartel de los Soles}} — {{нп5|Замежная тэрарыстычная арганізацыя|замежнымі тэрарыстычнымі арганізацыямі||Foreign Terrorist Organisations}} (FTO) і сцвярджаў, што апошнюю нібыта ўзначальвае сам Мадура&lt;ref name=&quot;BBC 2026&quot; /&gt;.

[[Файл:Venezuela Oil Reserves.png|thumb|left|Дональд Трамп выказваў цікавасць да венесуэльскай нафты&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Romero |first=Simon |date=17 December 2025 |title=Trump's Claim That Venezuela 'Stole' U.S. Oil Fields Sets Off a Nationalist Reaction |url=https://www.nytimes.com/2025/12/17/world/americas/trump-venezuela-oil-fields-stolen-claims.html |archive-url=http://web.archive.org/web/20251217233618/https://www.nytimes.com/2025/12/17/world/americas/trump-venezuela-oil-fields-stolen-claims.html |archive-date=17 December 2025 |access-date=3 January 2026 |work=New York Times|lang=en}}&lt;/ref&gt;. Краіна мае найбуйнейшыя ў свеце даказаныя запасы нафты&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Haddad |first=Mohammed |title=Venezuela has the world's most oil: Why doesn't it earn more from exports? |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/9/4/venezuela-has-the-worlds-most-oil-why-doesnt-it-earn-more-from-exports |access-date=3 January 2026 |website=Al Jazeera|lang=en}}&lt;/ref&gt;.]]
У лістападзе [[2025]] года ЗША разгарнулі авіяносец {{Не перакладзена 5|USS Gerald R. Ford (CVN-78)|4=USS Gerald R. Ford}}, а ў снежні пачалі перахопліваць і канфіскоўваць {{нп5|Нафтавы танкер|нафтавыя танкеры||oil tanker}}, {{нп5|Марская блакада Венесуэлы ЗША падчас аперацыі «Паўднёвая дзіда»|увёўшы марскую блакаду Венесуэлы||United States naval quarantine during Operation Southern Spear}}.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Withrow |first=Emma |date=31 December 2025 |title=Fact Check Team: Exploring the roots of US-Venezuela conflict |url=https://katv.com/news/nation-world/fact-check-team-exploring-the-roots-of-us-venezuela-conflict |access-date=2 January 2026 |website=[[KATV]]|lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Harrison |first=Chase |date=17 December 2025 |title=Tracking Trump and Latin America: Security–Trump Blockades Sanctioned Venezuelan Oil |url=https://www.as-coa.org/articles/tracking-trump-and-latin-america-security-trump-blockades-sanctioned-venezuelan-oil |access-date=2 January 2026 |website=[[Americas Society]]|lang=en}}&lt;/ref&gt; Таксама ў канцы снежня ЗША распачалі ў Венесуэле {{нп5|Таемная аперацыя|таемныя аперацыі||Covert operation}} паводле дырэктывы [[ЦРУ]].&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Sérvulo González |first=Jesús |date=30 December 2025 |title=Trump escalates conflict with Venezuela with the start of covert operations |url=https://english.elpais.com/usa/2025-12-30/trump-escalates-conflict-with-venezuela-with-the-start-of-covert-operations.html |access-date=2 January 2026 |website=[[El País]]|lang=en}}&lt;/ref&gt; Дональд Трамп раней абвяшчаў, што амерыканскія вайскоўцы будуць наносіць удары па тэрыторыі Венесуэлы&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Cancryn |first=Adam |date=2 January 2026 |title=Trump says strikes on targets inside Venezuela to start &quot;soon&quot; |url=https://www.cnn.com/world/live-news/trump-ukraine-russia-venezuela-12-02-2025?post-id=cmiox9pvf00003b6nstva0n9q |access-date=2 January 2026 |website=[[CNN]]|lang=en}}&lt;/ref&gt;.

За некалькі тыдняў да нападу, пасля пачатку аперацый супраць суднаў пераважна па-за межамі Венесуэлы, было падпісана пагадненне з астраўной суседкай Венесуэлы — [[Трынідад і Табага]] — якое дазваляла амерыканскім вайскоўцам карыстацца яе аэрапортамі&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gibbs |first=Anselm |date=15 December 2025 |title=Trinidad and Tobago to open its airports to US military |url=https://www.militarytimes.com/news/your-military/2025/12/15/trinidad-and-tobago-to-open-its-airports-to-us-military/ |access-date=3 January 2026 |website=[[Military Times]]|lang=en}}&lt;/ref&gt;. Паводле старшыні {{нп5|Аб’яднаны камітэт начальнікаў штабоў ЗША|||Chairman of the Joint Chiefs of Staff}} {{нп5|Дэн Кэйн|||Dan Caine}}, амерыканскія вайскоўцы на працягу месяцаў планавалі і адпрацоўвалі аперацыю; падраздзяленні былі выстаўлены і завяршылі падрыхтоўку да нападу ў канцы снежня 2025 года&lt;ref name=&quot;TaskAndPurpose03012026&quot;&gt;{{Cite web |first1=Jeff |last1=Schogol |first2=Nicholas |last2=Slayton |title=Delta Force soldiers carried out raid to capture Maduro |work=[[Task &amp; Purpose]] |date=3 January 2026 |access-date=3 January 2026 |url=https://taskandpurpose.com/news/venezuela-maduro-delta-force-absolute-resolve/ |lang=en}}&lt;/ref&gt;.

У ноч з 2 на 3 студзеня 2026 года [[Прэзідэнт ЗША]] [[Дональд Трамп]] загадаў пачаць аперацыю ў [[Венесуэла|Венесуэле]]&lt;ref name = detali&gt;{{Cite web |date=3 студзеня 2026 |title=У ЗША раскрылі дэталі правядзення аперацыі ў Венесуэле |url=https://blr.belta.by/world/view/u-zsha-raskryli-detali-pravjadzennja-aperatsyi-u-venesuele-153169-2026/ |access-date=3 студзеня 2026 |website=[[БелТА]]}}&lt;/ref&gt;. Адміністрацыя не паведамляла [[Кангрэс ЗША|Кангрэсу ЗША]] пра ўдары па Венесуэле&lt;ref name=&quot;ABC News: Republicans largely back Trump&quot;&gt;{{Cite news |title=Republicans largely back Trump on Venezuela action, Democrats decry it as unjustified |url=https://abcnews.go.com/Politics/republicans-largely-back-trump-venezuela-action-democrats-decry/story?id=128866819 |access-date=3 January 2026 |work=[[ABC News]]|lang=en}}&lt;/ref&gt;.

== Удары ==
[[Файл:2026 Venezuela strikes map.png|thumb|Карта авіяўдараў ЗША ў Венесуэле.]]

Вядома як мінімум пра сем выбухаў каля 02:00 {{нп5|Час у Венесуэле|VET||Time in Venezuela}}, а таксама пра самалёты нізкага палёту&lt;ref name=&quot;Cano 2026&quot;&gt;{{Cite web |last1=Cano |first1=Regina Garcia |last2=Toropin |first2=Konstantin |date=3 January 2026 |title=US strikes Venezuela and says its leader, Maduro, has been captured and flown out of the country |url=https://apnews.com/article/venezuela-us-explosions-caracas-ca712a67aaefc30b1831f5bf0b50665e |access-date=3 January 2026 |website=[[AP News]] |language=en}}&lt;/ref&gt;. Выбухі адзначалі ў {{нп5|Ла-Гуайра (штат)|||La Guaira (state)|La Guaira}}, {{нп5|Ігератэ|||Higuerote}}, Месэта дэ Мама, {{нп5|Барута (муніцыпалітэт)|||Baruta Municipality|Baruta}}, {{нп5|Эль-Атыльё (муніцыпалітэт)|||El Hatillo Municipality|El Hatillo}}, {{нп5|Чаральявэ|||Charallave}} і {{нп5|Кармэн-дэ-Урыя|||Carmen de Uria}} — пераважна ў межах або паблізу сталіцы [[Каракас]]а&lt;ref&gt;{{Cite web|date=3 January 2026 |title=Medios de Estados Unidos afirman que Donald Trump ordenó ataques &quot;en sitios dentro de Venezuela&quot; |url=https://www.ntn24.com/noticias-actualidad/medios-de-estados-unidos-afirman-que-trump-ordeno-ataques-dentro-de-venezuela-598514 |access-date=3 January 2026 |website=NTN24 |language=es}}&lt;/ref&gt;.

У аперацыі была задзейнічана каля 150 самалётаў&lt;ref name=&quot;NYT&quot; /&gt; з [[Ваенна-марскія сілы ЗША|Ваенна-марскіх сіл]], [[Ваенна-паветраныя сілы ЗША|Ваенна-паветраных сіл]] і [[Корпус марской пяхоты ЗША|Корпуса марской пяхоты]] ЗША&lt;ref name=&quot;TaskAndPurpose03012026&quot;/&gt;. Сярод іх называлі [[F-22 Raptor]], [[Lockheed Martin F-35 Lightning II|F-35 Lightning II]], {{нп5|McDonnell Douglas F/A-18 Hornet|||McDonnell Douglas F/A-18 Hornet}}, {{нп5|Boeing EA-18G Growler|||Boeing EA-18G Growler}}, {{нп5|Grumman E-2 Hawkeye|||Grumman E-2 Hawkeye}}, [[Rockwell B-1 Lancer]], іншыя дапаможныя самалёты і шматлікія [[Беспілотны лятальны апарат|беспілотныя лятальныя апараты]]&lt;ref&gt;{{Cite news |date=3 January 2026 |title=Venezuela blasts live updates: 'Absolute Resolve,' US reveals codename of Maduro op capture; executed after 'months of practice' |url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/venezuela-blast-live-updates-us-attack-explosion-capital-caracas-president-donald-trump/liveblog/126319848.cms |access-date=3 January 2026 |work=[[The Times of India]]|lang=en}}&lt;/ref&gt;. Большасць удараў была накіравана па антэнах і дзейных вайсковых базах&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Citation |title=Explosiones, sobrevuelos y apagones eléctricos en varias zonas militares de Venezuela |date=3 January 2026 |website=NTN24 |trans-title=Explosions, overflights, and power outages reported in several military zones of Venezuela |url=https://www.ntn24.com/noticias-actualidad/explosiones-sobrevuelos-y-apagones-electricos-en-varias-zonas-militares-de-venezuela-598496 |access-date=3 January 2026 |language=es}}&lt;/ref&gt;. Меркавалася, што выбухі маглі адбыцца на {{нп5|База ВПС ім. Генералісімуса Франсіска Міранды|Базе ВПС ім. Генералісімуса Франсіска Міранды||Generalissimo Francisco de Miranda Air Base}} (La Carlota) і ў {{нп5|Форт Ціуна|Форце Ціуна||Fort Tiuna}} — двух ваенных аб’ектах у гэтым раёне&lt;ref name=&quot;mh-init&quot;&gt;{{Cite news |last=Delgado |first=Antonio María |date=3 January 2026 |title=Multiple explosions reported overnight in Caracas; Maduro government remains silent |url=https://www.miamiherald.com/news/nation-world/world/americas/venezuela/article314136973.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260103074606/https://www.miamiherald.com/news/nation-world/world/americas/venezuela/article314136973.html |archive-date=3 January 2026 |access-date=3 January 2026 |work=[[Miami Herald]]|lang=en}}&lt;/ref&gt;. Пра моцныя выбухі таксама паведамлялася ў {{нп5|Аэрапорт Ігератэ|||Higuerote Airport}}&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite tweet |number=2007348948080472139 |user=BNODesk |title=WATCH: Large explosions at Higuerote Airport, about 87 km (54 mi) east of Caracas |author=BNO News Live |author-link=BNO News |date=3 January 2026 |access-date=3 January 2026|lang=en}}&lt;/ref&gt;. Верталёты {{нп5|160-ы авіяцыйны полк спецыяльных аперацый|160-га авіяцыйнага палка спецыяльных аперацый||160th Special Operations Aviation Regiment (Airborne)}} даставілі салдат {{нп5|Дэльта (спецпадраздзяленне)|спецпадраздзялення «Дэльта»||Delta Force}} у Каракас. Паветранае прыкрыццё забяспечвалі знішчальнікі і бамбардзіроўшчыкі. Адзін верталёт быў пашкоджаны венесуэльскімі наземнымі сродкамі СПА, але працягнуў выкананне місіі.&lt;ref name=&quot;TaskAndPurpose03012026&quot; /&gt;

Удары працягваліся паўгадзіны. Дым уздымаўся з вайсковага ангара на базе ў Каракасе, у той час іншы аб’ект застаўся без электразабеспячэння&lt;ref name=&quot;Cano 2026&quot; /&gt;. {{нп5|Дэвід Смаланскі|||David Smolansky}}, прадстаўнік венесуэльскай апазіцыйнай лідаркі [[Марыя Карына Мачада|Марыі Карыны Мачада]], паведаміў CBS News, што акрамя Форта Ціуна і авіябазы ім. Міранды ўдары былі таксама па порце [[Ла-Гуайра]] і антэнах у {{нп5|Сэра-Эль-Вулькан|||Cerro El Volcán}}&lt;ref name=&quot;auto2&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=US accused of 'military aggression' after explosions heard in Venezuela |url=https://www.independent.co.uk/bulletin/news/venezuela-explosions-us-bombing-caracas-trump-military-b2893862.html |website=The Independent |access-date=3 January 2026 |date=3 January 2026|lang=en}}&lt;/ref&gt;.

[[Нікалас Мадура]] абвясціў па ўсёй дзяржаве [[надзвычайнае становішча]] пасля таго, як пачаліся выбухі&lt;ref name=&quot;Hawke 2026&quot;&gt;{{Cite web |last=Hawke |first=Jack |date=3 January 2026 |title=Maduro declares national emergency |url=https://www.abc.net.au/news/2026-01-03/venezuela-explosions-low-flying-aircraft/106196656 |access-date=3 January 2026 |website=[[ABC News (Australia)|ABC News]]|lang=en}}&lt;/ref&gt;.

== Захоп Мадура ==
Як паведаміў старшыня Аб’яднанага камітэта начальнікаў штабоў ЗША генерал [[Дэн Кейн]], амерыканскія войскі прыбылі ў рэзідэнцыю Нікаласа Мадуры ў 02.01 па мясцовым часе Каракаса. Яму і жонцы былі прад’яўлены абвінавачанні, і яны былі «ўзяты пад варту»&lt;ref name = detali/&gt;. Міністэрства абароны Венесуэлы паведаміла, што пры выкраданні Мадуры была забіта значная частка яго аховы&lt;ref name = minabarony&gt;{{Cite web | |date=4 студзеня 2026 |title=Мінабароны Венесуэлы: пры выкраданні Мадуры была забіта значная частка яго аховы |url=https://blr.belta.by/world/view/minabarony-venesuely-pry-vykradanni-madury-byla-zabita-znachnaja-chastka-jago-ahovy-153187-2026/ |access-date=4 студзеня 2026 |website=[[БелТА]]}}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Nicolas Maduro on board the USS Iwo Jima (cropped).jpg|thumb|180px|Нікалас Мадура на борце ''USS Iwo Jima'' пасля захопу.]]
У 05:21 {{нп5|Час у Венесуэле|VET||Time in Venezuela}} [[Дональд Трамп]] напісаў у [[Truth Social]], што [[Нікалас Мадура]] і ягоная жонка {{нп5|Сілія Флорэс|||Cilia Flores}} былі {{нп5|Захоп Нікаласа Мадура ЗША|захоплены||Capture of Nicolás Maduro by the US}} і вывезеныя з краіны&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Langford |first1=Antonia |last2=Mendelson |first2=Allegra |date=3 January 2026 |title=Maduro and wife charged with narco-terrorism |url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2026/01/03/explosions-venezuela-capital-caracas/ |access-date=3 January 2026 |website=The Telegraph|lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Stavrou |first=Athena |date=3 January 2026 |title=Venezuela latest: Trump says President Maduro has been captured after huge airstrikes on Caracas |url=https://www.independent.co.uk/news/world/americas/venezuela-trump-maduro-us-attack-caracas-explosions-live-b2893868.html |access-date=3 January 2026 |work=The Independent |language=en}}&lt;/ref&gt;. Паводле дзяржаўнага сакратара ЗША [[Марка Рубіа]], Мадура быў арыштаваны і сустрэне крымінальныя абвінавачанні ў ЗША&lt;ref name=&quot;CNN 2026&quot;&gt;{{Cite web |date=3 January 2026 |title=Live updates: Multiple explosions rock Venezuelan capital Caracas |url=https://www.cnn.com/world/live-news/venezuela-explosions-caracas-intl-hnk-01-03-26 |access-date=3 January 2026 |website=[[CNN]] |language=en}}&lt;/ref&gt;. Віцэ-прэзідэнт Венесуэлы [[Дэлсі Радрыгес]] пацвердзіла, што і Мадура, і Флорэс лічацца зніклымі, і запатрабавала «пацвярджэння, што яны жывыя» праз аўдыязварот на дзяржаўным тэлебачанні&lt;ref name=&quot;BBC News 2026&quot;&gt;{{Cite web |date=3 January 2026 |title=Venezuela latest: Trump says US has 'captured' President Maduro in strikes on country - latest |url=https://www.bbc.com/news/live/c5yqygxe41pt |access-date=3 January 2026 |website=BBC News}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite tweet |number=2007392721825333651 |user=BNODesk |author-link=BNO News |title=BREAKING: Venezuelan Vice President Delcy Rodríguez confirms Maduro and his wife are missing. Trump said they were captured |date=3 January 2026 |access-date=3 January 2026|lang=en}}&lt;/ref&gt;. Трамп апублікаваў на сваёй старонцы ў сацсетцы Truth Social фотаздымак Мадура на борце {{нп5|USS Iwo Jima (LHD-7)|USS «Iwo Jima»||USS Iwo Jima (LHD-7)}}&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Trump |first=Donald J. |author-link=Donald Trump |date=3 January 2026 |title=Nicolas Maduro on board the USS Iwo Jima |url=https://truthsocial.com/@realDonaldTrump/posts/115832088990838303 |access-date=3 January 2026 |website=[[Truth Social]]|lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

Паводле [[CBS News]], аперацыю, скіраваную супраць Мадура, ажыццявіла {{нп5|Дэльта (спецпадраздзяленне)|спецпадраздзяленне «Дэльта»||Delta Force}}&lt;ref name=Jacobs/&gt;. Праз некалькі гадзін генеральны пракурор ЗША {{нп5|Пэм Бондзі|||Pam Bondi}} паведаміла, што Мадура і Флорэс былі прыцягнуты да адказнасці ў {{нп5|Федэральны акруговы суд ЗША па Паўднёвай акрузе Нью-Ёрка|Паўднёвай акрузе Нью-Ёрка||United States District Court for the Southern District of New York}} паводле абвінавачанняў, звязаных з «{{нп5|Наркатэрарызм|наркатэрарызмам||narcoterrorism}}»&lt;ref name=&quot;NMC&quot;&gt;{{Cite web |last=Bergengruen |first=Vera |date=3 January 2026 |title=Maduro Faces Federal Drug-Trafficking Charges in U.S. |url=https://www.wsj.com/livecoverage/venezuela-strikes/card/maduro-faces-federal-drug-trafficking-charges-in-u-s--hqFy8dcmWFBCuxLJNORl |access-date=3 January 2026 |website=The Wall Street Journal}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=3 January 2026 |title=Indictment |url=https://www.justice.gov/opa/media/1422326/dl |access-date=3 January 2026 |website=Justice.gov|lang=en}}&lt;/ref&gt;.

== Пацярпелыя ==
Міністр абароны Венесуэлы {{нп5|Уладзімір Падрына Лопес|||Vladimir Padrino López}} заявіў, што амерыканскія баявыя верталёты выкарыстоўвалі ракеты і зенітныя снарады ў гарадскіх раёнах&lt;ref&gt;{{Cite news |date=3 January 2026 |title=Venezuelan defense minister says US strikes hit urban areas and vows to resist &quot;invasion&quot; |url=https://www.cnn.com/world/live-news/venezuela-explosions-caracas-intl-hnk-01-03-26?post-id=cmjy1iivv0000356ru0uacgfk |access-date=3 January 2026 |work=[[CNN]]|lang=en}}&lt;/ref&gt;. Генеральны пракурор Венесуэлы {{нп5|Тарэк Уільям Сааб|||Tarek William Saab}} сказаў, што «нявінныя ахвяры атрымалі смяротныя раненні, а іншыя былі забіты ў выніку гэтага злачыннага тэрарыстычнага нападу»&lt;ref name=&quot;NYT&quot;/&gt;.  МУС Венесуэлы паведаміла, што ў ходзе аперацыі ЗША загінулі не менш як 100 чалавек&lt;ref&gt;{{Cite news |date=8 студзеня 2026 |title=МУС Венесуэлы паведаміла, што ў ходзе аперацыі ЗША загінулі не менш як 100 чалавек |url=https://blr.belta.by/world/view/mus-venesuely-pavedamila-shto-u-hodze-aperatsyi-zsha-zaginuli-ne-mensh-jak-100-chalavek-153276-2026/ |access-date=8 студзеня 2026 |work=[[БелТА]]}}&lt;/ref&gt;. Улады [[Куба|Кубы]] паведамілі аб гібелі 32 грамадзян краіны, якія абаранялі Мадуру; па звестках улад, кубінцы загінулі ў выніку баявых дзеянняў або падчас бамбардзіровак&lt;ref&gt;{{Cite news |date=5 студзеня 2026 |title=Улады Кубы паведамілі аб гібелі 32 грамадзян краіны, якія абаранялі Нікаласа Мадуру |url=https://bel.sputnik.by/20260105/ulady-kuby-pavedaml-ab-gbel-32-gramadzyan-krany-yakya-abaranyal-maduru-1103214970.html |access-date=8 студзеня 2026 |work=[[Sputnik]]}}&lt;/ref&gt;.

[[Дональд Трамп]] заявіў, што амерыканскія салдаты не загінулі, аднак некаторыя атрымалі раненні, калі быў падбіты іх верталёт. Паведамляецца, што пад абстрэл трапіла яшчэ адна група верталётаў&lt;ref name=&quot;NYT&quot; /&gt;.

== Наступныя падзеі ==
Віцэ-прэзідэнт Венесуэлы [[Дэлсі Радрыгес]] назвала дзеянні ЗША «выкраданнем» Мадура, заклікала да спакою і адзінства для абароны краіны і заявіла, што Венесуэла «ніколі не будзе калоніяй» іншай дзяржавы.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=3 January 2026 |title=Trump says US will ‘run’ Venezuela after Nicolas Maduro seized |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/1/3/trump-says-us-will-run-venezuela-after-nicolas-maduro-seized |access-date=3 January 2026 |website=Al Jazeera|lang=en}}&lt;/ref&gt;

{{нп5|Федэральная авіяцыйная адміністрацыя ЗША|||Federal Aviation Administration}} выпусціла паведамленне {{нп5|НОТАМ|||NOTAM}}, у якім забараніла амерыканскім самалётам выконваць палёты на любых вышынях у паветранай прасторы [[Венесуэла|Венесуэлы]], спасылаючыся на «працяглую вайсковую актыўнасць»&lt;ref&gt;{{Cite tweet |number=2007347130651009302 |user=flightradar24 |author-link=Flightradar24 |title=Amid reports of explosions around Caracas, the US FAA issued a new NOTAM prohibiting US aircraft from operating at all altitudes within Venezuelan airspace as of 0600Z today, 3 Jan. Flightradar24 is not currently tracking any aircraft over Venezuela. |date=3 January 2026 |access-date=3 January 2026|lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Vickers |first1=Julian |last2=Ryan |first2=Fergus |date=3 January 2026 |title=Explosions hit Venezuelan capital Caracas |url=https://www.ft.com/content/46ee8a0f-d421-4f7d-9514-297a576ec346 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260103074753/https://www.ft.com/content/46ee8a0f-d421-4f7d-9514-297a576ec346 |archive-date=3 January 2026 |access-date=3 January 2026 |website=[[Financial Times]]|lang=en}}&lt;/ref&gt;. {{нп5|Пасольства ЗША ў Каракасе|||Embassy of the United States, Caracas}} распарадзілася грамадзянам заставацца ў сховішчах (''shelter in place'')&lt;ref&gt;{{Cite web |date=3 January 2026 |title=Security Alert: Venezeula: Explosions Reported; Shelter in Place |url=https://ve.usembassy.gov/security-alert-venezeula-explosions-reported-shelter-in-place/ |access-date=3 January 2026 |website=U.S. Embassy in Venezuela|lang=en}}&lt;/ref&gt;. Паводле паведамленняў, паўднёвая частка [[Каракас]]а засталася без электразабеспячэння&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/384897|title=ЗША нанеслі ўдар па сталіцы Венесуэлы Каракасе|website=Наша Ніва|date=2026-01-03|access-date=2026-01-03}}&lt;/ref&gt;.

Рэспубліканскі сенатар {{нп5|Майк Лі (палітык)|Майк Лі|en|Mike Lee}} заявіў, што дзяржаўны сакратар ЗША [[Марка Рубіа]] «не чакае ніякіх далейшых дзеянняў у Венесуэле цяпер, калі Мадура знаходзіцца пад вартай у ЗША»&lt;ref name=&quot;Guldogan 2026&quot;&gt;{{Cite news |last=Guldogan |first=Diyar |date=3 January 2026 |title=Venezuela's Maduro arrested to stand trial on criminal charges in US: Sen. Mike Lee |url=https://www.aa.com.tr/en/americas/venezuelas-maduro-arrested-to-stand-trial-on-criminal-charges-in-us-sen-mike-lee/3788492 |access-date=3 January 2026 |work=[[Anadolu Agency]]|lang=en}}&lt;/ref&gt;. Ён таксама сцвярджаў, што Мадура, як чакаецца, паўстане перад судом у ЗША&lt;ref name=&quot;Guldogan 2026&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=3 January 2026 |title=U.S. launches military strikes on Venezuela, Trump says Maduro captured and flown out of the country |url=https://www.cbsnews.com/live-updates/venezuela-us-military-strikes-maduro-trump/ |access-date=3 January 2026 |website=[[CBS News]]|lang=en}}&lt;/ref&gt;.

На прэс-канферэнцыі 3 студзеня 2026 года Трамп заявіў: «Мы будзем кіраваць краінай да таго часу, пакуль не стане магчымым бяспечны, належны і ўзважаны пераходны перыяд», а таксама дапусціў магчымасць накіравання войскаў у Венесуэлу ў межах гэтага курсу&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kahn |first=Carrie |date=3 January 2026 |title=Trump claims U.S. strikes, Maduro captured as explosions hit Caracas |url=https://www.iowapublicradio.org/2026-01-03/trump-claims-u-s-strikes-maduro-captured-as-explosions-hit-caracas |access-date=3 January 2026 |website=Iowa Public Radio |lang=en |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Ён сказаў, што дзеянні ЗША — гэта прымяненне [[Дактрына Манро|дактрыны Манро]], якую ён назваў «Donroe Doctrine», і дадаў, што «амерыканскае дамінаванне ў Заходнім паўшар’і больш ніколі не будуць ставіць пад сумнеў»&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kahn |first=Carrie |date=3 January 2026 |title=Trump claims U.S. strikes, Maduro captured as explosions hit Caracas |url=https://www.iowapublicradio.org/2026-01-03/trump-claims-u-s-strikes-maduro-captured-as-explosions-hit-caracas |access-date=3 January 2026 |website=Iowa Public Radio |lang=en |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Трамп таксама заявіў, што амерыканскія нафтавыя кампаніі «ўвойдуць», укладуць мільярды долараў у рамонт і аднаўленне нафтавай інфраструктуры, і што ЗША гатовыя да другога, значна большага ўдару; ён дапусціў часовую акупацыю, якая «не будзе каштаваць нам ні цэнта», бо выдаткі могуць кампенсавацца за кошт даходаў ад нафтавых запасаў Венесуэлы&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kahn |first=Carrie |date=3 January 2026 |title=Trump claims U.S. strikes, Maduro captured as explosions hit Caracas |url=https://www.iowapublicradio.org/2026-01-03/trump-claims-u-s-strikes-maduro-captured-as-explosions-hit-caracas |access-date=3 January 2026 |website=Iowa Public Radio |lang=en |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

[[Дональд Трамп]] таксама паведаміў, што [[Марка Рубіа]] кантактаваў з віцэ-прэзідэнтам Венесуэлы [[Дэлсі Радрыгес]], якую затым прывялі да прысягі як прэзідэнта, і што яна сказала: «Мы зробім усё, што вам трэба», а таксама што яна паводзіла сябе ветліва, але «ў яе насамрэч няма выбару»&lt;ref&gt;{{cite web |title=Trump says US is working with Venezuelan vice president |url=https://edition.cnn.com/world/live-news/venezuela-explosions-caracas-intl-hnk-01-03-26?post-id=cmjykgy3l00003b61f10allg2 |access-date=3 January 2026 |website=CNN|lang=en}}&lt;/ref&gt;.

== Рэакцыя ==

=== ЗША ===
[[Файл:President Trump Holds a Press Conference, January 3, 2026.webm|thumb|alt=Дональд Трамп расказвае пра атакі 3 студзеня|Дональд Трамп расказвае пра атакі 3&amp;nbsp;студзеня.|start=47:20]]
[[Прэзідэнт ЗША]] [[Дональд Трамп]] заявіў на прэс-канферэнцыі 3 студзеня, што аперацыя ў Каракасе прайшла ідэальна&lt;ref name = tramp-prakamentsiravau/&gt;.

Трамп даў зразумець, што [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] плануюць акупаваць і кіраваць Венесуэлай да таго часу, пакуль не стане магчымым «бяспечны, належны і ўзважаны пераходны перыяд»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/live/c5yqygxe41pt|title=Venezuela latest: Trump says US will 'run' Venezuela until 'safe transition can take place' - watch live|date=3 January 2026|website=BBC News|lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Cancryn |first=Adam |date=3 January 2026 |title=Trump says US will run Venezuela following Maduro's capture |url=https://www.cnn.com/world/live-news/venezuela-explosions-caracas-intl-hnk-01-03-26 |website=CNN|lang=en}}&lt;/ref&gt;. Ён заявіў, што ЗША і амерыканскія кампаніі канфіскуюць венесуэльскую нафту і будуць прадаваць яе іншым краінам.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Venezuela Live Updates: Trump Says U.S. Will 'Run the Country' After Capture of Maduro |url=https://www.nytimes.com/live/2026/01/03/world/trump-united-states-strikes-venezuela |website=The New York Times |access-date=3 January 2026}}&lt;/ref&gt; Віцэ-прэзідэнт {{нп5|Дж. Д. Вэнс|||JD Vance}} заявіў, што аперацыя апраўданая, бо Мадура быў у ЗША ў вышуку як бягляк. Ён таксама адзначыў, што «скрадзеную нафту трэба вярнуць».&lt;ref&gt;{{cite web |date=3 January 2026 |title=Trump Offered Venezuela's Maduro 'Multiple Off Ramps': Vance |url=https://www.barrons.com/news/trump-offered-venezuela-s-maduro-multiple-off-ramps-vance-7ea332ec |access-date=3 January 2026 |website=Barrons}}&lt;/ref&gt; Трамп заявіў, што ЗША будуць «вельмі моцна ўцягнутыя» ў венесуэльскую нафтавую прамысловасць&lt;ref name=Guardian0&gt;{{Cite news |date=3 January 2026 |title=Trump says US will be 'very strongly involved' in Venezuela oil industry|&lt;!-- DO NOT REMOVE THE PERMALINK IN THIS URL. --&gt;url=https://www.theguardian.com/world/live/2026/jan/03/caracas-explosions-venezuela-maduro-latest-news-updates-live?&amp;page=with%3Ablock-695925f68f087b8b68f607dd#block-695925f68f087b8b68f607dd|access-date=3 January 2026 |work=The Guardian|issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; і дадаў, што амерыканскія нафтавыя кампаніі ўкладуць мільярды долараў у энергетычны сектар краіны&lt;ref&gt;{{Cite news|title= Trump says U.S. oil companies will invest billions of dollars in Venezuela after Maduro’s overthrow|url= https://www.cnbc.com/2026/01/03/trump-venezuela-oil.html|work=[[CNBC]]|date=3 January 2026|last=Kimball|first=Spencer|access-date=3 January 2026}}&lt;/ref&gt;.

Старшыня {{нп5|Канферэнцыя рэспубліканцаў Палаты прадстаўнікоў ЗША|Канферэнцыі рэспубліканцаў Палаты прадстаўнікоў ЗША||House Republican Conference}} {{нп5|Ліза Макклейн|||Lisa McClain}} заявіла: «Скажу проста: Мадура — нарка-тэрарыст. І кропка. Ягоны нелегітымны рэжым залівае нашу краіну смяротнымі наркотыкамі, і амерыканцы плацяць за гэта цану. Трамп не адвярнуўся — ён дзейнічаў. Вось як выглядае лідарства і так абараняюць амерыканскі народ»&lt;ref name=&quot;House GOP Chair&quot;&gt;{{cite Twitter |number=2007444210228576338 |user=RepLisaMcClain |title=President Trump has cracked down on drug trafficking harder than any President in history. Congress backed him up with real action, like the HALT Fentanyl Act. So, let me put this simply: Maduro is a narco-terrorist. Period. His illegitimate regime floods our country with deadly drugs and Americans pay the price. President Trump didn't look the other way; he acted. That's what leadership looks like, and it's how you protect the American people. |first1=Lisa |last=McClain |date=3 January 2026 |access-date=3 January 2026 |archive-url=https://archive.today/20260103145643/https://x.com/RepLisaMcClain/status/2007444210228576338 |archive-date=3 January 2026 |last1= |url= |website= |time=}}&lt;/ref&gt;. Дэмакратычны сенатар {{нп5|Браян Шац|||Brian Schatz}}, член {{нп5|Камітэт Сената ЗША па міжнародных адносінах|Камітэта Сената ЗША па міжнародных адносінах||United States Senate Committee on Foreign Relations}}, папярэдзіў супраць любога ўцягвання амерыканскіх вайскоўцаў у Венесуэлу і заявіў, што ЗША «не маюць жыццёва важных нацыянальных інтарэсаў у Венесуэле, каб апраўдаць вайну»&lt;ref name=&quot;CNN 2026&quot;/&gt;. Рэспубліканскі сенатар {{нп5|Майк Лі (палітык)|Майк Лі|en|Mike Lee}} спачатку заявіў, што з «цікавасцю» чакае тлумачэння, «што жа, як бы там не было, можа канстытуцыйна апраўдаць» удары, але пасля размовы з дзяржаўным сакратаром Рубіа сказаў: «Гэтае дзеянне, імаверна, падпадае пад неад’емную паўнамоцнасць прэзідэнта паводле {{нп5|Артыкул II Канстытуцыі ЗША|Артыкула II Канстытуцыі ЗША||Article Two of the United States Constitution}} абараняць амерыканскіх служачых ад рэальнай або непазбежнай атакі»&lt;ref name=&quot;CNN 2026&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Garcia Cano |first1=Regina |last2=Toropin |first2=Konstantin |date=3 January 2026 |title=US strikes Venezuela and says its leader, Maduro, has been captured and flown out of the country |url=https://apnews.com/article/venezuela-us-explosions-caracas-ca712a67aaefc30b1831f5bf0b50665e |access-date=3 January 2026 |website=[[AP News]]}}&lt;/ref&gt;. Законнасць удараў паставіў пад сумнеў сенатар ад Арызоны [[Рубен Гальега]], які на пачатку аперацыі сказаў: «Гэтая вайна незаконная»&lt;ref name=&quot;auto3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;. Дэмакратычны сенатар {{нп5|Цім Кэйн|||Tim Kaine}} асудзіў дзеянні і заклікаў Кангрэс падтрымаць ягоную рэзалюцыю, якая павінна заблакіраваць выкарыстанне ўзброеных сіл супраць Венесуэлы без дазволу Кангрэса&lt;ref name=&quot;ABC News: Republicans largely back Trump&quot; /&gt;.

[[Файл:2026-01-03 Venezuelan protests in NYC 173.jpg|thumb|Пратэсты ў [[Нью-Ёрк]]у.]]
У шэрагу гарадоў ЗША былі арганізаваны дэманстрацыі супраць ваенных дзеянняў у Венесуэле.

=== Венесуэла ===
{{нп5|Урад Венесуэлы|Урад Венесуэлы||Government of Venezuela}} заявіў, што адхіляе і асуджае «вайсковую агрэсію»&lt;ref name=&quot;DiazWalsh030126&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;BBC&quot;&gt;{{Cite news |date=3 January 2026 |title=Explosions heard as smoke rises in Venezuelan capital Caracas |url=https://www.bbc.com/news/live/c5yqygxe41pt |access-date=3 January 2026 |publisher=[[BBC News]]}}&lt;/ref&gt;. Урад паабяцаў абараняцца ад вайсковых дзеянняў ЗША, накіраваных на змену рэжыму. Ён ахарактарызаваў іх як «{{нп5|Амерыканскі імперыялізм|імперыялістычную||American imperialism}} агрэсію» і заклікаў склікаць [[Савет Бяспекі ААН]]&lt;ref name=&quot;DiazWalsh030126&quot;&gt;{{Cite news |last1=Diaz |first1=José |last2=Walsh |first2=Joe |date=3 January 2026 |title=Venezuela accuses U.S. of &quot;very serious military aggression&quot; |url=https://www.cbsnews.com/live-updates/venezuela-us-military-strikes-maduro-trump/#post-update-eefc7444 |access-date=3 January 2026 |work=[[CBS News]]|lang=en}}&lt;/ref&gt;. Ён абвінаваціў [[Федэральны Урад ЗША|ўрад Злучаных Штатаў]], але непасрэдна [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]] не згадаў&lt;ref&gt;{{Cite web |date=3 January 2026 |title=Régimen de Maduro señala a Estados Unidos de las explosiones en Caracas y otras partes de Venezuela |url=https://www.ntn24.com/noticias-actualidad/regimen-de-maduro-senala-a-estados-unidos-de-las-explosiones-en-caracas-y-otras-partes-de-venezuela-598499 |access-date=3 January 2026 |website=NTN24 |publisher= |language=es}}&lt;/ref&gt;. Міністр абароны {{нп5|Уладзімір Падрына Лопес|||Vladimir Padrino López}} таксама заявіў, што атакі былі незаконнымі&lt;ref&gt;{{Cite web |date=3 January 2026 |title=Venezuelans will form 'wall of resistance' against U.S., defense minister says |url=https://www.nbcnews.com/world/latin-america/live-blog/venezuela-explosions-trump-maduro-live-updates-rcna251053 |access-date=3 January 2026 |website=[[NBC News]]}}&lt;/ref&gt; і паабяцаў супраціўляцца ўмяшанню ЗША&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

[[Файл:Vicepresidenta Delcy Rodríguez garantiza justicia contra los extremistas que promovieron agresión armada.jpg|thumb|Дэлсі Радрыгес на пасяджэнні, 3&amp;nbsp;студзеня.]]
На пасяджэнні Нацыянальнага савета абароны Дэлсі Радрыгес паведаміла, што 3 студзеня дэкрэт аб увядзенні надзвычайнага становішча ў Венесуэле, падпісаны Нікаласам Мадура, перададзены ў Канстытуцыйны суд і набыў моц&lt;ref&gt;{{Cite web |date=3 студзеня 2026 |title=Вице-президент Венесуэлы: декрет о чрезвычайном положении вступил в силу |url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/26083063 |access-date=4 студзеня 2026 |website=[[ТАСС]]}}&lt;/ref&gt;. Вярхоўны суд Венесуэлы прызначыў Радрыгес выконваць прэзідэнцкія абавязкі.

Пэўныя крыніцы ў Венесуэле паведамілі [[Sky News]], што, на іх думку, захоп Мадура быў «узгодненым выхадам» з удзелам ЗША&lt;ref&gt;{{Cite news |date=3 January 2026 |title=Maduro's capture was 'negotiated exit', sources tell Sky News |url=https://news.sky.com/story/venezuela-latest-explosions-heard-in-capital-of-caracas-13489831?postid=10786063#liveblog-body |access-date=3 January 2026 |work=[[Sky News]]|lang=en}}&lt;/ref&gt;.

Апазіцыйная палітык [[Марыя Карына Мачада]] апублікавала з выгнання заяву: «Адбываецца тое, што павінна было адбыцца» — у кантэксце таго, што апазіцыя мае намер узяць на сябе мандат, які, паводле яе сцвярджэнняў, яна атрымала на {{нп5|Прэзідэнцкія выбары ў Венесуэле (2024)|||2024 Venezuelan presidential election}}&lt;ref name=Guardian0 /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Walters |first1=Joanna |last2=Sedghi |first2=Amy |last3=Mackay |first3=Hamish |last4=Sedghi |date=3 January 2026 |title=US will be 'strongly involved' in Venezuela oil industry, Trump says after Caracas attacked and Maduro captured – live |url=https://www.theguardian.com/world/live/2026/jan/03/caracas-explosions-venezuela-maduro-latest-news-updates-live |access-date=3 January 2026 |work=the Guardian |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;. Яна таксама заклікала, каб [[Эдмунда Гансалес]], якога апазіцыя лічыць пераможцам выбараў 2024 года, заняў пасаду прэзідэнта&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;. Гансалес заявіў, што апазіцыя гатовая «адбудаваць нашу нацыю»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/1/3/live-loud-noises-heard-in-venezuelas-capital-amid-us-tensions|title=UNITED STATES WILL RUN VENEZUELA UNTIL 'SAFE TRANSITION' OF POWER: TRUMP|first1=Stephen|last1=Quillen|first2=Nils|last2=Adler|website=Al Jazeera}}&lt;/ref&gt;.

=== Міжнародная рэакцыя ===
Пасля нападаў розныя дзяржавы свету асудзілі або падтрымалі гэтыя дзеянні. У прыватнасці, сухапутныя суседзі Венесуэлы выступілі з крытыкай, за выключэннем марскога суседа — [[Трынідад і Табага]] — які толькі адхіліў любую датычнасць.

Прафсаюзныя арганізацыі таксама асудзілі напад, у тым ліку {{нп5|Сусветная федэрацыя прафсаюзаў|||World Federation of Trade Unions}}, італьянская {{нп5|Unione Sindacale di Base}}, баскская {{нп5|Langile Abertzaleen Batzordeak}}, кіпрская {{нп5|Панкіпрыёцкая федэрацыя працы|||Pancyprian Federation of Labour}} і {{нп5|Паўднёваафрыканская федэрацыя прафсаюзаў|||South African Federation of Trade Unions}}&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{Cite news |title=WFTU condemnation statement on the new imperialist intervention in Venezuela |url=https://www.wftucentral.org/wftu-condemnation-statement-on-the-new-imperialist-intervention-in-venezuela/}}&lt;/ref&gt;. Палітычныя і працоўныя арганізацыі розных краін свету арганізавалі дэманстрацыі супраць ваеннай агрэсіі ЗША&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

Пасяджэнне [[Савет Бяспекі ААН|Савета Бяспекі ААН]] па Венесуэле адбылося 5 студзеня 2026 года, яго скліканне ініцыявала [[Калумбія]]&lt;ref&gt;{{Cite web  |date=4 студзеня 2026 |title=Калумбія склікала пасяджэнне Савета Бяспекі ААН па Венесуэле |url=https://blr.belta.by/world/view/kalumbija-sklikala-pasjadzhenne-saveta-bjaspeki-aan-pa-venesuele-153175-2026/ |access-date=4 студзеня 2026 |website=[[БелТА]]}}&lt;/ref&gt;.

=== Журналістыка і каментарыі ===
Аўтар [[The Guardian]] {{нп5|Сайман Тысдалл|||Simon Tisdall}} ахарактарызаваў аперацыю ЗША як «неправакаваную», незаконную і «не такую ўжо і адрозную ад» [[Уварванне Расіі ва Украіну (2022)|расійскага ўварвання ва Украіну]]. Ён таксама адзначыў, што гэта стварае прэцэдэнт, які можа апраўдаць будучае ўварванне Кітая на Тайвань; за тыдзень да гэтага Кітай праводзіў вакол яго {{нп5|Justice Mission 2025|вайсковыя аперацыі||Justice Mission 2025}}&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Tisdall |first=Simon |date=3 January 2026 |title=Today an illegal coup in Venezuela, but where next? Donald Trump talks peace but he is a man of war |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2026/jan/03/illegal-coup-venezuela-donald-trump-peace-war |access-date=3 January 2026 |work=The Guardian |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;. {{нп5|Дэвід Роткапф|||David Rothkopf}} назваў паводзіны Трампа «пуцінізацыяй знешняй палітыкі ЗША»&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite news |last=Borger |first=Julian |date=2026-01-03 |title=The ‘Putinization’ of US foreign policy has arrived in Venezuela |url=https://www.theguardian.com/world/2026/jan/03/putin-russia-us-foreign-policy-venezuela |access-date=2026-01-03 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;.

Аналітык у сферы міжнародных адносін {{нп5|Домінік Вагхорн|||Dominic Waghorn}} напісаў, што ўварванне ў Венесуэлу і выкраданне Мадура — беспрэцэдэнтная падзея нават з улікам папярэдніх выпадкаў адхілення ЗША кіраўнікоў іншых дзяржаў. Ён адзначыў, што аперацыя, як відаць, «супярэчыць прынцыпам міжнароднага права»&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Why Trump's removal of Maduro is unprecedented |url=https://news.sky.com/story/why-trumps-removal-of-maduro-is-unprecedented-13489912 |access-date=2026-01-03 |website=Sky News |language=en}}&lt;/ref&gt;. {{нп5|Джуліян Борджэр|||Julian Borger}} заявіў, што аперацыя азначае зрух ад міжнароднага парадку, які ў асноўным грунтаваўся на правілах, да «парадку канкурэнтных [[Сфера ўплыву|сфер уплыву]], якія будуць вызначацца ўзброенай сілай»&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Вынікі ==
5 студзеня 2026 года ў [[Нью-Ёрк]]у пачаўся судовы працэс над Нікаласам Мадурам. 

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Ваенныя аперацыі]]
[[Катэгорыя:2026 год у Венесуэле]]
[[Катэгорыя:2026 год у ЗША]]
[[Катэгорыя:Студзень 2026 года]]
[[Катэгорыя:Падзеі 3 студзеня]]</text>
      <sha1>3zp8bvvl6wtky5jeq9syzatwuwuhyeg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уздзенскі раённы выканаўчы камітэт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>798702</id>
    <revision>
      <id>5170909</id>
      <parentid>5082082</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T18:14:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5170909</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6796" sha1="4kwtdo5g4y0utfpopjxq7r47uqze189" xml:space="preserve">{{Орган выканаўчай улады
|назва               = Уздзенскі раённы выканаўчы камітэт
|скарачэнне          = 
|арыгінальная назва  = 
|арыгінальная назва1 =
|арыгінальная назва2 =
|краіна              = Рэспубліка Беларусь
|друк                =
|шырыня пячаткі      =
|подпіс пячаткі      =
|выява               = 
|шырыня выявы        = 
|подпіс выявы        = 
|эмблема             = 
|шырыня эмблемы      =
|подпіс эмблемы      = 
|дата стварэння      = 
|папярэднік1         = 
|папярэднік2         = 
|папярэднік3         = 
|дата скасавання     =
|пераемнік           =
|падпарадкаванне     = [[Мінскі абласны выканаўчы камітэт]]
|штаб-кватэра        = 223411, [[Мінская вобласць]], г. [[Узда]], [[Савецкая вуліца (Узда)|вул. Савецкая]], 22&lt;ref name=&quot;structure&quot;&gt;{{cite web|url=https://uzda.gov.by/rukovodstvo/upravleniya-i-otdely/|title=Управления и отделы|publisher=Узденский районный исполнительный комитет|accessdate=2026-01-15|lang=ru|archive-date=25 студзеня 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260125093754/https://uzda.gov.by/rukovodstvo/upravleniya-i-otdely/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|region_code         = BY
|бюджэт              =
|імя міністра1       =
|функцыя міністра1   =
|імя міністра2       =
|функцыя міністра2   =
|імя главы1          = [[Дзмітрый Анатолевіч Колас]]
|пасада главы1       = [[Старшыня Уздзенскага раённага выканаўчага камітэта|Старшыня]]
|імя главы2          =
|пасада главы2       =
|вышэйстаячае ведамства =
|падведамны орган1   =  
|падведамны орган2   =
|дакумент1           = 
|сайт                = [https://uzda.gov.by/ uzda.gov.by]
|раздзел заўваг =
|карта =
|шырыня карты =
|подпіс карты =
}}

'''Уздзенскі раённы выканаўчы камітэт''' — [[Выканаўчая ўлада|выканаўчы і распарадчы орган]] [[мясцовае кіраванне|мясцовага кіравання]] базавага тэрытарыяльнага ўзроўню на тэрыторыі [[Уздзенскі раён|Уздзенскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Падсправаздачны і падкантрольны [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь|Прэзідэнту Рэспублікі Беларусь]] і [[Мінскі аблвыканкам|Мінскаму аблвыканкаму]], падсправаздачны таксама [[Уздзенскі раённы Савет дэпутатаў|Уздзенскаму раённаму Савету дэпутатаў]] па пытаннях, аднесеных да яго кампетэнцыі&lt;ref name=&quot;pravo&quot;&gt;[https://pravo.by/document/?guid=3871&amp;p0=h11000108 Закон Республики Беларусь от 4 января 2010 г. № 108-З «О местном управлении и самоуправлении в Республике Беларусь»]&lt;/ref&gt;. Агульнае кіраўніцтва дзейнасцю райвыканкама ажыццяўляе Старшыня выканкама. Будынак райвыканкама размешчаны ў цэнтры [[Узда|Узды]], на [[Савецкая вуліца (Узда)|вуліцы Савецкай]], 22&lt;ref name=&quot;structure&quot;/&gt;.

== Структура ==
У структуру Уздзенскага раённага выканаўчага камітэта ўваходзяць&lt;ref name=&quot;structure&quot;/&gt;:
* Упраўленне па сельскай гаспадарцы і харчаванні;
* Упраўленне па працы, занятасці і сацыяльнай абароне;
* Упраўленне па адукацыі, спорце і турызме;
* Аддзел арганізацыйна-кадравай работы;
* Аддзел эканомікі;
* Аддзел ідэалагічнай работы і па справах моладзі;
* Аддзел жыллёва-камунальнай гаспадаркі, архітэктуры і будаўніцтва;
* Аддзел запісу актаў грамадзянскага стану (ЗАГС) (размяшчаецца ў будынку раённага Дома культуры па [[Вуліца Навіцкага (Узда)|вуліцы Навіцкага]], 9);
* Аддзел землеўпарадкавання;
* Фінансавы аддзел (уключае групу бухгалтарскага ўліку і справаздачнасці);
* [[Уздзенскі раённы аддзел унутраных спраў|Аддзел унутраных спраў]] (размяшчаецца па [[Вуліца Сцяпанава (Узда)|вуліцы Сцяпанава]], 15);
* Юрыдычны сектар;
* Сектар па працы са зваротамі грамадзян і юрыдычных асоб;
* Камісія па справах непаўналетніх.

== Старшыні ==
* з 27 сакавіка 2023 — [[Дзмітрый Анатолевіч Колас]]&lt;ref name=&quot;belta&quot;&gt;{{cite web|url=https://belta.by/president/view/upravlentsy-mestnoj-vertikali-direktora-predprijatij-i-zamestiteli-ministrov-kadrovyj-den-u-prezidenta-557596-2023/|title=Управленцы местной вертикали, директора предприятий и заместители министров. Кадровый день у Президента|publisher=БелТА|date=2023-03-27|accessdate=2026-01-15|lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
* {{афіцыйны сайт|https://uzda.gov.by|Уздзенскага раённага выканаўчага камітэта}}

{{Выканаўчыя камітэты Беларусі}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Арганізацыі Узды]]
[[Катэгорыя:Раённыя выканаўчыя камітэты Мінскай вобласці]]
[[Катэгорыя:Уздзенскі раён]]</text>
      <sha1>4kwtdo5g4y0utfpopjxq7r47uqze189</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сярэдняволжскі край</title>
    <ns>0</ns>
    <id>799482</id>
    <revision>
      <id>5171159</id>
      <parentid>5116353</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T10:05:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <comment>Згодна з абмеркаваннем</comment>
      <origin>5171159</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="220234" sha1="gk9yyi49f7oem344bknnjufqjc7a3io" xml:space="preserve">{{Адміністрацыйная адзінка
|Цвет1 = {{Колер|СССР}}
|Цвет2 =
|Статус = [[Край]]
|Уключае =
|БуйныяГарады = [[Арэнбург]], [[Пенза]], [[Ульянаўск]], [[Сызрань]]
|Да = Сярэдняволжская вобласць
|Пасля = Куйбышаўская вобласць
|Кіраўнік =
|Назва кіраўніка =
|Кіраўнік2 =
|Назва кіраўніка2 =
|ВУП =
|Год ВУП =
|Месца па ВУП =
|ВУП на душу насельніцтва =
|Месца па ВУП на душу насельніцтва =
|Мова = [[руская мова|руская]]
|Мовы =
|Нацыянальны склад = [[рускія]] — 74,6 %&lt;br&gt;[[мардва]] — 13,1 %&lt;br&gt;[[украінцы]] — 1,9 %
|Канфесійны склад =
|Працэнт ад плошчы =
|Месца па плошчы =
|Максімальная вышыня =
|Сярэдняя вышыня =
|Мінімальная вышыня =
|Шырата =
|Даўгата =
|Карта = Russian SFSR - Middle Volga Krai (1930.07.20).png
|Подпіс карты = Сярэдняволжскі край на карце РСФСР (20.07.1930)
|Карта адміністрацыйнай адзінкі = Средне-Волжский край.png
|ЧасавыПояс =
|Абрэвіятура =
|ISO =
|FIPS =
|Тэлефонны код =
|Паштовыя індэксы =
|Код аўтамабільных нумароў =
|Сайт =
|Заўвагі =
|Назва параметра1 = Узнагароды
|Параметр1 = {{Ордэн Леніна|тып=рэгіён|1935}}
}}
'''Сярэдняво́лжскі край''' — адміністрацыйная адзінка на тэрыторыі [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|РСФСР]], якая існавала з [[1929]] па [[1936]] год. Адміністрацыйны цэнтр — [[Самара]].

Утвораны ў 1928 годзе з тэрыторый чатырох былых губерняў: [[Самарская губерня|Самарскай]], [[Пензенская губерня|Пензенскай]], [[Сімбірская губерня|Ульянаўскай]] і [[Арэнбургская губерня|Арэнбургскай]] як '''[[Сярэдне-Волжская вобласць|Сярэдняволжская вобласць]]'''.

У 1929 годзе Сярэдне-Волжская вобласць ператворана ў '''Сярэдняволжскі край''', які ў 1935 годзе быў перайменаваны ў '''Куйбышаўскі край'''. У снежні 1936 года&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://regsamarh.ru/cgaso/map/atd|title=Краткая справка по истории административно-территориального деления Самарской губернии — области|publisher=regsamarh.ru|access-date=2019-02-06|archive-date=2019-02-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20190207015753/http://regsamarh.ru/cgaso/map/atd|url-status=live}}&lt;/ref&gt; пасля выхаду са складу рэгіёна [[Мардоўская АССР|Мардоўскай АССР]] край быў ператвораны ў [[Куйбышаўская вобласць|Куйбышаўскую вобласць]].

== Фізіка-геаграфічнае апісанне ==

=== Геаграфічнае становішча ===
Сярэдняволжскі край з плошчай каля 242 тысяч км² займаў цэнтральную частку Волжскага басейна, размяшчаючыся паміж 55°11' і 50°30' [[Паўночная шырата|пн. ш.]] і 42°15' і 60°30' [[Усходняя даўгата|у. д.]] Тэрыторыя ўяўляла сабой моцна выцягнутую з захаду на ўсход паласу даўжынёй прыкладна 1250 км і шырынёй ад 10—12 км да 330 км{{sfn|Сярэдняя Волга|1934|с=7}}{{ref+|Тут і далей пры адсутнасці асаблівых заўваг апісваецца тэрыторыя края да 7 снежня 1934 года, калі [[Арэнбургская вобласць]] была вылучана ў асобны суб'ект РСФСР|group=&quot;Кам.&quot;}}.

Паўночна-заходняя частка края межавала з [[Ніжагародскі край|Ніжагародскім краем]]{{sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=59}} (пазней [[Горкаўскі край|Горкаўскім]]{{sfn|Сярэдняя Волга|1934|с=7}}) і [[Чувашская АССР|Чувашскай АССР]] у яго складзе, на поўначы — з [[Татарская АССР|Татарскай АССР]], на паўночным усходзе — з [[Башкірская Аўтаномная Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Башкірскай АССР]], на ўсходзе — з [[Уральская вобласць (РСФСР)|Уральскай]]{{sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=59}}, з 1934 года — [[Чалябінская вобласць|Чалябінскай вобласцю]]{{sfn|Сярэдняя Волга|1934|с=7}}, на паўднёвым усходзе — з [[Казахская Аўтаномная Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка|Казахскай АССР]], на поўдні — з [[Ніжне-Волжскі край|Ніжневолжскім краем]]{{sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=59}} (пазней [[Саратаўскі край|Саратаўскім]]{{sfn|Сярэдняя Волга|1934|с=7}}), і на захадзе з [[Цэнтральна-Чарназёмная вобласць|Цэнтральна-Чарназёмнай]]{{sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=59}} (пазней [[Варонежская вобласць|Варонежскай]]{{sfn|Сярэдняя Волга|1934|с=7}}) і [[Маскоўская вобласць|Маскоўскай]]{{sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=59}} (у 1929 годзе — [[Цэнтральна-Прамысловая вобласць|Цэнтральна-Прамысловай]]{{sfn|Сярэдняя Волга|1934|с=7}}) абласцямі.

Сярэдняволжскі край меў ярка выяўлены шыротны напрамак, прычым мерыдыянальнай воссю служыла [[Волга]], якая дзяліла край на дзве паловы: заходнюю правабярэжную — Прыволжа з плошчай прыкладна 150 тысяч км², і ўсходнюю левабярэжную — Заволжа, з плошчай прыкладна ў 90 тысяч км²{{sfn|Сярэдняя Волга|1934|с=7}}. У ранніх крыніцах, якія выходзілі неўзабаве пасля стварэння вобласці, паказвалася плошча Прыволжа ў 102 тысячы км² і Заволжа ў 140 тысяч км²{{sfn|Сярэдняя Волга|1932|с=5}}). Абедзве зоны даволі моцна адрозніваліся па сваіх фізіка-геаграфічных характарыстыках{{sfn|Сярэдняя Волга|1932|с=5}}.

=== Рэльеф ===
[[Файл:Zhiguli.jpg|міні|Жыгулёўскія горы]]
Прыволжа пераважна размяшчалася на тэрыторыі [[Прыволжскае ўзвышша|Прыволжскага ўзвышша]], якое спускаецца да Волгі стромкімі абрывістымі схіламі, а на захад палога зніжаецца да [[Окска-Данская раўніна|Окска-Данской нізіны]]. Яе асобныя ўчасткі маюць уласныя назвы: [[Ундорскія горы|Ундорскія]], Краменскія, [[Сенгілееўскія горы|Сенгілееўскія]] і найбольш вядомыя, [[Жыгулёўскія горы]]{{sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=3}}. На захад, поўнач і паўночны захад ад Прыволжскага ўзвышша вылучаюцца адгор'і грады Волга-Данскога водападзелу, якія ў сваю чаргу служаць [[водападзел]]амі паміж [[Свіяга|Свіягай]], [[Сызрань (рака)|Сызранам]], [[Сура (прыток Волгі)|Сурой]], [[Мокша (рака)|Мокшай]] і [[Вад (рака)|Вадам]]{{sfn|Сярэдняя Волга|1932|с=5}}. На тэрыторыі мноства балак, яраў і водападзелаў, што стварае моцную перасечанасць мясцовасці{{sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=3}}.
[[Файл:Бескрайние поля - panoramio (1).jpg|міні|Арэнбургскія стэпы]]
Рэльеф левабярэжжа значна мякчэйшы, паколькі водападзелы тут практычна не маюць перасячэнняў. Практычна адразу ад Волгі пачыналася паласа вельмі плоскай раўніны{{sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=3}}, з невысокімі мяккімі водападзеламі — [[Сырт (узвышша)|сыртамі]], нават найбуйнейшы з якіх — [[Агульны Сырт]], які ўяўляе сабой Волга-Уральскі водападзел, надаваў рэльефу толькі нязначную ўзгорыстасць{{sfn|Сярэдняя Волга|1932|с=5}}. Толькі паўночна-ўсходняя частка (і асабліва крайняя ўсходняя частка{{sfn|Сярэдняя Волга|1934|с=7}}) левабярэжжа становіцца зноў узгорыстай, а мясцовасць прыкметна перасечанай, што звязана з блізкасцю [[Уральскія горы|Уральскіх гор]], чые адгор'і і змянялі рэльеф{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=4}}{{sfn|Сярэдняя Волга|1932|с=5}}.

=== Геалогія ===

=== Клімат ===
Клімат края быў дастаткова аднародны, бо край быў выцягнуты ў шыротным напрамку. Гэта быў характэрны [[кантынентальны клімат]] з халоднай (да 40 °C і нават ніжэй) маласнежнай зімой, кароткай вясной з багатым раставаннем снягоў, гарачым летам (да 40 °C) рэзкімі перападамі тэмператур на працягу сутак{{sfn|Сярэдняя Волга|1934|с=8}}{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=9}}. Нарастанне прыкмет кантынентальнасці ішло па лініі ад крайняга паўночнага захаду да крайняга паўднёвага ўсходу{{sfn|Сярэдняя Волга|1934|с=8}}: сярэдняя тэмпература ліпеня ў Пензе складала 19 °C (студзеня — −11 °C), у Самары — 21 °C (студзеня— −13 °C), а ў Арэнбургу — 23 °C (студзеня — −16 °C){{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=9}}.
[[Файл:Shelubey lake.JPG|міні|[[Шэлубей (возера)|Возера Шэлубей]] у Мардовіі]]
Правабярэжжа мела нахіл да поўначы і паўночнага захаду, адсутнасць значных узвышшаў на захадзе і паўночным захадзе рабіла гэты рэгіён даступным для вільготных вятроў з [[Атлантычны акіян|Атлантыкі]], пры гэтым [[Прыволжскае ўзвышша]] абараняла яго ад гарачых і сухіх вятроў з пустынь і паўпустынь [[Сярэдняя Азія|Сярэдняй Азіі]]{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=9}}{{sfn|Сярэдняя Волга|1932|с=5}}. Багацце азёр, рэк і ручаёў і забалочаных нізін таксама змякчала клімат Правабярэжжа, так што, хоць яно практычна цалкам ляжала на поўнач ад 53 паралелі, але сярэдняя гадавая тэмпература вагалася ад +3,5 да +4,5 °C, а гадавая колькасць ападкаў складала ад 400 да 550 мм, толькі ў асобных раёнах сума ападкаў зніжалася да 350 мм{{sfn|Сярэдняя Волга|1934|с=8}}.

Цячэнне Волгі дзяліла тэрыторыю края і ў кліматычных адносінах, [[Ізагіета|лінія сярэднегадавых ападкаў]] у 400 мм праходзіла прыкладна па правым беразе Волгі{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=9}}.
[[Файл:Burtinskaya-steppe-orenburg-oblast-october-2014.jpg|міні|Бурцінскі стэп]]
Левабярэжжа мела паступовы схіл у заходнім і паўднёва-заходнім напрамку. Прыволжскае ўзвышша закрывала рэгіён ад вільготных заходніх і паўночна-заходніх вятроў, а прыходу вятроў Сярэдняй Азіі нічога не перашкаджала. У выніку, хоць тэрыторыя рэгіёна і спускалася да 51 паралелі, сярэдняя гадавая тэмпература была ніжэй +3 °C у паўночных і +4 °C у паўднёвых раёнах. Левабярэжжа таксама было больш засушлівым, і ступень увільгатнення зніжалася пры прасоўванні на паўднёвы ўсход. Толькі некаторыя раёны ў паўночна-заходнім вугле Левабярэжжа, а таксама багатыя лясамі і вадаёмамі [[Кінельскі раён|Кінельскі]] і [[Борскі раён (Самарская вобласць)|Борскі]] раёны мелі гадавую суму ападкаў у 400 мм і больш, у сярэднім жа гадавая сума ападкаў складала толькі 270—350 мм{{sfn|Сярэдняя Волга|1934|с=8}}. Ізагіета ападкаў у 300 мм праходзіла ўздоўж цячэння [[Урал (рака)|Урала]] і [[Вялікі Іргіз|Вялікага Іргіза]]{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=9}}.

Размеркаванне ападкаў ад года ў год было вельмі нераўнамерным. Так пры сярэднегадавым паказчыку ў Самары ў 363 мм у розныя гады ападкі змяняліся ад 156 да 680 мм у год. Даволі часта ў маі-чэрвені ападкаў не выпадала зусім, што вельмі негатыўна адбівалася на земляробстве, тады ўжо нават багатыя ліпеньскія дажджы не маглі выратаваць ураджай. Яшчэ адной асаблівасцю мясцовага клімату з'яўляліся нярэдкія [[Сухавей|сухавеі]] — гарачыя паўднёва-ўсходнія вятры, якія нясуць з сабой акрамя спякоты і сухасці драбнюткі пыл ([[сухі туман]]), з-за дзеяння якога расліны пакутавалі ад [[wikt:запал#Значение|запалу]]. Пры гэтым засухі не абмяжоўваліся Заволжам, а захоплівалі і значную частку тэрыторыі Сызранскай акругі{{ref+|Тут і далей для зручнасці арыентавання паказваюцца акругі края, скасаваныя яшчэ ў 1930 годзе|group=&quot;Кам.&quot;}} у Прыволжы{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=10}}.

Сярэдняволжскі край з'яўляўся адным з самых багатых у Еўрапейскай частцы СССР па колькасці ясных сонечных дзён (каля 35 %). Па колькасці цяпла і вільгаці было магчыма культываванне нават вельмі цеплаёмістых раслін (сланечнік, кукуруза){{sfn|Сярэдняя Волга|1934|с=8}}. На практыцы ж гэтаму перашкаджалі частыя вясновыя [[замаразкі]], спалучэнне якіх з моцнымі зімовымі маразамі негатыўна адбівалася на культываванні нават [[Пшаніца|азімай пшаніцы]]{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=10}}.

=== Гідраграфія ===
[[Файл:Sura River in Penza IMG 2613.JPG|міні|Рака [[Сура (прыток Волгі)|Сура]]]]
Тэрыторыя края ляжала ў асноўным у Волжскім басейне, за выключэннем Арэнбургскай акругі, якая знаходзілася пераважна ў басейне Урала, і паўднёва-заходняй часткі Кузнецкай акругі, размешчанай у басейне [[Дон]]а{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=4}}.

Найбуйнейшымі рэкамі края з'яўляліся [[Волга]] з яе прытокамі: [[Свіяга]], [[Сызрань (рака)|Сызрань]], [[Уса (прыток Волгі)|Уса]], [[Сура (прыток Волгі)|Сура]], [[Мокша (рака)|Мокша]] — справа, [[Чарамшан]], [[Сок (рака)|Сок]], [[Самара (прыток Волгі)|Самара]], [[Моча (прыток Волгі)|Моча]], [[Чагра]], [[Вялікі Іргіз]] — злева; і [[Урал (рака)|Урал]] з левым прытокам [[Сакмара|Сакмарай]]{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=4}}{{sfn|Сярэдняя Волга|1932|с=5}}. Волга ў межах края цякла на працягу 400 кіламетраў маючы асноўны напрамак з поўначы на поўдзень, але ў раёне [[Тальяці|Стаўрапаля]] рабіла круты паварот на ўсход, абыходзячы Жыгулёўскія горы, робячы пятлю даўжынёй звыш 200 км — [[Самарская Лука|Самарскую Луку]], а пачынаючы ад Сызрані зноў цякла ў паўднёвым напрамку{{sfn|Сярэдняя Волга|1934|с=8}}. Рэкі працякалі ў асноўным па шырокіх і глыбокіх далінах (за выключэннем стэпавых, у якіх даліны былі неглыбокія). Часткі такіх далін затапляліся ў [[паводка|паводку]], утвараючы каштоўныя [[Заліўны луг|поймавыя лугі]]{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=4}}. Паселішчы звычайна размяшчаліся на незатапляльных другіх [[рачная тэраса|рачных тэрасах]]. Цячэнне рэк слабое, ухіл нязначны{{sfn|Сярэдняя Волга|1932|с=5}}, выключэннем з'яўляўся Урал{{sfn|Сярэдняя Волга|1934|с=8}}.

Акрамя рэк на тэрыторыі края налічвалася звыш 3000 невялікіх азёр з агульнай плошчай да 25 тыс. га, але толькі нешматлікія з іх мелі плошчу звыш 1 км²{{sfn|Сярэдняя Волга|1934|с=8}}.

Правабярэжжа было багата азёрамі, рэкамі, рэчкамі і балотамі{{sfn|Сярэдняя Волга|1934|с=7}}. У Левабярэжжы рэкі ў асноўным былі малыя і малаводныя, часцяком летам у вярхоўях перасыхаючы і распадаючыся на асобныя азёры{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=5}}. Паўднёва-ўсходняя частка края была яшчэ больш засушлівай{{sfn|Сярэдняя Волга|1934|с=7}}.

Адрозненні ў ступені ўвільгатнення паміж Прыволжам і Заволжам адбіваліся і на стане крынічных і грунтавых вод. Калі ў Прыволжы знаходзілася шмат [[крыніца|крыніц]], [[Грунтавая вада|грунтавыя воды]] залягалі дастаткова неглыбока, то ў Заволжы, за выключэннем паўночнай часткі Самарскай і большай часткі Бугурусланскай акруг{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=10}}, крыніцы — вялікая рэдкасць, прычым нават у прыволжскай паласе. Грунтавыя воды залягалі на вялікай глыбіні{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=11}}, глыбіня студняў дасягала 40 метраў{{sfn|Сярэдняя Волга|1934|с=7}}, а ў стэпах вада часта была саланаватая{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=11}}. Як вынік, у той час як у Прыволжы селішчы размяшчаліся свабодна па берагах розных рэчак, яроў з крыніцамі{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=10}}, у Заволжы яны вымушана цясніліся вакол нешматлікіх крыніц пітной вады. Узнікала дальназямелле, якое прыносіла значныя страты{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=11}}.

=== Глебы ===
Значныя адрозненні ў рэльефе і вільготнасці абумовілі дастаткова багатую разнастайнасць глеб у рэгіёне. Найбольш характэрнай і каштоўнай была паласа тлустага [[Чарназёмы|чарназёму]] (з утрыманнем [[гумус]]у ў 10—12 %), якая праходзіла па большай частцы Бугурусланскай, прылеглай ускраіне Арэнбургскай і частцы Самарскай акруг{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=13}}. Гэтая паласа мела працяг і на правым беразе Волгі, дзе праходзіла некалькі паўднёвей і ў межах края захоплівала толькі ўскраіны Пензенскай і Кузнецкай акруг. Большую ж частку Прыволжа займалі дэградаваныя і вышчалачаныя чарназёмы, лесастэпавыя цёмна- і светла-шэрыя глебы, [[баравыя пяскі]] і [[Супесак|супескі]], гліністыя, сугліністыя, а па далінах рэк і [[Алювіяльныя глебы|наносныя глебы]]{{sfn|Сярэдняя Волга|1934|с=8}}.

У Заволжы шэрыя лясныя землі сустракаліся толькі асобнымі ўчасткамі сярод розных чарназёмаў. Пры прасоўванні на паўднёвы ўсход і адпаведным памяншэнні вільготнасці ўтрыманне гумусу ў чарназёме зніжалася. Тлусты чарназём змяняўся звычайным (6-10 % гумусу), за якім ішоў чарназём бедны (4-6 %) гумусу. Пры набліжэнні да ізагіеты ў 300 мм з'яўляюцца [[каштанавыя глебы]] (3,5-4,5 % гумусу). Слабае ўвільгатненне і ўзмоцненае выпарэнне ў Заволжы спрыяла з'яўленню [[Саланцы|саланцоў]]. У лесастэпе яны сустракаліся галоўным чынам па рачных далінах, а ў стэпе займалі і схілы водападзелаў{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=14}}.

=== Карысныя выкапні ===
Час існавання края супадаў з пачаткам актыўнай разведкі карысных выкапняў на дадзенай тэрыторыі, таму даныя пра іх змяняліся практычна штогод.

Яшчэ да сярэдзіны 1920-х гадоў край быў практычна не вывучаны{{sfn|Сярэдняя Волга|1932|с=6}}. Пры распрацоўцы планаў на першую пяцігодку край быў аднесены да выключна сельскагаспадарчых. Таксама адзначалася, што магчымай індустрыялізацыі края перашкаджае недахоп паліва і энергазабеспячэння. Аднак разведачныя працы 1929-1930-гадоў усталявалі, што край багаты [[Выкапнёвае паліва|гаручымі карыснымі выкапнямі]], [[Руда|металічнымі рудамі]], [[Нярудныя карысныя выкапні|няруднымі карыснымі выкапнямі]] і [[Горнахімічная сыравіна|горнахімічнай сыравінай]]. Многія радовішчы мелі ўсесаюзнае значэнне, магчымасць індустрыялізацыі края стала несумненнай, і [[ЦК ВКП(б)]] у сваім рашэнні ад 15 лютага 1931 года ўказваў на шырокія перспектывы [[Індустрыялізацыя СССР|індустрыялізацыі]] края з апорай на мясцовыя рэсурсы, і ператварэння яго ў індустрыяльна-аграрны{{sfn|Сярэдняя Волга|1932|с=6}}{{sfn|Сярэдняя Волга|1934|с=9}}.

==== Гаручыя карысныя выкапні ====
Сярод гаручых карысных выкапняў края першае месца займалі [[Гаручы сланец|гаручыя сланцы]], якіх было разведана тры буйныя радовішчы: [[Кашпірскае радовішча гаручых сланцаў|Кашпірскае]] (Сызранскі раён), Ундора-Захар'еўскае (Ульянаўскі раён), [[Агульнасыртоўскае радовішча гаручых сланцаў|Агульнасыртоўскае]] (Бальшаглушыцкі і Андрэеўскі раёны). Таксама меліся малавывучаныя паклады сланцаў у [[Мардоўская аўтаномная вобласць|Мардовіі]]{{sfn|Сярэдняя Волга|1934|с=9}}. У той час сланцы бачыліся велізарнейшымі запасамі таннага мясцовага паліва і сыравінай для хімічнай прамысловасці. З сланцаў было магчыма атрыманне [[бензін]]у, [[іхтыёл]]у, маслаў, смалы, лакаў, фарбы, [[парафін]]у і г. д. Сланцавы попел быў прыдатны для вырабу цэглы і [[цэмент]]у{{sfn|Сярэдняя Волга|1934|с=9}}.

Сярод іншых гаручых рэсурсаў бачнае месца займаў [[торф]]. На тэрыторыі края налічвалася звыш 900 тарфяных [[Балота|балот]] з агульнай плошчай да 35 тыс. га, з запасамі торфу звыш 400 млн тон. [[Тарфянік]]і размяшчаліся пераважна ў Правабярэжжы (да 90 %) і галоўным чынам у Мардоўскай вобласці (звыш 30 % усіх запасаў края). Таксама яны сустракаліся ў Сурскім, Барышскім, Кузнецкім, Шамышэйскім і Ніжне-Ломаўскім раёнах Правабярэжжа і Чардаклінскім, Мелекескім, Кошкінскім і Абдулінскім раёнах Левабярэжжа{{sfn|Сярэдняя Волга|1934|с=9}}.

У [[Дамбараўскі раён|Дамбараўскім раёне]] Арэнбургскай акругі ў 1929 годзе было выяўлена радовішча [[Каменнавугальны кокс|каксаўнога каменнага вугалю]]{{sfn|Сярэдняя Волга|1932|с=6}}{{sfn|Сярэдняя Волга|1934|с=9}}.

На падставе разліковых даных яшчэ ў 1923 годзе край быў аднесены да заведама нафтаносных{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=82}}, прыкметы наяўнасці нафты былі выяўлены ў раёне [[Самарская Лука|Самарскай Лукі]] і басейне ракі [[Сок (рака)|Сок]]{{sfn|Сярэдняя Волга|1934|с=9}}, аднак актыўная нафтаразведка пачалася толькі ў сярэдзіне 1930-х гадоў. 3 чэрвеня 1936 года ў Сызранскім раёне былі выяўлены першыя нафтавыя слаі прамысловага значэння&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://gubernya63.ru/dostoprimechatelnosti/madein/samarskaja-neft.html|title=Самарская нафта|author=Валерый Ерафееў|date=|work=|publisher=|access-date=2017-04-16|archive-date=2017-04-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20170417155119/http://gubernya63.ru/dostoprimechatelnosti/madein/samarskaja-neft.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, пасля чаго актывізаваліся пошукі нафты і ў Жыгулёўскіх гарах&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://xn----7sbbaazuatxpyidedi7gqh.xn--p1ai/%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B3/%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0/%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D0%B4%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D1%87%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BB%D1%83%D0%BA%D0%B0/%D0%BE%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%B8-%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%BB%D1%83%D0%BA%D0%B0.html|title=Асваенне і даследаванне Самарскай Лукі|author=Валерый Ерафееў|date=|work=|publisher=|access-date=2017-04-16|archive-date=2016-02-18|archive-url=https://archive.today/20160218052851/http://xn----7sbbaazuatxpyidedi7gqh.xn--p1ai/%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B3/%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0/%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D0%B4%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D1%87%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BB%D1%83%D0%BA%D0%B0/%D0%BE%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%B8-%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%BB%D1%83%D0%BA%D0%B8.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

==== Руды ====
Сярод усіх металічных руд першае месца займалі жалезныя, якія сустракаліся на ўсёй тэрыторыі края. Аднак найкаштоўнейшымі з'яўляліся [[Халілаўская група жалезарудных радовішчаў|Орска-Халілаўскія радовішчы]]{{sfn|Сярэдняя Волга|1934|с=9}}, адкрытыя ў 1929 і разведаныя ў 1930 годзе{{sfn|Сярэдняя Волга|1932|с=7}}. У гэтых радовішчах былі выяўлены значныя запасы жалезных руд: [[магнезіт]]ы, [[гематыт]]ы, [[Храміт|храмістыя жалезныя руды]], [[Буры жалязняк|бурыя жалезнякі]]{{sfn|Сярэдняя Волга|1932|с=7}}

[[Халілаўскае радовішча бурых жалезнякоў]] змяшчала руду вельмі высокай якасці, з сярэднім утрыманнем жалеза 37 % і максімальным у 53 %. Шкодныя дамешкі былі нязначныя (серы — каля 0,1 %), затое змяшчаліся дамешкі [[хром]]у, [[Нікель|нікелю]], [[Тытан (элемент)|тытану]], што рабіла руду надзвычай каштоўнай сыравінай, прыдатнай для вырабу высакаякасных сталяў{{sfn|Сярэдняя Волга|1934|с=9}}. Акрамя гэтага меліся Новаорскае радовішча бурых жалезнякоў, якое змяшчала руду кавалкамі ад 20 да 150 см у дыяметры, [[Акерманаўскае радовішча]], адкрытае ў 1933 годзе, і прыдатнае для распрацоўкі адкрытым кар'ерным метадам, а таксама і шэраг іншых, больш дробных радовішчаў. Агульныя запасы бурага жалезняку ў краі ацэньваліся ў мільярд тон{{sfn|Сярэдняя Волга|1934|с=10}}. Магутнасць запасаў руды, параўнальная лёгкасць яе здабычы, высокая якасць руды рабілі Орска-Халілаўскі раён цэнтрам здабычы жалеза ўсесаюзнага маштабу, вылучаючы раён на другое месца ў СССР пасля распрацовак пад [[Камыш-Бурунскі жалезарудны камбінат|Керччу]]{{sfn|Сярэдняя Волга|1934|с=10}}.

У раёне станцыі [[Блява (станцыя)|Блява]] было выяўлена радовішча [[Чырвоны жалязняк|чырвонага жалезняку]] з утрыманнем жалеза да 63 %. [[Магнітны жалязняк|Магнітныя жалезнякі]] сустракаліся ў Халілаўскім, Канапланскім, Блявінскім і Кульмінскім раёнах. Аднак высокае ўтрыманне дамешкаў серы рабіла распрацоўку чырвоных і магнітных жалезнякоў нявыгаднай{{sfn|Сярэдняя Волга|1934|с=10}}.

Жалезныя руды меліся і ў іншых раёнах края. У ваколіцах Ульянаўска, [[Сенгілей|Сенгілея]], [[Шылаўка (Ульянаўская вобласць)|Шылаўкі]] і [[Буяракі (Сенгілееўскі раён)|Буяракоў]] размяшчаліся радовішчы [[сфераідэрыт]]аў з утрыманнем жалеза ў 35-35 % у сырой рудзе. Здаўна здабывалася жалезная руда — [[ліманіт]] на тэрыторыі былога [[Краснаслабодскі павет|Краснаслабодскага павета]] Мардовіі{{sfn|Сярэдняя Волга|1934|с=10}}. Аднак памеры і аб'ёмы запасаў гэтых радовішчаў вызначаны ў той час не былі{{sfn|Сярэдняя Волга|1932|с=7}}.

Мелася некалькі радовішчаў [[храміт]]у: Халілаўскае і Хабарнінскае{{sfn|Сярэдняя Волга|1934|с=11}}. Агульныя запасы храмістага жалезняку заставаліся, аднак, недаразведанымі, хоць і актыўна распрацоўваліся. Утрыманне [[Аксіда хрому(III)|Cr&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;]] па ўчастках значна адрознівалася, у сярэднім складаючы 30-50 %, часам даходзячы да 60 %{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=340}}.

У краі таксама меліся запасы [[Медныя руды|медных руд]]. Са старажытных часоў [[медзь]] здабывалася на [[Каргалінскія рудні|Каргалінскіх руднях]]. На тэрыторыях Арэнбургскага, Саракташскага і Бурцінскага раёнаў знаходзіліся паклады медных пясчанікаў. Асабліва каштоўным было адкрытае ў 1932 годзе поліметалічнае [[Блявінскае радовішча]] медзістых [[пірыт]]аў, якое адрознівалася не толькі высокім утрыманнем медзі (ад 2 да 20 %), але і наяўнасцю ў рудзе [[Жалеза|жалеза]] (≈20 %), [[Сера|серы]] (≈40 %), [[Серабро|серабра]] (0,000038 %) і [[Золата|золата]] (0,000003 %). Запасы радовішча ацэньваліся ў 600 тыс. тон медзі, 11 476 тыс. тон жалеза, 12 тыс. тон серы, 936 тон серабра, 45 тон золата{{sfn|Сярэдняя Волга|1934|с=10}}.

Таксама ў Орскім раёне [[Іосіф Лявонцьевіч Рудніцкі|І. Рудніцкім]] было выяўлена магутнае Халілаўскае радовішча [[Нікель|нікелю]], з запасамі металу да 240 тыс. тон, што рабіла яго найбуйнейшым у СССР і адным з найбуйнейшых у свеце. Таксама меліся заляганні нікелю ў Кваркенскім і Новапакроўскім раёнах, прычым папярэднія даныя ўказвалі, што Кваркенскае радовішча павінна быць яшчэ больш магутным і багатым па ўтрыманні нікелю, чым Халілаўскае{{sfn|Сярэдняя Волга|1934|с=10}}.

Золата, акрамя ўтрымання ў блявінскіх поліметалічных рудах, залягала ў Айдырынскім залатаносным раёне (паміж рэкамі [[Айдырля]] і [[Байтук]]). Знаходзілася яно ў кварцавых жылах і гнёздах. Аднак найбольш багатыя залатыя россыпы і асноўныя жылы былі ўжо выпрацаваны, і сярэдняе ўтрыманне золата было дастаткова малое. Да ўсходу ад Айдырлінскага знаходзіўся Сінсшыханскі залатаносны раён, дзе знаходзілася некалькі прыіскаў{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=338}}{{sfn|Сярэдняя Волга|1934|с=10}}.

У Орска-Халілаўскім раёне сустракаліся таксама радовішчы [[Марганец|марганцу]], [[кобальт]]у, [[Свінец|свінцу]], [[Плаціна|плаціны]] і г. д., на сярэдзіну 1930-х якія не мелі прамысловага значэння{{sfn|Сярэдняя Волга|1934|с=10}}.

==== Гідрамінеральныя ====
У краі знаходзілася некалькі груп [[Мінеральная вада|мінеральных крыніц]] розных тыпаў. У раёне сяла [[Усолле (Самарская вобласць)|Усолле]] знаходзіліся саляныя крыніцы, якія здаўна выкарыстоўваліся для атрымання кухоннай солі. Каля [[Сернаводск (Самарская вобласць)|Сернаводска]] знаходзілася група серных крыніц. Нарэшце ў раёне сяла [[Ундоры]] была вядомая група вуглякісла-жалезістых крыніц{{sfn|Сярэдняя Волга|1932|с=7}}.

==== Нярудныя карысныя выкапні ====
Край быў багаты цэлым шэрагам [[Нярудныя карысныя выкапні|нярудных карысных выкапняў]], якія ігралі значную ролю ў эканоміцы края, у першы чаргу [[Будаўнічыя матэрыялы|будаўнічых матэрыялаў]]{{sfn|Сярэдняя Волга|1932|с=7}}. Паўсюдна на тэрыторыі края сустракаліся розныя [[Гліна|гліны]], з асобнымі радовішчамі высакаякасных глін. У Пензенскім раёне меліся тугаплаўкія гліны з запасам звыш мільёна кубаметраў. Каля станцыі Блява былі вядомыя паклады вогнетрывалых глін з тэмпературай плаўлення ў 1500—1600 °C, ля раз'езда [[Кумак (Новаорскі раён)|Кумак]] — з тэмпературай плаўлення 1600—1750 °C. У Кінельскім і Орскім раёнах былі знойдзены адбельныя гліны{{sfn|Сярэдняя Волга|1934|с=11}}.

Пяскі таксама сустракаліся паўсюдна, белыя [[Кварцавы пясок|кварцавыя пяскі]], прыдатныя для шкляной вытворчасці, сустракаліся ў Сенгілееўскім раёне, каля Чапаеўска і Халілава. Мелася шмат радовішчаў [[Мергель|мергеля]]: па беразе Волгі ў раёне Сенгілея, у Мардоўскай вобласці ля сяла [[Атэмар]], у Пензенскім раёне ля сяла [[Мяртоўшчына]] і іншыя{{sfn|Сярэдняя Волга|1934|с=11}}.

Вельмі шырока былі распаўсюджаны паклады [[вапняк]]оў і [[мел]]у. Лепш за іншых былі вывучаны радовішчы ля прыстані [[Марквашы]] на Волзе, у Чапаеўскім раёне ([[Тамылова (Самарская вобласць)|Тамылова]] і [[Губашава]]), у Орскім раёне і іншых. Налічвалася звыш 20 радовішчаў мелу: у Сенгліееўскім, Нова-Дзевічаскім, Ульянаўскім, Баранаўскім раёнах і Качкураўскім і Кавылкінскім раёнах Мардоўскай вобласці{{sfn|Сярэдняя Волга|1934|с=11}}.

[[Гіпс]] шырока распаўсюджаны ў Самарскім, Краснаярскім, Кінельскім, Сергіеўскім, Арэнбургскім, Соль-Ілецкім, Саракташскім і іншых раёнах. Асабліва высокай якасці гіпс быў у радовішчы «Алябастравы яр» ля сяла [[Волжскі (Самарская вобласць)|Цароўшчына]]. [[Дыятаміт]] (трэпел) сустракаўся ў Інзенскім, Карсунскім, Майнскім, Лунінскім, Барышскім, Сенгілееўскім, Кузнецкім і Сызранскіх раёнах, у Мардоўскай аўтаномнай вобласці. Дыятамітам звычайна спадарожнічалі [[Апока (парода)|апокі]]{{sfn|Сярэдняя Волга|1934|с=11}}

У многіх раёнах сустракаліся [[бітумінозныя вапнякі]] і [[Бітумінозныя пяскі|пясчанікі]], іх буйныя радовішчы былі вядомыя ў Сызранскім раёне (утрыманне бітуму да 15 %), Жыгулёўскіх гарах (да 20 % бітуму), у Байтуганаўскім і Сергіеўскім раёнах, на рацэ [[Шэшма (рака)|Шэшме]] (7-22 % бітуму) і ля сяла [[Аляксееўка (Аляксееўскі раён, Самарская вобласць)|Аляксееўка]]{{sfn|Сярэдняя Волга|1934|с=11}}.

У значнай колькасці меліся запасы іншай сыравіны: [[даламіты]], [[дыябаз]], [[пясчанік]], [[жвір]], [[дахавы сланец]], [[граніт]]{{sfn|Сярэдняя Волга|1934|с=11}}.

==== Каменесамацветная сыравіна ====
У раёне Орска сустракаліся [[горны хрусталь]], [[халцэдон]], [[яшма]], [[апал]]ы, [[Гранат (мінерал)|гранаты]] і іншыя выкапні{{sfn|Сярэдняя Волга|1932|с=7}}{{sfn|Сярэдняя Волга|1934|с=11}}.

==== Горнахімічная сыравіна ====
Найбуйнейшым радовішча такога роду было [[Ілецкае радовішча|Ілецкае радовішча каменнай солі]], вядомае з пачатку XVI стагоддзя. Магутнасць салянага масіва перавышала 450 метраў, пры гэтым соль была вельмі высокай якасці — 99,8 % чысціні{{sfn|Сярэдняя Волга|1934|с=11}}. Толькі разведаныя запасы радовішча ў дзясяткі разоў перавышалі аб'ёмы штогадовага агульнасусветнага спажывання{{sfn|Сярэдняя Волга|1932|с=7}}. Мелася таксама слабавывучанае тады радовішча: гара «Мёртвыя солі» ў 18 км ад станцыі [[Ілецк]]. У даўніну таксама вялася здабыча солі вываркай вады саляных крыніц ля сяла Усолле ў Жыгулях{{sfn|Сярэдняя Волга|1934|с=11}}.

Водзінскае (Краснаярскі раён) і Аляксееўскае (Кінельскі раён) радовішчы серы з запасамі больш за 1 мільён тон кожнае мелі важнае прамысловае значэнне. Меўся шэраг менш буйных радовішчаў: у 8 км ад [[Аляксееўка (гарадская акруга Кінель Самарскай вобласці)|Аляксееўкі]], ля сяла [[Сырэйка|Сырэйкі]], [[Чырвоная Глінка (Самара)|Чырвонай Глінкі]] і іншыя. Сустракаліся ў краі радовішчы [[Серны калчадан|сернага калчадана]]: Блявінскае, Аракчэеўскае (Мардоўская АО) і іншыя{{sfn|Сярэдняя Волга|1934|с=11}}.

Край багаты [[фосфарыты|фасфарытамі]], якія ігралі важную ролю ў якасці сыравіны для вытворчасці ўгнаенняў для сельскай гаспадаркі{{sfn|Сярэдняя Волга|1934|с=11}}. Іх паклады спадарожнічалі сланцам, адпаведна асноўныя запасы былі ў раёне [[Ундоры|Ундор]], Кашпіра, [[Агульны Сырт|Агульнага Сырта]] і ў Мардоўскай АО. Сумарныя запасы ацэньваліся ў 383 мільёны тон{{sfn|Сярэдняя Волга|1934|с=11}}, што шматразова перавышала сусветнае гадавое спажыванне{{sfn|Сярэдняя Волга|1932|с=7}}.

З іншых карысных выкапняў прыцягвалі ўвагу спецыялістаў [[азбест]], [[охра]]{{sfn|Сярэдняя Волга|1932|с=7}}. У Орска-Халілаўскім раёне мелася некалькі радовішчаў [[магнезіт]]у, [[тальк]]у, [[графіт]]у{{sfn|Сярэдняя Волга|1934|с=11}}.

=== Флора ===
[[Файл:Арбековский лес 3. Осень 2015 год.jpg|міні|Арбекаўскі лес, Пензенская вобласць]]
[[Лясістасць]] па акругах была нераўнамернай, ад 18,5 % у Мардоўскай вобласці да 3,3 % у Арэнбургскай акрузе. У сярэднім яна складала каля 11 % (26 620 тысяч км²){{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=71}} — 14 % (33 тысячы км²){{sfn|Сярэдняя Волга|1934|с=8}}. Левабярэжжа параўнальна беднае лясамі, як лясныя можна было назваць толькі некалькі раёнаў: Чардаклінскі, Мелекескі, Стаўрапольскі, Бузулукскі. Яшчэ ў некалькіх раёнах сустракаліся асобныя лясныя масівы. На поўдзень ад [[Вялікі Кінель|Вялікага Кінеля]] і ўся ўсходняя частка Левабярэжжа былі амаль зусім пазбаўлены лесу{{sfn|Сярэдняя Волга|1934|с=8}}.

Аснову лясоў складалі лісцяныя пароды: [[дуб]], [[ліпа]], [[бяроза]], [[асіна]], [[клён]]{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=11}}, лісцяныя пароды складалі 78,2 % усіх лясоў{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=71}}. [[Елка]] сустракалася толькі на паўночным захадзе края асобнымі дрэвамі або невялікімі групамі. На пясчаных глебах дастаткова шырока былі распаўсюджаны [[Сасновы лес|саснякі]]{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=11}}. Іглічныя лясы пераважалі на тэрыторыі толькі некалькіх раёнаў: Інзенскі, Нова-Пястроўскі, Кузнецкі, Камешкірскі, Барышскі, Нова-Спаскі і Бузулукскі. Асобныя хваёвыя лясы сустракаліся ў Мелекескім, Стаўрапольскім і Бузулукскім раёнах, а таксама на рацэ Суры{{sfn|Сярэдняя Волга|1934|с=9}}.

[[Спеласць лесу|Спелыя лясы]] складалі 34,1 %, прыспеваючыя — 28,6 %, маладняковыя — 37,3 %{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=71}}. Штогадовы прырост драўніны па краі ацэньваўся ў 7 млн м³{{sfn|Сярэдняя Волга|1934|с=9}}. Высечкі лісцяных парод лёгка аднаўляліся натуральным шляхам, аднаўленне саснякоў у аналагічнай сітуацыі адбывалася з цяжкасцю, іх месца звычайна займалі лісцяныя пароды: бяроза, асіна і дуб{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=11}}.

[[Лясістасць]] памяншалася пры прасоўванні на паўднёвы ўсход, пераходзячы ў [[Лесастэп|лесастэпы]] і [[Стэп|стэпы]]{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=12}}, якія займалі большую частку тэрыторыі края. Яны здаўна [[Ворыва|разорвалася]], участкі першабытнага стэпу сустракаліся толькі месцамі, на [[узлесак|ўзлесках]] лясоў і схілах, нязручных для ворыва. Аднак адзначалася, што праз 10-15 гадоў пасля заканчэння апрацоўкі поля, на яго месцы выяўляліся прыкметы аднаўлення стэпу з характэрным пераважаннем [[Збожжавыя|злакаў]] і [[Двухдольныя|двухдольных]]{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=12}}. З далейшым прасоўваннем на поўдзень і паўднёвы ўсход разнатраўныя стэпы змяняліся спачатку тыпчакова-ковыльнымі. а затым і палыннымі{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=13}}.

Да сярэдзіны 1930-х высока ацэньвалася не толькі паліўная і будаўнічая роля лясоў края, але і іх велізарнае ахоўнае і водаахоўнае значэнне, паўстала пытанне аб натуральным і штучным лесааднаўленні{{sfn|Сярэдняя Волга|1934|с=9}}.

=== Фаўна ===
[[Файл:Fox---Vulpes-corsac---(Gentry) (cropped).jpg|міні|[[Карсак]]]]
Буйныя драпежнікі лясной паласы ў краі былі прадстаўлены [[Мядзведзевыя|мядзведзямі]], якія зрэдку сустракаліся ў Мардоўскай вобласці. На поўначы края сустракалася [[Рысі|рысь]]. Паўсюдна былі распаўсюджаны [[Куніцы|куніца]], [[лісіца]], [[гарнастай]], сустракаліся [[тхары]], [[Еўрапейская норка|норкі]], [[Ласка|ласкі]]. Таксама ў паўночнай частцы часта сустракалася [[вавёрка]]. Усе гэтыя жывёлы служылі аб'ектам [[Паляванне|палявання]], а іх шкуры аб'ектам гандлю на мясцовых рынках{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=12}}. У стэпавай частцы края асноўным драпежнікам быў [[воўк]], які прычыняў немалы ўрон сельскай гаспадарцы. Сустракаліся [[карсак]]і, асноўнымі ж прадстаўнікамі фаўны ў стэпавай частцы былі [[грызуны]]. Буйныя [[суркі]] сустракаліся ў Арэнбургскай акрузе, паўсюдна сустракаліся суслікі: [[Еўрапейскі суслік|шэры]], [[Жоўты суслік|жоўты]] і [[Вялікі суслік|рыжаваты]]. Сярод злакавых пасеваў шматлікія [[Звычайны хамяк|хамякі]]. Ля вады нярэдкая [[Вадзяная палёўка|вадзяная пацук]], мех якой цаніўся на мясцовым рынку{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=13}}.
[[Файл:Perdix perdix 01.JPG|міні|[[Шэрая курапатка]]]]
Сярод лясных птушак вылучаліся [[Цецеруковыя|цяцярук]] і [[Рабчык (від птушак)|рабчык]], якія мелі прамысловае значэнне. У Жыгулёўскіх гарах сустракалася рэдкая [[Агары|чырвоная качка]]{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=12}}. У стэпах шырока распаўсюджанымі былі [[Жаўруковыя|жаўрукі]], [[перапёлкі]], [[курапаткі]], нярэдкія драпежныя [[Стэпавы лунь|стэпавыя луні]], а таксама буйныя [[Дроп|дропы]] і [[стрэпет]]ы{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=13}}.

Найбольш каштоўныя пароды рыб ([[Асятры|асётр]], [[бялуга]], [[Шып (рыба)|шып]], [[сцерлядзь]]) сустракаліся ў Волзе, а таксама на Урале да вусця [[Сакмара|Сакмары]]. Сцерлядзь таксама сустракалася ў [[Сура (прыток Волгі)|Суры]] і [[Мокша (рака)|Мокшы]]{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=5}}.
[[Файл:Anopheles minimus.jpg|міні|[[Малярыйны камар]]]]
Сярод насякомых края больш за ўсё былі вывучаны шкоднікі, тыповымі прадстаўнікамі якіх былі [[Конікавыя|конікі]] і кабылкі. У паўднёвых частках рэгіёна ў асноўным гэта былі [[Італьянскі прус|італьянская]] і [[паласатая саранча]], у паўночных — [[Кабылка цемнакрылая|цёмнакрылыя]] і [[Кабылка крыжовая|крыжовыя]] кабылкі. Зрэдку назіралася нашэсце азіяцкай (сапраўднай) [[Саранча пералётная|саранчы]]. Сур'ёзную праблему ўяўляў [[Малярыйныя камары|малярыйны камар]], шырока распаўсюджаны ўсюды, асабліва ў Заволжы, і які з'яўляўся крыніцай заражэння [[Малярыя|малярыяй]]{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=13}}.

== Гісторыя ==

=== Засяленне тэрыторыі ===
Першымі народамі, якія пастаянна пражывалі на тэрыторыі края былі [[мардва]] на захадзе, [[башкіры]] на ўсходзе, у паўночнай частцы пражывалі [[булгары]]. У XIII стагоддзі тэрыторыя края ўвайшла ў склад [[Залатая Арда|Залатой Арды]]{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=15}}.

У першай палове XV стагоддзя на тэрыторыі края з'яўляюцца першыя рускія паселішчы: [[Краснаслабодск (Мардовія)|Краснаслабодск]] (1535), [[Алатыр]] (ак. 1552). У 1586 годзе з'явіўся першы волжскі горад — [[Самара]]. Актыўная каланізацыя зямель края пачалася пасля заканчэння [[Смутны час|Смутнага часу]]. Для абароны рускіх пасяленцаў з'яўляюцца крэпасці [[Верхні Ломаў|Верхні]] (1636) і [[Ніжні Ломаў|Ломав]]ы (1636), [[Вадзінск|Керэнск]] (1639), [[Інсар (горад)|Інсар]] (1648). Для лепшай абароны паміж крэпасцямі будавалі «рысу» — глыбокі роў з насыпаным каля яго валам, у лясах рыса праводзілася з дапамогай [[Засека|засекі]]. Паступова ўмацаванні выйшлі ў раён Волгі, дзе ў 1648 годзе быў заснаваны [[Ульянаўск|Сімбірск]]. У наступным дзесяцігоддзі будаўніцтва ўмацаванняў перайшло на левабярэжжа, дзе рыса праходзіла ўздоўж ракі [[Вялікі Чарамшан|Чарамшан]]. Адначасова з прасоўваннем мяжы рускіх зямель у Заволжа актыўна засялялася Прыволжа. У 1660-х гадах з'явілася [[Пенза]], у 1683 годзе — [[Сызрань]]{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=15}}.
[[Файл:Novo-Zakamskaya liniya - 1.jpeg|міні|[[Нова-Закамская абарончая лінія]]]]
У 1730-х гадах пачалося будаўніцтва [[Нова-Закамская абарончая лінія|новай ахоўнай лініі]] ўздоўж ракі Сок. З'яўляюцца буйныя паселішчы і паўднёвей гэтай рысы, у 1748 годзе згадваецца [[Бугуруслан|Бугурусланская слабада]]{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=15}}, а ў вусці [[Ор|Оры]] ў 1735 годзе пачалося будаўніцтва памежнага горада, закліканага служыць гандлёвым пунктам у гандлі са стэпнякамі і ўсходнімі купцамі — Арэнбурга. У 1742 годзе [[Арэнбург]] перавялі на новае месца, а ранейшае паселішча перайменавалі ў [[Орск]]. Ад Арэнбурга да Самары пралегла новая лінія з крэпасцяў, у тым ліку [[Бузулук]]скай, паміж якімі ўмацаванні ўжо не будаваліся{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=16}}.

На ранніх этапах асваенне края аснову пасяленцаў складалі воінскія гарнізоны і рознага роду беглыя, якія шукалі на Волзе вольнага жыцця, або беглі ад даўгоў або прыгнётаў. З замірэнем Паволжа і прасоўваннем межаў далей на ўсход рос прыток новых перасяленцаў у рэгіён. Землі ў новым рэгіёне атрымлівалі рознага роду [[служылыя людзі]] за сваю службу дзяржаве, становячыся тым самым [[памешчык]]амі. Іншыя памешчыкі таксама атрымлівалі ад дзяржавы новыя маёнткі, для асваення якіх пераводзілі сваіх сялян з унутраных рэгіёнаў Расіі. Дзяржава перасяляла на свабодныя землі [[Дзяржаўныя сяляне|прыналежных ёй сялян]] з перанаселеных [[Разанская губерня|Разанскай]], [[Курская губерня|Курскай]], [[Варонежская губерня|Варонежскай]] губерняў. У першую палову XIX стагоддзя шырока практыкавалася надзяленне землямі ў рэгіёне адстаўных салдат або маламаёмных дваран — [[Аднадворцы|аднадворцаў]]{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=16}}.

Першапачаткова каланізацыя рускімі не сустракала пярэчанняў з боку мясцовага насельніцтва. Мардвіны традыцыйна прамышлялі [[Паляванне|паляваннем]] і [[Бортнае пчалярства|бортніцтвам]]{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=16}} і рускія земляробы, якія сяліліся ў стэпе, ім ніколькі не перашкаджалі, наадварот, віталіся, бо актывізаваўся гандаль. Але з ростам рускага насельніцтва пачалася высечка лясоў, урад стаў запісваць мардву ў [[Прыгоннае права|прыгонныя]], што прывяло да мардоўскай міграцыі, калі выгнаныя са сваіх месцаў мардвіны адыходзілі на поўдзень, у Пензенскі край, далей на [[Самарская Лука|Самарскую Луку]] і яе наваколлі і нават яшчэ паўднёвей, у Саратаўскую{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=17}} і Арэнбургскі край{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=25}}. Башкірская знаць таксама спярша вітала з'яўленне рускіх пасяленцаў, актыўна прадаючы ўчасткі грамадскай зямлі. Аднак жа хуткі прыток рускіх пасяленцаў прывёў да небезпадстаўных боязяў, што неўзабаве башкіры могуць пазбавіцца ўсіх сваіх вотчынных зямель. Незадаволенасць расла, але [[Башкірскія паўстанні|паўстанні]], якія ўспыхвалі, душыліся царскім урадам. У выніку ўсе башкірскія землі ў межах края апынуліся занятыя рускімі перасяленцамі, толькі ў вярхоўях Вялікага Іргіза заставалася некалькі паселішчаў, дзе башкіры аселі пасля аднаго з паўстанняў{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=17}}.
[[Файл:27 1249 Book illustrations of Historical description of the clothes and weapons of Russian troops.jpg|міні|Казак Стаўрапольскага Калмыцкага войска. 1829—1838 гг.]]
Не толькі рускія прымалі прыкметны ўдзел у каланізацыі рэгіёна. На поўначы Самарскай губерні размяшчаліся землі нямецкіх [[Менаніцтва|менанітаў]], якія атрымалі іх па [[Менаніты ў Расіі|дамове з царскім урадам]]. Аналагічныя калоніі пасля з'явіліся на тэрыторыі Арэнбургскай губерні. Сустракаліся калоніі ўкраінцаў, якія да адведзеных ім зямель часцяком дадаткова куплялі выбраныя самастойна ўчасткі. Традыцыйныя ўкраінскія гаспадарчыя прыёмы і методыка апрацоўкі зямель цалкам падыходзілі і да мясцовых умоў і нават станавіліся аб'ектам пераймання сярод рускага насельніцтва{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=18}}. У 1737 годзе была заснавана крэпасць [[Тальяці|Стаўраполь]] (цяпер Тальяці), якая стала цэнтрам рэгіёна [[Хрышчэнне|хрышчаных]] [[Калмыкі|калмыкаў]], якія прынялі рускае падданства, аднак да сярэдзіны XIX стагоддзя калмыкі былі пераселены бліжэй да Урала{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=17}}.

У цэлым каланізацыя рэгіёна прасоўвалася з паўночнага захаду і захаду, што выяўлялася ў размеркаванні шчыльнасці насельніцтва па абласцях рэгіёна, прыкметна зніжаючыся з прасоўваннем на паўднёвы ўсход. У апошняй траціне XIX стагоддзя насельніцтва ў рэгіёне настолькі вырасла, што нават з Самарскай і Арэнбургскай губерняў яшчэ не так даўно вядомых зямельнымі прасторамі з-за перанаселенасці пачалася міграцыя далей на ўсход{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=18}}.

=== Стварэнне рэгіёна ===
Першы праект новага [[Раянаванне|раянавання]] шырокіх тэрыторый Паволжа аўтарства прафесара [[Іван Гаўрылавіч Аляксандраў|І. Г. Аляксандрава]] [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт|УЦВК РСФСР]] разгледзеў і зацвердзіў яшчэ ў 1921 годзе. Меркавалася падзяліць Паволжа на тры вобласці: Ніжне-Волжскую, Сярэдне-Волжскую і Вяцка-Ветлужскую. Адным са значных адрозненняў ад ранейшага губернскага дзялення з'яўлялася змяненне ролі Волгі. Калі раней рака служыла натуральнай мяжой паміж суседнімі губернямі, то цяпер яна меркавалася воссю, вакол якой групуецца эканоміка прылеглых раёнаў{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=47}}.

Па праекце Аляксандрава, дадаткова ўдакладненым пры яго зацвярджэнні УЦВК, у склад Сярэдне-Волжскай вобласці павінны былі ўвайсці [[Самарская губерня|Самарская]], [[Сімбірская губерня|Ульянаўская]], паўднёвыя часткі [[Пензенская губерня|Пензенскай]], паўднёва-ўсходнія паветы [[Ніжагародская губерня|Ніжагародскай]] губерняў і [[Татарская Аўтаномная Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Татарская]] і [[Чувашская Аўтаномная Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Чувашская]] рэспублікі. Першыя ж абмеркаванні з прадстаўнікамі рэгіёнаў паказалі неплацежаздольнасць праекта, у першую чаргу з-за процідзеяння з боку нацыянальных рэспублік, якія лічылі яго не адпавядаючым сваім інтарэсам. І хоць прапанова не была рэалізавана, але яна зарадзіла саму ідэю афармлення новай буйной адміністрацыйнай адзінкі на Сярэдняй Волзе{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=47}}.

Методыка раянавання, якая выкарыстоўвалася Аляксандравым, засталася не зусім яснай{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=47}}. Нягледзячы на запэўніванні аўтара ў яе навізне, крытыкі адзначалі, што нічога прынцыпова новага ў ёй не ўтрымлівалася. Вядомы статыстык [[Баскін, Рыгор Іванавіч|Р. І. Баскін]] адзначаў, што, па ўсёй бачнасці, ужываўся даўно вядомы метад сумарнасці прыкмет{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=48}}. У якасці альтэрнатывы ён прапанаваў новую методыку па адзінай прыкмеце — адлегласці гаспадарак да культурна-эканамічных цэнтраў. Аднак пры спробе яе прымянення аўтар сутыкнуўся з метадалагічнымі складанасцямі і ў выніку, больш адвольна, чым навукова, прыйшоў да таго ж складу губерняў, якія павінны былі ўвайсці ў новую вобласць, што і Аляксандраў. Метады Баскіна, аднак, часткова знайшлі ўвасабленне пры распачатым у 1923 годзе праектаванні акруг унутры Самарскай, Пензенскай і Ульянаўскай губерняў{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=49}}.

Для прапрацоўкі і абгрунтавання межаў Сярэдне-Волжскай вобласці [[Дзяржплан СССР|Дзяржплан]] стварыў абласную планавую камісію, у якую ўвайшлі прадстаўнікі Самарскай, Пензенскай і Ульянаўскай губерняў. Татарская і Чувашская рэспублікі ад удзелу ў працы камісіі ўстрымаліся. У апублікаваных у 1925 годзе выніках працы&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=|загаловак=Склад і межы Сярэдне-Волжскай вобласці|спасылка=|аўтар выдання=|выданне=Вестник Среднего Поволжья|тып=|месца=Самара|выдавецтва=|год=1925|выпуск=|том=|нумар=5|старонкі=}}&lt;/ref&gt; былі зроблены высновы, што ў вобласць павінны былі ўвайсці Самарская, Ульянаўская губерні, Пензенская губерня без [[Краснаслабодскі павет|Краснаслабодскага]], [[Цемнікаўскі павет|Цемнікаўскага]] і [[Спаскі павет (Тамбоўская губерня)|Беднадзям'янаўскага]] паветаў, а таксама Татарская і Чувашская рэспублікі. У гэтай працы таксама ўпершыню абгрунтоўвалася неабходнасць уключэння ў новую адміністрацыйную адзінку больш усходніх рэгіёнаў: [[Башкірская Аўтаномная Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Башкірскай рэспублікі]] і [[Арэнбургская губерня|Арэнбургскай губерні]]{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=50}}.

Па распараджэнні Дзяржплана ў ліпені 1926 года планавая камісія была зачынена, абавязкі па прапрацоўцы пытання ўсталявання межаў новага рэгіёна былі ўскладзены часткова на Самарскі губплан, які не валодаў дастатковымі рэсурсамі, часткова на апарат самога Дзяржплана. Фактычна праца спынілася{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=50}}. Некаторы час у афіцыйных дакументах Дзяржпланы РСФСР і СССР паказвалі, што ў вобласць увойдуць рэгіёны, указаныя прафесарам Аляксандравым, а неафіцыйна да іх дадавалася яшчэ Арэнбургская губерня{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=51}}.

У снежні 1927 года на [[XV з'езд УКП(б)|XV з'ездзе УКП(б)]] было прынята рашэнне аб завяршэнні работ па раянаванні рэгіёнаў. Гэта прывяло да таго, што ў пачатку 1928 года Дзяржплан СССР прапанаваў перагледзець сетку раёнаў, якая не змянялася з 1921 года, матывуючы неабходнасць улічыць шырокі матэрыял па раянаванні, набраны на месцах за гэтыя гады. Гэта выклікала з'яўленне мноства самых розных праектаў з рознай ступенню прапрацаванасці. Сярод іншых Саратаўскі губвыканкам прадставіў праект [[Ніжне-Волжскі край|Ніжне-Волжскага края]], які акрамя [[Саратаўская губерня|Саратаўскай губерні]] уключаў большую частку Самарскай і часткі Ульянаўскай, Арэнбургскай і Пензенскай губерняў, гэта значыць уключаючы ў сябе тры чвэрці ад меркаванай Сярэдне-Волжскай вобласці. Меркавалася стварыць рэгіён, у якім будзе вырабляцца ўся [[пшаніца]] ва ўсходняй частцы Еўрапейскай часткі СССР{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=51}}. Праект выкладаўся ў шэрагу дакладаў, быў выдадзены асобнай кнігай&lt;ref&gt;«Нижне-Волжская область». Издание Саратовского губплана. Москва 1928 г.&lt;/ref&gt;, знайшоў шмат прыхільнікаў і ў выніку быў адобраны Дзяржпланам РСФСР{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=52}}.

Праект Сярэдне-Волжскай вобласці, які падтрымліваўся Самарскім губвыканкамам, быў менш прапрацаваны і мог абапірацца толькі на больш дакладнае ўяўленне асаблівасцей Сярэдняй Волгі і ўказанне недахопаў Саратаўскага праекта, такіх як поўнае ігнараванне разнастайнасці клімату, глеб і эканамічнага становішча на гэтак шырокай тэрыторыі, каб можна было на практыцы ўжываць адзіны комплекс мерапрыемстваў для развіцця вытворчасці пшаніцы. Самарскі губвыканкам сцвярджаў, што ранейшая сетка Дзяржплана, якая прадугледжвала Сярэдне-Волжскую вобласць, зусім не страціла актуальнасці{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=52}}. Паказвалася, што менавіта такі рэгіён будзе найбольш эканамічна эфектыўны, паспяхова праявіць сваю спецыялізацыю, калі з рэгіёнаў з дэфіцытам зямлі: Ульянаўскай, Пензенскай губерняў, Татарскай і Чувашскай рэспублік магчыма будзе перанесці рэсурсы на новыя, малаасвоеныя тэрыторыі Заволжа, для чаго пажадана ўключэнне ў вобласць Арэнбургскай губерні і Башкірскай рэспублікі, дзе магчымы велізарны рост сельскай гаспадаркі{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=53}}.

У Дзяржплане СССР ідэя стварэння Ніжне-Волжскага края падтрымкі не знайшла, але і стварэнне Сярэдне-Волжскай вобласці не было зацверджана. Быў падтрыманы праект стварэння Волга-Каспійскага края з цэнтрам у [[Валгаград|Сталінградзе]], па якім прадугледжвалася аб'яднанне тэрыторый, якія ляжаць вышэй па Волзе, у асобны рэгіён з цэнтрам у [[Саратаў]]е. Аднак УЦВК праігнараваў і рашэнне Дзяржплана РСФСР, і рашэнне Дзяржплана СССР, у 1928 годзе дэкрэтаваў стварэнне Ніжне-Волжскай і Сярэдне-Волжскай абласцей, вярнуўшыся да ідэй Аляксандрава, хоць і з некаторымі зменамі ў складзе губерняў{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=53}}.

=== Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел ===
[[Файл:Srednevolzhsky kray 1931.jpg|thumb|Карта Сярэдняволжскага края, 1931 год.]]
Сярэдняволжская вобласць была створана пастановай УЦВК ад 14 мая 1928 года «з пераходам ад губернскага, павятовага і валаснога дзялення на акруговы і раённы і з адпаведнай зменай наймення мясцовых органаў улады»&lt;ref&gt;Постановление ВЦИК и СНК РСФСР от 14 мая 1928 г. «Об образовании Средне-Волжской области». [[Збор узаканенняў РСФСР|СУ РСФСР]], 1928 г., № 54, ст. 407. Цыт. паводле: {{кніга |аўтар =Яковлева Т. Б., Годин В. С. |частка =Списки населенных мест 1918-1991 гг., ч.II |загаловак =Справочник по административно-территориальному делению Пензенского края 1663-1991 гг. |спасылка =http://arhiv-pnz.ru/files/spiski_naselennyh_mest_1918-1991_gg_,_ch_ii.pdf |адказны =Золотёнков Н. Н. |выданне = |месца = |выдавецтва =Государственный архив Пензенской области |год = |том = |старонкі = |старонак =538 |серыя = |isbn = |тыраж = |archive-date =2019-11-26 |archive-url =https://web.archive.org/web/20191126221854/http://arhiv-pnz.ru/files/spiski_naselennyh_mest_1918-1991_gg_,_ch_ii.pdf }}&lt;/ref&gt;.

У створаную вобласць увайшлі Пензенская, Ульянаўская, Арэнбургская губерні цалкам, Самарская губерня без [[Мікалаеўскі павет (Самарская губерня)|Пугачоўскага павета]] і [[Кузнецкі павет (Саратаўская губерня)|Кузнецкі]] павет Саратаўскай губерні{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=54}} {{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=57}}.

Працу па раянаванні рэгіёна прыйшлося праводзіць у найкарацейшыя тэрміны. Са стварэннем акруг асаблівых складанасцей не ўзнікла, бо для трох губерняў неабходныя матэрыялы былі сабраны яшчэ ў 1925—1926 гадах, атрыманыя 9 акруг былі дастаткова суцэльнымі ў эканамічным плане{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=54}}, аднак адрозніваліся па плошчы і колькасці насельніцтва{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=57}}. Раянаванне тэрыторый Заволжа абапіралася на вельмі эфектыўны вытворчы метад, у выніку чаго атрымалася тры акругі, кожны са сваім вытворчым профілем, але з прыкладна роўнай колькасцю сельскага насельніцтва, і Бузулукская акруга, якая стаяла асабняком і знаходзілася на перасячэнні дарог. Пры раянаванні ж Прыволжа гэты метад удалося ўжыць толькі ў Кузнецкай акрузе. Пензенская, Мардоўская і Сызранская практычна не адрозніваліся ў вытворчых адносінах: малазямелле, аграрная перанаселенасць, перавага трохполля і спажывецкі тып паляводства і жывёлагадоўлі. Ульянаўская акруга стаяла асабняком, бо частка яе знаходзілася ў Заволжы, дзе тэмпы развіцця гаспадаркі былі значна вышэйшыя. Таму для стварэння раённай і акруговай сеткі Правабярэжжа выкарыстоўваўся метад эканамічнага прыцягнення. Аднак гэтаму перашкаджаў недахоп буйных гарадоў, здольных стаць цэнтрамі акруг. Умешвалася і нацыянальнае пытанне, з-за якога Пензенскую губерню прыйшлося падзяліць на дзве акругі, хоць Саранск, які стаў цэнтрам Мардоўскага, на гэтую ролю не падыходзіў, маючы ўсяго толькі 16 тысяч насельніцтва. Ва Ульянаўскай губерні знайшлося два гарады, здольных стаць цэнтрам акругі: Ульянаўск і Сызрань, абодва яны і паслужылі ядром для ўтварэння акруг{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=56}}. У выніку ў Прыволжы было ўтворана дзве буйныя, дзве невялікія і адна прамежкавая акругі{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=57}}.

Праектаванне раённай сеткі аказалася задачай больш складанай{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=54}}. Складанасць уяўлялі незвычайныя памеры новых адзінак АТД, якія былі прыкладна ў пяць-шэсць разоў меншыя за былыя паветы, і прыкладна ў столькі ж разоў буйнейшыя за воласці&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар = Шишков М. К.|частка = |загаловак =Административно-территориальное устройство и территориальные основы местного самоуправления субъектов Российской Федерации (на примере Самарской области): монография|спасылка = |адказны = |выданне = |месца =Самара |выдавецтва =Самарский муниципальный
институт управления |год =2004 |том = |старонкі = |старонак =161 |серыя = |isbn =5-94189-006-0 |тыраж = }}&lt;/ref&gt;. Дадатковыя праблемы стварала патрабаванне з самага пачатку існавання зрабіць раёны [[Дэфіцыт бюджэту|бездэфіцытнымі]] ў бюджэтным стаўленні, што вымушала грэбаваць эканамічнай мэтазгоднасцю. Акрамя таго, працы па раянаванні прыйшліся на летні перыяд, калі большая частка сельскагаспадарчага насельніцтва проста не магла браць удзел у абмеркаваннях. Так ці інакш, але да ўстаноўленых тэрмінаў было створана 116 раёнаў, хоць і дастаткова разнародных{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=54}}.

16 ліпеня 1928 года быў зацверджаны падзел вобласці на 9 акруг і 116 раёнаў&lt;ref&gt;Постановление ВЦИК «О составе округов, районов и их центрах Средне-Волжской области» [[Збор узаканенняў РСФСР|СУ РСФСР]]. 1928, № 95, ст. 612. Цыт. паводле: {{Cite web|url=http://regsamarh.ru/cgaso/map/atd|title=Краткая справка по истории административно-территориального деления Самарской губернии – области|author=|website=|date=|publisher=Управление государственной архивной службы Самарской области|lang=ru|access-date=2017-03-20|archive-date=2017-03-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20170321083218/http://regsamarh.ru/cgaso/map/atd|url-status=live}}&lt;/ref&gt;:
{{div col}}
* [[Мардоўская акруга]] — 23 раёны,
* [[Самарская акруга]] — 10 раёнаў,
* [[Бугурусланская акруга]] — 12 раёнаў,
* [[Бузулукская акруга]] — 7 раёнаў,
* [[Пензенская акруга]] — 14 раёнаў,
* [[Сызранская акруга]] — 8 раёнаў,
* [[Ульянаўская акруга]] — 15 раёнаў,
* [[Арэнбургская акруга]] — 15 раёнаў,
* [[Кузнецкая акруга (Сярэдневолжскі край)|Кузнецкая акруга]] — 12 раёнаў.
{{div col end}}

Праца па аптымізацыі сеткі акруговага і раённага дзялення, а таксама ўдакладненні знешніх межаў вобласці, працягвалася і ў далейшым, грунтуючыся на заявах ад насельніцтва{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=54}}. Значныя выпраўленні былі зацверджаны УЦВК 21 студзеня 1929 года. Цалкам скасоўвалася [[Бузулукская акруга]], [[Сарочынскі раён]] з яго складу ўвайшоў у Арэнбургскую акругу, іншыя — у Самарскую&lt;ref name=&quot;Арх&quot;&gt;{{Cite web|url=http://regsamarh.ru/cgaso/map/atd|title=Краткая справка по истории административно-территориального деления Самарской губернии – области|author=|website=|date=|publisher=Управление государственной архивной службы Самарской области|lang=ru|access-date=2017-03-20|archive-date=2017-03-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20170321083218/http://regsamarh.ru/cgaso/map/atd|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. [[Кандольскі раён (Пензенская вобласць)|Кандольскі раён]] пераходзіў з Кузнецкай у Пензенскую акругу{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=55}}, скасоўваліся Целяшоўскі, Нікольска-Чарамшанскі, Анучынскі і Галіцынскі раёны&lt;ref name=&quot;Арх&quot; /&gt;. Таксама было ўнесена мноства змяненняў у межы асобных сельсаветаў і раёнаў{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=55}}&lt;ref name=&quot;Арх&quot; /&gt;. У выніку атрымалася наступная карціна{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=55}}:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Акруга !! Колькасць раёнаў !! Колькасць сельсаветаў !! Колькасць населеных пунктаў !! Сельскае насельніцтва&lt;ref name=&quot;па даных перапісу 1926 года&quot;&gt;Па даных перапісу 1926 года.&lt;/ref&gt; !! Гарадское насельніцтва&lt;ref name=&quot;па даных перапісу 1926 года&quot; /&gt; !! Насельніцтва ўсяго
|-
| Бугурусланская || 12 || 374 || 1841 || 758 667 || 31 298 ||739 965
|-
| Кузнецкая || 11 || 267|| 839 || 488 924 || 34 581 || 523 505
|-
| Мардоўская || 23 ||692 || 1868 || 1 294 686 || 43 040 || 133 726
|-
| Арэнбургская || 16 || 522 ||2016 || 718 451 || 135 556 || 854 007
|-
| Пензенская ||13 || 523 || 1671 || 974 993 || 156 851 || 1 081 844
|-
| Самарская || 16 || 498 || 1993 || 836 111 || 213 727 ||1 049 338
|-
| Сызранская || 8 || 244 || 1077 || 510 083 || 48 458|| 561 541
|-
| Ульянаўская || 13 || 384 || 1411 || 739 287 || 93 033 || 832 320
|-
| '''Усяго''' || '''112''' || '''3504''' || '''12 716''' || '''6 274 202''' || '''706 544''' || '''6 985 746'''
|}

Рускае насельніцтва вобласці складала 75 %. У некаторых выпадках [[нацменшасці]] пражывалі дастаткова кампактна, што дазваляла ўтвараць цэлыя [[нацыянальныя раёны]]. З 112 раёнаў 17 былі нацыянальнымі (9 мардоўскіх, па 3 татарскіх і чувашскіх, 2 казахскіх). У кастрычніку 1929 года рашэннем УЦВК быў створаны яшчэ адзін чувашскі раён, павялічыўшы іх агульную колькасць да 113{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=57}}.

20 кастрычніка 1929 года пастановай УЦВК РСФСР Сярэдне-Волжская вобласць была перайменавана ў Сярэдняволжскі край&lt;ref&gt;[[Збор узаканенняў РСФСР|Собрания узаконений и распоряжений Рабоче-крестьянского правительства РСФСР]]. 1929, № 78, ст. 757. Цыт. паводле: {{Cite web|url=http://regsamarh.ru/cgaso/map/atd|title=Краткая справка по истории административно-территориального деления Самарской губернии – области|author=|website=|date=|publisher=Управление государственной архивной службы Самарской области|lang=ru|access-date=2017-03-20|archive-date=2017-03-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20170321083218/http://regsamarh.ru/cgaso/map/atd|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Удакладненні знешніх межаў рэгіёна працягваліся і ў далейшым. Асабліва складанай была мяжа Арэнбургскай акругі, на працягу якой сустракалася частае перакрыжаванне зямель суседніх рэгіёнаў{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=57}}. Акрамя таго, не было праведзена раянаванне суседніх Башкірскай АССР, Уральскай вобласці і Казахскай АССР, у выніку якіх меркавалася магчымым змяненне тэрыторый края{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=58}}.

У межах Мардоўскай акругі пражывала толькі 32,2 % мардоўскага насельніцтва і пры яго стварэнні ён не атрымліваў статус нацыянальнага, аднак палітыка савецкай дзяржавы прывяла да стварэння 10 студзеня 1930 года не проста нацыянальнай акругі, але аўтаномнай [[Мардоўская аўтаномная вобласць|Мардоўскай вобласці]] ў складзе Сярэдневолжскай, у сувязі з чым пастановай [[Савет народных камісараў|Саўнаркама]] Сярэдневолжская вобласць была перайменавана ў Сярэдняволжскі край{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=57}}&lt;ref name=&quot;Арх&quot; /&gt;. 23 ліпеня 1930 года пастановай ЦВК і СНК СССР акругі былі скасаваныя&lt;ref&gt;[https://istmat.org/node/49929 Постановление Центрального исполнительного комитета и Совета народных комиссаров. О ликвидации округов.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170321081818/https://istmat.org/node/49929 |date=21 сакавіка 2017 }} [[Збор законаў СССР]], 1930 г. № 37, ст. 400&lt;/ref&gt;, раёны перайшлі ў непасрэднае кіраванне края.

На 1931 год край складаўся з 64 раёнаў, Мардоўскай аўтаномнай вобласці з 18 раёнамі, 21 горада, 6 з якіх падпарадкоўвалася непасрэдна краявому цэнтру ([[Самара]], [[Арэнбург]], [[Пенза]], [[Ульянаўск]], [[Сызрань]], [[Чапаеўск]]). Усяго налічвалася 14 016 населеных пункта, якія аб'ядноўваліся ў 3192 сельсаветы{{Sfn|Сярэдняя Волга|1932|с=11}}. Аднак змены працягваліся і ў далейшым.
&lt;!-- 10 февраля 1932 года Постановлением ВЦИК было ликвидировано 35 районов и образовано 8 новых&lt;ref&gt;[http://base.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc;base=ESU;n=24641 Об изменениях в административном делении Средне-Волжского края]&lt;/ref&gt;.--&gt;

20 красавіка 1934 года ў складзе края была створана [[Орская прамысловая акруга]]&lt;ref name=&quot;Арх&quot; /&gt;. На 1 ліпеня 1934 года край меў у сваім складзе Мардоўскую аўтаномную вобласць з 20 раёнамі, Орскую прамысловую акругу з 4 раёнамі і 63 раёны (32 у Левабярэжжы, 31 у Правабярэжжы). Усяго налічвалася 87 раёнаў, з якіх дзесяць было нацыянальнымі: 4 мардоўскіх: [[Баранаўскі раён (Ульянаўская вобласць)|Баранаўскі]], [[Боклінскі раён|Боклінскі]], [[Кляўлінскі раён|Клаўлінскі]], [[Шамышэйскі раён|Шамышэйскі]]; 3 чувашскіх — [[Багдашкінскі раён|Багдашкінскі]], [[Сталінскі раён|Сталінскі]] і [[Чална-Вяршынскі раён|Чалнавяршынскі]]; 2 татарскіх — [[Байтуганаўскі раён|Байтуганаўскі]] і [[Старакулаткінскі раён|Стара-Кулаткінскі]]; 1 казахскі — [[Бурцінскі раён|Бурцінскі]]{{Sfn|Сярэдняя Волга|1934|с=7}}. 7 снежня 1934 года па пастанове УЦВК з Сярэдняволжскага края вылучылася [[Арэнбургская вобласць]], у якую ўвайшлі 18 раёнаў і Орская прамысловая акруга&lt;ref name=&quot;Арх&quot; /&gt;. 20 снежня 1934 года Мардоўская аўтаномная вобласць была ператворана ў [[Мардоўская АССР|Мардоўскую Аўтаномную Савецкую Сацыялістычную Рэспубліку]] з уваходжаннем яе ў Сярэдняволжскі край&lt;ref name=&quot;Арх&quot; /&gt;.

27 студзеня 1935 года Самара была перайменавана ў '''Куйбышаў''', а Сярэдняволжскі край у '''Куйбышаўскі край'''&lt;ref name=&quot;Арх&quot; /&gt;.

З прыняццем [[Канстытуцыя СССР 1936 года|Канстытуцыі СССР 5 снежня 1936 года]] [[Мардоўская АССР]] выйшла са складу края, з прычыны чаго ён быў ператвораны ў [[Куйбышаўская вобласць|Куйбышаўскую вобласць]].

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

Насельніцтва края было вельмі нераўнамерна размеркавана па яго тэрыторыі, з прыкметным памяншэннем [[Шчыльнасць насельніцтва|шчыльнасці насельніцтва]] ў бок паўднёвага ўсходу: ад 56,6 чал. на 1 км² у Мардоўскай акрузе (у асобных раёнах да 70 і вышэй){{Sfn|Сярэдняя Волга|1932|с=10}}{{ref+|Па больш ранняй крыніцы - 49,7 чал на 1 км² у 1929 годзе{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=20}}|group=&quot;Кам.&quot;}} да 10 чал на км² у Арэнбургскай. Нават самая населеная левабярэжная акруга — Бугурусланская (29,7 чал на км²) мела меншую шчыльнасць насельніцтва, чым самая слабазаселеная правабярэжная Сызранская (31,9 чал на км²){{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=20}}.

Па ацэнках на 1929 год доля колькасці [[Гарадское насельніцтва|гарадскога насельніцтва]] (12,1 %) была ніжэйшая, чым у сярэднім па РСФСР (13,4 %) і СССР (17,9){{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=22}}. У краі налічвалася ўсяго 5 буйных гарадоў, з колькасцю насельніцтва звыш 50 тысяч чалавек: Самара, Арэнбург, Пенза, Ульянаўск і Сызрань, яшчэ 7 гарадоў мелі насельніцтва звыш 10 тысяч чалавек{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=22}}.

Назіралася значная перавага жаночага насельніцтва. Калі да пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] на 100 мужчын прыходзілася 106 жанчын, то да пачатку 1930-х ужо 113 (пры сярэдніх лічбах для РСФСР — 112 і СССР — 107), пры гэтым памяншэнне долі мужчын у роўнай ступені закранула і гарадское, і сельскае насельніцтва, у той час як у цэлым па краіне зніжалася толькі доля мужчын-сялян. Гэта звязвалі са значнай уцягнутасцю насельніцтва рэгіёна ў падзеі [[Гмадзянская вайна ў Расіі|грамадзянскай вайны ў Расіі]], якая закранула і гараджан{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=23}}.

На 1932 год насельніцтва складала 7643 тыс. чалавек. Гарадское насельніцтва складала 13,2 %{{Sfn|Сярэдняя Волга|1934|с=17}}, пры гэтым усесаюзны ўзровень перавышаў 18 %{{Sfn|Сярэдняя Волга|1932|с=10}}

=== Нацыянальны склад ===
Па даных [[Перапіс насельніцтва СССР (1926)|перапісу 1926 года]] ў краі пражывалі прадстаўнікі 13 буйных [[Этнас|этнічных груп]]{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=24}}:
{{div col}}
* [[рускія]] — 5154,1 тыс. чал (74,12 %);
* [[мардва]]&lt;ref&gt;Перапіс не падзяляў [[Макшане|макшан]] ад [[Эрзяне|эрзя]]&lt;/ref&gt; — 931,6 тыс. чал (13,39 %);
* [[татары]] — 319,8 тыс. чал (4,59 %);
* [[украінцы]] — 185,7 тыс. чал (2,66 %);
* [[чувашы]] — 161,1 тыс. чал (2,34 %);
* [[мішары]] — 64,3 тыс. чал (0,93 %)
* [[Мяшчэра (субэтнічная група)|мяшчэра]] — 38,9 тыс. чал (0,55 %);
* [[немцы]] — 22,7 тыс. чал (0,33 %)
* [[башкіры]] — 20,8 тыс. чал (0,3 %);
* [[казахі]] — 17,5 тыс. чал (0,25 %);
* [[яўрэі]] — 14,1 тыс. чал (0,2 %);
* [[беларусы]] — 8,9 тыс. чал (0,13 %);
* [[палякі]] — 4,3 тыс. чал (0,06 %);
* іншыя — 10,5 тыс. чал (0,15 %).{{div col end}}

На тэрыторыі Сярэдняволжскага края пражывала 69,5 % усёй мардвы СССР (77,9 % РСФСР) і значная доля агульнай колькасці мішароў і мяшчэры&lt;ref&gt;З-за памылак у методыцы дакладнага ліку няма, вядома, што ў суме гэтыя этнасы на тэрыторыі края складалі 42,3 % ад іх сумарнай колькасці ў СССР (42,5 % у РСФСР)&lt;/ref&gt;. Мардоўскае насельніцтва канцэнтравалася ў Пензенскай, Кузнецкай і асабліва Мардоўскай акругах — спрадвечнай тэрыторыі рассялення мардвы. Таксама значная доля мардвы пражывала ў Бугурусланскай акрузе, куды мардва перасялялася ў XVII—XVIII стагоддзях{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=25}}.

Рускае насельніцтва пераважала ва ўсіх акругах края, слабей за ўсё яно было прадстаўлена ў Кузнецкай — 51,1 % і Бугурусланскай — 54,1 % акругах. Другой па колькасці народнасцю ў абедзвюх акругах былі мардва (29,8 % і 23 % адпаведна), у Кузнецкай акрузе таксама была вялікая доля татар (17 %), у Бугурусланскай жа трэцяй па колькасці нацыяй былі чувашы (10,3 %){{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=26}}. Найменшая нацыянальная разнастайнасць была ў Мардоўскай акрузе, якая на 95 % складалася з прадстаўнікоў двух народаў: рускіх і мардвы{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=27}}. І хоць рускае насельніцтва ў акрузе практычна ўдвая перавышала мардоўскае ён быў ператвораны ў нацыянальную як цэнтр вывучэння і засяроджвання мардоўскай культуры{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=28}}.

=== Дэмаграфія ===
Размеркаванне насельніцтва края па ўзростах мела свае асаблівасці, звязаныя з яго гісторыяй{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=32}}.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Пол !! 0-7 гадоў (%) !! 8-13 !! 14-16 !! 17-18 !! 19-23 !! 24-34 !! 35-49 !! 50 гадоў і старэй
|-
| Мужчыны || 23,4 || 14,7 || 8,3 || 4,9 ||9,7 || 14 || 13,5 || 11,5
|-
| Жанчыны || 20,7 || 13,2 || 8 || 4,9 || 10 || 15,3 || 14,4 || 13,5
|-
| Усяго || 21,9 || 13,9 || 8,1 ||4,9 || 9,8 || 14,8 || 14 || 12,6
|}

У параўнанні з агульнарасійскімі паказчыкамі назіраліся статыстычна прыкметныя правалы ў колькасці дзяцей ва ўзросце 8-13 гадоў, звязаныя з паніжэннем нараджальнасці падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай]] і [[Грамадзянская вайна ў Расіі|грамадзянскай вайны]] і значнае зніжэнне колькасці дзяцей ва ўзросце да 8 гадоў у Самарскай, Ульянаўскай, Сызранскай і Арэнбургскай акругах — вынік [[Голад у Паволжы (1921—1922)|голаду ў Паволжы]] ў пачатку 1920-х{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=33}}.

Міграцыйны ўлік на тэрыторыі края практычна не вёўся, таму даных аб механічным прыросце насельніцтва не маецца{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=35}}, але маюцца дастаткова падрабязныя звесткі аб [[Натуральны прырост|натуральным прыросце]] на 1927 год з разбіўкай па акругах{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=36}}:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! !! Мардоўская !! Пензенская !! Кузнецкая !! Сызранская !! Ульянаўская !! Самарская !! Бугурусланская !! Арэнбургская !! Усяго
|-
| [[Нараджальнасць]] (‰) || 46,4 || 40,5 || 48,4 || 45,9 || 46,9 || 53,5 || 52,8 ||50,9 || 48
|-
| [[Смяротнасць]] (‰)|| 27,2|| 25,4 || 24,0 || 22,0 || 24,5 || 24,6 || 27,1 || 23,3 || 24,3
|-
| Прырост (‰)|| 21,3 || 20,1 || 24,4 ||23,9 || 22,4 || 28,9 || 25,7|| 27,6 || 23,7
|}

Ва ўсіх акругах назіралася зніжэнне нараджальнасці ў параўнанні з узроўнем 1910 года, аднак калі ў правабярэжнай частцы нараджальнасць зніжалася і да 1923, і ў далейшым да 1927 года, то ў левабярэжных акругах (у 1910 годзе займалі лідзіруючыя пазіцыі ў краіне па нараджальнасці: Арэнбургская губерня — 61,2, Самарская — 58,3) пасля рэзкага зніжэння нараджальнасці ў выніку голаду ў 1923 годзе назіралася аднаўленне паказчыкаў, хоць і не дасягнулае даваенных значэнняў. Гэта тлумачылася гаспадарчай адсталасцю і аграрным перанасяленнем правабярэжных акруг, якія перашкаджалі аднаўленчаму працэсу{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=36}}. Смяротнасць у рэгіёне ва ўсіх акругах значна знізілася ў параўнанні з 1910 годам, нават нягледзячы на рэзкі скачок паказчыка ў галодныя гады. Сумарна гэтыя паказчыкі давалі значны ўзровень прыросту насельніцтва ў параўнанні з даваенным{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=37}}, у першую чаргу за кошт скарачэння смяротнасці з-за змянення ўзроўню жыцця насельніцтва{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=38}}.

Да 1931 года натуральны прырост у сельскай мясцовасці складаў 2,4 % у год, у гарадах — 1,7 %. Пры гэтым прырост гарадскога насельніцтва складаў каля 4,7 % у год, у асноўным за кошт пераезду сельскага насельніцтва ў гарады з прамысловасцю, якая развівалася{{Sfn|Сярэдняя Волга|1932|с=11}}.

З 1925 па 1930 года край лічыўся раёнам магчымай каланізацыі, у першую чаргу пад перасяленне з малазямельных рэгіёнаў краіны прызначаліся слабазаселеныя заволжскія акругі. Аднак планы [[Першая пяцігодка|першай пяцігодкі]] прадугледжвалі стварэнне ў Заволжы шэрагу буйных збожжавых [[саўгас]]аў, пад якія былі адведзены плошчы, што раней меркаваліся пад перасяленне, у сувязі з чым край быў выключаны з раёнаў каланізацыі. Таксама вялася актыўная праца па рассяленні жыхароў перанаселеных прыволжскіх акруг. Толькі за перыяд 1928—1930 гадоў у каланізацыйныя раёны СССР было пераселена больш за 33 тысячы чалавек{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=157}}, яшчэ тры тысячы было пераселена ў межах рэгіёна, у Заволжа. Праграма перасялення меркавалася часовай, разлік будаваўся на інтэнсіфікацыю сельскай гаспадаркі, актыўнае выкарыстанне механізацыі, угнаенняў, што павінна было дазволіць атрымліваць вялікія ўраджаі на ранейшых малых надзелах зямель і ў Прыволжы{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=158}}.

== Сельская гаспадарка ==
Да рэвалюцыі губерні, з тэрыторый якіх была складзена Сярэдняволжская вобласць, мелі відавочна выражаны аграрны характар{{sfn|Сярэдняя Волга|1934|с=11}}, 84 % усёй прадукцыі, якая выраблялася, прыходзілася на сельскую гаспадарку, прамысловасць была развіта вельмі слаба{{sfn|Сярэдняя Волга|1934|с=12}}. Як вынік, Сярэдняволжскі край таксама першапачаткова быў пераважна сельскагаспадарчым{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=64}}. У 1927—1928 гадах валавая прадукцыя сельскай гаспадаркі края па сваім кошце перавышала прадукцыю прамысловасці ў 3,3 разы, у той час як па СССР перавышэнне складала толькі 1,6 %. І хоць на наступны год у СССР ужо назіралася перавышэнне кошту прамысловай прадукцыі над сельскагаспадарчай на 4,3 %, то ў краі ўсё заставалася па-ранейшаму, сельскагаспадарчая прадукцыя пераважала ў 3,2 разы{{Sfn|Сярэдняя Волга|1932|с=7}}.

Правабярэжжа характарызавалася ярка выяўленым [[малазямелле]]м, выкарыстаннем сістэмы [[Трохполле|трохполля]], недахопам пашаў{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=61}}. Асноўнымі прадуктамі паляводства з'яўляліся [[жыта]], [[авёс]], [[Каноплі пасяўныя|каноплі]]. [[Буйная рагатая жывёла]] развівалася ў малочным напрамку, [[свінагадоўля]] была развіта слаба{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=62}}. У Левабярэжжы быў дастатковы зямельны прастор, шырока выкарыстоўвалася залежная сістэма паляводства, былі ў наяўнасці вялікія выганы для жывёлы, але мелі некалькі горшыя прыродныя ўмовы: недастатковая вільготнасць і высокая верагоднасць [[Засуха|засухі]]{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=61}}. Асноўным таварам з'яўляліся [[пшаніца]], [[ячмень]], [[Сланечнік аднагадовы|сланечнік]]{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=62}}. Вытворчасць буйной рагатай жывёлы арыентавалася на мясны напрамак, месцамі была добра развіта свінагадоўля, прысутнічала значная [[авечкагадоўля]]{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=62}}.

У цэлым рэгіён спецыялізаваўся на вытворчасці [[Збожжавыя культуры|збожжавых]], якія складалі 88-89 % усіх пасеваў{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=62}}. Край лідзіраваў сярод рэгіёнаў Паволжа{{ref+|Па існаваўшым дзяленні да Паволжа адносіліся [[Маскоўская вобласць]], [[Іванаўская вобласць]], [[Ніжагародскі край]], [[Татарская АССР]], [[Башкірская АССР]], Сярэдне-Волжскі край, [[Ніжне-Волжскі край]]|group=&quot;Кам.&quot;}} па дадзеным напрамку, даючы звыш 40 % ад усяго аб'ёму таварнага збожжа{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=63}}. Агульная пасяўная плошча ў рэгіёне складала на лета 1929 года 7691 тыс. га, што складала 22,8 % ад усіх пасяўных тэрыторый Паволжа, па дадзеным паказчыку Сярэдняволжскі край быў найбуйнейшым рэгіёнам Паволжа. Таксама край з'яўляўся лідэрам па вытворчасці жыта (21,6 %) і канопляў (каля 40 %), а па вытворчасці пшаніцы і сланечніка саступаў першынство толькі Ніжневолжскаму краю{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=62}}. У галіне жывёлагадоўлі пазіцыі рэгіёна былі некалькі слабейшыя, займаючы другое месца (21,5 %) сярод рэгіёнаў Паволжа па вытворчасці мяса і трэцяе (17,8 %) па вытворчасці малочнай прадукцыі{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=63}}. Чацвёртае месца (11,5 %) рэгіён займаў па выхадзе гарбарнай прадукцыі{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=64}}.

У ходзе [[Першая пяцігодка|першай пяцігодкі]] плошча пасеваў у краі значна вырасла, дасягнуўшы да 1933 года 9475 тыс. га. Змяніўся склад пасеваў, паступова расла доля тэхнічных культур і пасяўных траў, доля жыта скарачалася за кошт павелічэння долі больш каштоўнай азімай пшаніцы, а авёс выцясняўся больш засухаўстойлівым ячменем. Аднак па-ранейшаму адбіваўся недахоп плошчаў кармавых культур і іх нізкая ўраджайнасць, стрымліваючы рост жывёлагадоўлі{{Sfn|Сярэдняя Волга|1934|с=21}}. Расла спецыялізацыя раёнаў края: Правабярэжжа арыентавалася на вытворчасць тэхнічных культур (каноплі, лён, бульба), агародных і сакавітых кармавых культур, а таксама азімых збожжавых. Левабярэжжа спецыялізавалася на вытворчасці пшаніцы, кукурузы, палявых кармавых, сіласных і новых тэхнічных культур{{Sfn|Сярэдняя Волга|1932|с=9}}. Сярэдняя ўраджайнасць збожжавых у 1932 годзе складала 5,1 цэнтнера з гектара{{Sfn|Сярэдняя Волга|1934|с=23}}.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Даныя аб калектывізацыі{{Sfn|Сярэдняя Волга|1934|с=19}} !! 1928!! 1929 !! 1930 !! 1931 !! 1932 !! 1933 !! 1934
|-
| Доля калгасных сялянскіх гаспадарак да агульнай колькасці гаспадарак|| 2,5 % || 3,9 % || 19,7 % || 62,2 % || 78,2 % || 70,6 % || 74,7 %
|-
| Калектывізавана пасяўной плошчы|| 0,8 % || 2,7 % || 27,2 % || 70,7 % || 88,0 % || 91,6 % || 93,05 %
|}

З ростам пасяўной тэрыторыі расла і механізацыя сельскай гаспадаркі края. У 1931 годзе ў краі дзейнічала 115 [[Машынна-трактарная станцыя|МТС]] і 25 машынна-трактарных брыгад, якія ахоплівалі 36,5 % ад агульнай плошчы яравога пасеву{{Sfn|Сярэдняя Волга|1932|с=9}} і 40 % ад тэрыторый калгасаў{{Sfn|Сярэдняя Волга|1934|с=20}}, пры гэтым недахоп запчастак і ГЗМ прыводзілі да прастояў, якія даходзілі да 30-35 % трактарнага парку{{Sfn|Сярэдняя Волга|1932|с=10}}. У наступныя гады праводзілася масавае набыццё новых трактароў, так што ў 1934 годзе большасць (57 %) трактароў было адносна новымі, набытымі ў 1932—1333 гадах{{Sfn|Сярэдняя Волга|1934|с=20}}. Да 1934 года ў краі мелася ўжо 198 МТС{{Sfn|Сярэдняя Волга|1934|с=19}}, аснову парку якіх складалі трактары з магутнасцю ў 301—600 к.с(43,4 %), якія апрацоўвалі ўжо ў 1933 годзе — 54 %, ў 1934 — 70,3 % калгасных пасяўных плошчаў{{Sfn|Сярэдняя Волга|1934|с=20}}. У сярэднім у 1934 годзе на адну МТС прыходзілася 38 трактароў сумарнай магутнасцю ў 561 к. с.{{Sfn|Сярэдняя Волга|1934|с=20}} Расла і колькасць камбайнаў, якіх да пачатку другой пяцігодкі налічвалася 1315 камбайна, засяроджаных у асноўным у саўгасах{{Sfn|Сярэдняя Волга|1934|с=21}}, і аўтамабіляў (1345 у 1932 годзе), аднак іх колькасць усё яшчэ заставалася нязначнай і планавалася ў далейшым павялічыць колькасць камбайнаў у 7 разоў, а аўтамабіляў у 10{{Sfn|Сярэдняя Волга|1934|с=20}}. 63,6 % энергетычнага балансу сельскай гаспадаркі ў 1932 годзе працягвала прыходзіцца на коней, пры гэтым рост плошчы пасеваў і скарачэнне пагалоўя прывялі да пастаяннага павелічэння нагрузкі на коней, і такое становішча спраў павінна было падоўжыцца як мінімум яшчэ некалькі гадоў{{Sfn|Сярэдняя Волга|1934|с=21}}

У перспектыве ў сельскай гаспадарцы края планавалася пашырыць плошчы найбольш каштоўных культур: яравая і азімая пшаніца, бабовыя, цукровы бурак, бульба і кармавыя{{Sfn|Сярэдняя Волга|1934|с=21}}, і ў цэлым меркавалася далейшае ўзрастанне ролі края ў сельскай гаспадарцы Паволжа, у сувязі з тым, што вышэйляжачыя па Волзе рэгіёны імкнуліся ў першую чаргу да развіцця прамысловасці{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=64}}. Аднак няўстойлівы засуханебяспечны клімат для паспяховага развіцця сельскай гаспадаркі ў краі патрабаваў значных укладанняў у вывядзенне засухаўстойлівых сартоў сельскагаспадарчых культур{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=178}} і шырокую меліярацыю{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=153}}{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=155}}, якая абцяжарвалася з-за недастатковай энергазабяспечанасці рэгіёна. [[Рыбалоўства]] ва ўсе часы існавання края мела толькі мясцовае значэнне{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=5}}.

== Прамысловасць ==
У Расійскай імперыі тэрыторыі губерняў, якія ўтварылі Сярэдняволжскі край лічыліся параўнальна беднымі карыснымі выкапнямі і не мелі асноўных відаў прамысловага паліва — каменнага вугалю і нафты. Як вынік прамысловасць у іх была дастаткова слаба развітая, перад пачаткам Першай Сусветнай вайны па прадукцыі прамысловай вытворчасці на душу насельніцтва і працэнце рабочых на 1000 чалавек Сярэдняе Паволжа адставала ад астатняй краіны больш чым у два разы{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=297}}. Гэтыя паказчыкі да моманту стварэння края толькі пагоршыліся, у 1928—1929 годзе прамысловасць края адставала ад прамысловасці СССР у 3-4 разы (5,4 рабочых на 1000 чалавек насельніцтва супраць 20,4 чал. у сярэднім па СССР{{Sfn|Сярэдняя Волга|1932|с=8}}), а калі не ўлічваць мукамольную прамысловасць, звязаную больш з гандлем, чым уласна з прамысловасцю, то і ў 4-5 разоў{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=308}}. Гарадское насельніцтва і насельніцтва рабочых пасёлкаў складала ўсяго 12,2 % да насельніцтва края (18,2 % у сярэднім па СССР){{Sfn|Сярэдняя Волга|1932|с=8}}. Існавалая прамысловасць арыентавалася ў асноўным на перапрацоўку сельскагаспадарчай прадукцыі{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=65}}. Аб'ёмы вытворчасці былі невялікія, прыкметна саступаючы большасці рэгіёнаў Паволжа па гэтым паказчыку{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=67}}.

==== Фабрычна-завадская прамысловасць ====
Да 1928 года на тэрыторыі края налічвалася ўсяго 446 дзеючых цэнзавых прадпрыемстваў{{ref+|Па крытэрыях таго часу да цэнзавай прамысловасці адносіліся прадпрыемствы з колькасцю штатнага складу не менш за 30 чалавек пры адсутнасці рухавіка і 15 з наяўнасцю рухавіка|group=&quot;Кам.&quot;}} з лікам занятых рабочых у 34 220 чалавек{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=297}}. Асноўнымі напрамкамі прамысловасці ў рэгіёне былі мукамольнае, папяровае, дрэваапрацоўчае, ваўнянае, харчовасмакавае і вытворчасць будматэрыялаў, якія ў суме складалі 86,2 % усёй прамысловасці рэгіёна{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=69}}.

Асноўнай галіной вытворчасці з'яўлялася харчовасмакавая прамысловасць, якая давала 48,6 % валавой прадукцыі ўсёй цэнзавай прамысловасці. 60 % харчовай прамысловасці прыходзілася на мукамольную, яшчэ 20 % на вінакурную і спіртагарэлачную вытворчасць. Сумарная доля ўсіх галін, якія займаюцца перапрацоўкай сельскагаспадарчай сыравіны, уключаючы харчовую, дасягала 72,2 %, што дазваляла характарызаваць прамысловасць рэгіёна як спецыялізаваную на перапрацоўцы сельскагаспадарчай сыравіны{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=297}}, што асабліва выяўлялася пры параўнанні гэтых паказчыкаў з агульнасаюзнымі: харчовая прамысловасць у агульным аб'ёме вытворчасці ў СССР у той жа час складала 22,4 %, а ўся прамысловасць, занятая перапрацоўкай сельскагаспадарчай сыравіны — 52,8 % (33,2 % без уліку баваўняна-папяровай вытворчасці){{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=299}}.

Мукамольная вытворчасць Сярэдне-Волжскага края складала ў 1927—1928 гадах 6,2 % ад агульнага аб'ёму галіны ў СССР. Таксама прыкметнай была роля вінакурнай, спіртагарэлачнай і піваварнай вытворчасці, якія складалі прыкладна па 5,5 % ад агульнага аб'ёму галіны па краіне{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=299}}. Іншыя галіны харчовай прамысловасці былі развіты дастаткова слаба{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=300}}, з нязначнымі прадпрыемствамі і нязначнымі аб'ёмамі вытворчасці. Выключэнне складаў цукровы завод у [[Цімашава (Самарская вобласць)|Цімашава]] Бугурусланскай акругі, які з'яўляўся адным з найбуйнейшых у СССР{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=300}}. Другая па аб'ёме галіна — тэкстыльная, 93,5 % ад якой прыходзілася на вытворчасць грубага сукна. Сярэдне-Волжскі край з'яўляўся галоўным пастаўшчыком грубых ваўняных тканін у СССР і даваў 8,5 % ад агульнага аб'ёму прадукцыі ўсёй цэнзавай ваўнянай прамысловасці{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=300}}. Трэцяй са значна развітых у рэгіёне галін была дрэваапрацоўчая вытворчасць, якая складалася пераважна з лесапільных заводаў, акрамя якіх мелася два шпалапрапітныя заводы і дзве мэблевыя фабрыкі. Сярэдняе Паволжа давала каля 6,5 % аб'ёмаў усёй лесапільнай прамысловасці СССР і каля 5,5 % ад усёй дрэваапрацоўчай прамысловасці{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=301}}. Астатнія галіны вытворчасці былі прадстаўлены вельмі нязначна і займалі нікчэмныя долі ў агульным аб'ёме вытворчасці ў СССР{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=302—303}}. Сярод рэгіёнаў Паволжа край, дзе [[цяжкая прамысловасць]] складала 18,6 % ад агульнага аб'ёму вытворчасці, займаў па гэтым паказчыку перадапошняе месца{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=68}}, але адыгрываў важную ролю ў мукамольнай і папяровай вытворчасці Паволжа, даючы 33,9 % і 19 % прадукцыі адпаведна{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=69}}.

Самымі індустрыяльнымі акругамі з'яўляліся Сызранская, Самарская і Ульянаўская, найменш прамысловымі — Бугурусланская і Мардоўская{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=304}}. Буйных прадпрыемстваў з лікам рабочых звыш тысячы чалавек налічвалася ўсяго 6{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=324}}: [[Завод «Чырвоны Гігант»|шклозавод «Чырвоны гігант»]] у Кузнецкай акрузе, цукрарафінадны завод у [[Цімашава (Самарская вобласць)|Цімашава]] Бугурусланскай акругі, суконныя фабрыкі «Чырвоны кастрычнік» (Кузнецкая акруга) і «Імя Леніна» (Сызранская акруга), льнапрадзільная фабрыка ў [[Дзімітраўград (Расія)|Мелекесе]] і пісчапапяровая фабрыка «Маяк Рэвалюцыі» ў Пензе{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=324}}. Мясцовыя патрэбы паглыналі толькі невялікую долю ад агульнай вытворчасці ў рэгіёне, большая частка ішла ў іншыя рэгіёны краіны{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=323}}. На экспарт ішла прадукцыя арэнбургскага горнага трэста — [[храміт]] і [[магнезіт]], а таксама запалкі, посуд, лузга{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=324}}.

Значная адсталасць цэнзавай прамысловасці прывяла да шырокага распаўсюджвання нецэнзавай прамысловасці і саматужнай вытворчасці, якая дасягала прыкладна такіх жа аб'ёмаў вытворчасці, як і ўся цэнзавая прамысловасць, пры гэтым падаючы ў 4-5 разоў больш рабочых месцаў{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=308}}. Гэта шмат у чым звязвалі з адсутнасцю ў рэгіёне магутнай і таннай энергетычнай базы{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=309}}, таму значныя надзеі на індустрыялізацыю рэгіёна звязвалі з рэалізацыяй праекта Волгабуд{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=317}}.

Пры распрацоўцы планаў на першую пяцігодку край быў аднесены да выключна сельскагаспадарчых, адзначалася, што магчымай індустрыялізацыі края перашкаджаюць недахоп паліва і энергазабеспячэння{{sfn|Сярэдняя Волга|1934|с=9}}, у сувязі з чым планавалася развіццё прадпрыемстваў у першую чаргу лёгкай прамысловасці, а таксама вытворчасці будаўнічых матэрыялаў, дрэваапрацоўкі, [[Перапрацоўка нафты|нафтаперагонкі]]. У больш аддаленай перспектыве планавалася шырокая распрацоўка нафтавых, сланцавых, фасфарытавых радовішчаў і здабыча металаў на крайнім усходзе края{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=69}}. Пры гэтым удзельная вага цяжкай прамысловасці да 1932 годзе па планах павінна была ўзрасці ў 8,5 разоў у параўнанні з 1927 годам, дасягнуўшы 35 % у прамысловасці края{{Sfn|Сярэдняя Волга|1932|с=8}}.

Аднак разведачныя працы канца 1920-х гадоў усталявалі, што край багаты [[Выкапнёвае паліва|гаручымі карыснымі выкапнямі]], [[Руда|металічнымі рудамі]], [[Нярудныя карысныя выкапні|няруднымі карыснымі выкапнямі]] і [[Горнахімічная сыравіна|горнахімічнай сыравінай]], з прычыны чаго магчымасць індустрыялізацыі края стала відавочнай, што пацвердзіў [[ЦК ВКП(б)]] у сваім рашэнні ад 15 лютага 1931 года, дзе ўказваў на шырокія перспектывы [[Індустрыялізацыя СССР|індустрыялізацыі]] края «на аснове энергетычнага і хімічнага выкарыстання велізарных запасаў сланцаў, выкарыстання многіх відаў мінеральнай сыравіны, бурых жалезнякоў і фасфарытаў» з улікам планаў будаўніцтва Волгабуда{{Sfn|Сярэдняя Волга|1932|с=7}}.

Тэмпы індустрыялізацыі таксама не супадалі з планавымі. Ужо ў 1929 годзе ўдзельная вага прамысловасці нават пры недастатковых капіталаўкладаннях склала 26,8 %, у 1931 годзе яна ўзрасла да 40 %{{Sfn|Сярэдняя Волга|1932|с=8}}, у першы ж год пяцігодкі (1929) валавая прадукцыя цэнзавай прамысловасці ўзрасла на 11,5 %, а лік занятых у ёй вырас амаль на 32 %{{Sfn|Сярэдняя Волга|1932|с=8}}. У 1933 годзе доля прадукцыі прамысловасці ў агульным кошце прадукцыі, вырабленай у краі, склала 51,9 %, гэта значыць край стаў індустрыяльна-аграрным{{sfn|Сярэдняя Волга|1934|с=12}}. Аднак цяжкая прамысловасць па аб'ёме валавой прамысловасці і ў 1934 годзе складала толькі 19 % ад усёй валавой прамысловасці края, саступаючы нават саматужнай вытворчасці і лёгкай прамысловасці (па 21 %), астатняе прыходзілася на долю харчпрама{{sfn|Сярэдняя Волга|1934|с=12}}. У параўнанні з суседнімі рэгіёнамі: Чалябінская вобласць, Башкірская АССР, Саратаўскі і Горкаўскі край, Варонежская вобласць Сярэдняволжскі край па-ранейшаму вылучаўся як рэгіён з выключнай слабасцю цяжкай прамысловасці і адносна моцнай лёгкай прамысловасцю. Такое адставанне тлумачылася адсутнасцю магутных гатовых энергетычных рэсурсаў і істотным адставаннем у плане разведкі карысных выкапняў{{sfn|Сярэдняя Волга|1934|с=12}}.

Сярэдняя заработная плата ў 1928 годзе — 584 рублі, ў 1931 — вырасла да 715. Да пачатку 1931 года звыш 35 % усіх рабочых края былі пераведзены на 7-гадзінны працоўны дзень{{Sfn|Сярэдняя Волга|1932|с=8}}. Да 1930 года было ліквідавана беспрацоўе, назіраўся значны дэфіцыт прафесійных прамысловых кадраў{{Sfn|Сярэдняя Волга|1932|с=8}}.

1932 год планаваўся як год пералому ў ператварэнні сельскагаспадарчага края ў індустрыяльна-аграрны{{Sfn|Сярэдняя Волга|1932|с=8}}. Найважнейшым прыярытэтам было паляпшэнне энергаўзброенасці. Велізарная роля адводзілася Халілаўскаму металургічнаму і металаапрацоўчаму камбінату, будаўніцтва якога пачыналася ў 1932 годзе. Фарсіраванымі тэмпамі вялося будаўніцтва медзе-нікелевага камбіната, прадпрыемстваў па выпрацоўцы будаўнічых матэрыялаў, тальку, пашырэнні абагачальнай храмістай фабрыкі. Пачыналася будаўніцтва хімічных камбінатаў на Агульным Сырце і Кашпіры{{Sfn|Сярэдняя Волга|1932|с=8}}.

З 1932 года нафтаапрацоўчая прамысловасць: пабудова 23 крэкінгавых установак, нафтаперагоннага завода, які пачалі будаваць у 1931 годзе, завода па выпрацоўцы масла{{Sfn|Сярэдняя Волга|1932|с=9}}.

Усяго ў Орскім прамысловым раёне будавалася{{Sfn|Сярэдняя Волга|1934|с=15}}:
* Орская ЦЭЦ (пачатак будаўніцтва 1933, увод у эксплуатацыю — 1935, магутнасць 50 тыс. Квт)
* Халілаўскі металургічны завод (1934—1941),
* Халілаўскі жалезны руднік (1932—1932).
* Блявінскі камбінат (Орьмедзь) (1934—1936).
* Нікелевы камбінат (1934, ?)
* Лакаматывабудаўнічы завод (1932—1936).
* Нафтаправод Каспій-Орск (1932—1935).
* Нафтакамбінат (1931—1935).
* Мясакамбінат (1931—1935).

Самарскі прамысловы вузел складваўся як машынабудаўнічы. Асноўным прадпрыемствам павінен быў стаць Самарскі аўтамабільны завод пяцітонных грузавікоў, будаўніцтва якога павінна было пачацца ў другой пяцігодцы згодна з рашэннем XVII партз'езда. Планаваўся выпуск 20 тыс. двухвосевых аўтамабіляў, а таксама аўтобусы, шасі для машын спецпрызначэння, 3 тысячы трохвосевых грузавікоў запасныя часткі да іх. У чэрвені 1934 года пляцоўкай пад завод была абрана Безымянка, дзе ў раёне Зубчанінаўкі планаваўся сацгорад на 65-70 тысяч жыхароў{{Sfn|Сярэдняя Волга|1934|с=15}}.

Усяго ў Самарскім прамысловым вузле будавалася і планавалася да пабудовы{{Sfn|Сярэдняя Волга|1934|с=15}}:
* аўтазавод (1936—1941),
* СамДРЭС (1930—1936),
* Карбюратарны завод (1931—1936),
* Сажарэз (1932—1934).
* Кінап II (рэканструкцыя,, 1931—1937).
* Станкабудаўнічы завод (1935—1336),
* Мясакамбінат (1932—1935)
* Камбікормавы завод (1931—1935),
* Завод сланечнікавага алею (1935—1936).

Таксама ўжо дзейнічалі Ватазапчастка, стары станкабудаўнічы завод, кацельны завод і ЗІМ{{Sfn|Сярэдняя Волга|1934|с=16}}.

Сызранскі прамысловы вузел арыентаваўся на прадпрыемствы хімічнай прамысловасці: Кашпірскі газахімічны камбінат, газаправод: Сызрань-Чапаеўск-Самара, Кашпірскі сланцаперагонны завод і гумашынны камбінат{{Sfn|Сярэдняя Волга|1934|с=16}}.

Асноўныя прадпрыемствы{{Sfn|Сярэдняя Волга|1934|с=16}}:
* Кашпірскі сланцавы руднік № 1(1931—1934),
* Кашпірскі сланцавы руднік № 2 (1935—1937),
* Кашпірскі газахімічны камбінат (1935—1938),
* Гумашынны камбінат (1936-?),
* Фабрыка штучнай воўны (935—1936),
* Шэрстамыйка (1935—1936),
* Пладовагароднінны камбінат (1931—1937).

Таксама заставалася адкрытым пытанне аб размяшчэнні велізарнага трыкатажнага камбіната на 35 тысяч работнікаў: Самара або Сызрань{{Sfn|Сярэдняя Волга|1934|с=16}}.

Ульянаўскі прамысловы вузел{{Sfn|Сярэдняя Волга|1934|с=16}}:
* завод сухіх элементаў (1935-?),
* завод фотаапаратаў (1935—1937),
* Карамельная фабрыка (1936—1937),
* Швейная фабрыка (1937—1938).

Прамысловы вузел Мардовіі спецыялізаваўся на прамысловай перапрацоўцы сельскагаспадарчай сыравіны: Завод кансерваванага малака (1932—1934), птушкакамбінат (1932—1935), пладовагароднінны камбінат (1936—1936), пяньковы камбінат (1934—1935), катанінная фабрыка (1933—1934), завод аўтатрактарнага абсталявання (1935—1937){{Sfn|Сярэдняя Волга|1934|с=16}}.

У Кузнецку ўжо працавалі на 1934 год гарбарны завод, аўчынна-футравы завод, футрова-швейная фабрыка. У другой пяцігодцы планавалася развіваць дадзены напрамак: абутковая фабрыка (1934—1935), завод цвёрдых паўфабрыкатаў (1935—1937), завод мастаўёвы (1936—1937), каніфольна-экстрактарны завод (1935—1937){{Sfn|Сярэдняя Волга|1934|с=16}}.

Агульны аб'ём капіталаўкладанняў у другой пяцігодцы амаль у тры разы перавышаў укладанні ў першай пяцігодцы. Калі ў першай ва ўсю прамысловасць было ўкладзена 23 % ад агульнай сумы капіталізацыі, то ў другую ўсё змянілася: 57 % усіх капіталаўкладанняў ішлі ў прамысловасць. Пры гэта ў абсалютных лічбах укладанні ў сельскую гаспадарку не толькі не скараціліся, але выраслі на 52 %{{Sfn|Сярэдняя Волга|1934|с=17}}.

Валавая прадукцыя края{{Sfn|Сярэдняя Волга|1934|с=17}}:
* 1928 год: Прамысловасць: 20 %, с/г: 80 %. Усяго 1002 млн руб.
* 1932 год: прамысловасць: 56 %, с/г: 44 %. Усяго 1234 млн руб.
* 1937 год(план): прамысловасць — 67 %, с/г: 33 %. Усяго 3566 млн руб.

=== Горна-здабыўная прамысловасць ===
Магутнасць запасаў руды, параўнальная лёгкасць здабычы (адкрытыя распрацоўкі), высокая якасць руды, параўнальная блізкасць паліўнай базы (мясцовы вугаль або паліва з Караганды) рабілі Орска-Халілаўскі раён цэнтрам здабычы жалеза ўсесаюзнага маштабу, вылучаючы раён на другое месца пасля распрацовак пад Керччу{{sfn|Сярэдняя Волга|1934|с=10}}. Пры механізацыі работ і пераходзе на магутныя экскаватары з адгрузкай у вагоны руда Орска-Халілаўскага раёна была б самай таннай у свеце{{sfn|Сярэдняя Волга|1934|с=10}}.

З 1934 года павінен быў пачаць працу Халілаўскі металургічны завод, па магутнасці прыкладна роўны знакамітаму Магнітагорскаму, а па якасці прадукцыі праўзыходзіць яго. Энергетыка прадпрыемства будавалася на прывазным, Карагандзінаскім вугалі{{Sfn|Сярэдняя Волга|1934|с=14}}. Побач з ім будаваўся лакаматывабудаўнічы завод. Таксама на халілаўскім метале павінны былі працаваць Самарскі завод цяжкіх грузавікоў, Самарскі станкабудаўнічы завод, завод аўтатрактарнага абсталявання, завод дызельнай арматуры і карбюратараў і іншыя{{Sfn|Сярэдняя Волга|1934|с=14}}.

Для распрацоўкі сульфідных руд Блявінскага радовішча будаваўся медзяхімічны камбінат, які складаўся з медзеплавільнага завода, сернакіслотнага цэха, тукавага камбіната (пачатак будаўніцтва 1934 год){{Sfn|Сярэдняя Волга|1934|с=14}}.

Для распрацоўкі радовішчаў нікелю праектаваўся нікелевы камбінат, будаўніцтва якога павінна было пачацца ў канцы другой пяцігодкі{{Sfn|Сярэдняя Волга|1934|с=14}}. У Орску, ля заканчэння нафтаправода Каспій-Орск будаваўся нафтакамбінат{{Sfn|Сярэдняя Волга|1934|с=14}}.

Для перапрацоўкі магнезіту ў 1928 гады быў пабудаваны спецыяльны завод, але значная патрэба ў яго прадукцыі вымусіла ўжо ў 1930 годзе павялічваць яго магутнасць практычна ўдвая. Завод выпускаў каўстычны парашок, прызначаны для будаўніцтва{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=341}}. Меркавалася таксама магчымасць атрымання магнію, які выкарыстоўваецца ў металургіі, у першую чаргу ў авіяцыйнай{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=342}}.

Унутраны рынак патрабаваў паставак руды храмістага жалезняку ў буйных кавалках, бо яна выкарыстоўвалася для ўнутранай кладкі металургічных печаў. Еўрапейскі ж рынак патрабаваў высокага ўтрымання Cr&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; незалежна ад формы руды, прымаючы нават пыл, калі яна высокапрацэнтная. Гэта дазваляла эфектыўна выкарыстоўваць вынікі распрацовак высокапрацэнтных руд, у першую чаргу Халілаўскага радовішча, аднак распрацоўка руд з сярэднім утрыманнем жалезняку ўжо патрабавала значных укладанняў на захоўванне нізкапрацэнтнага пылу, альбо на яго ўзбагачэнне{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=340}}{{sfn|Сярэдняя Волга|1934|с=11}}.

У [[Акцябрск (Самарская вобласць)|Батраках]] і [[Пячэрскае|Пячэрскім]] распрацоўваліся вапнякі з запасам у 3 млн тон і ўтрыманнем [[бітум]]у да 15 %. Вяліся распрацоўкі бахілаўскага бітумінознага пясчаніка з утрыманнем бітуму да 20 %. Таксама былі вядомыя бітумінозныя пясчанікі ў Байтуганаўскім і Сергіеўскім раёнах і на рацэ Шэшме (7-22 % бітуму). Бітумінозныя вапнякі знойдзены былі ля сяла Аляксееўка{{sfn|Сярэдняя Волга|1934|с=11}}

Таксама ў другой пяцігодцы будаваліся: дзве чаргі СамДРЭС, Кашмірская ЦЭЦ — 72 тыс. квт, Орская ЦЭЦ — 1500 квт, Халілаўская ЦЭЦ — 125 тыс. квт, Ульянаўская ЦЭЦ — 12 тыс. квт. Ульянаўская павінна была працаваць на чардаклінскім торфе, Самарская — на сланцах і газе, Орскага вузла: на дамбараўскіх, палтава-брэдзінскіх цеплавых адходах{{Sfn|Сярэдняя Волга|1934|с=17}}.

=== Саматужныя промыслы і рамёствы ===
Саматужная прамысловасць у рэгіёне была вельмі развіта, выпускаючы прадукцыю, якая альбо зусім не выпускалася прамысловасцю (напрыклад пуховыя хусткі), альбо выпускалася ў недастатковай колькасці (валенкі, вяроўкі, сеткі, адзенне, абутак){{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=349}}.

Асаблівасцю саматужнай вытворчасці было выкарыстанне выключна фізічнай сілы, без прымянення механізацыі{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=349}}.

Працягвала прысутнічаць розніца паміж кустарамі і рамеснікамі. Калі першыя перапрацоўвалі пераважна сваю сыравіну і працавалі на пэўнага скупшчыка, працягваючы таксама заняткі сельскай гаспадаркай, то другія выкарыстоўвалі пераважна сыравіну заказчыка, увесь свой час займаючыся гэтай вытворчасцю. Але мяжа паступова сціралася{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=350}}.

Прадукцыя саматужнай прамысловасці ў значнай меры дапаўняла прадукцыю дзяржаўнай, маючы манапольнае значэнне ў асобных відах (вытворчасць рагож, кулёў, пуховага вязання). Частка прадукцыі знаходзіла збыт за мяжой{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=350}}.

Важную ролю адыгрывала саматужная вытворчасць у прадастаўленні рабочых месцаў, лік кустароў у шэсць разоў перавышаў лік рабочых цэнзавай прамысловасці. Валавая прадукцыя саматужнай вытворчасці складала 86,6 % ад прадукцыі цэнзавай прамысловасці. У малазямельных акругах края саматужныя промыслы часцяком служылі асноўным сродкам да існавання, паглынаючы залішнія рабочыя рукі{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=350}}.

Асноўнымі відамі промыслаў былі:
* тэкстыльна-трыкатажная вытворчасць (37,1 % па ліку занятых, 28,9 % па прадукцыі), асабліва пухавязальны промысел, які выдаваў у тым ліку прадукт на экспарт{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=350}}, у першую чаргу арэнбургскія пуховыя хусткі{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=358}}.
* дрэваапрацоўчы промысел (17,5 % занятых, 4,% па сумах) манапольна забяспечваў сялянскі рынак края шчапным таварам{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=350}}. Рагожа, у вытворчасці якой была занята палова ўсіх дрэваапрацоўшчыкаў, ішла ў тым ліку на экспарт, складаючы значную частку ад агульнага аб'ёму экспарту рагожы ў краіне{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=351}}.
* абутковы (12,3 % занятых, 9 % па валавой прадукцыі){{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=351}}
* металаапрацоўчы промысел (7,4 % занятых, 8,1 % валавой прадукцыі){{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=351}}
* харчовасмакавая прамысловасць (14,6 % занятых, 46,1 % валавой прадукцыі){{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=351}}.
Актыўна развівалася вытворчасць будаўнічых матэрыялаў, у першую чаргу заснаваная на выкапнёвай сыравіне{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=351}} (цэгла, алебастр, вапна, мел, дахоўка, бутавы камень){{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=352}}.

Падобна мясцовай цэнзавай прамысловасць саматужная вытворчасць таксама арыентавалася на сельскагаспадарчую спецыялізацыю края, 83,1 % усёй саматужнай вытворчасці прыходзілася на промыслы сельскіх мясцовасцей{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=352}}. Найбольшы лік кустароў прыходзіўся на Арэнбургскую, Пензенскую, Ульянаўскую, Кузнецкую акругі і Мардоўскую вобласць, якія ў суме складалі 73,5 % усіх кустароў{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=352}}. У гарадскіх населеных пунктах на 1000 чалавек прыходзілася ў сярэднім 35,6 чалавек, занятых у саматужнай прамысловасці, у сельскай мясцовасці — 24,5 чалавек{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=352}}

Галоўная прычына развітасці саматужнай вытворчасці — малазабяспечанасць сялянскіх гаспадарак зямельнымі надзеламі ў шэрагу акруг{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=356}}.

У 1929/30 гадах у саматужнай прамысловасці было занята 236843 чалавека супраць 179 тысяч у 1926/1927 гадах. Валавая прадукцыя склала 41 % кошту ад усёй прадукцыі края (без укомолен і маслабоек). Кааперацыяй было ахоплена каля 35 % усіх кустароў{{Sfn|Сярэдняя Волга|1932|с=8}}.

== Энергетыка ==
Падчас існавання края энергетыка іграла вызначальную ролю ў справе развіцця вытворчых сіл. У краі выкарыстоўвалася энергія з трох крыніц: спальванне гаручых матэрыялаў, гідрарэсурсы, ветравая энергія{{sfn|Сярэдняя Волга|1932|с=6}}.

Ацэнкі магчымасцей развіцця краявой энергетыкі пастаянна змяняліся разам з ростам прамысловасці рэгіёна і ступені вывучанасці прыродных рэсурсаў края.

=== Энергавытворчасць ===
Яшчэ ў 1929—1930-х гадах найважнейшую ролю адыгрывала драўнянае паліва, якім пакрывалася да 82 % усёй патрэбнасці паліва ў рэгіёне. Лясістасць у рэгіёне была вельмі нераўнамернай, зніжаючыся да 3,3 % у Арэнбургскай акрузе, але ў заходніх акругах яна складала 12,7-18,5 %{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=71}}. Прагнозы меркавалі, што драўнянага паліва хопіць на забеспячэнне края энергіяй на ўсім працягу першай пяцігодкі, нават з улікам вывазу дроў за межы края{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=72}}.

Энергаўзброенасць края была надзвычай слабой, выпрацоўка энергіі на аднаго жыхара края ў 1928 годзе была ніжэйшай за агульнасаюзную ў 9 разоў{{Sfn|Сярэдняя Волга|1932|с=7}}.

Асноўныя перспектывы росту энергавытворчасці звязваліся са спальваннем торфу. Аднак даследаванне тарфянікаў пры дастатковых аб'ёмах драўнянага паліва практычна не праводзіліся, [[Тарфянік|тарфяныя ўгоддзі]] і да 1930 года былі ўлічаны далёка не цалкам. Меркаваныя ацэнкі запасаў [[торф]]у паказвалі, што прамысловасць выкарыстоўвала яго ў аб'ёме толькі 0,9 % у 1928—1929 з перспектывай росту да 3,8 % у 1932—1933 гадах{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=75}}. Тарфянікі таксама вельмі нераўнамерна размяркоўваліся па акругах рэгіёна, 95,44 % запасаў торфу знаходзілася ў Прыволжскіх акругах{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=73}}. Патрабавалася вялікая праца па далейшай ацэнцы запасаў торфу і ўстанаўленні практычнай магчымасці яго выкарыстання{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=77}}.

У якасці перспектыўных крыніц паліва для патрэб энергетыкі таксама разглядалася іншыя аднаўляльныя: [[салома]]{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=77}}, [[кізяк]], лузга{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=78}} і неаднаўляльныя рэсурсы: [[сланцы]]{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=78}}. Ужо да 1932 года гаручыя сланцы разглядаліся як найбольш перспектыўны від паліва{{sfn|Сярэдняя Волга|1932|с=6}}, бо на тэрыторыі края знаходзілася найбуйнейшае з вядомых на той момант у СССР радовішчаў, якое практычна не выкарыстоўвалася, а таксама шэраг іншых буйных радовішчаў меншага аб'ёму{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=79}}.

З дапамогай турбін і вадзяных колаў да 1930 года ў рэгіёне выкарыстоўвалася прыкладна 25 % ад разліковай магутнасці ўсіх рэк (за выключэннем Волгі) у 120—190 тысяч к.с{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=84}}. Для вывучэння пытання аб выкарыстанні энергіі цячэння Волгі ў рэгіёне быў створаны асаблівы камітэт [[Гісторыя праектаў Жыгулёўскага гідравузла|Волгабуд]]{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=82}}. Даследаванні Волгабуда ўжо ў 1932 годзе паставілі гідраэнергетыку на другое месца па энергетычным патэнцыяле з прагнозам магутнасці ГЭС у раёне Самарскай Лукі ў 1,2 МВт{{sfn|Сярэдняя Волга|1932|с=6}}.

Дакладных звестак аб выкарыстанні энергіі ветру не вядома, але на падставе даных уліку па асобных акругах лік ветравых рухавікоў у краі ў 1930 годзе ацэньваўся ў 7400{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=86}}.

На 1934 год амаль усе электрастанцыі і цеплавыя ўстаноўкі края працавалі на вадкім паліве і дровах. Першае было прывазным, і такім чынам, дарагім, другія ж валодалі сур'ёзнымі тэхнічнымі, транспартнымі і энергетычнымі абмежаваннямі. Тарфапрамысловасць у краі ўсё яшчэ знаходзілася на пачатковым узроўні. Нядаўнія планы выкарыстоўваць салому, лузгу, кізяк высмейваліся як такія, што не маюць ніякага сур'ёзнага значэння для вырашэння энергетычных праблем края. Ветравая энергетыка працягвала існаваць, але яна была прыдатная толькі для невялікіх гаспадарак і ніяк не падыходзіла для сілкавання буйных прамысловых установак{{sfn|Сярэдняя Волга|1934|с=13}}. Усяго ў краі было электраўстановак з агульнай магутнасцю ў 47 тыс. квт{{sfn|Сярэдняя Волга|1934|с=13}}.

Асноўныя перспектывы развіцця энергетыкі звязвалі з будаўніцтвам буйной ГЭС ля Самарскай Лукі, разліковая магутнасць якой бачылася ў 1680 тыс. квт з гадавой вытворчасцю звыш 9 млрд квт·г. Аднак маштаб работ быў такім, што перавышаў магчымасці дзвюх бліжэйшых пяцігодак, па ацэнцы Кржыжаноўскага&lt;ref&gt;«Большевик» № 23, 1933 г., стр 21—22. [Цит по {{sfn0|Сярэдняя Волга|1934|с=13}}]&lt;/ref&gt;. У той жа час энергія патрабавалася краю значна хутчэй{{sfn|Сярэдняя Волга|1934|с=13}}.

У рашэнні XVII з'езда ВКП(б) меркавалася разгарнуць «шырокае прамысловае будаўніцтва ў такіх раней у прамысловым дачыненні адсталых рэгіёнах, як Сярэдняя Волга… і інш. на аснове развіцця ў іх буйной прамысловасці»{{sfn|Сярэдняя Волга|1934|с=13}}. Для вырашэння энергетычнага пытання працягвалі спадзявацца на сланцы{{sfn|Сярэдняя Волга|1934|с=13}}, па запасах якіх край знаходзіўся на першым месцы ў СССР{{sfn|Сярэдняя Волга|1934|с=14}}.

Па плане другой пяцігодцы на Кашпірскім радовішчы павінны былі ўступіць у строй два руднікі магутнасцю ў мільён тон сланца кожны. Кашпірскі газахімічны камбінат (ён жа Сызранскі сланцаперапрацоўчы завод) павінен быў перапрацоўваць сланцы ў газ, Агульнасыртоўскі — у вадкае паліва{{sfn|Сярэдняя Волга|1934|с=14}}.

Штогадовы прырост драўніны па краі ацэньваўся ў 7 млн. кубаметраў. У канцы 1920-х гэта лічылася дастатковым, каб забяспечыць край дрывяным палівам{{sfn|Сярэдняя Волга|1934|с=9}}.

У ходзе першай пяцігодкі некалькі прасунулася электрыфікацыя с/г, дасягнуўшы магутнасці ўстановак у 4000 квт. Планы на другую пяцігодку складалі 32 000 квт{{Sfn|Сярэдняя Волга|1934|с=21}}.

=== Энергаспажыванне ===
78 % спажыванай у рэгіёне энергіі прыходзілася на патрэбы насельніцтва і розныя ўстановы, прамысловасць спажывала толькі 13,9 % з перспектывай росту да 17,6 % у 1932—1933 гадах{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=88}}.

82,4 % усёй энергіі ў краі забяспечвалася за кошт спальвання дроў, 8,6 % — шляхам спальвання розных сурагатаў (лузга, кізяк і іншае), нафтапрадуктаў (6,3 %), каменнага вугалю (2,6 %). Доля торфу складала толькі 0,4 %. Да канца першай пяцігодкі планаваўся рост долі торфу і вугалю і зніжэнне спажывання астатніх відаў паліва{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=88}}.

&lt;!-- Дрова и древесный уголь — 44,4 %, торф — 31,7 %, каменный уголь — 15,6 %, нефть и мазут — 8,3 — 1928—1929{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=322}} --&gt;

У цэлым лічылася, што пры рацыянальным выкарыстанні рэгіёну хопіць уласных запасаў паліва на ўсім працягу першай пяцігодкі, нават без уліку прывазных вугалю і нафты{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=89}}.

Інфраструктура ў галіне энергетыкі была развіта вельмі слаба. Электрыфікаваны былі толькі гарады, прычым далёка не ўсе, уласнай электрастанцыі не мелася нават у Пензе, дзе выкарыстоўвалася залішняя магутнасць завадской энергаўстаноўкі. На ўсе сельскія населеныя пункты прыходзілася не больш за дзесяць спецыяльна пабудаваных і абсталяваных электрастанцый, якія выкарыстоўваліся пераважна для асвятлення. Ліній электраперадач практычна не мелася{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=90}}. Сумарная выпрацоўка электраэнергіі ў пераразліку на аднаго чалавека была вельмі нязначнай нават у краявым цэнтры: каля 30 кВт⋅г на чалавека, ва Ульянаўску і Арэнбургу яшчэ ніжэй: 16-26 кВт⋅г на чалавека, фактычнае спажыванне насельніцтвам яшчэ ніжэй, так як прамысловасць таксама выкарыстоўвала вырабляную электраэнергію{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=91}}. У той жа перыяд у заходняй Еўропе спажыванне энергіі насельніцтвам складала ад 140 да 430 кВт⋅г{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=91}}.

Да канца першай пяцігодкі планаваўся рост усталяванай магутнасці электрастанцый у краі ў 3,85 разы, а фактычная выпрацоўка ў 3,3 разы{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=93}} для чаго планавалася пашырэнне існуючых электрастанцый, будаўніцтва новых, Таксама меркавалася пашырэнне функцыяналу электрастанцый пры мадэрнізацыі з мэтай ператварэння іх у [[Цеплаэлектрацэнтраль|ЦЭЦ]]{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=94}}. Плана сельскай электрыфікацыі на першую пяцігодку не мелася{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=96}}.

== Гандаль і сфера паслуг ==
Асноўнымі адрасатамі грузаў з'яўляліся ЦПА (28,5 %), Узбекская ССР (12,6 %), Казахская ССР (10,8 %), Украінская ССР (10,2 %){{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=424}}. Пастаўшчыкамі грузаў з'яўляліся Украінская ССР (25,8 %), Казахская ССР (13,3 %), Сібірскі край (10,4 %), Башкірская АССР (10,3 %){{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=425}}.

Пераважна збожжа вывозілася ў [[Узбекская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Узбекскую]], [[Туркменская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Туркменскую ССР]], [[Цэнтральнапрамысловая вобласць|Цэнтральна-прамысловую вобласць]] і [[Паўночна-Заходні край]] і [[Ленінградская вобласць|Ленінградскую вобласць]]{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=418}}.

Асноўнымі адрасатамі лесу і дроў была [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Украінская ССР]] (34,8 % ад агульнага аб'ёму){{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=422}}.

== Бюджэт ==
У канцы 1920-х гадоў па бюджэтных выдатках на душу насельніцтва край займаў адно з апошніх месцаў у РСФСР. Прычым разрыў ад сярэдняга ўзроўню па рэспубліцы паступова ўзрастаў (з 2 руб. 85 кап. у 1927—1928 гадах да 3 р. 34 кап. у 1928—1929 гадах. Гэта было звязана з выключнай агульнагаспадарчай і культурнай адсталасцю края{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=513}}.

У агульнай масе бюджэтаў РСФСР бюджэт Сярэдняволжскага края складаў 4,3 % у 1927—1928 гадах. Пры стварэнні плана на першую пяцігодку прадугледжвалася павышэнне долі края да 4,7 % у 1932—1933 гадах{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=513}}. Валавая прадукцыя прамысловасці па краі ў 1928—1929 гадах на аднаго жыхара складала 26 рублёў 30 капеек супраць 91 раб. 30 кап. у сярэднім па РСФСР, гэта значыць у 3,5 разы менш{{Sfn|Сярэдняя Волга|1932|с=7}}.

Толькі ў ходзе першай пяцігодкі ў прамысловасць края было зроблена столькі капіталаўкладанняў, колькі ўтрая перавышала рэальны кошт усёй прамысловасці па межах рэгіёна на 1925 год{{sfn|Сярэдняя Волга|1934|с=12}}

У 1931 годзе выдаткі бюджэту на чалавека складалі ўжо 18 р. 18 кап, супраць 15 руб. 12 кап. у 1930 годзе{{Sfn|Сярэдняя Волга|1932|с=11}}.

== Транспарт ==

=== Водны транспарт ===
Волга, якая не мела на тэрыторыі края ніякіх цяжкіх для судаходства перакатаў, з'яўлялася асноўнай транспартнай артэрыяй края, прыдатнай для ўсіх відаў ручнога судаходства і сплаву. Найбуйнейшымі прыстанямі ў рэгіёне з'яўляліся: Ульянаўск, Самара, Сызрань, менш значнымі былі [[Ундоры]], [[Шылаўка (Ульянаўская вобласць)|Шылаўка]], [[Сенгілей]], [[Храшчоўка (Самарская вобласць)|Храшчоўка]], [[Тальяці|Стаўраполь]], [[Екацярынаўка (Безенчукскі раён)|Екацярынаўка]]{{sfn|Сярэдняя Волга|1932|с=5}}.

Волга ж была і адзінай пастаянна [[Судаходнасць|судаходнай]] ракой у межах края. У перыяд вясновага [[Паводка|паводка]] было таксама магчыма [[Водны транспарт|судаходства]] па [[Сок (рака)|Соку]], [[Самара (прыток Волгі)|Самары]] і [[Вялікі Іргіз|Вялікаму Іргізу]]. Раней судаходнымі былі [[Сура (прыток Волгі)|Сура]] і [[Мокша (рака)|Мокша]], але да часу існавання края яны лічыліся толькі сплаўнымі. Урал у межах края першапачаткова быў несудаходным, судны даходзілі толькі да [[Уральск]]а{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=5}}, аднак з дапамогай дновапаглыбляльных работ{{sfn|Сярэдняя Волга|1932|с=5}} з 1932 года судны сталі рэгулярна хадзіць да Арэнбурга&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Канстанцін Капылоў|загаловак=Былі ды сплылі. Сумная гісторыя судаходства на рацэ Урал|спасылка=http://www.oren.aif.ru/society/people/1204192|аўтар выдання=|выданне=Аргументы и факты в Оренбуржье|тып=газета|месца=Арэнбург|выдавецтва=|год=09.07.2014|выпуск=|том=|нумар=28|старонкі=|isbn=|issn=|doi=|pmid=|мова=|archivedate=2017-03-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170326230037/http://www.oren.aif.ru/society/people/1204192}}&lt;/ref&gt;. Планавалася ў далейшым давесці судаходства да Орска{{sfn|Сярэдняя Волга|1934|с=8}}.

Аднак і ў 1931 годзе існавалі сур'ёзныя інфраструктурныя праблемы: слаба абсталяваныя прычальныя лініі, адсутнасць механізацыі пагрузачна-разгрузачных работ, неабараваныя затоны. Толькі да 1930 годзе грузаабарот перавысіў даваенныя паказчыкі — 2,85 млн тон{{Sfn|Сярэдняя Волга|1932|с=12}}.

=== Чыгуначны транспарт ===
Першая чыгунка на тэрыторыі края з'явілася яшчэ ў 1874 годзе{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=118}}. Агульная працягласць чыгунак да 1930 (і да 1932) года складала 3307 км, прычым большая частка прыходзілася на буйныя транзітныя маршруты, якія злучалі еўрапейскую частку СССР з раёнамі Урала, Сібіры і Сярэдняй Азіі{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=407}}. Па комплексным паказчыку абслужанасці насельніцтва чыгункамі Сярэдняволжскі край займаў трэцяе месца ў краіне, пасля Туркменскай і [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]], значна перавышаючы сярэдні паказчык для РСФСР{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=410}}.

У агульнай масе грузаў, якія праходзілі праз чыгункі края транзітныя складалі 38,1 %{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=413}}. У структуры вывазу грузаў першае месца складалі хлебныя, займаючы 20-33 % у залежнасці ад ураджаю ў канкрэтным годзе{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=415}}.

Другое месца па тавараабароце займалі лясныя матэрыялы і дровы, якія часткова вывозіліся з лясных правабярэжных акруг, часткова з перавалачных пунктаў, у выніку перагрузу сплаўнага лесу на чыгунку{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=421}}.

Значны аб'ём у структуры грузаў чыгункі займала нафта і нафтапрадукты, што абумоўлівалася наяўнасцю пунктаў перавалкі бакінскай і чачэнскай нафты, якая прыходзіла ў край па Волзе на чыгунку ў Самары, Ульянаўску і Батраках{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=422}}.

Агульная забяспечанасць чыгункамі складала 13,5 км на 1000 кв. км{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=410}}.

Гушчыня чыгуначнай сеткі складала 4,76 км на 10 тысяч жыхароў{{Sfn|Сярэдняя Волга|1932|с=11}}.

Грузаабарот за 1929/1930 год склаў 7,3 млн тон адпраўленых грузаў і 5,4 млн тон прыбылых{{Sfn|Сярэдняя Волга|1932|с=11}}.

=== Аўтамабільныя дарогі ===
Нізкая забяспечанасць чыгуначнымі шляхамі надавала вялікае значэнне бязрэйкаваму транспарту. Аднак сітуацыя з дарогамі на тэрыторыі края была вельмі цяжкая, аснову транспартнай сеткі складалі грунтавыя дарогі без усякага каменнага пакрыцця, часцяком цяжкапраходныя ў асобныя сезоны. Шэраг дарог зусім не забяспечваў магчымасць поўнай нагрузкі павозак нават у спрыяльнае надвор'е з-за вялікай [[Калейнасць|калейнасці]] і стромкасці пад'ёмаў{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=426}}.

Агульная працягласць дарог края прыкладна ацэньвалася 72 613 км, з іх на дарогі дзяржаўнага значэння прыходзілася 548 км, рэспубліканскага — 1219 км, краявога — 1367, акруговага — 4436 км, раённага і сельскага — 64 043 км. Каменнае пакрыццё на ўсіх мінімальна: у сярэднім 140 метраў на км на дарогах дзяржаўнага значэння, 110 м на км — рэспубліканскага, 70 м на км — краявога, 50 м на км — акруговага, 2 м на км — для сельскіх і раённых дарог{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=427}}. Нават на тых участках, дзе пакрыццё мелася, яно ўяўляла сабой найпростую [[Булыжнік|брукаваную]] [[Брук|маставую]] без усякай прыцёскі камянёў, вельмі цяжкую як для гужавога, так і аўтамабільнага транспарту. Толькі 10 % складалі [[Шаша|шашэйныя дарогі]], яшчэ 7 % было пакрыта [[Жвір|жвірам]]{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=427}}.

У 1932 — саюзнага значэння 548 км (101,5 км пакрыта), 949 км рэспубліканскага (92,1 км пакрыта), 2861,5 — краявога (385,1), 64242 км — сельскага (85,3 км). Усяго 72 600 км, пакрыта 655 км (0,9 %){{Sfn|Сярэдняя Волга|1932|с=12}}.

Іх стан пры гэтым быў вельмі жаласным, не больш за 17 % знаходзілася ў здавальняючым стане, гэта значыць патрабавала толькі бягучага рамонту{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=428}}, іншыя ж патрабавалі капітальнага рамонту або поўнага пераўладкавання{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=428}}. Да 1932 года капітальнага рамонту патрабавалі ўжо 88 % пакрытых дарог{{Sfn|Сярэдняя Волга|1932|с=12}}.

Мастоў мелася таксама вельмі нязначная колькасць з сярэдняй забяспечанасцю 1,73 пагонных метра на км, пры паказчыку для РСФСР у 3,3 пагонных метра{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=428}}. Толькі 14 % мастоў патрабавала бягучага рамонту, іншыя ж капітальнага або поўнай перабудовы{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=428}}

== Сувязь ==
Нават паштова-тэлеграфная галіна мела сур'ёзную залежнасць ад сельскагаспадарчай эканомікі края. Даходы ў галіне прыкметна зніжаліся пры неўраджаях, і раслі пры добрым ураджаі, што нядзіўна бо сельскі паштовы абмен у краі складаў 28,8 % пры сярэднім для СССР у 15,4 %{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=433}}.

У краі на 1930 год мелася 383 паштовых аддзяленні і 5012 паштовых скрыні. 94,8 % насельніцтва края было ахоплена паслугамі пошты, пры паказчыку ў 88 % для СССР у сярэднім{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=436}}.

Тэлефонна-тэлеграфная сувязь была на ўзроўні крыху ніжэйшым за сярэдні па краіне, на 1 прадпрыемства з электрасувяззю прыходзілася 25725 чалавек насельніцтва{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=437}}. Да канца 1930 года толькі адзін райвыканкам не меў тэлефоннай сувязі, аднак сярод сельсаветаў карціна была іншай, тэлефанізавана было толькі 6,7 %{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=438}}.

Тэлефонную сувязь з Масквой мелі Самара, Кузнецк, Сызрань і Пенза. З уводам тэлефоннай магістралі Масква-Самара-Арэнбург у 1930-м годзе сувязь са сталіцай з'явілася і ў Арэнбургу{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=438}}. Да канца пяцігодкі планавалася падлучэнне Ульянаўска і Бугуруслана{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=439}}.

Мясцовыя тэлефонныя сеткі меліся толькі ў дваццаці населеных пунктах края, прычым тэхнічны стан быў вельмі нездавальняючым з матэрыяльным зносам у 50 % і маральным у 60 %{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=439}}. Агульная ёмістасць камутатараў складала 5554 нумары, мелася 4343 абанента (1930). На 1000 жыхароў прыходзілася ўсяго 0,06 абанента, што ў дзесяць разоў ніжэй чым у цэлым для СССР{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=439}}. Пераважна з выкарыстаннем [[Тэлефаністка|тэлефаністак]], але з пачаткам першай пяцігодкі пачалася актыўная праца па пераводзе на [[Аўтаматычная тэлефонная станцыя|АТС]]{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=439}}.

Радыёсувязь у краі забяспечвалі 3 шырокавяшчальныя станцыі (Самара, Арэнбург, Пенза), 13 трансляцыйных вузлоў. Прыём забяспечваўся 2500 лямпавымі прыёмнікамі, 5300 дэтэктарнымі прыёмнікамі, 3000 радыёкропкамі на дроце{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=439}}.

== Сацыяльная сфера ==

=== Камунальная гаспадарка ===
Забяспечанасць насельніцтва гарадоў жылой плошчай была невысокай — 5,03 км.метра пры сярэднім па РСФСР у 6 км метраў. У Чапаеўску паказчык зніжаўся да 3 км метраў. Тэмпы будаўніцтва новага жылля не паспявалі за тэмпамі прыросту насельніцтва, толькі на 1928 год у Самары норма жылой плошчы знізілася з 4,57 км метра да 4,37 м²{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=443}}.

На 1930 год новае жыллёвае будаўніцтва было пераважна драўляным і дробным, толькі 5 % прыходзілася на каменныя шматкватэрныя дамы, што аднак давала каля 30 % ад усёй уводзімай плошчы{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=445}}.

Таксама адставала ад агульнадзяржаўнага ўзроўню і забеспячэнне іншымі камунальнымі паслугамі. На тысячу чалавек насельніцтва прыходзілася толькі 13,4 кілават усталяванай магутнасці электрастанцый супраць 15 у РСФСР{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=448}}. У Цемнікаве і Чапаеўску зусім не было электрастанцый, у дзевяці гарадах адсутнічаў вадаправод, у пяці — лазні{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=448}}.

Матэрыяльны знос камунальных прадпрыемстваў у 1930 годзе складаў 25 %{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=448}}.

Вадаправод меўся толькі ў 9 гарадах з 20, сярэдні ўзровень падлучэння дамагспадарак да вадаправоднай сеткі складаў толькі 9 %, максімальны паказчык быў ва Ульянаўску, дзе 15 % домаўладанняў карысталіся цэнтралізаваным водазабеспячэннем{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=450}}. У сярэднім расход вады на жыхара складаў 9,5 м³ у год, аднак у гэтай лічбе не было ўлічана спажыванне вады прадпрыемствамі{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=450}}.

З дваццаці гарадоў края каналізацыя была толькі ў трох: Самары, Арэнбургу і Ульянаўску{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=450}}, прычым колькасць падлучаных да сістэмы абанентаў была вельмі нязначнай, па Самары толькі 5 % дамагспадарак мела падлучэнне да каналізацыі{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=450}}.

Асенізацыйныя абозы меліся ў Пензе, Ульянаўску, Сызрані, Самары, Бузулуку і Мелекесе{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=450}}.

Камунальныя лазні меліся ва ўсіх гарадах, акрамя Саранска, Ардатава і Краснаслабодска. На аднаго жыхара прыходзілася 7,2 наведвання ў год{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=450}}

Трамвай меўся толькі ў Самары, дзе на 1 кастрычніка 1928 года мелася 45 кіламетраў пуцей, у тым ліку 33 кіламетры двухкалейных, 10 кіламетраў аднакалейных і 2 паркавых{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=451}}. Рухомы састаў складаўся з 67 маторных вагонаў, 18 пасажырскіх прычэпа, 6 грузавых, 2 снегаачышчальніка{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=451}}. За 1927—1928 гады на аднаго жыхара горада прыходзілася 138,7 паездак, аднак з-за заніжанага тарыфу і вялікага ліку абслугоўваючага персаналу трамвайнага парку трамвай быў стратным (71,1 рубель даходу на 74,8 рублёў расходу ў суткі){{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=451}}.

Аўтобусны рух быў наладжаны ў Арэнбургу, Пензе і Ульянаўску. Усяго мелася 22 аўтобусы, што давала па выніках 1927—1928 гадоў толькі 11,6 паездак на аднаго жыхара ў год. Перавозкі таксама былі стратнымі, верагодна з-за недастатковага ліку аўтобусаў і той акалічнасці, што большасць рухомага саставу была ўласна не аўтобусамі, а пераробленымі аўтамабілямі з паніжанай умяшчальнасцю{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=451}}.

І без таго нізкае добраўпарадкаванне гарадоў края часцяком зніжалася практычна да нуля. Так у Беднадзям'янску толькі 1 % вуліц і плошчаў быў замошчаны, у Бугуруслане толькі 1 % тэрыторыі быў заняты зялёнымі насаджэннямі. Тыя ж гарады, дзе добраўпарадкаванне было вышэйшым адчувалі праблему з яго падтрыманнем, сярэдні знос маставых і тратуараў складаў 60-70 %{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=451}}.

У сярэднім па краі зялёныя насаджэнняў у гарадах складалі толькі 3 % агульнай плошчы пры існаваўшых санітарных правілах з мінімумам у 10 %. Агульная паверхня маставых складала каля 20 % усёй плошчы вуліц, праездаў і плошчаў гарадоў края. Большасць маставых каменныя, асфальтавыя складалі толькі 2 % нават у Самары. Агульны знос маставых перавышаў 50 %{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=452}}.

Вулічнае асвятленне таксама значна адставала ад агульнарасійскіх норм. У 1927—1928 гадах у краі было толькі 1077 ліхтароў, што давала паказчык 1,2 ліхтара на кіламетр вуліц пры сярэднім па РСФСР за перыяд 1926—1927 года — 2 ліхтары. У асобных гарадах сітуацыя была яшчэ горшай: Арэнбург — 0,8 ліхтара на км, Пенза — 0,7, Сызрань — 0,4{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=4521}}.

Сельская мясцовасць на ўсёй тэрыторыі края практычна не мела ніякага добраўпарадкавання. З усіх магчымых камунальных прадпрыемстваў мелася толькі адна невялікая электрастанцыя ў Бялінскай і вадаправод даўжынёй у 1,3 км у Корсуні{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=454}}.

Пажарная ахова ў краі знаходзілася ў вельмі жаласным стане, з забяспечанасцю інвентаром прыкладна ў 40 %, прычым тое, што мелася было значна зношана, пастаянным зніжэннем фінансавання, у выніку край займаў адно з першых месцаў па гарымасці ў РСФСР, за 1927—1928 гады ў краі было 8869 пажараў, у якіх цалкам згарэла 160836 пабудовы, што прыносіла вялізныя страты{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=454}}.

У цэлым камунальная гаспадарка края была вельмі ў дрэнным стане. Сельскае насельніцтва было пазбаўлена ўсіх элементаў добраўпарадкавання, мела вельмі слабую пажарную ахову{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=455}}. Гарады мелі паўразбураныя маставыя, мелі значны дэфіцыт зялёных насаджэнняў, былі практычна не каналізаваны, з недастатковай колькасцю лазняў, не забяспечаны вадаправодамі, слабым вулічным асвятленнем і недастатковай магутнасцю электрастанцый. Усё гэта суправаджалася вострым жыллёвым крызісам ва ўмовах значнай зношанасці наяўнага жылога фонду{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=456}}.

З 1928 па 1931 год было пабудавана 873 тыс. м² жылля, 5 электрастанцый магутнасцю 510 квт, 6 лазняў і г. д. Але рост жылой плошчы адставаў ад росту насельніцтва гарадоў. Сур'ёзныя цяжкасці былі ў Самары, Чапаеўску, Рузаеўцы, Пензе, Абдуліне, асабліва дрэнна справа ішла на новабудоўлях: Халілава, Агульны Сырт, Кашпір{{Sfn|Сярэдняя Волга|1932|с=12}}. Да 1932 года планавалася давесці норму забяспечанасці да 5,1 кв. метра на чалавека{{Sfn|Сярэдняя Волга|1932|с=12}}. Таксама плаінравалася пабудаваць электрастанцыі ў Абдуліне (2 Мвт), Бугуруслане (3 Мвт), 8 новых вадаправодаў (Абдуліна, Кінель, Орск, Халілава, Соль-Ілецк, Батракі, Рузаеўка), 26 новых лазняў{{Sfn|Сярэдняя Волга|1932|с=12}}.

=== Адукацыя ===
Па даных за 1926—1927 гады сярэдняя пісьменнасць у РСФСР складала 44,1 %, у Сярэдне-Волжскім краі паказчык быў толькі 36,4 %, што ставіла край на адно з апошніх месцаў па гэтым паказчыку ў РСФСР. Яшчэ горш было з пісьменнасцю сярод нацыянальных меншасцей: пісьменнасць сярод мардвы складала 22,7 %, чуваш — 32,4. Пры гэтым пісьменнасць жанчын быў яшчэ ніжэй: сярод мардвы — 8,4 %, чуваш — 17,3 %{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=460}}. У Самарскай акрузе паказчыкі пісьменнасці былі найвышэйшымі — 43,4 %, мінімальнымі былі ў нацыянальных Бугурусланскай акрузе (27,4 %) і Мардоўскай вобласці (27,3 %){{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=460}}.

Ахоп дзяцей школьнага ўзросту 8-11 гадоў складаў толькі 72,7 %, пры сярэднім па РСФСР 86,3 %{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=461}}. Аналагічна назіралася адсталасць края і ў забяспечанасці школамі іншых узростаў.

Нагрузка на школьнага працаўніка ў краі складала 44 чалавекі, пры сярэдняй па РСФСР у 40 чалавек{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=514}}.

Забяспечанасць насельніцтва прафадукацыяй была ўдвая менш за сярэднюю па РСФСР{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=463}}. Вельмі вялікае было адставанне края па ліку студэнтаў ВНУ: 0,07 чалавека на тысячу насельніцтва пры сярэднім па РСФСР у 1,32{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=464}}.

Істотна адставалі паказчыкі края па забеспячэнні насельніцтва хатамі-чытальнямі (8500 чалавек на адну хату супраць 5555 чалавек у сярэднім па РСФСР), бібліятэкамі (7645 чалавека супраць 6240), кніжным фондам (6,2 чалавека на адну кнігу супраць 5).

З пачатку 1930—1931 навучальнага года было ўведзена абавязковае ўсеагульнае пачатковае навучанне для дзяцей узросту 8-11 гадоў{{Sfn|Сярэдняя Волга|1932|с=11}}.

У 1931 годзе была ліквідавана непісьменнасць сярод дарослага насельніцтва{{Sfn|Сярэдняя Волга|1932|с=11}}. Ахоп дзяцей дашкольнага ўзросту дашкольнымі ўстановамі вырас з 0,53 % у 1927/28 годзе да 46,2 % у 1931. Ахоп дзяцей школьнага ўзросту вырас з 54,6 % да 99,3 %. Лік жыхароў края на адну хату чытальню скараціўся да 5100. Навучэнцаў устаноў прафадукацыі на 1000 жыхароў вырасла з 2,93 да 6,5, навучэнцаў ВНУ з 0,07 да 0,67. Выдаткі мясцовага бюджэту на народную адукацыю вырасла з 2 р. 67 на чалавека да 7 р 71 у 1931 годзе{{Sfn|Сярэдняя Волга|1932|с=11}}. Аднак 92,6 % будынкаў адукацыйных устаноў былі драўлянымі, 44 % з іх былі пабудаваны яшчэ да 1905 года{{Sfn|Сярэдняя Волга|1932|с=11}}.

Выдаткі на народную адукацыю складалі асноўнае месца ў выдатках мясцовага бюджэту ў 1931 годзе — 43,7 %{{Sfn|Сярэдняя Волга|1932|с=11}}.

Становішча з кваліфікаванымі кадрамі было вельмі цяжкім. На 100 чалавек рабочых прыходзілася 0,3 інжынера і 1,2 тэхніка, у той час як у сярэднім па СССР паказчыкі раўняліся 0,98 і 2,26 чалавека адпаведна{{Sfn|Сярэдняя Волга|1932|с=11}}. Аналагічны дэфіцыт спецыялістаў быў і ў сельскай гаспадарцы Усяго ў 1931 годзе асноўныя галіны народнай гаспадаркі края адчувалі дэфіцыт у 4,5 тыс. спецыялістаў з вышэйшай адукацыяй і 11,2 тыс. з сярэднеспецыяльнай{{Sfn|Сярэдняя Волга|1932|с=11}}.

=== Ахова здароўя ===
Забяспечанасць насельніцтва края медыцынскай дапамогай прыкметна адставала ад такой у сярэднім па РСФСР, таксама характэрны быў значны разрыў ва ўзроўні забяспечанасці асноўнымі відамі медыцынскай дапамогі для гарадскога і сельскага насельніцтва края{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=486}}.

У 1929—1930 гадах на 1 бальнічны ложак прыходзілася ў 1929—1930 гадах 845 чалавек насельніцтва (549 — у сярэднім па РСФСР), 18756 чалавек на 1 урачэбны ўчастак (17190), 4715 чалавек на аднаго лекара (2666){{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=486}}.

На 1000 чалавек прыходзілася 4,6 бальнічных ложка ў гарадах (5,9 у сярэднім па РСФСР), 0,23 — у сельскай мясцовасці (0,56 для РСФСР){{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=486}}. Да 1931 года 4,6 бальнічных ложка на 1000 у гарадах (6,45 у РСФСР) і 0,45 у сельскай мясцовасці (0,64 у РСФСР){{Sfn|Сярэдняя Волга|1932|с=11}}. Лік бальнічных ложкаў у 1931 годзе: 9928 (1929 — 7590), з іх у гарадах 5336 (498) і 4592 (2992) у сёлах{{Sfn|Сярэдняя Волга|1932|с=11}}.

Край характарызаваўся як высока эпідэмічны, што звязвалася з нізкім узроўнем камунальнага добраўпарадкавання, суседства з няўдалымі нацыянальнымі рэспублікамі, перыядычныя неўраджаі і колькаснай слабасцю лячэбна-прафілактычнай сеткі{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=486}}.

Мелася два сухотных санаторыя для дарослых і адзін дзіцячы{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=495}}. На тэрыторыі края дзейнічала тры курорта дзяржаўнага значэння: [[Сергіеўскія мінеральныя воды]] і кумысалячэбніцы «Чырвоная паляна» і «Стэпавы Маяк». Агульная прапускная здольнасць мясцовых санаторыяў ацэньвалася ў 1900 ложка-месяцаў для дарослых і 1200 ложка-месяцаў для дзяцей{{Sfn|Сярэдне-Волжскі край|1930|с=495}}.

У 1931 годзе выдаткі на ахову здароўя займалі другі радок у мясцовым бюджэце — 11 %{{Sfn|Сярэдняя Волга|1932|с=12}}.

== Каментарыі ==
&lt;references group=&quot;Кам.&quot;/&gt;

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{кніга|аўтар = |загаловак =Средне-Волжский край (экономический и социально-культурный обзор)|спасылка =http://ulrgo.ru/upload/iblock/557/sredne-volzh_krai.pdf|адказны = |выданне = |месца =М. – Самара |выдавецтва =Госуд. изд-во; Средне-Волж. краев. отделение |год =1930 |том = |старонкі = |старонак =530 |серыя = |isbn = |тыраж =|ref=Сярэдне-Волжскі край}}
* {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак =Средняя Волга. Социально-экономический справочник|спасылка =http://ulrgo.ru/upload/iblock/ad5/sredniya_volga_84.pdf |адказны = Ф. Попов |выданне = |месца =М., Самара |выдавецтва =Средневолжское краевое государственное издательство|год =1932 |том = |старонкі = |старонак =174 |серыя = |isbn = |тыраж =8100|ref=Сярэдняя Волга}}
* {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак =Средняя Волга. Социально-экономический справочник|спасылка = |адказны =под общ. ред. С. Н. Крылова |выданне = 2-е изд., доп|месца =М., Самара |выдавецтва =Средневолжское краевое изд-во |год =1934 |том = |старонкі = |старонак =391 |серыя = |isbn = |тыраж =|ref=Сярэдняя Волга }}

{{РСФСР}}
{{Скасаваныя краі РСФСР}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Гісторыя адміністрацыйнага падзелу Расіі]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Саратаўскай вобласці]]
[[Катэгорыя:Адміністрацыйны падзел РСФСР]]</text>
      <sha1>gk9yyi49f7oem344bknnjufqjc7a3io</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Удар па школе ў Мінабе</title>
    <ns>0</ns>
    <id>803394</id>
    <revision>
      <id>5170879</id>
      <parentid>5119652</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T16:27:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5170879</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9893" sha1="lqkue21wufzhwrpbrho1wpon828aao0" xml:space="preserve">{{Універсальная картка}}
Удар па школе для дзяўчынак у [[Мінаб]]е быў нанесены [[28 лютага]] [[2026]] года на фоне [[Амерыкана-ізраільскія ўдары па Іране (2026)|ізраільска-амерыканскай кампаніі супраць Ірана]]. Паводле іранскіх афіцыйных крыніц, пры ўдары загінулі каля 180 чалавек&lt;ref name=&quot;ME180&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.middleeasteye.net/live-blog/live-blog-update/death-toll-israeli-strike-iran-girls-school-rises-180|title=Death toll from Israeli strike on Iran girls school rises to 180|publisher=Middle East Eye|access-date=2026-03-02}}&lt;/ref&gt;.

== Ход падзей ==
Раніцай 28 лютага 2026 года ўзброеныя сілы [[Ізраіль|Ізраіля]] і [[ЗША]] пачалі наносіць удары па [[Іран]]е. Ракетны ўдар быў нанесены ў тым ліку і па горадзе Мінаб, размешчаным у правінцыі [[Хармазган]] у паўднёвай частцы краіны. Адна з ракет трапіла ў будынак школы для дзяўчынак «Шаджарэ Таебэ», у якім праходзілі заняткі. Іранскія ўлады паведамілі, што ў школе ў гэты момант знаходзілася каля 170 вучняў&lt;ref name=&quot;Медуза&quot;&gt;{{cite web|url=https://meduza.io/feature/2026/03/01/v-pervyy-den-bolshoy-voyny-na-blizhnem-vostoke-pod-izrailskiy-udar-v-irane-popala-shkola-dlya-devochek-v-minabe-ona-raspolozhena-ryadom-s-bazoy-ksir|title=В первый день большой войны на Ближнем Востоке в Иране под удар США и Израиля попала школа для девочек в Минабе. Она расположена рядом с базой КСИР|publisher=Медуза|access-date=2026-03-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NYT&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2026/02/28/world/middleeast/iran-school-strike-us-israel.html|title=Iran Says Dozens Are Killed in Strike on School|publisher=The New York Times|access-date=2026-03-02}}&lt;/ref&gt;. Паводле адных звестак, удар быў нанесены паміж 8 і 10 гадзін раніцы&lt;ref name=&quot;Медуза&quot; /&gt;, па іншых — у 10:45 раніцы&lt;ref name=&quot;FT&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.ft.com/content/055d7ee1-0002-4d86-931f-18f4687d4f8b|title=Strike on Iranian primary school kills dozens, authorities say|publisher=Financisl Times|access-date=2026-03-02}}&lt;/ref&gt;.

Пачуўшы выбухі, мясцовыя жыхары збегліся да школы і самастойна спрабавалі дастаць дзяцей з-пад завалаў. [[Сілавікі|Супрацоўнікі сіл бяспекі]] спрабавалі адцясніць людзей, баючыся новых удараў. Неўзабаве ўлады арганізавалі выратавальныя працы, а сваякі дзяцей і супрацоўнікаў чакалі іх вынікаў паблізу&lt;ref name=&quot;Drop&quot; /&gt;.

== Абставіны ==
Школа размешчана прыблізна ў 600 метрах ад базы [[Корпус Вартавых Ісламскай рэвалюцыі|Корпуса вартавых ісламскай рэвалюцыі (КВІР)]]&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/articles/c1l7rvqq51eo|title=At least 153 dead after reported strike on school, Iran says|lang=en-GB|website=www.bbc.com|date=2026-03-01|access-date=2026-03-02}}&lt;/ref&gt;, таксама атакаванай у той жа дзень&lt;ref name=&quot;Медуза&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;NYT&quot; /&gt;. Паводле спадарожнікавых здымкаў, у [[2013]] годзе будынак школы з’яўляўся часткай базы, але да верасня [[2016]] года ён быў аддзелены ад базы сцяной&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Strike on Girls’ School Kills at Least 175, Iranian State Media Says|first=Malachy BrowneEphrat|last=Livni|url=https://www.nytimes.com/2025/03/01/world/middleeast/girls-school-strike-iran-video.html|website=The New York Times|id=0362-4331|date=2026-03-01|access-date=2026-03-02|lang=en-US}}&lt;/ref&gt;.

== Ахвяры ==
Па дадзеных [[Міністэрства аховы здароўя Ірана]], у выніку ўдару загінулі каля 180 чалавек&lt;ref name=&quot;ME180&quot; /&gt;. Раненні атрымалі 96 чалавек&lt;ref name=&quot;Guardian&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/01/iran-school-bombing-death-toll-us-israel-strikes|title=Death toll from school bombing in southern Iran reportedly rises to 165|publisher=The Guardian|access-date=2026-03-02}}&lt;/ref&gt;. Многія з ахвяр — дзяўчынкі ва ўзросце ад сямі да дванаццаці гадоў.&lt;ref name=&quot;ME153&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.middleeasteye.net/news/least-24-girls-killed-us-strike-elementary-school-southern-iran|title=US and Israeli attack on Iran: At least 153 girls killed in strike on school|publisher=Middle East Eye|access-date=2026-03-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Drop&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.dropsitenews.com/p/iran-minab-elementary-girls-school-bombing-schoolgirls-killed-us-israel-war|title=«Small Children Who Knew Nothing of Politics or Wars»|publisher=Drop Site News|access-date=2026-03-02}}&lt;/ref&gt;

== Рэакцыя ==
Прэзідэнт Ірана [[Масуд Пезешкіян]] адзначыў, што здарэнне «ніколі не сатрэцца з гістарычнай памяці іранскага народа», назваўшы гэта варварствам. Ён выказаў спачуванні сем’ям загінулых, жыхарам Мінаба і ўсяму народу Ірана&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://vestikavkaza.ru/news/pezeskian-nazval-varvarstvom-udar-ssa-i-izraila-po-skole-v-minabe.html|title=Пезешкиан назвал варварством удар США и Израиля по школе в Минабе|publisher=Вестник Кавказа|access-date=2026-03-02}}&lt;/ref&gt;. Прэс-сакратар Міністэрства аховы здароўя Ірана Хасейн Керманпур назваў паведамленне пра атаку «самай горкай навіной» на той момант, дадаўшы, што пад заваламі можа быць яшчэ больш целаў&lt;ref name=&quot;Guardian&quot; /&gt;.

[[ЮНЕСКА]] ў сваёй заяве назвала атаку цяжкім парушэннем гуманітарнага права&lt;ref name=&quot;ЮНЕСКО&quot;&gt;{{cite web|url=https://news.un.org/en/story/2026/03/1167063|title=Смертоносный взрыв начальной школы в Иране «тяжкое нарушение гуманитарного права»: ЮНЕСКО|publisher=ЮНЕСКО|access-date=2026-03-02}}&lt;/ref&gt;.

Прэс-сакратар Цэнтральнага камандавання ЗША заявіў, што ім «вядома аб паведамленнях аб прычыненні шкоды грамадзянскаму насельніцтву» і што камандаванне будзе «працягваць прымаць усе даступныя меры засцярогі, каб мінімізаваць рызыку ненаўмыснай шкоды»&lt;ref name=&quot;Guardian&quot; /&gt;. Міністр абароны ЗША [[Піт Хегсет]] заявіў, што ў дачыненні да ўдару па школе праводзіцца расследаванне&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.rbc.ru/rbcfreenews/69a83c319a7947c956b78e3a|title=Хегсет заявил о расследовании удара по начальной школе в Иране|publisher=|access-date=2026-03-04|website=[[РБК]]|lang=ru|date=2026-03-04|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. [[Прэзідэнт ЗША]] [[Дональд Трамп]] бяздоказна абвінаваціў Іран ва ўдары па школе, заявіўшы, што «мы лічым, што гэта зрабілі іранцы... як вы ведаеце, іх боепрыпасы вельмі недакладныя. У іх наогул няма дакладнасці»&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://meduza.io/news/2026/03/08/tramp-obvinil-tegeran-v-udare-po-iranskoy-shkole-dlya-devochek-v-pervyy-den-voyny|title=Трамп обвинил Тегеран в ударе по иранской школе для девочек в первый день войны|publisher=|access-date=2026-03-08|website=[[Meduza]]|lang=ru|date=2026-03-08|url-status=live|archive-date=2026-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20260303060020/https://news.un.org/en/story/2026/03/1167063}}&lt;/ref&gt;.

Ізраільскія вайскоўцы паведамілі, што ім не было вядома пра ўдары ў гэтым раёне&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://time.com/7381982/iran-girls-school-killed/|title=More Than 100 Reported Killed in Strike on Girls’ School in Iran|lang=en|first=Rebecca|last=Schneid|website=TIME|date=2026-03-01|access-date=2026-03-02|archive-date=25 красавіка 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260425040925/https://time.com/7381982/iran-girls-school-killed/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}
{{ВС}}
[[Катэгорыя:2026 год у Іране]]
[[Катэгорыя:Люты 2026 года]]
[[Катэгорыя:Падзеі 28 лютага]]
[[Катэгорыя:Вайна на Блізкім Усходзе (з 2023)]]</text>
      <sha1>lqkue21wufzhwrpbrho1wpon828aao0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тэхналогія ганчарных вырабаў майстрамі Бабруйскага раёна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>803721</id>
    <revision>
      <id>5170829</id>
      <parentid>5111512</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T13:55:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5170829</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9533" sha1="q0ttu0srl3e3nf0k0kj5xma1a4qveyc" xml:space="preserve">Тэхналогія [[ганчарства]] ў [[Бабруйскі раён|Бабруйскім раёне]] мае даўнюю гісторыю, захоўваецца і перадаецца ў пачатку XXI стагоддзя.

== Гісторыя ==
Ганчарны промысел вядомы ў [[Бабруйскі раён|Бабруйскім раёне]] з даўніх часоў: ім займаліся ў маленькіх вёсках і невялікіх гарадах. Амаль у кожнай сялянскай хаце быў самы просты нажны [[ганчарны круг]], на якім выраблялі разнастайны посуд, які выкарыстоўваўся ў гаспадарцы. Асноўным цэнтрам ганчарнага рамяства быў прыгарад [[Бабруйск]]а — п. Керамічны, дзе існавала арцель па вырабу хатняга посуду. Працавалі майстры цэлымі дынастыямі. Ужываючы простыя прыёмы апрацоўкі гліны, нескладанае абсталяванне, майстры з густам і віртуознасцю выраблялі творы народнага мастацтва і шматлікія бытавыя рэчы на ганчарным крузе: гаршкі, [[збан]]ы, гладышкі, слоікі, міскі, макатроны, вазоны, талеркі, вугольнікі (4 гаршчочкі, злучаныя разам і замацаваныя ручкай) і іншыя. Гэтыя вырабы сталі традыцыйнымі формамі народнай керамікі. У дзяцей папулярнымі былі керамічныя цацкі-свістулькі, а таксама фігуркі бараноў, львоў, мядзведзя. Бытавое ганчарнае начынне бабруйскіх майстроў амаль не мела размалёўкі. Майстры [[Ганчарства|ганчарнай]] справы разабраліся ў выглядах гліны, навучыліся складаць рэцэпты гліністых мас, выявілі паліву, стваралі больш эканамічныя формы вырабаў. У вёсках ганчарства звычайна было дадатковым рамяством у гаспадарцы сялян. Навыкі, веды і вопыт звычайна перадаваліся ад бацькоў іх дзецям, сваякам. З узнікненнем гарадоў керамічная вытворчасць атрымлівае рамесны характар. У гэты перыяд ускладняецца тэхналогія вытворчасці ганчарных вырабаў, з’яўляюцца новыя формы апрацоўкі керамікі.

У канцы XIX — пачатку XX ст. працавала каля 60 майстроў-керамістаў. Значныя змены ў развіцці ганчарства наступілі ў паслярэвалюцыйныя часы: разбураная прамысловасць не магла забяспечыць насельніцтва неабходнай прадукцыяй, таму ўзрос попыт на ганчарныя вырабы. Гліны ў акрузе было дастаткова, хапала і паліва. Слава аб мясцовых ганчарах прайшла па Магілёўшчыне. Іх запрашалі на кірмашы, якія праводзіліся на [[Каляды]], [[Масленіца|Масленіцу]], [[Тройца|Тройцу]], [[Спас]], [[Пакравы]], і на якія прыязджалі цэлыя караваны калёс і абозаў. У канцы 20-х — пачатку 30-х гг. XX ст. у вёсцы Цітаўка Бабруйскага раёна пачало развівацца ганчарства як рамяство. З’явіліся і першыя рамеснікі-ганчары: С. Г. Гаўрылаў, А. Д. Лішкевіч, У. Д. Прозыраў, Д. С. Сынкавец, у якіх былі свае маленькія ганчарні (спецыяльныя памяшканні для вытворчасці ганчарных вырабаў саматужным спосабам) і горны для абпалу вырабаў. Міхаіл Іванавіч Ламака, майстар-кераміст у трэццім пакаленні, вучыўся ад свайго бацькі і дзядзькі і ведаў сакрэты ганчарства і адкрываў іх сваім вучням, адным з якіх быў Ю. І. Боўда. Разам з М. І. Ламакам працавалі: У. Д. Прозыраў, С. Г. Бубчыкаў, С. А. Лугін. У мастацкім абліччы гліняных вырабаў бабруйскіх майстроў праглядае ярка падкрэсленая прыродная прыгажосць матэрыялу. Бабруйская кераміка вылучаецца своеасаблівымі прапорцыямі, спалучэннем бескаляровай палівы з багатым каларытам святла — чырвоных глін, сціплымі дэкарыраванымі абводкамі і штампікамі, асаблівасцямі ў канструкцыі накрывак і ручак, а таксама чысцінёй форм, колеру, лаканічнасцю пластыкі і дэкору. Гэтаму спрыяла мясцовая сыравіна, майстэрства рамеснікаў, тэхналагічны ўзровень вытворчасці, ганчарныя традыцыі. Роспіс посуду у Бабруйскім раёне з’явіўся значна пазней (так званы ангобны роспіс белай глінай па чырвонай прыйшоў з [[Украіна|Украіны]]). Усе гэтыя асаблівасці майстры ганчарства і керамікі захоўваюць і сёння&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://living-heritage.by/nks/3359/|title=Інвентар НКС - інвентарызаваныя элементы нематэрыяльнай культурнай спадчыны|website=living-heritage.by|access-date=2026-03-09}}&lt;/ref&gt;

== Апісанне ==
Аснова ганчарнага промыслу — [[гліна]], таму менавіта ад наяўнасці яе радовішчаў залежыць развіццё керамічнай вытворчасці

Ганчару неабходна мець: нож для здымання лішняга матэрыялу і стараннай апрацоўкі дэталей. Нож вырабляюць са шчыльнай, аднастайнай драўніны ([[самшыт]]у, мэму, грушы, бярозы, яблыні, клёну, грабу і інш.) ці аргшкла, вініпласту, эбаніту. Даўжыня нажа — ад 100 мм да 250 мм, таўшчыня — ад 10 мм да 30 мм. Працоўныя паверхні нажа павінны быць адпаліраваныя. Драўляныя нажы для вільготаўстойлівасці апрацоўваюць гарачым пакостам або любым алеем;- дрот з дзвюма ручкамі для зразання вырабу з ганчарнага круга;- паралонавая губка неабходная для ўвільгатнення паверхні будучага вырабу, і выдалення лішку вільгаці з вадкай гліністай масы ў сярэдзіне керамічных пасудзін&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://living-heritage.by/nks/3359/|title=Інвентар НКС - інвентарызаваныя элементы нематэрыяльнай культурнай спадчыны|website=living-heritage.by|access-date=2026-03-09}}&lt;/ref&gt;

== Перадача ў супольнасці ==
Элемент перадаецца дзякуючы дзейнасці аматарскіх аб’яднанняў «Стары майстар» і «Беларуская мастацкая кераміка», а таксама аматарскага дзіцячага аб’яднання «Глечыкі» п. [[Глуша (пасёлак)|Глуша]], якое курыруе Ю. І. Боўда&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://living-heritage.by/nks/3359/|title=Інвентар НКС - інвентарызаваныя элементы нематэрыяльнай культурнай спадчыны|website=living-heritage.by|access-date=2026-03-09}}&lt;/ref&gt;

== Крыніцы ==
https://living-heritage.by/nks/3359/

https://heritage.gov.by/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260304185655/https://heritage.gov.by/ |date=4 сакавіка 2026 }}

{{ізаляваны артыкул|date=2026-03-09}}

[[Катэгорыя:Ганчарства]]
[[Катэгорыя:Культура Бабруйскага раёна]]</text>
      <sha1>q0ttu0srl3e3nf0k0kj5xma1a4qveyc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Call of Duty</title>
    <ns>0</ns>
    <id>805626</id>
    <revision>
      <id>5171108</id>
      <parentid>5163869</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T06:48:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <comment>афармленне, катэгорыі</comment>
      <origin>5171108</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8486" sha1="9g5dd792ibvymwotebqwyrvmscaese9" xml:space="preserve">{{Картка гульні
 | загаловак      = Call of Duty
 | распрацоўшчык  = [[Infinity Ward]]
 | выдавец        = [[Activision]]
 | серыя          = [[Call of Duty]]
 | даты выпуску   = [[Windows]]: 29 кастрычніка 2003
[[Mac OS X]]: май 2004 
[[N-Gage]]: 10 лістапада 2004
[[PlayStation 3]], [[Xbox 360]]: 2 снежня 2009
 | апошняя версія = 1.5
 | жанр           = [[шутар ад першай асобы]]
}}

'''Call of Duty''' — [[відэагульня]] ў жанры трохмернага [[шутар ад першай асобы|шутара ад першай асобы]], распрацаваная амерыканскай студыяй [[Infinity Ward]] і выдадзеная кампаніяй [[Activision]] 29 кастрычніка 2003 года для платформы [[Microsoft Windows]]. Гульня пазіцыянуецца як рэалістычны ваенны сімулятар, дзеянні якога разгортваюцца на розных франтах [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. 

== Распрацоўка ==
Распрацоўкай гульні займалася маладая на той момант студыя [[Infinity Ward]], якую заснавалі былыя супрацоўнікі кампаніі 2015, Inc., што стварылі папулярную серыю [[Medal of Honor]]. Распрацоўшчыкі вырашылі адыйсці ад традыцыйнай мадэлі «адзіночнага героя» і засяродзіцца на каманднай тактыцы, натхняючыся кінастужкамі, такімі як «[[Выратаваць радавога Раяна]]». Для дасягнення максімальнага рэалізму каманда выкарыстоўвала ўласны рухавік, заснаваны на тэхналогіях id Tech 3, але значна перапрацаваны: была дададзена сістэма дынамічных анімацый, палепшана мадэлявання асвятлення і створаны адмысловыя шэйдеры для эфектаў надвор’я. Асаблівая ўвага надавалася паводзінам саюзнікаў — штучны інтэлект салдат дазваляў ім самастойна перагрупоўвацца, укрывацца і падтрымліваць агонь, ствараючы ілюзію рэальнага баявога братэрства. Гульня распрацоўвалася крыху больш за два гады і выйшла 29 кастрычніка 2003 года эксклюзіўна для PC, бо тэхнічныя магчымасці каноляў таго пакалення не дазвалялі дасягнуць патрэбнай маштабнасці баталій.

== Сюжэт ==
Дзеянне кампаніі адбываецца падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] і падзелена на тры асобныя кампаніі, кожная з якіх прысвечана аднаму з бакоў антыгітлераўскай кааліцыі. Амерыканская кампанія распавядае пра ўдзельнікаў 101-й паветрана-дэсантнай дывізіі падчас [[Аперацыя «Нептун»|высадкі ў Нармандыі]] і аперацыі «Рэйнская роса». Брытанская кампанія фокусуецца на спецпадраздзяленні SAS, якое выконвае дыверсійныя заданні ў тыле ворага, уключаючы захоп нямецкага радара і дыверсіі на падводных лодках. Савецкая кампанія лічыцца ключавой: яна пачынаецца з абароны [[Сталінградская бітва|Сталінграда]] (вядомы ўзровень «Паляванне на пацукоў», дзе гульцу выдаюць вінтоўку без патронаў), працягваецца бітвай за Паўднёвы вакзал і завяршаецца штурмам рэйхстагу і ўсталяваннем сцяга Перамогі над купалам будынка. Усе тры сюжэтныя лініі прапануюць розныя погляды на вайну, аб’яднаныя агульнай ідэяй братэрства па зброі.

== Мультыплэер ==
Call of Duty прапаноўвала сеткавы рэжым, які стаў адным з галоўных фактараў доўгажыхарства гульні. Мультыплэер падтрымліваў да 32 гульцоў адначасова і ўключаў у сябе такія папулярныя рэжымы, як «Смертельная бойка» (Deathmatch), «Камандная смертельная бойка» (Team Deathmatch), «Захват сцяга» (Capture the Flag) і «Пошук і знішчэнне» (Search &amp; Destroy), нагадваючы класічныя ваенныя шутары таго часу. Адметнасцю мультыплэера была высокая хуткасць забойства (часцяком дастаткова аднаго-двух траплянняў), адсутнасць сістэмы «апалак» і перкаў — вынік выключна залежаў ад навыкаў гульца, ведання карты і каманднай працы. Гульня з самага старту падтрымлівала спецыялізаваныя серверы (дэдыкаваныя серверы), што дазваляла супольнасці ствараць уласныя карты, мадыфікацыі і арганізоўваць турніры.

== Ацэнкі і водгукі крытыкаў ==
Call of Duty атрымала ўсеагульнае прызнанне гульнявой прэсы і гульцоў. На агрэгатары [[Metacritic]] сярэдні бал версіі для PC склаў 91/100 на аснове 63 рэцэнзій. Выданне [[IGN]] паставіла гульні 9.0/10, асабліва адзначыўшы «наватарскую сістэму прыцэльнага агню і кінематаграфічную пастаноўку батальных сцэн». GameSpot даў адзнаку 9.2/10, назваўшы гульню «эталонным ваенным шутарам, які перасягнуў нават Medal of Honor». Сярод галоўных пераваг крытыкі вылучалі штучны інтэлект таварышаў па зброі, рэалістычныя гукі стрэльбаў і каскадныя выбухі, а таксама эмацыйны ўплыў савецкай кампаніі. Асобным мінусам называлася адносна кароткая сюжэтная лінія (каля 6-8 гадзін праходжання) і зрэдку нязручнае кіраванне атрадам. Тым не менш, гульня атрымала больш за 40 узнагарод «Гульня года» ў розных выданняў і паклала пачатак адной з самых паспяховых франшыз у гісторыі індустрыі, продажы якой на сёння перавысілі 400 мільёнаў асобнікаў па ўсім свеце.

== Зноскі ==
[[Катэгорыя:Відэагульні 2003 года]]
&lt;references /&gt;

== Спасылкі ==
{{Навігацыя}}{{Вонкавыя спасылкі}}
[[Катэгорыя:Call of Duty]]
[[Катэгорыя:Гульні Activision]]
[[Катэгорыя:Гульні для MacOS]]
[[Катэгорыя:Гульні для Xbox 360]]
[[Катэгорыя:Гульні для PlayStation 3]]
[[Катэгорыя:Гульні для Windows]]
[[Катэгорыя:Відэагульні, распрацаваныя ў ЗША]]</text>
      <sha1>9g5dd792ibvymwotebqwyrvmscaese9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Указ аб умацаванні асноў верацярпімасці</title>
    <ns>0</ns>
    <id>807512</id>
    <revision>
      <id>5170918</id>
      <parentid>5137975</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T18:43:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5170918</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31153" sha1="10kqggbgxaj109vn4m50oc950qirgxv" xml:space="preserve">{{Нарматыўны акт
 |від                        = [[Указ#Расійская імперыя|імянны ўказ]] [[Урадавы сенат|Урадаваму сенату]]
 |назва                   = Аб умацаванні асноў верацярпімасці
 |арыгінальная назва      = {{lang-ru-petr1708|Объ укрѣпленіи началъ вѣротерпимости}}
 |нумар                      = арт. 526&lt;ref name=&quot;Собрание&quot;&gt;{{артыкул |загаловак=[[Собрание узаконений Российской империи|Собрание узаконений и распоряжений Правительства]] |месца=[[Санкт-Пецярбург|СПб.]] |мова=ru |год=1905 |месяц=04 |чысло=17 |нумар=63, Отд. 1, ст. 526 |старонкі=710—712}}&lt;/ref&gt;,&lt;br&gt;арт. 26125&lt;ref&gt;[[Поўны збор законаў Расійскай імперыі|ПСЗ-3]]. 1908. Т. XXV: 1905 г. Отд. 1. ст. 26125. С. 257—258.&lt;/ref&gt;
 |прыняты                     = [[Імператар Усерасійскі]] &lt;br&gt;[[Мікалай II]]
 |падпісаны                   = 17 (30) красавіка 1905, &lt;br&gt;[[Санкт-Пецярбург]],&lt;br&gt;[[Расійская імперыя]]
 |апублікаваны                = {{артыкул |загаловак=[[Собрание узаконений Российской империи|Собрание узаконений и распоряжений Правительства]] |месца=[[Санкт-Пецярбург|СПб.]] |мова=ru |год=1905 |месяц=04 |чысло=17 |нумар=63, Отд. 1, ст. 526 |старонкі=710—712}}
 |дзеючая рэдакцыя       = не дзейнічае
 |Вікікрыніцы                   = :ru:Указ Об укреплении начал веротерпимости (1905)
}}
'''Ука́з «Аб умацава́нні асно́ў верацярпі́масці»''' (Указ ад 17 красавіка 1905 года, Указ аб верацярпімасці; {{lang-ru|Об укреплении начал веротерпимости}})&amp;nbsp;— заканадаўчы акт, імянны ўказ імператара Усерасійскага [[Мікалай II|Мікалая II]] [[Урадавы сенат|Урадаваму сенату]] аб увядзенні ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] асноў [[Верацярпімасць|верацярпімасці]]. Падпісаны 17 (30) красавіка 1905 года.

Згодна з Указам, усім расійскім падданым прадастаўлялася права вызнаваць любое веравучэнне. Указам істотна змянялася прававое становішча [[Стараабрадніцтва|стараабрадцаў]], [[Секта|сектантаў]], прадстаўнікоў замежных і іншаверных веравызнанняў. З выхадам указа ў Расіі была ўсталявана свабода выбару рэлігіі і свабода адпраўлення рэлігійных абрадаў, знізіўся ўзровень нераўнапраўя рэлігійных таварыстваў. Указ не ўсталёўваў роўнасць паміж прызнанымі ў Расійскай імперыі веравызнаннямі і веравучэннямі, захоўваючы прыярытэтныя ў дзяржаве пазіцыі [[Руская праваслаўная царква|Рускай праваслаўнай царквы]]{{sfn|Сафонов|2014}}.

== Асноўныя прынцыпы заканадаўства аб веравызнаннях у Расійскай імперыі ==
У шматканфесійнай Расійскай імперыі дазволеныя законам веравызнанні падзяляліся на праваслаўнае ([[Руская праваслаўная царква]]), іншаслаўныя, сектанцкія і іншаверныя. Руская праваслаўная царква мела статус пануючай, а некаторыя цэрквы, напрыклад, [[Евангелічна-лютэранская царква|Евангелічна-лютэранская]] і [[Армянская апостальская царква|Армяна-грыгарыянская]], знаходзіліся «пад апякунствам імператара». Правам правядзення [[Місіянерства|місіянерскай дзейнасці]] валодала толькі адна Руская праваслаўная царква{{sfn|Бабкин|2018|с=9—11, 18—19}}.

Заканадаўства Расійскай імперыі вызначала ўсякага падданага як чалавека рэлігійнага. Кожны павінен быў належаць да пэўнай рэлігійнай грамады. [[Атэізм]] і [[агнастыцызм]] маглі прысутнічаць толькі ў якасці асабістага светапогляду, але пры фармальным захаванні прыналежнасці да рэлігійнай грамады. Законам быў зафіксаваны спадчынны характар рэлігійных пераваг: ім прадпісвалася, што кожны падданы Расіі, незалежна ад саслоўнага становішча, належыць да таго веравызнання, у якім народжаны і якое вызнавалі яго продкі.

Адным з галоўных абмежаванняў рэлігійнай свабоды асобы было недапушчэнне законам свабоднага выбару веры, перш за ўсё для членаў «пануючай» у Расійскай імперыі Рускай праваслаўнай царквы. Закон не дапускаў пераход праваслаўнай асобы ў іншую, нават хрысціянскую рэлігійную грамаду{{sfn|Бендин|2006|с=113—136}}. Выхад з Праваслаўнай царквы быў строга забаронены і лічыўся [[Крымінальнае злачынства|крымінальным злачынствам]]{{sfn|Борзова|2013|с=44—49}}.

== Асноўныя нарматыўныя акты, якія папярэднічалі з’яўленню Указа аб верацярпімасці ==
Карэкціроўка заканадаўства Расійскай імперыі ў бок пашырэння свабоды веравызнання пачалася з выпуску найвышэйшага маніфеста ад 26 лютага 1903 года «Аб накрэсленнях да ўдасканалення дзяржаўнага парадку»{{sfn|Павлова|2018}}. У ім канстатавалася неабходнасць умацавання прынцыпаў талерантнасці ў дзяржаве{{sfn|Павлова|2018}}: 

{{цытата|Мы… прызналі за карысць умацаваць няўхільнае выкананне ўладамі, якія са справамі веры датыкаюцца, запаветаў верацярпімасці, накрэсленых у асноўных законах Імперыі Расійскай, якія, глыбока шануючы Праваслаўную Царкву як першынствуючую і пануючую, прадастаўляюць усім падданым Нашым іншаслаўных і іншаверных вызнанняў свабоднае адпраўленне іх веры і набажэнства паводле абрадаў яе.
{{арыгінальны тэкст|ru|Мы… признали за благо укрепить неуклонное соблюдение властями, с делами веры соприкасающимися, заветов веротерпимости, начертанных в основных законах Империи Российской, которые, благоговейно почитая Православную Церковь первенствующей и господствующей, предоставляют всем подданным Нашим инославных и иноверных исповеданий свободное отправление их веры и богослужения по обрядам оной.}}}}

Гэтыя ідэі атрымалі развіццё ва ўказе Сенату «Аб накрэсленнях да ўдасканалення дзяржаўнага парадку» ад 12 снежня 1904 года, у якім заяўлялася пра намер «падвергнуць перагляду ўзаканенні аб правах раскольнікаў, а таксама асоб, якія належаць да іншаслаўных і іншаверных вызнанняў»{{sfn|Павлова|2018}}.

== Асноўныя палажэнні ўказа ==
Указ «Аб умацаванні асноў верацярпімасці» складаецца з 17 артыкулаў{{sfn|Павлова|2018}}. Найбольш важнымі з’яўляліся першыя тры артыкулы ўказа, якія прынцыпова мянялі стаўленне дзяржавы да іншаслаўных і іншаверных вызнанняў{{sfn|Павлова|2018}}. У іх канстатавалася, што адпадзенне ад праваслаўнай веры ў іншае хрысціянскае вызнанне або веравучэнне не падлягае пераследу і не павінна выклікаць нявыгадных у дачыненні да грамадзянскіх або асабістых правоў наступстваў, прычым асоба, якая адпала па дасягненні паўналецця ад праваслаўя, прызнаецца прыналежнай да таго веравызнання, якое яна для сябе абрала. Пры пераходзе аднаго з сужэнцаў у іншае хрысціянскае вызнанне ўсе непаўналетнія дзеці застаюцца ў ранейшай веры, а пры пераходзе абодвух з мужа і жонкі дзеці да чатырнаццаці гадоў ідуць за бацькамі. Асобы, якія лічацца праваслаўнымі, але ў рэчаіснасці вызнаюць тую нехрысціянскую веру, да якой да далучэння да праваслаўя належалі яны самі або іх продкі, падлягалі, па іх жаданні, выключэнню з ліку праваслаўных{{sfn|Павлова|2018}}.

Згодна з указам, істотна змянялася прававое становішча стараабрадцаў, сектантаў, прадстаўнікоў замежных і іншаверных веравызнанняў: ліквідаваліся абмежаванні, якія дзейнічалі раней, усталёўвалася агульная тэрміналогія ў адносінах да ўсіх рэлігійных груп, што адкалоліся ад Праваслаўнай царквы{{sfn|Павлова|2018}}. Падданыя Расійскай імперыі вызваляліся ад крымінальнай і адміністрацыйнай адказнасці за выбар веравызнання. Забараняліся іх пераслед, дыскрымінацыя і абмежаванні ў грамадзянскіх правах па рэлігійнай прыкмеце. Магчымасць выбару веры наступала з дасягненнем паўналетняга ўзросту. Дазваляўся зварот у сваю веру ўсыноўленых дзяцей&lt;ref name=&quot;Аторин&quot;&gt;{{cite web|url=http://rpsc.ru/publications/history/atorin_manifest_1905/|title=Исторические предпосылки закона «Об укреплении начал веротерпимости» 1905 года и расцвет старообрядчества|author=Аторин Р. Ю.|publisher=Руская праваслаўная стараабрадніцкая царква|date=15 ліпеня 2018|lang=ru|accessdate=2026-05-08}}&lt;/ref&gt;.

Ацэньваючы новы закон, правазнавец [[Міхаіл Андрэевіч Рэйснер|Міхаіл Рэйснер]] адзначаў{{sfn|Сафонов|2014}}:

{{цытата|Руская верацярпімасць нават пасля ўказа 17 красавіка далёка яшчэ не з’яўляецца свабодай сумлення. Гэты ўказ… не прадастаўляе кожнаму магчымасць верыць у тое, у што ён хоча… Закон 17 красавіка ёсць… толькі норма, якая пашырае прывілеі іншаслаўных і часткова іншаверных вызнанняў.
{{арыгінальны тэкст|ru|Русская веротерпимость даже после указа 17 апреля далеко ещё не является свободой совести. Этот указ… не предоставляет каждому возможность верить в то, во что он хочет… Закон 17 апреля есть… только норма, расширяющая привилегии инославных и частью иноверных исповеданий.}}}}.

=== Палажэнні аб стараабрадцах ===
Згодна з указам спыніліся пераследы старавераў як грамадзян «іншага хрысціянскага вызнання і веравучэння» і тых, хто «адпаў ад праваслаўнай веры». Указам было ўстаноўлена адрозненне паміж веравучэннямі, аб’яднанымі раней найменнем «раскол». Яны сталі падзяляцца на тры групы: стараабрадніцкія згоды, сектанцтва і паслядоўнікі ізуверных вучэнняў (прыналежнасць да якіх з’яўлялася крымінальна каральнай). Стараверам замест іх ранейшага афіцыйнага наймення «раскольнікі» была нададзена назва «стараабрадцы». Ім было дазволена адпраўляць сваё набажэнства па старадрукаваных кнігах. Указ таксама ўтрымліваў загад распячатаць раней закрытыя малітоўныя дамы і храмы стараабрадцаў&lt;ref name=&quot;Starover&quot;&gt;{{cite web|url=http://wiki.starover.net/index.php?title=%D0%A3%D0%BA%D0%B0%D0%B7_%D1%86%D0%B0%D1%80%D1%8F_%C2%AB%D0%9E%D0%B1_%D1%83%D0%BA%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B8_%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%BB_%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BF%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8%C2%BB_%D0%BE%D1%82_17_%D0%B0%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BB%D1%8F_1905_%D0%B3.|title=Указ царя «Об укреплении начал веротерпимости» от 17 апреля 1905 г.|publisher=Старовер|lang=ru|accessdate=2026-05-08|archive-date=13 мая 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513215901/http://wiki.starover.net/index.php?title=%D0%A3%D0%BA%D0%B0%D0%B7_%D1%86%D0%B0%D1%80%D1%8F_%C2%AB%D0%9E%D0%B1_%D1%83%D0%BA%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B8_%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%BB_%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BF%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8%C2%BB_%D0%BE%D1%82_17_%D0%B0%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BB%D1%8F_1905_%D0%B3.|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;, за выключэннем пабудаваных з парушэннем Будаўнічага статута.

== Абмежаванні свабоды веравызнання, якія захоўваліся ў заканадаўстве ==
Пасля выхаду ўказа працягвалі дзейнічаць шэраг абмежаванняў. Свабода сумлення не была ўведзена цалкам, паколькі заставаўся забаронены пераход з хрысціянства ў нехрысціянскія веравызнанні, захоўвалася пакаранне за адступніцтва ад хрысціянства. Захоўвалася сістэма абмежаванняў у дачыненні да асоб, якія вызнавалі [[Іўдаізм|іўдзейства]], пры гэтым пераход [[Яўрэі|яўрэяў]] (іўдзеяў) як у праваслаўе, так і ў іншыя хрысціянскія канфесіі заахвочваўся ўрадам і здымаў практычна ўсе веравызнальныя абмежаванні. Не прадугледжваўся пазаканфесійны стан ([[атэізм]]). Рэлігійныя таварыствы стараабрадцаў і сектантаў надзяляліся правамі ў значна меншым аб’ёме, чым прадстаўнікі іншаслаўных цэркваў. Стараабрадніцкае духавенства не было ўраўнавана ў правах нават з каталіцкім ці лютэранскім, афіцыйна статус стараабрадніцкіх свяшчэннаслужыцеляў не прызнаваўся да 1906 года. Не быў уведзены парытэт паміж прызнанымі ў Расіі веравызнаннямі: захоўвалася нераўнапраўнае становішча іншаслаўных і іншаверных веравызнанняў у параўнанні з «пануючай» у Расіі Рускай праваслаўнай царквой, якая валодала выключным правам рэлігійнай пропаведзі, правам на духоўную цэнзуру, на паліцэйскую падтрымку місіянерскай дзейнасці і іншае{{sfn|Сафонов|2014}}.

== Значэнне ўказа ==
З выхадам Указа ад 17 красавіка 1905 года ў Расійскай імперыі была ўсталявана абмежаваная свабода веравызнанняў: свабода выбару рэлігіі і свабода адпраўлення рэлігійных абрадаў. Указ юрыдычна замацаваў правы асобы на пераходы ў рамках хрысціянскіх вызнанняў і дапусціў пераход шэрагу асоб з праваслаўя ў адну з нехрысціянскіх вер. Прынцыпы верацярпімасці былі распаўсюджаны на стараабрадцаў і сектантаў, што ўмацавала іх прававы статус і надало стараабрадцам шэраг прывілей. Легалізаваліся і актывізаваліся новыя пратэстанцкія канфесіі ([[евангельскія хрысціяне]], [[Баптызм|баптысты]], [[адвентысты сёмага дня]], [[мармоны]]). Выхад указа спрыяў усталяванню згоды ў расійскім грамадстве{{sfn|Павлова|2018}}, якое раней выхоўвалася ў перакананні пра шкоду стараабрадніцкага і сектанцкага расколу і неабходнасці барацьбы з ім{{sfn|Сафонов|2014}}. Стараабрадцы афіцыйна перасталі называцца раскольнікамі, ім была абвешчана свабода адпраўлення набажэнстваў, будаўніцтва храмаў, заснавання манастыроў і бесперашкоднай пропаведзі сваёй веры. Указ стаў пачаткам «залатога веку стараабрадніцтва», які працягваўся да [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|рэвалюцыі 1917 года]]&lt;ref name=&quot;Аторин&quot;/&gt;.

Акрамя таго, выхад указа абумовіў правядзенне амністыі для асоб, якія адбывалі пакаранні па рэлігійных злачынствах. Была праведзена лібералізацыя правапрымяняльнай практыкі і адмена шэрагу адміністрацыйных распараджэнняў, якія абмяжоўвалі свабоду веравызнання. Вераадступніцтва перастала лічыцца злачынствам{{sfn|Сафонов|2014}}. Пасля выхаду ўказа Руская праваслаўная царква страціла значную частку сваёй паствы на захадзе імперыі. Паводле афіцыйных звестак, у 1905—1907 гадах у польскіх губернях [[Люблінская губерня|Люблінскай]] і [[Сядлецкая губерня|Сядлецкай]], а таксама ва ўкраінскіх і беларускіх землях звыш 200 тысяч чалавек пакінулі праваслаўе, пярайшоўшы да католікаў і грэка-каталікаў (170 тысяч чалавек). У [[Паволжа|Паволжы]] мелі месца пераходы праваслаўных у [[іслам]] (36 тысяч){{sfn|Борзова|2013|с=44—49}}. Указ таксама пашырыў прымяненне моў нацыянальных меншасцей імперыі, паколькі дазваляў выкладанне [[Закон Божы|Закона Божага]] ў пачатковых школах на роднай мове вучняў. Дэ-юрэ Руская праваслаўная царква пазбаўлялася свайго пануючага становішча і станавілася ў шэраг з іншавернымі вызнаннямі{{sfn|Сафонов|2014}}, аднак дэ-факта яна заставалася «адзінай сярод усіх рэлігійных арганізацый, непарыўна звязанай з дзяржаўным апаратам праваслаўнай імперыі»{{sfn|Бабкин|2011|с=76}}. Для часткі расійскага грамадства ўказ адыграў і пэўную эмацыйна-псіхалагічную ролю: у перыяд падзей [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|рэвалюцыі 1905—1907 гадоў]] у некаторых пахіснулася вера ў царскі ўрад, які нібыта «адмовіўся» ад палітычнага заступніцтва праваслаўю{{sfn|Бабкин|2011|с=77}}.

== Далейшае ўдасканаленне заканадаўства ==
Пазней былі выпушчаныя іншыя нарматыўна-прававыя акты, якія канкрэтызавалі палажэнні Указа ад 17 красавіка 1905 года{{sfn|Павлова|2018}}.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{артыкул |аўтар=Аторин Р. Ю. |загаловак=Исторические предпосылки закона «Об укреплении начал веротерпимости» 1905 года и расцвет старообрядчества |выданне=Статья на сайте Русской православной старообрядческой церкви |год=2018 |спасылка=http://rpsc.ru/publications/history/atorin_manifest_1905/ |ref=Аторин}}
* {{кніга |аўтар=Бабкин М. А. |загаловак=Священство и Царство (Россия, начало XX века – 1918 год). Исследования и материалы |месца=М. |выдавецтва=Индрик |год=2011 |старонак=920 |isbn=978-5-91674-077-6 |спасылка=http://apocalypse.orthodoxy.ru/lib/Priesthood_and_Kingdom.pdf |ref=Бабкин}}
* {{кніга |аўтар=Бабкин М. А. (склад.) |загаловак=Конфессиональная политика Временного правительства России |месца=М. |выдавецтва=Политическая энциклопедия (РОССПЭН) |год=2018 |isbn=978-5-8243-2150-0 |спасылка=http://docs.historyrussia.org/ru/nodes/24523-konfessionalnaya-politika-vremennogo-pravitelstva-rossii |ref=Бабкин}}
* {{артыкул |аўтар=Бендин А. Ю. |загаловак=Эволюция понятия веротерпимости и Указ 17 апреля 1905 г. |выданне=Исторические записки / Отд-ние ист.-филол. наук РАН. Вып. 9 (127) |год=2006 |старонкі=113—136 |спасылка=http://inst.by/basis/publ/publ-evol.pdf |ref=Бендин |archive-date=22 сакавіка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220322184323/http://inst.by/basis/publ/publ-evol.pdf }}
* {{артыкул |аўтар=Бендин А. Ю. |загаловак=Указ о веротерпимости и его реализация в Северо-Западном крае Российской империи (1905 г.) |выданне=Вестник РГГУ. Серия: Исторические науки. История России |год=2009 |нумар=17 |старонкі=44—58 |ref=Бендин}}
* {{артыкул |аўтар=Борзова Е. С. |загаловак=Последствия указа 17 апреля 1905 г. «Об укреплении начал веротерпимости» на территории Царства Польского и западных губерний Российской империи |выданне=Религиоведение |год=2013 |нумар=1 |старонкі=44—49 |спасылка=https://www.elibrary.ru/item.asp?id=18988299 |ref=Борзова}}
* {{кніга |аўтар=Дорская А. А. |загаловак=Свобода совести в России: судьба законопроектов начала XX века |месца=СПб. |выдавецтва=Изд-во РГПУ им. А. И. Герцена |год=2001 |старонак=144 |isbn=5-8064-0501-X |ref=Дорская}}
* {{артыкул |аўтар=Орлов М. А. |загаловак=Предпосылки издания указа 17 апреля 1905 г. «Об укреплении начал веротерпимости» |выданне=Вестник ПСТГУ. Серия II: История. История Русской Православной Церкви |год=2024 |выпуск=119 |старонкі=106—119 |ref=Орлов}}
* {{артыкул |аўтар=Орлов М. А. |загаловак=Реакция российской общественности на указ императора Николая II о веротерпимости (17 апреля 1905 г.) |выданне=Вестник ПСТГУ. Серия II: История. История Русской Православной Церкви |год=2025 |выпуск=122 |старонкі=115—130 |спасылка=https://periodical.pstgu.ru/ru/pdf/article/8632 |ref=Орлов}}
* {{кніга |аўтар=Орлов М. А. |загаловак=Веротерпимость в Российской империи |месца=Киров |выдавецтва=Кировская областная типография |год=2025 |старонак=432 |isbn=978-5-498-01165-3 |ref=Орлов}}
* {{артыкул |аўтар=Павлова О. С. |загаловак=Разработка и обсуждение законопроекта «Об укреплении начал веротерпимости»: к постановке проблемы |выданне=Аллея науки |год=2018 |нумар=3 (19) |спасылка=https://www.alley-science.ru/domains_data/files/4March18/RAZRABOTKA%20I%20OBSUZhDENIE%20ZAKONOPROEKTA%20_OB%20UKREPLENII%20NAChAL%20VEROTERPIMOSTI_%20K%20POSTANOVKE%20PROBLEMY.pdf |ref=Павлова}}
* {{артыкул |аўтар=Сафонов А. А. |загаловак=Указ 17 апреля 1905 г. «Об укреплении начал веротерпимости» в оценках светской и церковной общественности России начала XX в. |выданне=Всероссийская межвузовская научно-практическая конференция «Права и свободы человека и гражданина: теоретические аспекты и юридическая практика» |месца=М. |выдавецтва=МГПУ |год=2014 |спасылка=https://www.hse.ru/data/2014/04/26/1319633987/Тезисы%20доклада%20А.А.%20Сафонова.pdf |ref=Сафонов}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Крыніцы права ў Расійскай імперыі]]
[[Катэгорыя:Правы чалавека ў Расіі]]
[[Катэгорыя:Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі]]
[[Катэгорыя:Заканадаўства аб рэлігіі ў Расіі]]
[[Катэгорыя:Указы Мікалая II]]
[[Катэгорыя:Гісторыя стараверства]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 1905 годзе ў Расіі]]
[[Катэгорыя:Падзеі 17 красавіка]]
[[Катэгорыя:1905 год у Расійскай імперыі]]</text>
      <sha1>10kqggbgxaj109vn4m50oc950qirgxv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уладзімір Андрэевіч Вастроў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>807938</id>
    <revision>
      <id>5171013</id>
      <parentid>5154884</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T22:51:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5171013</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5328" sha1="oj532qahoe8kjozrgw8zor5g14q776c" xml:space="preserve">{{Ваенны дзеяч}}
'''Уладзімір Андрэевіч Вастроў''' ({{lang-ru|Владимир Андреевич Востров}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[СССР|савецкі]] [[военачальнік]], удзельнік [[Афганская вайна (1979—1989)|Афганскай вайны]]. [[Генерал-палкоўнік]] (1984).

== Біяграфія ==
Нарадзіўся ў [[Сельская паселішча Біракоўскае|вёсцы Ціманінскае Біракоўскага сельскага савета]] [[Важагодскі раён|Важагодскага раёна]] [[Паўночна-заходні край|Паўночнага края]] ў сялянскай сям’і. Ваенную службу пачаў у 1948 годзе курсантам Чарапавецкага пяхотнага вучылішча.

У 1960-я гады служыў у Запаляр’і (гв. палкоўнік). З 1973 па 1975 год камандзір 39-й гвардзейскай мотастралковай Барвенкаўскай ордэна Леніна двойчы Чырванасцяжнай ордэнаў Суворава і Багдана Хмяльніцкага дывізіяй [[8-я гвардзейская армія|8-й гвардзейскай арміі]] ([[ГДР]]). 25 красавіка 1975 года прысвоена воінскае званне [[генерал-маёр]]. Са снежня 1975 па ліпень 1980 года — камандуючы [[14-я гвардзейская агульнавайсковая армія|14-й гвардзейскай агульнавайсковай арміяй]] у [[Адэская ваенная акруга|Адэскай ваеннай акрузе]]. 25 кастрычніка 1979 года прысвоена воінскае званне [[генерал-лейтэнант]].

З 1980 года — першы намеснік камандуючага войскамі [[Сярэднеазіяцкая ваенная акруга|Сярэднеазіяцкай ваеннай акругі]]. З чэрвеня 1981 года — першы намеснік камандуючага войскамі [[Далёкаўсходняя ваенная акруга|Далёкаўсходняй ваеннай акругі]]. 3 лютага 1984 года прысвоена воінскае званне [[генерал-палкоўнік]]. З верасня 1984 па 1986 год — камандуючы войскамі [[Сібірская ваенная акруга|Сібірскай ваеннай акругі]]. З 1986 па 1988 гады — [[Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Афганістане|Галоўны ваенны саветнік УС ДРА]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://afganista.ru/a/ogranichennyiy_kontingent_sovetskih_voysk_v_afganistane_-_rukovodstvo_oksva |title=Ограниченный контингент советских войск в Афганистане — Руководство ОКСВА |access-date=2012-08-20 |archive-date=2012-06-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120628121918/http://afganista.ru/a/ogranichennyiy_kontingent_sovetskih_voysk_v_afganistane_-_rukovodstvo_oksva |url-status=live }}&lt;/ref&gt;;

З 1988 па 1990 год — начальнік Галоўнага ўпраўлення ваенна-навучальных устаноў [[Міністэрства абароны СССР]].

У адстаўцы з 1990 года. Памёр у Маскве. Пахаваны на [[Траякураўскія могілкі|Траякураўскіх могілках]].

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* ''Варенников В. И.'' [https://web.archive.org/web/20130611231817/http://www.mysteriouscountry.ru/wiki/index.php/%D0%92%D0%B0%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2_%D0%92%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BD_%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87/%D0%9D%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B5 Неповторимое]. — Том 5, Часть 7, Глава 4. — 2001—2002.
* Некролог. // «Красная Звезда». — 30 мая 2006 года.
* ''Окороков А. В.''. Тайные войны СССР. Советские военспецы в локальных конфликтах XX века. — {{М}}, 2012. — ISBN 978-5-9533-6089-0.

== Спасылкі ==
* [https://vologda-oblast.ru/o_regione/knigi-o-vologodskoy-oblasti/generals.pdf Биография в электронной версии издания «Генералы и адмиралы Вологодчины» (стр.41-42)]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210507190939/https://vologda-oblast.ru/o_regione/knigi-o-vologodskoy-oblasti/generals.pdf |date=7 мая 2021 }}. 
* [http://gmsd39.narod.ru/ Сайт 39-й гв. мсд]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130701140133/http://gmsd39.narod.ru/ |date=1 ліпеня 2013 }}
{{ВС}}
[[Катэгорыя:Удзельнікі Афганскай вайны (1979—1989)]][[Катэгорыя:Генерал-палкоўнікі СССР]]</text>
      <sha1>oj532qahoe8kjozrgw8zor5g14q776c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Удзельнікі Каардынацыйнай рады 4-га склікання</title>
    <ns>0</ns>
    <id>807997</id>
    <revision>
      <id>5170801</id>
      <parentid>5165115</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T12:56:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MocnyDuham</username>
        <id>99818</id>
      </contributor>
      <comment>вікіфікацыя</comment>
      <origin>5170801</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4393" sha1="2yqecaw8hat8gvmrd51t3r901oz82uc" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!Імя
!Выбарчы спіс
|-
|[[Павел Латушка]]
| rowspan=&quot;34&quot; |[[Кааліцыя Латушкі і рух «За свабоду»]]
|-
|[[Юрый Губарэвіч]]
|-
|[[Арцём Ігаравіч Брухан|Арцём Брухан]]
|-
|[[Ірына Халопіца]]
|-
|[[Юлія Камінская]]
|-
|[[Уладзімір Астапенка]]
|-
|[[Аляксей Міхалевіч]]
|-
|[[Аляксандра Ханевіч]]
|-
|[[Надзея Крывашанава]]
|-
|[[Міхаіл Кірылюк]]
|-
|[[Андрэй Курэйчык]]
|-
|[[Яна Латушка]]
|-
|[[Рыта Гаціх]]
|-
|[[Арцём Шапараў]]
|-
|[[Сяргей Бяспалаў]]
|-
|[[Аліна Каліноўская]]
|-
|[[Мікіта Семяненка]]
|-
|[[Юрый Казакевіч]]
|-
|[[Ганна Федаронак]]
|-
|[[Алег Кулеша]]
|-
|[[Аляксандра Васько]]
|-
|[[Віталій Лакотка]]
|-
|[[Піліп Акаронка]]
|-
|[[Алеся Буневіч]]
|-
|[[Васіль Плешкуноў]]
|-
|[[Наталля Барысёнак]]
|-
|[[Дзмітрый Грыгалая]]
|-
|[[Аляксандр Савосцін]]
|-
|[[Ілона Астроўская]]
|-
|[[Аляксей Кузаўка]]
|-
|[[Яўген Акаронка]]
|-
|[[Аляксандра Вульчынская]]
|-
|[[Каліна Хромчанкава]]
|-
|[[Вадзім Бабін]]
|-
|[[Валерый Мацкевіч]]
| rowspan=&quot;11&quot; |[[Еўрапейскі выбар]]
|-
|[[Аліса Рыжычэнка]]
|-
|[[Павел Уладзіміравіч Мар’еўскі|Павел Мар’еўскі]]
|-
|[[Ксенія Луцкіна]]
|-
|[[Аляксандра Мамаева]]
|-
|[[Аліна Харысава]]
|-
|[[Вольга Зазулінская]]
|-
|[[Антаніна Канавалава]]
|-
|[[Глеб Івашкевіч]]
|-
|[[Станіслаў Салавей]]
|-
|[[Анастасія Свіркова]]
|-
|[[Лізавета Пракопчык]]
| rowspan=&quot;8&quot; |[[Наступ (фракцыя)|Наступ]]
|-
|[[Маргарыта Паўлаўна Ворыхава|Маргарыта Ворыхава]]
|-
|[[Яўгеній Караулаў]]
|-
|[[Аляксандр Лапко]]
|-
|[[Іван Краўцоў]]
|-
|[[Яўген Ігаравіч Андрэйчык|Яўгеній Андрэйчык]]
|-
|[[Станіслава Цярэнцьева]]
|-
|[[Аляксандра Дойніч]]
|-
|[[Мікіта Забуга]]
| rowspan=&quot;8&quot; |[[Воля (фракцыя)|Воля]]
|-
|[[Вадзім Кабанчук]]
|-
|[[Ігар Турцэвіч]]
|-
|[[Анатоль Міхнавец]]
|-
|[[Вольга Галамеева]]
|-
|[[Генадзь Манько]]
|-
|[[Аляксандр Юркойць]]
|-
|[[Дзяніс Герасімчык]]
|-
|[[Мікалай Георгіевіч Казлоў|Мікалай Казлоў]]
| rowspan=&quot;6&quot; |[[Аб’яднаная грамадзянская платформа]]
|-
|[[Святлана Шаціліна]]
|-
|[[Уладзімір Шанцаў]]
|-
|[[Марыя Яфімава]]
|-
|[[Раман Кісляк]]
|-
|[[Ганна Скрыган]]
|-
|[[Таццяна Мартынава]]
| rowspan=&quot;5&quot; |[[Хопіць баяцца]]
|-
|[[Міхаіл Рубін]]
|-
|[[Наталля Галаўчук]]
|-
|[[Аляксандр Ракіцкі]]
|-
|[[Яўген Анкудзінаў]]
|-
|[[Андрэй Колас]]
| rowspan=&quot;4&quot; |[[Ваш голас]]
|-
|[[Таццяна Крапіневіч]]
|-
|[[Сяргей Сталмакоў]]
|-
|[[Марына Зялёная|Марына Калініна (Зялёная)]]
|-
|[[Юрась Зянковіч]]
| rowspan=&quot;4&quot; |[[Беларусы дзеяння]]
|-
|[[Іна Шырокая]]
|-
|[[Анатоль Хіневіч]]
|-
|[[Зміцер Шчыгельскі]]
|}

== Гл. таксама ==
* [[Каардынацыйная рада 3-га склікання]]

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
* {{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/395574|title=Латушка, Курэйчык, Пракопчык, Краўцоў. Поўны спіс тых, хто трапіў у Каардынацыйную раду|website=Наша Ніва|date=2026-05-19|access-date=}}

{{Службовы спіс}}</text>
      <sha1>2yqecaw8hat8gvmrd51t3r901oz82uc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сядзібна-паркавы комплекс Чарноцкіх (Лецяшын)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>808183</id>
    <revision>
      <id>5171110</id>
      <parentid>5144625</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T07:06:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>DzBar перанёс старонку [[Cядзібна-паркавы комплекс Чарноцкіх (Лецяшын)]] у [[Сядзібна-паркавы комплекс Чарноцкіх (Лецяшын)]]: Назва з памылкай правапісу: першая літара была англійскай &quot;C&quot;, а не кірылічнай</comment>
      <origin>5144625</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2422" sha1="9f8ql4b5jxrasvyon1f2g6yc3yymkfj" xml:space="preserve">[[Файл:Leciašyn, Čarnocki. Лецяшын, Чарноцкі (1919-39) (2).jpg|thumb|Сядзіба Чарноцкіх, Лецяшын, да 1939&amp;nbsp;г.]]
'''Cядзібна-паркавы комплекс Чарноцкіх''' — помнiк жылой архiтэктуры ў в. [[Лецяшын (Клецкі раён)]].

== Гісторыя ==
Сядзіба ў в. Лецяшын сфарміравалася ў канцы ХVІІІ ст. [[Францішак Ксаверый Чарноцкі|Францішкам Чарноцкі]]м на адкрытай жывапіснай мясцовасці. У новы дом сям’я пераехала ў 1793 г. з суседняга ляснога фальварка Заранкоўцы (у чатырох вярстах ад Лецяшына). Новая сядзіба ўключала: сядзібны дом, афіцыну, парк, дзве брамы з жалезнымі варотамі, капліцу, стайню і інш. У час [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] сядзіба ў Ляцяшыне знаходзілася паблізу ад тылу рускага фронту. Усю бібліятэку, карціны і больш каштоўныя прадметы ўладальнікі паспелі вывезці ў [[Мінск]], дзе яны ўцалелі і адкуль у 1920 г. былі дастаўлены ў [[Варшава|Варшаву]]. А ўсё, што засталося на месцы, было разрабавана і знішчана. Нават у склепе капліцы былі апаганены грабніцы.

Двор згарэў у гады [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. Са збудаванняў у цяперашні час застаўся драўляны свіран (пач. ХХ ст.) і гаспадарчая пабудова. Захаваліся фрагменты парку, фрагменты саду.

== Спасылкі ==
{{ГККРБ|613Г000204}}
* [https://heritage.gov.by/catalog/byly-siadzibna-parkavy-kompleks-fragmenty-parku-fragmenty-sadu-sviran-204 heritage.gov.by]
* {{radzima|7310}}

[[Катэгорыя:Лецяшын (Клецкі раён)]]
[[Катэгорыя:Славутасці Клецкага раёна]]</text>
      <sha1>9f8ql4b5jxrasvyon1f2g6yc3yymkfj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5171115</id>
      <parentid>5171110</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T07:06:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>вычытка</comment>
      <origin>5171115</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2423" sha1="6z29029h77o2u5zw99rgwkisq74dylg" xml:space="preserve">[[Файл:Leciašyn, Čarnocki. Лецяшын, Чарноцкі (1919-39) (2).jpg|thumb|Сядзіба Чарноцкіх, Лецяшын, да 1939&amp;nbsp;г.]]
'''Сядзібна-паркавы комплекс Чарноцкіх''' — помнiк жылой архiтэктуры ў в. [[Лецяшын (Клецкі раён)]].

== Гісторыя ==
Сядзіба ў в. Лецяшын сфарміравалася ў канцы ХVІІІ ст. [[Францішак Ксаверый Чарноцкі|Францішкам Чарноцкі]]м на адкрытай жывапіснай мясцовасці. У новы дом сям’я пераехала ў 1793 г. з суседняга ляснога фальварка Заранкоўцы (у чатырох вярстах ад Лецяшына). Новая сядзіба ўключала: сядзібны дом, афіцыну, парк, дзве брамы з жалезнымі варотамі, капліцу, стайню і інш. У час [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] сядзіба ў Ляцяшыне знаходзілася паблізу ад тылу рускага фронту. Усю бібліятэку, карціны і больш каштоўныя прадметы ўладальнікі паспелі вывезці ў [[Мінск]], дзе яны ўцалелі і адкуль у 1920 г. былі дастаўлены ў [[Варшава|Варшаву]]. А ўсё, што засталося на месцы, было разрабавана і знішчана. Нават у склепе капліцы былі апаганены грабніцы.

Двор згарэў у гады [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. Са збудаванняў у цяперашні час застаўся драўляны свіран (пач. ХХ ст.) і гаспадарчая пабудова. Захаваліся фрагменты парку, фрагменты саду.

== Спасылкі ==
{{ГККРБ|613Г000204}}
* [https://heritage.gov.by/catalog/byly-siadzibna-parkavy-kompleks-fragmenty-parku-fragmenty-sadu-sviran-204 heritage.gov.by]
* {{radzima|7310}}

[[Катэгорыя:Лецяшын (Клецкі раён)]]
[[Катэгорыя:Славутасці Клецкага раёна]]</text>
      <sha1>6z29029h77o2u5zw99rgwkisq74dylg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Размовы:Сядзібна-паркавы комплекс Чарноцкіх (Лецяшын)</title>
    <ns>1</ns>
    <id>808184</id>
    <revision>
      <id>5171112</id>
      <parentid>5144559</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T07:06:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>DzBar перанёс старонку [[Размовы:Cядзібна-паркавы комплекс Чарноцкіх (Лецяшын)]] у [[Размовы:Сядзібна-паркавы комплекс Чарноцкіх (Лецяшын)]]: Назва з памылкай правапісу: першая літара была англійскай &quot;C&quot;, а не кірылічнай</comment>
      <origin>5144559</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1301" sha1="f201koedfg5p6763fhovrl8shds7da0" xml:space="preserve">@[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], я б раіў не выкарыстоўваць прозвішчы ўладальнікаў у назвах сядзіб, бо многія з іх па некалькі разоў змянялі ўласнікаў, таму прозвішча ў назве можа быць зусім не прозвішчам тых, хто быў асноўным будаўніком. І пазбягаць гэтых сядзібна-паркавы комплекс/палацава-паркавы комплекс/сядзібна-паркавы ансамбль/палацава-паркавы ансамбль - аднаму Богу вядома чым адрозніваюцца гэтыя варыянты паміж сабой. Лепш нейтральнае Лецяшынская сядзіба. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:03, 21 мая 2026 (+03)
: Так у аўтарытэтных крыніцах, я не вінават. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:23, 21 мая 2026 (+03)</text>
      <sha1>f201koedfg5p6763fhovrl8shds7da0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мала Такмачка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>808712</id>
    <revision>
      <id>5170803</id>
      <parentid>5161121</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T12:58:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Summershell67</username>
        <id>159583</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>5170803</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2602" sha1="nnd8dn4l7lil4bz8vck77z1naw3bxqa" xml:space="preserve">{{НП-Украіна
|статус=Сяло
|выява=Братська могила радянських воїнів, серед яких похований В. С. Конобаєв, с. Мала Токмачка, в центрі села, вул. Миру.jpg}}

'''Малая Такмачка''' ({{Lang-uk|Мала́ Токма́чка}}) — [[сяло]] ў [[Палогыўскі раён|Полагаўскім раёне]] [[Запарожская вобласць|Запарожскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]], адміністратыўны цэнтр Малатакмачанскай сельскай грамады.

Да 2020 года сяло было адміністратыўным цэнтрам Малатакмачанскага сельсавета ў [[Арыхіўскі раён|Арэхаўскім раёне]].

Насельніцтва, станам на 2024 год, менш за 100 чалавек&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=uk|url=https://vidbudova.zp.ua/pryfrontova-mala-tokmachka-fotoreportazh-zi-zrujnovanogo-sela-u-zaporizkij-oblasti/|title=Прифронтова Мала Токмачка: фоторепортаж зі зруйнованого села у Запорізькій області|first=Максим|last=Савченко|website=Відбудова. Запоріжжя|date=2024-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20240923174923/https://vidbudova.zp.ua/pryfrontova-mala-tokmachka-fotoreportazh-zi-zrujnovanogo-sela-u-zaporizkij-oblasti/|archive-date=2024-09-23|access-date=2024-09-23|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Да 2025 года сяло было знішчана падчас [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|уварвання Расіі ва Украіну]]&lt;ref name=&quot;svoboda_2025_07_06&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.svoboda.org/a/selo-vyzhzheno-pochti-tselikom-rossiyskaya-armiya-pytaetsya-zahvatitj-kamenskoe/33463206.html|title=&quot;Село выжжено почти целиком&quot;. Российская армия пытается захватить Каменское|date=2025-07-06|publisher=Радио Свобода|archive-url=https://web.archive.org/web/20250706190848/https://www.svoboda.org/a/selo-vyzhzheno-pochti-tselikom-rossiyskaya-armiya-pytaetsya-zahvatitj-kamenskoe/33463206.html|archive-date=2025-07-06}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Арыхіўскі раён}}
{{Запарожская вобласць}}
{{Бібліяінфармацыя}}


[[Катэгорыя:Населеныя пункты Запарожскай вобласці]]</text>
      <sha1>nnd8dn4l7lil4bz8vck77z1naw3bxqa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5170806</id>
      <parentid>5170803</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T13:02:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Summershell67</username>
        <id>159583</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>5170806</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2640" sha1="3vrsf04ec8p4q2pv54lz057zia629k1" xml:space="preserve">{{НП-Украіна
|статус=Сяло
|выява=Братська могила радянських воїнів, серед яких похований В. С. Конобаєв, с. Мала Токмачка, в центрі села, вул. Миру.jpg|Сцяг=Flag of Little Tokmachka.svg}}

'''Малая Такмачка''' ({{Lang-uk|Мала́ Токма́чка}}) — [[сяло]] ў [[Палогыўскі раён|Полагаўскім раёне]] [[Запарожская вобласць|Запарожскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]], адміністратыўны цэнтр Малатакмачанскай сельскай грамады.

Да 2020 года сяло было адміністратыўным цэнтрам Малатакмачанскага сельсавета ў [[Арыхіўскі раён|Арэхаўскім раёне]].

Насельніцтва, станам на 2024 год, менш за 100 чалавек&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=uk|url=https://vidbudova.zp.ua/pryfrontova-mala-tokmachka-fotoreportazh-zi-zrujnovanogo-sela-u-zaporizkij-oblasti/|title=Прифронтова Мала Токмачка: фоторепортаж зі зруйнованого села у Запорізькій області|first=Максим|last=Савченко|website=Відбудова. Запоріжжя|date=2024-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20240923174923/https://vidbudova.zp.ua/pryfrontova-mala-tokmachka-fotoreportazh-zi-zrujnovanogo-sela-u-zaporizkij-oblasti/|archive-date=2024-09-23|access-date=2024-09-23|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Да 2025 года сяло было знішчана падчас [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|уварвання Расіі ва Украіну]]&lt;ref name=&quot;svoboda_2025_07_06&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.svoboda.org/a/selo-vyzhzheno-pochti-tselikom-rossiyskaya-armiya-pytaetsya-zahvatitj-kamenskoe/33463206.html|title=&quot;Село выжжено почти целиком&quot;. Российская армия пытается захватить Каменское|date=2025-07-06|publisher=Радио Свобода|archive-url=https://web.archive.org/web/20250706190848/https://www.svoboda.org/a/selo-vyzhzheno-pochti-tselikom-rossiyskaya-armiya-pytaetsya-zahvatitj-kamenskoe/33463206.html|archive-date=2025-07-06}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Арыхіўскі раён}}
{{Запарожская вобласць}}
{{Бібліяінфармацыя}}


[[Катэгорыя:Населеныя пункты Запарожскай вобласці]]</text>
      <sha1>3vrsf04ec8p4q2pv54lz057zia629k1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5170807</id>
      <parentid>5170806</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T13:03:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Summershell67</username>
        <id>159583</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>5170807</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2670" sha1="87g1w7z85pehipmqd5iocfob7dw2xfp" xml:space="preserve">{{НП-Украіна
|статус=Сяло
|выява=Братська могила радянських воїнів, серед яких похований В. С. Конобаєв, с. Мала Токмачка, в центрі села, вул. Миру.jpg|Сцяг=Flag of Little Tokmachka.svg|Герб=Mal tokmach gerb.png}}

'''Малая Такмачка''' ({{Lang-uk|Мала́ Токма́чка}}) — [[сяло]] ў [[Палогыўскі раён|Полагаўскім раёне]] [[Запарожская вобласць|Запарожскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]], адміністратыўны цэнтр Малатакмачанскай сельскай грамады.

Да 2020 года сяло было адміністратыўным цэнтрам Малатакмачанскага сельсавета ў [[Арыхіўскі раён|Арэхаўскім раёне]].

Насельніцтва, станам на 2024 год, менш за 100 чалавек&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=uk|url=https://vidbudova.zp.ua/pryfrontova-mala-tokmachka-fotoreportazh-zi-zrujnovanogo-sela-u-zaporizkij-oblasti/|title=Прифронтова Мала Токмачка: фоторепортаж зі зруйнованого села у Запорізькій області|first=Максим|last=Савченко|website=Відбудова. Запоріжжя|date=2024-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20240923174923/https://vidbudova.zp.ua/pryfrontova-mala-tokmachka-fotoreportazh-zi-zrujnovanogo-sela-u-zaporizkij-oblasti/|archive-date=2024-09-23|access-date=2024-09-23|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Да 2025 года сяло было знішчана падчас [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|уварвання Расіі ва Украіну]]&lt;ref name=&quot;svoboda_2025_07_06&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.svoboda.org/a/selo-vyzhzheno-pochti-tselikom-rossiyskaya-armiya-pytaetsya-zahvatitj-kamenskoe/33463206.html|title=&quot;Село выжжено почти целиком&quot;. Российская армия пытается захватить Каменское|date=2025-07-06|publisher=Радио Свобода|archive-url=https://web.archive.org/web/20250706190848/https://www.svoboda.org/a/selo-vyzhzheno-pochti-tselikom-rossiyskaya-armiya-pytaetsya-zahvatitj-kamenskoe/33463206.html|archive-date=2025-07-06}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Арыхіўскі раён}}
{{Запарожская вобласць}}
{{Бібліяінфармацыя}}


[[Катэгорыя:Населеныя пункты Запарожскай вобласці]]</text>
      <sha1>87g1w7z85pehipmqd5iocfob7dw2xfp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5170810</id>
      <parentid>5170807</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T13:07:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Summershell67</username>
        <id>159583</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>5170810</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2768" sha1="oo85zuo2pn4qgibdirbt8z2hnlnzgg1" xml:space="preserve">{{НП-Украіна
|статус=Сяло
|выява=Братська могила радянських воїнів, серед яких похований В. С. Конобаєв, с. Мала Токмачка, в центрі села, вул. Миру.jpg|Сцяг=Flag of Little Tokmachka.svg|Герб=Mal tokmach gerb.png|подпіс=Ваенны мемарыял у цэнтры вёскі Малая Токмачка}}

'''Малая Такмачка''' ({{Lang-uk|Мала́ Токма́чка}}) — [[сяло]] ў [[Палогыўскі раён|Полагаўскім раёне]] [[Запарожская вобласць|Запарожскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]], адміністратыўны цэнтр Малатакмачанскай сельскай грамады.

Да 2020 года сяло было адміністратыўным цэнтрам Малатакмачанскага сельсавета ў [[Арыхіўскі раён|Арэхаўскім раёне]].

Насельніцтва, станам на 2024 год, менш за 100 чалавек&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=uk|url=https://vidbudova.zp.ua/pryfrontova-mala-tokmachka-fotoreportazh-zi-zrujnovanogo-sela-u-zaporizkij-oblasti/|title=Прифронтова Мала Токмачка: фоторепортаж зі зруйнованого села у Запорізькій області|first=Максим|last=Савченко|website=Відбудова. Запоріжжя|date=2024-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20240923174923/https://vidbudova.zp.ua/pryfrontova-mala-tokmachka-fotoreportazh-zi-zrujnovanogo-sela-u-zaporizkij-oblasti/|archive-date=2024-09-23|access-date=2024-09-23|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Да 2025 года сяло было знішчана падчас [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|уварвання Расіі ва Украіну]]&lt;ref name=&quot;svoboda_2025_07_06&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.svoboda.org/a/selo-vyzhzheno-pochti-tselikom-rossiyskaya-armiya-pytaetsya-zahvatitj-kamenskoe/33463206.html|title=&quot;Село выжжено почти целиком&quot;. Российская армия пытается захватить Каменское|date=2025-07-06|publisher=Радио Свобода|archive-url=https://web.archive.org/web/20250706190848/https://www.svoboda.org/a/selo-vyzhzheno-pochti-tselikom-rossiyskaya-armiya-pytaetsya-zahvatitj-kamenskoe/33463206.html|archive-date=2025-07-06}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Арыхіўскі раён}}
{{Запарожская вобласць}}
{{Бібліяінфармацыя}}


[[Катэгорыя:Населеныя пункты Запарожскай вобласці]]</text>
      <sha1>oo85zuo2pn4qgibdirbt8z2hnlnzgg1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Metal Gear Solid 3: Snake Eater</title>
    <ns>0</ns>
    <id>809092</id>
    <revision>
      <id>5171018</id>
      <parentid>5162452</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T23:44:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IshaBarnes</username>
        <id>124956</id>
      </contributor>
      <comment>вычытка, афармленне</comment>
      <origin>5171018</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6330" sha1="2whp0rzczc8kra3nh710v4hjyr5bcng" xml:space="preserve">{{да выдалення|машынны недапераклад}}
{{Картка гульні}}

'''Metal Gear Solid 3: Snake Eater''' — [[відэагульня]] жанру [[Прыгодніцкі экшан|стэлс-экшан]], распрацаваная і выдадзеная кампаніяй [[Konami]] для [[PlayStation 2]]. Пятая гульня серыі {{нп5|Metal Gear}}. Гульня была напісаная, спрадзюсіраваная і зрэжысіраваная {{нп5|Хідэа Кадзіма|Хідэа Кадзімам|en|Hideo Kojima}} і з’яўляецца прыквелам да ўсёй серыі ''Metal Gear''.

Гульня была выпушчана ў Паўночнай Амерыцы і Японіі напрыканцы 2004 года, напачатку 2005 года ў Еўропе і Аўстраліі. Для гульні былі створаныя некалькі пашыраных і рэмайстраваных выданняў пад розныя платформы. Апошняе перавыданне для [[PlayStation 5]], [[Xbox Series X/S]] і [[Windows]] пад назвай ''Metal Gear Solid Delta: Snake Eater'' выйшла ў жніўні 2025 года.

Падзеі гульні адбываюцца ў 1964 годзе, за 31 год да падзей арыгінальнай ''Metal Gear''. У цэнтры сюжэта аператыўнік падраздзялення [[ЦРУ]] пад кодавым імем Нэйкед Снэйк ({{lang-en|Naked Snake}} — ''голы змей''), які павінен выратаваць рускага вучонага-ракетчыка Мікалая Сцяпанавіча Сакалова, сабатаваць стварэнне суперзброі і забіць свайго былога боса-дэзерціра. Папярэднія гульні адбываліся галоўным чынам у гарадскім асяроддзі, аднак ''Snake Eater'' пераносіць гульца ў савецкія джунглі 1960-х гадоў. Нягледзячы на тое, што навакольнае асяроддзе змянілася, асноўная ўвага ў гульні па-ранейшаму надаецца скрытнасці і таемнаму пранікненню. Гісторыя расказваецца праз кат-сцэны і радыёперамовы.

Лічыцца адной з найлепшых відэагульняў усіх часоў. Была сустрэта ўхвальнымі водгукамі крытыкаў і мела камерцыйны поспех: па стане на сакавік 2010 года па ўсім свеце было прададзена больш за чатыры мільёны копій.

== Сінопсіс ==

=== Сэтынг ===
Гульня адбываецца ў альтэрнатыўнай гісторыі на фоне [[Халодная вайна|Халоднай вайны]] ў 1960-х гадах.

=== Персанажы ===
Пратаганіст гульні, Нэйкед Снэйк, малады былы вайсковец Зялёных берэтаў (Сіл спецыяльнага прызначэння арміі ЗША), прыходзіць у падраздзяленне [[ЦРУ]] «FOX». Падчас сваіх місій Снэйк атрымлівае падтрымку па рацыі ад іншых членаў падраздзялення: маёра Зіра (камандзір падраздзялення, былы баец брытанскай Спецыяльнай Авіяцыйнай Службы), які дае Снэйку парады па выкананні місіі і тактыцы бою; парамедыка, якая забяспечвае медыцынскай інфармацыяй, а таксама парадамі па флоры і фауне; і Сігінта, які кансультуе па пытаннях узбраення і рыштунку.

Двума галоўнымі антаганістамі гульні з’яўляюцца Волгін, палкоўнік ГРУ, член экстрэмісцкай фракцыі Брэжнева, якая жадае зрынуць Мікіту Хрушчова, і Бос, былы настаўнік Снейка і сузаснавальнік падраздзялення FOX. Пад камандаваннем Боса знаходзіцца атрад «Кобра», у склад якога ўваходзяць:
* ''The End'' ({{tr-en|фінал}}) — масціты снайпер-эксперт, які лічыцца «бацькам сучаснай снайперскай стральбы».
* ''The Fear'' ({{tr-en|Страх}}) — валодае звышнатуральнай гнуткасцю і спрытам.
* ''The Fury'' ({{tr-en|Лютасць}}) — знявечаны былы касманаўт, узброены агнямётам і ранцавым рэактыўным рухавіком.
* ''The Pain'' ({{tr-en|Боль}}) — кіруе роем шэршняў для абароны і нападу.
* ''The Sorrow'' ({{tr-en|Смутак}}) — дух памерлага медыума.

Сярод іншых персанажаў — доктар Сакалоў, навуковец-ракетчык, якога Снэйк павінен выратаваць; навуковец Аляксандр Гранін і Ева, каханая Снэйка.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Вонкавыя спасылкі}}
{{ізаляваны артыкул|date=2026-06-07}}

[[Катэгорыя:Відэагульні, распрацаваныя ў Японіі]]
[[Катэгорыя:Відэагульні-прыквелы]]
[[Катэгорыя:Аднакарыстальніцкія відэагульні]]
[[Катэгорыя:Гульні для PlayStation 2]]
[[Катэгорыя:Відэагульні жанру прыгодніцкі экшан]]
[[Катэгорыя:Відэагульні 2004 года]]
[[Катэгорыя:Артыкулы, якія ўжываюць шаблон Video game reviews у рэжыме адной платформы]]</text>
      <sha1>2whp0rzczc8kra3nh710v4hjyr5bcng</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5171020</id>
      <parentid>5171018</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T23:49:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IshaBarnes</username>
        <id>124956</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>удакладненне</comment>
      <origin>5171020</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6330" sha1="r8yfa820ispdd134xs3zljhdn7wswgu" xml:space="preserve">{{да выдалення|машынны недапераклад}}
{{Картка гульні}}

'''Metal Gear Solid 3: Snake Eater''' — [[відэагульня]] жанру [[Прыгодніцкі экшан|стэлс-экшан]], распрацаваная і выдадзеная кампаніяй [[Konami]] для [[PlayStation 2]]. Пятая гульня серыі {{нп5|Metal Gear}}. Гульня была напісаная, спрадзюсіраваная і зрэжысіраваная {{нп5|Хідэа Кадзіма|Хідэа Кадзімам|en|Hideo Kojima}} і з’яўляецца прыквелам да ўсёй серыі ''Metal Gear''.

Гульня была выпушчана ў Паўночнай Амерыцы і Японіі напрыканцы 2004 года, напачатку 2005 года ў Еўропе і Аўстраліі. Для гульні былі створаныя некалькі пашыраных і рэмайстраваных выданняў пад розныя платформы. Апошняе перавыданне для [[PlayStation 5]], [[Xbox Series X/S]] і [[Windows]] пад назвай ''Metal Gear Solid Delta: Snake Eater'' выйшла ў жніўні 2025 года.

Падзеі гульні адбываюцца ў 1964 годзе, за 31 год да падзей арыгінальнай ''Metal Gear''. У цэнтры сюжэта аператыўнік падраздзялення [[ЦРУ]] пад кодавым імем Нэйкед Снэйк ({{lang-en|Naked Snake}} — ''голы змей''), які павінен выратаваць рускага вучонага-ракетчыка Мікалая Сцяпанавіча Сакалова, сабатаваць стварэнне суперзброі і забіць свайго былога боса-дэзерціра. Папярэднія гульні адбываліся галоўным чынам у гарадскім асяроддзі, аднак ''Snake Eater'' пераносіць гульца ў савецкія джунглі 1960-х гадоў. Нягледзячы на тое, што навакольнае асяроддзе змянілася, асноўная ўвага ў гульні па-ранейшаму надаецца скрытнасці і таемнаму пранікненню. Гісторыя расказваецца праз кат-сцэны і радыёперамовы.

Лічыцца адной з найлепшых відэагульняў усіх часоў. Была сустрэта ўхвальнымі водгукамі крытыкаў і мела камерцыйны поспех: па стане на сакавік 2010 года па ўсім свеце было прададзена больш за чатыры мільёны копій.

== Сінопсіс ==

=== Сэтынг ===
Гульня адбываецца ў альтэрнатыўнай гісторыі на фоне [[Халодная вайна|Халоднай вайны]] ў 1960-х гадах.

=== Персанажы ===
Пратаганіст гульні, Нэйкед Снэйк, малады былы вайсковец Зялёных берэтаў (Сіл спецыяльнага прызначэння арміі ЗША), прыходзіць у падраздзяленне [[ЦРУ]] «FOX». Падчас сваіх місій Снэйк атрымлівае падтрымку па рацыі ад іншых членаў падраздзялення: маёра Зіра (камандзір падраздзялення, былы баец брытанскай Спецыяльнай Авіяцыйнай Службы), які дае Снэйку парады па выкананні місіі і тактыцы бою; парамедыка, якая забяспечвае медыцынскай інфармацыяй, а таксама парадамі па флоры і фауне; і Сігінта, які кансультуе па пытаннях узбраення і рыштунку.

Двума галоўнымі антаганістамі гульні з’яўляюцца Волгін, палкоўнік ГРУ, член экстрэмісцкай фракцыі Брэжнева, якая жадае зрынуць Мікіту Хрушчова, і Бос, былы настаўнік Снейка і сузаснавальнік падраздзялення FOX. Пад камандаваннем Боса знаходзіцца атрад «Кобра», у склад якога ўваходзяць:
* ''The End'' ({{tr-en|Фінал}}) — масціты снайпер-эксперт, які лічыцца «бацькам сучаснай снайперскай стральбы».
* ''The Fear'' ({{tr-en|Страх}}) — валодае звышнатуральнай гнуткасцю і спрытам.
* ''The Fury'' ({{tr-en|Лютасць}}) — знявечаны былы касманаўт, узброены агнямётам і ранцавым рэактыўным рухавіком.
* ''The Pain'' ({{tr-en|Боль}}) — кіруе роем шэршняў для абароны і нападу.
* ''The Sorrow'' ({{tr-en|Смутак}}) — дух памерлага медыума.

Сярод іншых персанажаў — доктар Сакалоў, навуковец-ракетчык, якога Снэйк павінен выратаваць; навуковец Аляксандр Гранін і Ева, каханая Снэйка.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Вонкавыя спасылкі}}
{{ізаляваны артыкул|date=2026-06-07}}

[[Катэгорыя:Відэагульні, распрацаваныя ў Японіі]]
[[Катэгорыя:Відэагульні-прыквелы]]
[[Катэгорыя:Аднакарыстальніцкія відэагульні]]
[[Катэгорыя:Гульні для PlayStation 2]]
[[Катэгорыя:Відэагульні жанру прыгодніцкі экшан]]
[[Катэгорыя:Відэагульні 2004 года]]
[[Катэгорыя:Артыкулы, якія ўжываюць шаблон Video game reviews у рэжыме адной платформы]]</text>
      <sha1>r8yfa820ispdd134xs3zljhdn7wswgu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уладзімір Аляксандравіч Салагуб</title>
    <ns>0</ns>
    <id>809282</id>
    <revision>
      <id>5171006</id>
      <parentid>5153528</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T22:16:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5171006</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6499" sha1="d3f6tvxq5e72cqf818fiu5fz6xnewlw" xml:space="preserve">{{Пісьменнік}}
'''Уладзімір Аляксандравіч Салагуб''' ({{lang-ru|Владимир Александрович Соллогуб}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Расія|расійскі]] граф, [[пісьменнік]], адзін з пачынальнікаў расійскай свецкай прозы.

== Біяграфія ==
Належаў да шляхецкага роду [[Салагубы|Салагубаў]], быў унукам [[Ян Салагуб|Яна Салагуба,]] які зрабіў кар’еру пры Станіславе Панятоўскім і дзякуючы шлюбу з Нарышкінай атрымаў 80 000 душ сялян і стаў часткай расейскай імперскай эліты. Бацька пісменіка -Аляксандр Салагуб (1787—1843), бацька пісьменніка, хутка змарнатравіў грошы бацькі. Але ён атрымаў прыдворны чын цырымонімейстра і свецкаму Пецярбургу быў найбольш вядомы як узорны дэндзі. Так, менавіта пра яго гаворыцца ў чарнавіку першай главы «Яўгена Анегіна» А. С. Пушкіна — «Гуляе вечны Салагуб»&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Черейский Л. А. Пушкин и его окружение / Отв. ред. В. Вацуро. — 2-е изд., доп. и перераб. — Л.: Наука, 1988. — 544 с. — ISBN 5-02-028016-X.}}&lt;/ref&gt;. Яго любоў да тэатра, музыкі і жывапісу паўплывала на выхаванне сына&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Немзер А. С. Соллогуб Владимир Александрович // Русские писатели. 1800—1917. Биографический словарь / Главный ред. П. А. Николаев. — М.: Большая российская энциклопедия, 2007. — Т. 5: П—С. — С. 722—729. — 816 с. — ISBN 978-5-85270-340-8.}}&lt;/ref&gt;, Маці Сафія Архарава належала да прыдворнай расейскай «старамаскоўскай» арыстакаратыі&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Якушин Н. И. Писатель с замечательным дарованием // Повести и рассказы / В. А. Соллогуб. — М. : Советская Россия, 1988. — 352 с. — ISBN 5-268-00537-5.}}&lt;/ref&gt;. Адукацыю атрымаў спачатку дома у Пецярбурзе і Паўлаўску, пазней у [[Тартускі ўніверсітэт|Дэрпцкім універсітэце]]. Паспрабаваў сябе у якасці супрацоўніка расейскай дыпламатычнай службы у Вене (дзе добрую кар’еру зрабіў яго старэйшы брад [[Леў Салагуб]]), але вярнуўся ў Расею, дзе пачаў працаваць у МІністэрстве унутраных справаў, ездзячы ў частыя камандзіроўкі у тл. у [[Віцебск]], [[Смаленск]], [[Харкаў]], [[Цвер]], [[Сімбірск]] і апісваючы губерніі&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Кийко Е. И. В. А. Соллогуб // Повести и рассказы / В. А. Соллогуб ; Сост. Е. Кийко. — М.—Л.: Государственное издательство художественной литературы, 1962. — 388 с.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Немзер А. С. Соллогуб Владимир Александрович // Русские писатели. 1800—1917. Биографический словарь / Главный ред. П. А. Николаев. — М.: Большая российская энциклопедия, 2007. — Т. 5: П—С. — С. 722—729. — 816 с. — ISBN 978-5-85270-340-8.}}&lt;/ref&gt;. У 1845 годзе атрымаў чын надворнага саветніка, у 1846 калежскага саветніка, а у 1848 выйшаў у адстаўку.

[[Файл:Sollogub VA.jpg|міні|Уладзімір Аляксандравіч Салагуб 1856 г.]]
Быў удзельнікам літаратурнага салону Карамзіных і пушкінскіх паэтычных колаў&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Вацуро В. Э. Беллетристика Владимира Соллогуба [1977 г.] // В. Э. Вацуро. Материалы к биографии / Сост. Т. Селезнева. — М.: Новое литературное обозрение, 2005. — 688 с. — (Филологическое наследие). — ISBN 5-86793-295-8.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Вацуро, 2005, с. 252}}&lt;/ref&gt;. Дэбютаваў у штомесячніку «Сучаснік» у 1837 годзе. Пісаў спачатку вершы пра [[Арыстакратыя|арыстакратыю]], пазней ствараў [[Камедыя|камедыі]] і вадэвілі, а таксама [[Лібрэта|напісаў лібрэта]] да знакавай расейскай оперы М.Глінкі ''«Жыццё за цара», якое кампазітару не спадабалася''&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Немзер, 2007, с. 723}}&lt;/ref&gt;. У 1887 годзе былі апублікаваныя яго мемуары&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=pl|url=http://portalwiedzy.onet.pl/5917,,,,sollogub_wladimir_aleksandrowicz,haslo.html|title=Sołłogub Władimir Aleksandrowicz|website=Grupa Onet.pl SA|date=5 stycznia 2012-|access-date=10 чэрвеня 2026|archive-date=23 красавіка 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140423043514/http://portalwiedzy.onet.pl/5917,,,,sollogub_wladimir_aleksandrowicz,haslo.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Зноскі ==
{{Крыніцы}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Салагуб Уладзімір Аляксандравіч}}
[[Катэгорыя:Салагубы|Уладзімір Аляксандравіч]]
[[Катэгорыя:Пісьменнікі Расіі XIX стагоддзя]]</text>
      <sha1>d3f6tvxq5e72cqf818fiu5fz6xnewlw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уладзімір Мацвеевіч Макараў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>809345</id>
    <revision>
      <id>5171075</id>
      <parentid>5153675</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T01:50:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5171075</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17969" sha1="qj4mblxjlhhy97f9t5wsfov5jl6l1a4" xml:space="preserve">{{Ваенны дзеяч
| імя = Уладзімір Мацвеевіч Макараў
| арыгінал імя = {{lang-ru|Владимир Матвеевич Макаров}}
| выява = 
| памер = 
| апісанне выявы = 
| мянушка = 

| род войскаў = [[Сухапутныя войскі]]
| гады службы = 1972—2020
| званне = [[Палкоўнік]]
| камандаваў = 
| бітвы = 
| узнагароды = 
| навуковая ступень = [[Кандыдат педагагічных навук]] (2000)
| у адстаўцы = з 2020 года
}}
'''Уладзі́мір Мацве́евіч Мака́раў''' ({{lang-ru|Владимир Матвеевич Макаров}}; нар. [[14 сакавіка]] [[1955]], [[Чалябінск]], [[РСФСР]], [[СССР]]) — беларускі ваенны і дзяржаўны дзеяч, [[палкоўнік]], [[кандыдат педагагічных навук]] (2000). Начальнік упраўлення інфармацыі — прэс-сакратар [[Галоўнае ўпраўленне ідэалагічнай работы Міністэрства абароны Рэспублікі Беларусь|Галоўнага ідэалагічнага ўпраўлення]] [[Міністэрства абароны Рэспублікі Беларусь]] (2003—2020). Вядомы сваімі адыёзнымі палітычнымі і ідэалагічнымі выказваннямі ў духу [[Заходнерусізм|заходнерусізму]] і [[Савецкі імперыялізм|савецкага імперыялізму]]&lt;ref name=&quot;nn_dismissal&quot;&gt;{{cite web|url=https://nashaniva.com/249103|title=Звольнены прэс-сакратар Мінабароны Уладзімір Макараў|publisher=Наша Ніва|date=1 красавіка 2020|lang=be|accessdate=12 чэрвеня 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;1863x_investigation&quot;&gt;{{cite web|url=http://1863x.com/be/min-oborony-zashkvar/|title=Министерство Обороны на бюджетные деньги пиарит идеи “Спутника и Погрома”?|publisher=1863x|date=19 кастрычніка 2017|lang=ru|accessdate=12 чэрвеня 2026|archive-date=21 кастрычніка 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171021065006/http://1863x.com/be/min-oborony-zashkvar/|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;.

== Біяграфія ==

Нарадзіўся 14 сакавіка 1955 года ў горадзе [[Чалябінск]] (РСФСР) у сям'і вайскоўца. У 1976 годзе з адзнакай скончыў [[Свярдлоўскае вышэйшае ваенна-палітычнае танка-артылерыйскае вучылішча]]. Пасля заканчэння праходзіў ваенную службу на пасадах намесніка камандзіра роты па палітычнай частцы ў [[120-я гвардзейская мотастралковая дывізія|120-й гвардзейскай мотастралковай дывізіі]] [[Беларуская ваенная акруга|Беларускай ваеннай акругі (БВА)]] і ў [[7-я асобная мотастралковая брыгада|7-й асобнай мотастралковай брыгадзе]] на [[Рэспубліка Куба|Кубе]]&lt;ref name=&quot;bio_lukashenko2008&quot;&gt;{{cite web|url=http://lukashenko2008.ru/articles/stat_i/1517/|title=Мы – братские народы. К юбилею В.М. Макарова|publisher=lukashenko2008.ru|date=13 сакавіка 2015|lang=ru|accessdate=12 чэрвеня 2026}}&lt;/ref&gt;. 

Пасля вяртання працаваў намеснікам камандзіра асобнага механізаванага батальёна па палітычнай частцы [[5-ы гвардзейскі армейскі корпус|5-га гвардзейскага армейскага корпуса]] БВА, а таксама на іншых пасадах у паліторганах і органах выхаваўчай працы [[Узброеныя Сілы Рэспублікі Беларусь|Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь]]. У 1993 годзе з адзнакай скончыў [[Гуманітарная акадэмія Узброеных Сіл Расійскай Федэрацыі|Гуманітарную акадэмію Узброеных Сіл Расійскай Федэрацыі]]. З 1995 па 2001 год узначальваў лабараторыю грамадскага аналізу і сацыялагічных даследаванняў Узброеных Сіл Беларусі. З 2001 года перайшоў у цэнтральны апарат Міністэрства абароны, дзе 25 лістапада 2003 года быў прызначаны начальнікам упраўлення інфармацыі&lt;ref name=&quot;bio_lukashenko2008&quot; /&gt;.

У сакавіку 2020 года, пасля дасягнення 65-гадовага ўзросту (лімітавага ўзросту знаходжання на дзяржаўнай службе), Уладзімір Макараў быў вызвалены ад займанай пасады прэс-сакратара і звольнены ў адстаўку. Пасля гэтага працаваў журналістам у ведамасным ваенным часопісе «[[ВПК. Беларусь]]»&lt;ref name=&quot;nn_dismissal&quot; /&gt;. 

У кастрычніку 2023 года пастановай Савета Міністраў быў уключаны ў склад [[Рэспубліканская камісія па правядзенні ацэнкі сімволікі, атрыбутыкі і інфармацыйнай прадукцыі|Рэспубліканскай камісіі па правядзенні ацэнкі сімволікі, атрыбутыкі і інфармацыйнай прадукцыі]] пры Міністэрстве інфармацыі&lt;ref&gt;{{Артыкул |аўтар= |загаловак=Пастанова Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь ад 17 кастрычніка 2023 г. № 688 «Аб змяненні пастаноў Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь» |выданне=Нацыянальны прававы Інтэрнэт-партал Рэспублікі Беларусь |год=2023 |спасылка=https://pravo.by/document/?guid=12551&amp;p0=C22300688&amp;p1=1}}&lt;/ref&gt;.

== Ідэалагічная дзейнасць ==

Уладзімір Макараў лічыцца адным з ключавых творцаў сучаснай ідэалагічнай мадэлі беларускага войска, якую ён будаваў на аснове жорсткай метадалогіі і рацыяналізацыі працэсаў кіравання свядомасцю. З'яўляецца аўтарам больш за 30 навуковых публікацый у галіне ваеннай педагогікі, псіхалогіі і гісторыі&lt;ref name=&quot;bio_lukashenko2008&quot; /&gt;.

Быў актыўным прыхільнікам канцэпцыі «[[Заходнерусізм|заходнерусізму]]» і ідэі стратэгічнага і духоўнага адзінства Беларусі і Расіі, якую называў саюзам «двух рускіх народаў». Уваходзіў у склад рэдакцыйнай калегіі і з'яўляўся рэгулярным аўтарам літаратурна-мастацкага часопіса «[[Новая Немига литературная]]», які рэдагаваўся русафілам [[Анатоль Аўруцін|Анатолем Аўруціным]] і фінансаваўся з бюджэту Міністэрства абароны. На старонках гэтага часопіса артыкулы Макарава суседнічалі з матэрыяламі аўтараў расійскага шавіністычнага рэсурсу «[[Спадарожнік і Пагром]]», хоць сам прэс-секратар у іншых інтэрв'ю публічна называў гэты ж рэсурс «дэструктыўным і маргінальным»&lt;ref name=&quot;1863x_investigation&quot; /&gt;.

== Скандалы і рэзанансныя заявы ==

За час працы на пасадзе прэс-сакратара Міністэрства абароны Уладзімір Макараў вызначыўся серыяй рэзкіх, неардынарных і агрэсіўных выказванняў у адносінах да незалежных медыя, праваабаронцаў, апанентаў улады і дзеячаў беларускага нацыянальнага адраджэння.

У чэрвені 2017 года, каментуючы петыцыю грамадзян з патрабаваннем перанесці вайсковыя парады з цэнтра Мінска за горад пасля таго, як на рэпетыцыі танк знёс ліхтарны слуп, Макараў параўнаў падпісантаў з [[Калабарацыянізм у Другой сусветнай вайне|калабарантамі часоў Другой сусветнай вайны]]:
{{цытата|Вайсковыя парады ў Дзень Незалежнасці праводзяцца і будуць праводзіцца надалей. Але гэтае свята не стала святам беларускіх радыкалаў, тых, хто з'яўляецца ідэйнымі нашчадкамі Вільгельма фон Кубэ.&lt;ref name=&quot;makarov_kube&quot;&gt;{{cite web|url=https://nashaniva.com/193044|title=Мінабароны: Супраць парадаў выступаюць ідэйныя нашчадкі Кубэ|publisher=Наша Ніва|date=26 чэрвеня 2017|lang=be|accessdate=12 чэрвеня 2026}}&lt;/ref&gt;}}
Гэтая заява выклікала абурэнне ў грамадстве. У адказ на афіцыйную скаргу Міністэрства абароны адмовілася прыносіць прабачэнні, заявіўшы, што словы Макарава былі «вырваныя з кантэксту»&lt;ref name=&quot;nn_motolko&quot;&gt;{{cite web|url=https://nashaniva.com/193869|title=«Вырвалі з кантэксту». Матолька атрымаў адказ з Мінабароны на скаргу пра «нашчадкаў Кубэ»|publisher=Наша Ніва|date=11 ліпеня 2017|lang=be|accessdate=12 чэрвеня 2026}}&lt;/ref&gt;. На гэтую заяву таксама рэзка адрэагавалі беларускія палітыкі, абвінаваціўшы ідэалагічнае ведамства ў хамстве і скажэнні гісторыі&lt;ref name=&quot;korneenko_partisan&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.belaruspartisan.org/interview/385669/|title=Политик Виктор Корнеенко - полковнику Макарову. Вы в каком полку служили-служите?|publisher=Белорусский партизан|date=2 ліпеня 2017|lang=ru|accessdate=12 чэрвеня 2026|archive-date=2 ліпеня 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170702091326/http://www.belaruspartisan.org/interview/385669/|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;.

У сакавіку 2020 года ведамасная «[[Беларуская ваенная газета]]» («Во славу Родины») апублікавала матэрыял, у якім сцвярджалася, што масавыя расстрэлы ў [[Курапаты|Курапатах]] праводзілі нямецкія акупанты, а не супрацоўнікі [[НКУС]]. Каментуючы выхад артыкула, Уладзімір Макараў рашуча падтрымаў аўтара і абвінаваціў незалежных журналістаў у таталітарызме:
{{цытата|У нас свабодная краіна, свабодная прэса. І меркаванне вучонага, кандыдата гістарычных навук, выкладчыка факультэта ўнутраных войскаў, вельмі і вельмі каштоўнае ў гэтым пытанні. &lt;…&gt; Вашы пазіцыі — гэта самы сапраўдны таталітарызм, вы не прыслухоўваецеся да альтэрнатыўнага меркавання. Прыслухайцеся, падумайце, калі ласка.&lt;ref name=&quot;makarov_nn&quot;&gt;{{cite web|url=https://nashaniva.com/248797|title=Газета Мінабароны апублікавала артыкул пра тое, што ў Курапатах расстрэльвалі немцы. Вось што адказвае Макараў|publisher=Наша Ніва|date=27 сакавіка 2020|lang=be|accessdate=12 чэрвеня 2026}}&lt;/ref&gt;}}

У сваіх публіцыстычных нататках Макараў рэгулярна звяртаўся да абразлівай рыторыкі ў адносінах да незалежных аналітыкаў, называючы іх «лібероідамі» і «маргінальным соцыумам»&lt;ref name=&quot;svaboda_7quotes&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/28580019.html|title=Хрыстос, Лукашэнка і «лібэроіды»: 7 цытатаў палкоўніка Макарава|publisher=[[Радыё Свабода]]|date=26 чэрвеня 2017|lang=be|accessdate=12 чэрвеня 2026}}&lt;/ref&gt;. Выступаў супраць надання нацыянальна-вызваленчага статусу [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстанню 1863—1864 гадоў]] пад кіраўніцтвам [[Кастусь Каліноўскі|Кастуся Каліноўскага]], сцвярджаючы, што перамога паўстанцаў прывяла б да растварэння і знішчэння беларускага этнасу. Таксама крытыкаваў лаўрэатку Нобелеўскай прэміі [[Святлана Аляксандраўна Алексіевіч|Святлану Алексіевіч]], вінавацячы яе ў падрыве асноў беларускай дзяржаўнасці&lt;ref name=&quot;1863x_investigation&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;bio_lukashenko2008&quot; /&gt;.

Падчас гібелі салдата [[Аляксандр Коржыч|Аляксандра Коржыча]] ў Печах у 2017 годзе прэс-служба Мінабароны пад кіраўніцтвам Макарава першапачаткова настойвала на версіі самагубства і спрабавала схаваць факты дзедаўшчыны. У перыяд сумесных з Расіяй стратэгічных вучэнняў «[[Захад-2017]]» ідэалагічнае ведамства Мінабароны падвергнулася рэзкай крытыцы за правалы на інфармацыйным полі і няздольнасць аператыўна рэагаваць на знешнія правакацыі&lt;ref name=&quot;1863x_investigation&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;belsat_zapad2017&quot;&gt;{{cite web|url=http://belsat.eu/news/na-garachaj-patelni-ideolagi-minabarony-sprabuyuts-abaranitstsa-paslya-piyar-pravalau-zahadu-2017|title=На гарачай патэльні: ідэолагі Мінабароны спрабуюць абараніцца пасля піяр-правалаў «Захаду-2017»|publisher=[[Белсат]]|date=2 кастрычніка 2017|lang=be|accessdate=12 чэрвеня 2026|archive-date=5 кастрычніка 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171005051014/http://belsat.eu/news/na-garachaj-patelni-ideolagi-minabarony-sprabuyuts-abaranitstsa-paslya-piyar-pravalau-zahadu-2017|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;.

== Навуковыя працы ==
* Порядок ведения и опубликования республиканского списка экстремистских материалов: научно-практический комментарий / В. М. Макаров. — Минск, 2011.
* Выбор белорусского народа — прорыв в будущее: сборник статей в жанре политической публицистики / В. М. Макаров. — Минск, 2014&lt;ref name=&quot;nn_dismissal&quot; /&gt;.

== Гл. таксама ==
* [[Заходнерусізм]]
* [[Рэспубліканская камісія па правядзенні ацэнкі сімволікі, атрыбутыкі і інфармацыйнай прадукцыі]]

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Макараў Уладзімір Мацвеевіч}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся 14 сакавіка]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1955 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Чалябінску]]
[[Катэгорыя:Ідэолагі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Палкоўнікі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Кандыдаты педагагічных навук]]
[[Катэгорыя:Дзяржаўныя дзеячы Беларусі]]</text>
      <sha1>qj4mblxjlhhy97f9t5wsfov5jl6l1a4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уладзімір Паўлавіч Скараходаў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>809424</id>
    <revision>
      <id>5171086</id>
      <parentid>5154188</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T03:32:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5171086</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8121" sha1="1uwkh3tpkhvl21kvjodqjlve3o6a9lj" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Скараходаў}}
{{Музыкант}}
'''Уладзімір Паўлавіч Скарахо́даў''' (нар. {{ДН|14|2|1939}}, [[Клімавічы]], [[Магілёўская вобласць]]) — беларускі кларнетыст, педагог, грамадскі і дзяржаўны дзеяч. [[Заслужаны дзеяч мастацтваў Рэспублікі Беларусь|Заслужаны дзеяч мастацтваў Беларусі]] (1997). [[Кандыдат філасофскіх навук]] (1989), [[прафесар]] (1995){{sfn|Чэбан|2002|с=439}}.

== Біяграфія ==
Нарадзіўся 14 лютага 1939 года ў горадзе [[Клімавічы]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]{{sfn|Чэбан|2002|с=439}}. У 1958 годзе скончыў [[Магілёўскі дзяржаўны музычны каледж імя М. А. Рымскага-Корсакава|Магілёўскае музычнае вучылішча]] па класе [[Кларнет|кларнета]] (клас выкладчыка [[І. Лушчыкаў|І.&amp;nbsp;Лушчыкава]])&lt;ref name=&quot;clarinet&quot;/&gt;. У 1963 годзе паспяхова скончыў [[Беларуская дзяржаўная акадэмія музыкі|Беларускую дзяржаўную кансерваторыю]]{{sfn|Чэбан|2002|с=439}} (клас [[І. Бакун|І.&amp;nbsp;Бакуна]]&lt;ref name=&quot;clarinet&quot;/&gt;). У 1962—1970 гадах&lt;ref name=&quot;clarinet&quot;/&gt; (паводле іншых даных — з 1963 года{{sfn|Чэбан|2002|с=439}}) працаваў салістам аркестра [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага тэатра оперы і балета Беларускай ССР]]&lt;ref name=&quot;clarinet&quot;/&gt;.

З 1965 года&lt;ref name=&quot;clarinet&quot;/&gt; (паводле Беларускай Энцыклапедыі — з 1968 года{{sfn|Чэбан|2002|с=439}}) працаваў выкладчыкам [[Мінскі дзяржаўны музычны каледж імя М. І. Глінкі|Мінскага музычнага вучылішча імя Глінкі]]. У 1972—1977 гадах займаў пасады намесніка дырэктара&lt;ref name=&quot;clarinet&quot;/&gt;, дырэктара гэтай установы{{sfn|Чэбан|2002|с=439}}. У 1977 годзе перайшоў на працу ў [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь|Міністэрства культуры Беларускай ССР]]{{sfn|Чэбан|2002|с=439}}, дзе да 1981 года працаваў начальнікам упраўлення музычных устаноў&lt;ref name=&quot;clarinet&quot;/&gt;. З 1981 па 1988 год{{sfn|Чэбан|2002|с=439}} (паводле іншых даных — да 1991 года&lt;ref name=&quot;clarinet&quot;/&gt;) займаў кіруючую пасаду намесніка міністра культуры. У 1985 годзе стаў выпускніком [[Акадэмія грамадскіх навук пры ЦК КПСС|Акадэміі грамадскіх навук пры ЦК КПСС]]{{sfn|Чэбан|2002|с=439}}. Адначасова з асноўнай дзейнасцю, пачынаючы з 1981 года, з'яўляўся выкладчыкам{{sfn|Чэбан|2002|с=439}}, а пасля — прафесарам [[Беларуская дзяржаўная акадэмія музыкі|Беларускай дзяржаўнай кансерваторыі (Акадэміі музыкі)]]&lt;ref name=&quot;clarinet&quot;/&gt;.

У перыяд з 1991 па 1998 год, а таксама з 2001 года ўзначальваў [[Беларускі інстытут праблем культуры]] на пасадзе рэктара{{sfn|Чэбан|2002|с=439}}. З 1998 па 2001 год знаходзіўся на дыпламатычнай службе і выконваў абавязкі дарадцы па пытаннях культуры [[Пасольства Рэспублікі Беларусь у Літоўскай Рэспубліцы|Пасольства Рэспублікі Беларусь у Літве]]{{sfn|Чэбан|2002|с=439}}.

&lt;bdi&gt;Член [[Беларускі саюз тэатральных дзеячаў|Беларускага саюза тэатральных дзеячаў]] з 1964 года, член [[Беларускі саюз музычных дзеячаў|Беларускага саюза музычных дзеячаў]] з 1991 года.&lt;/bdi&gt;

== Навуковая і грамадская дзейнасць ==
Займаецца даследаваннем і вывучэннем праблем мастацкай культуры і адукацыі ў Беларусі{{sfn|Чэбан|2002|с=439}}. У 1989 годзе атрымаў вучоную ступень [[кандыдат філасофскіх навук|кандыдата філасофскіх навук]]{{sfn|Чэбан|2002|с=439}}&lt;ref name=&quot;clarinet&quot;&gt;{{cite web|url=http://maistre1.narod.ru/clarinet.htm|title=Энциклопедия кларнета. Энциклопедический биографический словарь музыкантов-исполнителей на кларнете|lang=ru|accessdate=14 чэрвеня 2026|archive-date=16 красавіка 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220416200718/http://maistre1.narod.ru/clarinet.htm|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;, а ў 1995 годзе — вучонае званне [[прафесар]]а{{sfn|Чэбан|2002|с=439}}. З 1994 года з’яўляецца членам Міжнароднай арганізацыі па народнай творчасці{{sfn|Чэбан|2002|с=439}}. У 1998 годзе быў абраны акадэмікам Міжнароднай акадэміі навук Еўразіі{{sfn|Чэбан|2002|с=439}}.

З’яўляецца аўтарам шматлікіх навукова-метадычных распрацовак і манаграфіі «Мастацкая культура ў дынаміцы сацыяльнага засваення», якая выйшла ў свет у 1994 годзе. Падчас педагагічнай дзейнасці выхаваў шэраг вядомых вучняў, сярод якіх вылучаюцца [[Г. Забара]], [[Я. Аўсяннікаў]], [[І. Брычыкаў]], [[А. Вакуленка]], [[А. Дзмітрусік]] і [[В. Зубраўскі]]{{sfn|Чэбан|2002|с=439}}.

== Узнагароды ==
* [[Заслужаны дзеяч мастацтваў Рэспублікі Беларусь]] (1997){{sfn|Чэбан|2002|с=439}}.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БЭ|том=14|год=2002|артыкул=Скараходаў Уладзімір Паўлавіч|аўтар=[[І. Л. Чэбан|Чэбан І. Л.]]|старонкі=439|ref=Чэбан}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Скараходаў Уладзімір Паўлавіч}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся 14 лютага]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1939 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Клімавічах]]
[[Катэгорыя:Педагогі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Дзяржаўныя дзеячы Беларусі]]
[[Катэгорыя:Кандыдаты філасофскіх навук]]
[[Катэгорыя:Прафесары]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Беларускай дзяржаўнай акадэміі музыкі]]
[[Катэгорыя:Выкладчыкі Беларускай дзяржаўнай акадэміі музыкі]]
[[Катэгорыя:Заслужаныя дзеячы мастацтваў Рэспублікі Беларусь]]</text>
      <sha1>1uwkh3tpkhvl21kvjodqjlve3o6a9lj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Удзельнік:DzBar/Чарнавік</title>
    <ns>2</ns>
    <id>809431</id>
    <revision>
      <id>5170857</id>
      <parentid>5167300</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T15:04:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5170857</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4942" sha1="2z9bu2e76kltct33kxew8lx3zulwe0m" xml:space="preserve">{{Карточка
|ім'я              = Падводная лодка
|аўтазагалоўкі    = да
|from             = {{{from|}}}

|уверсе           = {{карточка/назва|{{{Название|}}}|from={{{from|}}}}}
|уверсе2          = {{карточка/арыгінал назвы|{{{Оригинал названия|}}}|from={{{from|}}}}}
|выява            = {{Фарматаванне выявы|{{{Схема|}}}}}
|выява2           = {{wikidata|p18|{{{Ілюстрацыя|}}}|caption={{{Подпись|}}}|from={{{from|}}}}}

|загаловак1       = Гісторыя карабля

|метка2           = [[Дзяржава сцяга]]
|тэкст2           = {{{Флаг|}}}
|вікіданыя2      = P8047

|метка3           = Порт прыпіскі
|тэкст3           = {{{Порт|}}}
|вікіданыя3      = P504

|метка4           = Спуск на ваду
|тэкст4           = {{{Спущен|}}}

|метка5           = Выведзены са складу флоту
|тэкст5           = {{{Выведен|}}}

|метка6           = Сучасны статус
|тэкст6           = {{{Статус|}}}

|метка7           = Узнагароды і пашаны
|тэкст7           = {{{Награды и почести|}}}

|загаловак8       = Асноўныя характарыстыкі

|метка9           = Тып карабля
|тэкст9           = {{{Тип|}}}
|вікіданыя9      = P289

|метка10          = Абазначэнне праекта
|тэкст10          = {{{Проект|}}}

|метка11          = Распрацоўшчык праекта
|тэкст11          = {{{КБ|}}}

|метка12          = Галоўны канструктар
|тэкст12          = {{{Главный конструктор|}}}

|метка13          = [[Кодавыя абазначэнні НАТА|Кадыфікацыя НАТА]]
|тэкст13          = {{{NATO|}}}
|вікіданыя13     = p561

|метка14          = Хуткасць (надводная)
|тэкст14          = {{{Скорость надводная|}}}

|метка15          = Хуткасць (падводная)
|тэкст15          = {{{Скорость подводная|}}}

|метка16          = Рабочая глыбіня апускання
|тэкст16          = {{{Рабочая глубина|}}}

|метка17          = Гранічная глыбіня апускання
|тэкст17          = {{{Предельная глубина|}}}

|метка18          = [[Аўтаномнасць плавання]]
|тэкст18          = {{{Автономность|}}}

|метка19          = Экіпаж
|тэкст19          = {{{Экипаж|}}}

|метка20          = Кошт
|тэкст20          = {{{Стоимость|}}}

|загаловак21      = Памеры

|метка22          = [[Водазмяшчэнне]] надводнае
|тэкст22          = {{{Водоизмещение|}}}

|метка23          = Водазмяшчэнне падводнае
|тэкст23          = {{{Водоизмещение полное|}}}

|метка24          = Найбольшая даўжыня&lt;br&gt;(па [[Канструктыўная ватэрлінія|КВЛ]])
|тэкст24          = {{{Длина|}}}

|метка25          = Найбольшая шырыня корпуса
|тэкст25          = {{{Ширина|}}}

|метка26          = Вышыня
|тэкст26          = {{{Высота|}}}

|метка27          = Сярэдняя асадка&lt;br&gt;(па КВЛ)
|тэкст27          = {{{Осадка|}}}

|загаловак28      = Сілавая ўстаноўка
|тэкст29          = {{{Силовая установка|}}}
|клас29          = noplainlist
|стыль_тэксту29   = text-align:left;

|загаловак30      = Узбраенне

|метка31          = Артылерыя
|тэкст31          = {{{Артиллерия|}}}

|метка32          = Мінна-тарпеднае&lt;br&gt; узбраенне
|тэкст32          = {{{Торпеды|}}}

|метка33          = Ракетнае ўзбраенне
|тэкст33          = {{{Ракеты|}}}

|метка34          = [[СПА]]
|тэкст34          = {{{ПВО|}}}

|метка35          = Авіяцыя
|тэкст35          = {{{Авиация|}}}

|унізе            = {{карка/Вікісховішча|{{{викисклад|{{{commons|}}}}}}|from={{{from|}}}}}
}}&lt;!--

--&gt;{{#if: {{{nocat|}}}{{NAMESPACE}} || &lt;!--
  --&gt;[[Катэгорыя:Судны паводле алфавіта]]&lt;!--
  --&gt;{{Сартыроўка: па выявах|{{{Ілюстрацыя|}}}|from={{{from|}}}|nocat={{{nocat|}}}|default-type=падводная лодка}}&lt;!--
--&gt;}}&lt;!--

--&gt;&lt;noinclude&gt;{{doc}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>2z9bu2e76kltct33kxew8lx3zulwe0m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5170858</id>
      <parentid>5170857</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T15:08:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5170858</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4927" sha1="noxrst4o6zvmdzv1dyrd3rga0npgd8d" xml:space="preserve">{{Картка
|назва              = Падводная лодка
|аўтазагалоўкі    = да
|from             = {{{from|}}}

|уверсе           = {{картка/назва|{{{назва|}}}|from={{{from|}}}}}
|уверсе2          = {{картка/арыгінал назвы|{{{Оригинал названия|}}}|from={{{from|}}}}}
|выява            = {{Фарматаванне выявы|{{{Схема|}}}}}
|выява2           = {{wikidata|p18|{{{Ілюстрацыя|}}}|caption={{{Подпись|}}}|from={{{from|}}}}}

|загаловак1       = Гісторыя карабля

|метка2           = [[Дзяржава сцяга]]
|тэкст2           = {{{Флаг|}}}
|вікіданыя2      = P8047

|метка3           = Порт прыпіскі
|тэкст3           = {{{Порт|}}}
|вікіданыя3      = P504

|метка4           = Спуск на ваду
|тэкст4           = {{{Спущен|}}}

|метка5           = Выведзены са складу флоту
|тэкст5           = {{{Выведен|}}}

|метка6           = Сучасны статус
|тэкст6           = {{{Статус|}}}

|метка7           = Узнагароды і пашаны
|тэкст7           = {{{Награды и почести|}}}

|загаловак8       = Асноўныя характарыстыкі

|метка9           = Тып карабля
|тэкст9           = {{{Тип|}}}
|вікіданыя9      = P289

|метка10          = Абазначэнне праекта
|тэкст10          = {{{Проект|}}}

|метка11          = Распрацоўшчык праекта
|тэкст11          = {{{КБ|}}}

|метка12          = Галоўны канструктар
|тэкст12          = {{{Главный конструктор|}}}

|метка13          = [[Кодавыя абазначэнні НАТА|Кадыфікацыя НАТА]]
|тэкст13          = {{{NATO|}}}
|вікіданыя13     = p561

|метка14          = Хуткасць (надводная)
|тэкст14          = {{{Скорость надводная|}}}

|метка15          = Хуткасць (падводная)
|тэкст15          = {{{Скорость подводная|}}}

|метка16          = Рабочая глыбіня апускання
|тэкст16          = {{{Рабочая глубина|}}}

|метка17          = Гранічная глыбіня апускання
|тэкст17          = {{{Предельная глубина|}}}

|метка18          = [[Аўтаномнасць плавання]]
|тэкст18          = {{{Автономность|}}}

|метка19          = Экіпаж
|тэкст19          = {{{Экипаж|}}}

|метка20          = Кошт
|тэкст20          = {{{Стоимость|}}}

|загаловак21      = Памеры

|метка22          = [[Водазмяшчэнне]] надводнае
|тэкст22          = {{{Водоизмещение|}}}

|метка23          = Водазмяшчэнне падводнае
|тэкст23          = {{{Водоизмещение полное|}}}

|метка24          = Найбольшая даўжыня&lt;br&gt;(па [[Канструктыўная ватэрлінія|КВЛ]])
|тэкст24          = {{{Длина|}}}

|метка25          = Найбольшая шырыня корпуса
|тэкст25          = {{{Ширина|}}}

|метка26          = Вышыня
|тэкст26          = {{{Высота|}}}

|метка27          = Сярэдняя асадка&lt;br&gt;(па КВЛ)
|тэкст27          = {{{Осадка|}}}

|загаловак28      = Сілавая ўстаноўка
|тэкст29          = {{{Силовая установка|}}}
|клас29          = noplainlist
|стыль_тэксту29   = text-align:left;

|загаловак30      = Узбраенне

|метка31          = Артылерыя
|тэкст31          = {{{Артиллерия|}}}

|метка32          = Мінна-тарпеднае&lt;br&gt; узбраенне
|тэкст32          = {{{Торпеды|}}}

|метка33          = Ракетнае ўзбраенне
|тэкст33          = {{{Ракеты|}}}

|метка34          = [[СПА]]
|тэкст34          = {{{ПВО|}}}

|метка35          = Авіяцыя
|тэкст35          = {{{Авиация|}}}

|унізе            = {{карка/Вікісховішча|{{{викисклад|{{{commons|}}}}}}|from={{{from|}}}}}
}}&lt;!--

--&gt;{{#if: {{{nocat|}}}{{NAMESPACE}} || &lt;!--
  --&gt;[[Катэгорыя:Судны паводле алфавіта]]&lt;!--
  --&gt;{{Сартыроўка: па выявах|{{{Ілюстрацыя|}}}|from={{{from|}}}|nocat={{{nocat|}}}|default-type=падводная лодка}}&lt;!--
--&gt;}}&lt;!--

--&gt;&lt;noinclude&gt;{{doc}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>noxrst4o6zvmdzv1dyrd3rga0npgd8d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5170859</id>
      <parentid>5170858</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T15:10:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Замена старонкі на 'тэст'</comment>
      <origin>5170859</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8" sha1="mtvks7shx1uzjzfzeqk0am8ua46oam9" xml:space="preserve">тэст</text>
      <sha1>mtvks7shx1uzjzfzeqk0am8ua46oam9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рота ганаровай варты (Беларусь)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>809590</id>
    <revision>
      <id>5171091</id>
      <parentid>5169350</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T05:00:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <comment>/* Абавязкі і мерапрыемствы */</comment>
      <origin>5171091</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="52233" sha1="js9lsyffvpune5k7wpe9zfcei2ujwip" xml:space="preserve">{{Вайсковае фарміраванне
| назва = Рота ганаровай варты Мінскай ваеннай камендатуры
| выява = Belarus Internal Troops--Honor Guard Company MU 3214 patch (parade).png
| гады = з [[17 лютага]] [[1995]]&lt;ref name=milby&gt;{{cw|url=https://www.mil.by/ru/announces/4652/|title=День образования роты почетного караула|publisher=Военный информационный портал Министерства обороны Республики Беларусь|lang=ru|accessdate=2026-05-15|archive-date=2024-11-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20241127064641/https://www.mil.by/ru/announces/4652/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| краіна = {{Сцягафікацыя|Беларусь}}
| падначаленне = [[Файл:Flag of the Armed Forces of Belarus.svg|22px]] [[Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь]]
| у складзе = [[Мінская ваенная камендатура]]
| тып = [[пяхота]]
| роля = [[ганаровая варта]]
| размяшчэнне = [[Мінск]]
| мянушка = ''РГВ''&lt;ref name=milby/&gt;, ''Белыя пальчаткі''&lt;ref name=МИР&gt;{{Youtube|EpCVJnl0z9o|Фрагмент программы «Союзники» телеканала МИР. Сюжет о роте почётного караула спецназа ВВ (РПК СН в\ч 3214), репортаж Полины Срибненко|logo=1}}&lt;/ref&gt;
}}
'''Рота ганаровай варты каменданцкага батальёна Мінскай ваеннай камендатуры''' — цырыманіяльная [[воінская часць]] [[Узброеныя Сілы Рэспублікі Беларусь|Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь]]. Утворана 17 лютага 1995 года. Удзельнічае ў сустрэчах замежных дэлегацый на вышэйшым узроўні, пратакольных мерапрыемствах з удзелам першых асоб і іншых урачыстых мерапрыемствах (у тым ліку мерапрыемствах да Дня Перамогі і да Дня Незалежнасці).

З’яўляецца адной з трох рот ганаровай варты ў Беларусі (разам з ротамі ганаровай варты [[Унутраныя войскі Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|ўнутраных войск]] і [[Дзяржаўны пагранічны камітэт Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага пагранічнага камітэта]]). З 26 жніўня 2004 года ў Рэспубліцы Беларусь існуе і зводная рота ганаровай варты, у якую ўваходзяць прадстаўнікі арміі, пагранічнікаў і ўнутраных войск.

== Утварэнне ==
Раней адпаведныя абавязкі пры прыёме высокіх гасцей, выстаўленні варты і ўскладанні вянкоў выконвала няштатная рота з ліку курсантаў Мінскага вышэйшага інжынернага зенітнага ракетнага вучылішча СПА&lt;ref name=milby/&gt;. Часам гэтыя абавязкі выконвалі і курсанты Мінскага вышэйшага ваеннага каманднага вучылішча (пазней на аснове гэтых двух вучылішчаў была ўтворана [[Ваенная акадэмія Рэспублікі Беларусь]])&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;.

У складзе Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь рота паштовай варты была ўтворана 17 лютага 1995 года, першым камандзірам роты стаў выпускнік Маскоўскага вышэйшае агульнавайсковае камандаванне вучылішча старшы лейтэнант Чарнецкі, які дагэтуль служыў у 339-м гвардзейскім мотастралковым палку 120-й гвардзейскай мотастралковай дывізіі. Ён заняўся распрацоўкай праграмы навучання вайскоўцаў роты (у тым ліку методыкай страявой падрыхтоўкі)&lt;ref name=milby/&gt;&lt;ref&gt;{{cw|url=https://belta.by/president/view/lukashenko-pozdravil-lichnyj-sostav-roty-pochetnogo-karaula-s-30-letiem-ee-obrazovanija-695953-2025/|title=Лукашенко поздравил личный состав роты почетного караула с 30-летием ее образования|publisher=[[БЕЛТА]]|lang=ru|date=2025-02-17|accessdate=2026-05-15|archive-date=2026-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20260413205053/https://belta.by/president/view/lukashenko-pozdravil-lichnyj-sostav-roty-pochetnogo-karaula-s-30-letiem-ee-obrazovanija-695953-2025/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Указам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь № 407 ад 26 жніўня 2004 года была ўтворана '''зводная рота ганаровай варты'''&lt;ref name=указ&gt;* {{cw|url=https://etalonline.by/document/?regnum=P30400407|title=Указ Президента Республики Беларусь от 26 августа 2004 г. № 407 «О создании сводной роты почетного караула»|publisher=Эталон Online|date=2004-08-26|accessdate=2026-05-16|archive-date=2025-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20251013180158/https://etalonline.by/document/?regnum=P30400407|url-status=live}}
* ''Альтернативная ссылка'': {{cw|url=https://news-newsby-org.narod.ru/doc-ukazp/pos01/ukaz01502.htm|title=Указ Президента Республики Беларусь от 26.08.2004 N 407 &quot;О создании сводной роты почетного караула&quot;|work=Новости Беларуси|publisher=[[narod.ru]]|lang=ru|date=2004-08-26|accessdate=2026-05-16}}&lt;/ref&gt;, якая фактычна можа лічыцца адным з падраздзяленняў-спадчыннікаў роты ганаровай варты Узброеных Сіл РБ&lt;ref name=Кукса&gt;{{статья|ссылка=https://www.sb.by/articles/eto-i-pochetno-i-trudno.html|заглавие=Это и почетно, и трудно. Как служится в роте почетного караула|автор=Виталий Кукса|издание=[[СБ. Беларусь сегодня|Советская Белоруссия]]|тип=газета|год=2016|месяц=3|число=12|номер=46|archive-date=2026-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20260305180637/https://www.sb.by/articles/eto-i-pochetno-i-trudno.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Яна камплектуецца з прадстаўнікоў узброеных сіл, [[Дзяржаўны пагранічны камітэт Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага пагранічнага камітэта]] і ўнутраных войск МУС&lt;ref name=Зелёнко/&gt;. Яе першапачатковы склад налічваў 119 вайскоўцаў з УС РБ, 40 вайскоўцаў з Дзяржаўнага памежнага камітэта і 40 вайскоўцаў з унутраных войскаў МУС&lt;ref name=указ/&gt;. Дзякуючы гэтаму ўказу існая пры МУС рота ганаровай варты здабыла афіцыйны статус і пачала сумесныя трэніроўкі з вайскоўцамі з ганаровай варты Узброеных Сіл&lt;ref name=Ружечка_Титов&gt;{{cw|url=https://www.sb.by/articles/tverzhe-shag-3.html|title=Твёрже шаг!|author=Александр Ружечка, Алексей Титов|publisher=[[СБ. Беларусь сегодня|Советская Беларусь]]|date=2008-05-15|accessdate=2026-05-16}}&lt;/ref&gt;.

Акрамя зводнай роты ганаровай варты, у цяперашні час у Рэспубліцы Беларусь існуюць тры роты ганаровай варты&lt;ref name=belarmy&gt;{{cw|url=http://belarmy.by/novosti/my-privykli-chto-my-slony-tupye-i-chto-my-vsegda-vinovaty-vsya-pravda-o-sluzhbe-v-rote-pochyotnogo-karaula|title=«Мы привыкли что мы слоны тупые и всегда виноваты». Вся правда о службе в Роте почётного караула|publisher=Belarmy.by|date=2012-11-16|lang=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121212075646/http://belarmy.by/novosti/my-privykli-chto-my-slony-tupye-i-chto-my-vsegda-vinovaty-vsya-pravda-o-sluzhbe-v-rote-pochyotnogo-karaula|archivedate=2012-12-12}}&lt;/ref&gt;:
* Рота ганаровай варты [[Міністэрства абароны Рэспублікі Беларусь|Міністэрства абароны]] пры ваеннай камендатуры УС РБ
* Рота ганаровай варты Унутраных войск МУС РБ (в/ч 3214, Уручча&lt;ref name=belarmy/&gt; — [[3-я асобная Чырвонасцяжная брыгада спецыяльнага прызначэння]])&lt;ref name=Ружечка_Титов/&gt;
* Рота ганаровай варты Дзяржаўнага пагранічнага камітэта РБ (Сосны&lt;ref name=belarmy/&gt;, утворана ў снежні 2003 года)&lt;ref&gt;{{cw|url=https://gpk.gov.by/news/gpk/163235/|title=Рота почетного караула органов пограничной службы отмечает 20-летний юбилей|publisher=Государственный пограничный комитет Республики Беларусь|lang=ru|date=2024-08-26|accessdate=2026-05-16|archive-date=2025-09-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20250917035621/https://gpk.gov.by/news/gpk/163235/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Абавязкі і мерапрыемствы ==
[[Файл:XII Международного военно-музыкального фестиваля «Спасская башня» 02.jpg|thumb|Удзельнік ваенна-музычнага фестывалю «Спаская вежа» 2019 года]]
[[Файл:Belarusian contingent 01.png|thumb|Рота ганаровай варты на [[Ваенныя парады на Краснай плошчы ў 2020 годзе|Парадзе Перамогі]] 24 чэрвеня 2020 года ў Маскве]]
Салдаты роты ганаровай варты выконваюць наступныя абавязкі&lt;ref name=milby/&gt;:
* сустрэча і праводзіны кіраўнікоў замежных дзяржаў і замежных дэлегацый, якія прыбываюць з афіцыйным візітам у Рэспубліку Беларусь&lt;ref name=башня/&gt;;
* протакольныя мерапрыемствы з удзелам першых асоб дзяржавы;
* воінскія рытуалы пры забеспячэнні ўрачыстых мерапрыемстваў (у тым ліку выстаўленне варты&lt;ref name=milby/&gt;, ускладанне вянкоў да помнікаў і мемарыялаў, адданне воінскіх ушанаванняў на пахаванні&lt;ref name=башня/&gt;);
* удзел у ваенных парадах (выстаўленне лінейных на парадзе) і пляц-канцэртах (страявыя прыёмы са зброяй).

Штогод роце даводзіцца прымаць удзел у больш чым 50 мерапрыемствах найвышэйшага ўзроўню-мерапрыемствах з удзелам прэзідэнта, сустрэчах кіраўнікоў замежных дзяржаў і галоўных дзяржаўных святах&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;. Часам байцы могуць удзельнічаць у трох мерапрыемствах за дзень, якія праходзяць у розных кропках&lt;ref name=belarmy/&gt;.Найважнейшыя для салдат роты мерапрыемствы праводзяцца 23 лютага ў [[Дзень абаронцаў Айчыны]]&lt;ref&gt;{{cw|url=https://www.belarus.by/ru/press-center/news/lukashenko-v-den-zaschitnikov-otechestva-vozlozhil-venok-k-monumentu-pobedy-v-minske_i_0000019758.html|title=Лукашенко в День защитников Отечества возложил венок к монументу Победы в Минске|publisher=belarus.by|lang=ru|date=2015-02-23|accessdate=2026-05-15|archive-date=2025-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20250203120117/https://www.belarus.by/ru/press-center/news/lukashenko-v-den-zaschitnikov-otechestva-vozlozhil-venok-k-monumentu-pobedy-v-minske_i_0000019758.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, 3 ліпеня ў [[Дзень незалежнасці Рэспублікі Беларусь]] і 9 мая ў [[Дзень Перамогі]]. Таксама байцы роты ўдзельнічалі ў памятных мерапрыемствах у Брэсце з нагоды пачатку Вялікай Айчыннай вайны: адно такое мерапрыемства прайшло ў 2010 годзе, падчас прэм’еры фільма «[[Брэсцкая крэпасць (фільм)|Брэсцкая крэпасць]]»&lt;ref name=belarmy/&gt;.

Рота ганаровай варты адзначана шэрагам узнагарод. У прыватнасці, у 2011 годзе яна была ўзнагароджана [[Венесуэла|венесуэльскім]] ордэнам «19 красавіка» пасля паказальнага выступлення&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;, прымеркаванага да 200-годдзя [[Дзень незалежнасці Венесуэлы|незалежнасці гэтай рэспублікі]]. Тады байцы ў [[Каракас]]е прайшлі ўрачыстым маршам перад трыбунай і паказалі пляц-канцэрт, за што былі ўзнагароджаны імяннымі наручнымі гадзіннікамі з гравіроўкай «ад прэзідэнта РБ»&lt;ref name=belarmy/&gt;. 19 ліпеня 2014 года яна прыняла ўдзел у парадзе на [[Елісейскія палі|Елісейскіх палях]], прымеркаваным да 100-годдзя з пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]: парад адкрыўся шэсцем знаменных груп шэрагу запрошаных ваенных дэлегацый, сярод якіх была і беларуская&lt;ref&gt;{{cw|url=https://belta.by/society/view/belorusskij-flag-po-elisejskim-poljam-pronesli-voennosluzhaschie-roty-pochetnogo-karaula-minoborony-49578-2014|title=Белорусский флаг по Елисейским полям пронесли военнослужащие роты почетного караула Минобороны|publisher=[[БЕЛТА]]|lang=ru|date=2014-07-15|accessdate=2026-05-16}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cw|url=https://www.france24.com/fr/20140712-direct-defile-14-juillet-champs-elysees-france-paris-premiere-guerre-mondiale-centenaire|title=Le défilé du 14-Juillet marqué par le centenaire de la Grande Guerre|publisher=[[France 24]]|lang=fr|date=2014-07-14|accessdate=2026-05-16|archive-date=2022-10-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20221012122802/https://www.france24.com/fr/20140712-direct-defile-14-juillet-champs-elysees-france-paris-premiere-guerre-mondiale-centenaire|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

У 2015 годзе падчас [[Другое мінскае пагадненне|перамоў]] «[[нармандская чацвёрка|Нармандскай чацвёркі]]» ў Мінску, прысвечаных урэгуляванню [[Узброены канфлікт на ўсходзе Украіны|канфлікту на Данбасе]], байцы неслі службу ў Палацы Незалежнасці на працягу больш чым 16 гадзін, перыядычна змяняючы адзін аднаго на пастах, і толькі пасля завяршэння выканання задачы ганаровая варта вярнулася да абеду наступнага дня ў казарму&lt;ref name=Зелёнко/&gt;. У тым жа годзе рота прыняла ўдзел у [[Парад у Пекіне 3 верасня 2015 года|парадзе ў Пекіне]] на плошчы [[Цяньаньмэнь]], прысвечаным 70-годдзю Перамогі ў Другой сусветнай вайне&lt;ref&gt;{{cw|url=https://belta.by/photonews/view/belorusskie-voennosluzhaschie-gotovjatsja-k-paradu-v-pekine-v-chest-70-letija-pobedy-vo-vtoroj-mirovoj-vojne-762/|title=Белорусские военнослужащие готовятся к параду в Пекине в честь 70-летия Победы во Второй мировой войне|publisher=[[БЕЛТА]]|lang=ru|date=2015-08-27|accessdate=2026-05-15|archive-date=2024-09-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20240908122957/https://belta.by/photonews/view/belorusskie-voennosluzhaschie-gotovjatsja-k-paradu-v-pekine-v-chest-70-letija-pobedy-vo-vtoroj-mirovoj-vojne-762|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Рота ганаровай варты ўдзельнічае ў мерапрыемствах не толькі ў Рэспубліцы Беларусь, але і ў Расіі і іншых краінах свету. У прыватнасці, рота неаднаразова прымала ўдзел у штогадовым [[Спаская вежа (фестываль)|іжнародным ваенна-музычным фестывалі «Спаская вежа»]] ў Маскве&lt;ref name=башня/&gt;. Знаменная група роты ганаровай варты ўдзельнічала ў [[ВВаенныя парады на Краснай плошчы ў 2020 годзе|парадзе 24 чэрвеня 2020 года]] на Краснай плошчы, прымеркаваным да 75-годдзя Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне&lt;ref&gt;{{cw|url=https://belta.by/society/view/gosudarstvennyj-flag-belarusi-pronesli-belorusskie-voennye-na-parade-pobedy-v-moskve-395951-2020/|title=Государственный флаг Беларуси пронесли белорусские военные на параде Победы в Москве|publisher=[[БЕЛТА]]|lang=ru|date=2020-06-24|accessdate=2026-05-15|archive-date=2025-08-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20250829105333/https://belta.by/society/view/gosudarstvennyj-flag-belarusi-pronesli-belorusskie-voennye-na-parade-pobedy-v-moskve-395951-2020/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Структура ==
[[Файл:Belarusian Honor Guards.jpg|thumb|Салдаты ўскладаюць вянок]]
Рота ганаровай варты Мінскай ваеннай камендатуры складаецца з 180 вайскоўцаў, якія на ўрачыстых мерапрыемствах дэманструюць пад музыку сінхронныя страявыя прыёмы са зброяй&lt;ref name=башня&gt;{{cw|url=https://spasstower.ru/participants/orkestr-i-rota-pochyetnogo-karaula-vooruzhennykh-sil-belarusi/|title=Оркестр и рота Почётного караула Вооруженных Сил Беларуси|publisher=Фестиваль «Спасская башня»|lang=ru|accessdate=2026-05-15|archive-date=2025-12-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20251209075117/https://spasstower.ru/participants/orkestr-i-rota-pochyetnogo-karaula-vooruzhennykh-sil-belarusi/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Зброя, з якой выконваюцца ўсе страявыя прыёмы — гэта карабіны [[самазарадны карабін Сіманава|СКС]]&lt;ref name=Данилов/&gt; і афіцэрскія шаблі. Хоць дадзеныя карабіны не выкарыстоўваюцца ў сучаснай беларускай арміі, яны засталіся на ўзбраенні роты ганаровай варты з дэкаратыўнай функцыяй ў якасці даніны традыцыі&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;. Па словах намесніка камандзіра роты спецыяльнага прызначэння (ганаровай варты) па ідэалагічнай працы капітана Дзмітрыя Смірнова, у падраздзяленні ёсць трэніровачныя і парадныя карабіны&lt;ref name=Зелёнко/&gt;.

Рота ганаровай варты таксама дзеліцца на спецыяльныя разлікі&lt;ref name=Данилов/&gt;:
* ''знаменная група'' — выносіць сцяг на парадах&lt;ref name=Зелёнко/&gt;;
* ''разлікі венкавых'' — ускладаюць вянкі (адзін з разлікаў заўсёды падбіраецца з двайнят ці людзей з падобнымі тварамі)&lt;ref name=Данилов/&gt;;
* ''раслікі «кастравых»'' — стаяць на варце ля Вечнага агню;
* ''«каробка»'' — стулены строй для праходжання ўрачыстым маршам;
* ''«эскорт»'' — група салдат, якія ўдзельнічаюць у пахавальных працэсіях.

Роту ганаровай варты на ўсіх значных выступах суправаджае '''аркестр ганаровай варты Мінскай ваеннай камендатуры'''&lt;ref&gt;{{статья|ссылка=http://vsr.mil.by/2017/12/02/odin-den-iz-zhizni-voennogo-dirizhyora/|заглавие=Один день из жизни военного дирижёра|автор=Наталья Пахомович|издание=Во славу Родины|тип=белорусская военная газета|год=2017|месяц=12|число=2|выпуск=227|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181212214741/http://vsr.mil.by/2017/12/02/odin-den-iz-zhizni-voennogo-dirizhyora/|archivedate=2018-12-12}}&lt;/ref&gt;, які валодае багатым рэпертуарам і выконваючы не толькі цырыманіяльную музыку і гімны краін, але і творы ваенна-патрыятычнай тэматыкі і лепшыя ўзоры сусветнай музыкі&lt;ref name=Держанович/&gt;. Аркестр неаднаразова ўдзельнічаў у ваенна-музычным фестывалі «Спасская башня»&lt;ref&gt;{{cw|url=https://spasstower.ru/participants/the-band-of-the-honor-guard-of-the-minsk-military-commandant-s-unit/|title=Оркестр почётного караула Минской военной комендатуры|publisher=[[Спасская башня (фестиваль)|Фестиваль «Спасская башня»]]|lang=ru|accessdate=2026-05-16}}&lt;/ref&gt;. 1-я і 2-я роты і аркестр ганаровай варты ўдастоены спецыяльнай прэміі Прэзідэнта дзеячам культуры і мастацтва з фармулёўкай «''за значныя дасягненні ў патрыятычным выхаванні моладзі, актыўны ўдзел у грамадска-палітычных і культурных мерапрыемствах''»&lt;ref name=Держанович/&gt;.

== Асабовы склад ==
[[Файл:U S Air Force Band Marches in Belarus Victory Day Parade (9146999).jpg|thumb|Лінейны падчас Парада Перамогі 2015 года пры праходжанні музыкантаў аркестра ВПС ЗША]]
Кандыдаты на месца ў роце ганаровай варты Мінскай ваеннай камендатуры павінны мець рост не менш за 185 см, валодаць прыемнай знешнасцю і добрым целаскладам, найвышэйшым узроўнем здароўя, высокім узроўнем адукацыі і высокімі маральна-дзелавымі якасцямі&lt;ref name=milby/&gt; (у тым ліку не мець шкодных звычак)&lt;ref name=МИР/&gt;. Першасным патрабаваннем з’яўляецца менавіта рост&lt;ref name=belarmy/&gt; ад 185 да 195 см&lt;ref name=minsknews/&gt;, хоць у адным з узводаў служылі асобы ростам ад 183 да 185 см. Станам на 2012 год у роту ганаровай варты дапускаліся асобы з лёгкім скаліёзам і слабым зрокам (без ачкоў), але большую частку вайскоўцаў складалі асобы з першай групай здароўя&lt;ref name=belarmy/&gt;. Перавага аддаецца асобам са славянскай знешнасцю і правільнымі рысамі твару&lt;ref name=Данилов/&gt;. У кандыдатаў не павінна быць шнараў&lt;ref name=МИР/&gt;&lt;ref name=Кукса/&gt;, татуіровак на тварах і адкрытых участках шыі, але дапушчальна наяўнасць малюнкаў на далонях або пальцах (татуіроўкі там хаваюць белыя пальчаткі, якія вайскоўцы апранаюць падчас урачыстых мерапрыемстваў)&lt;ref name=minsknews&gt;{{cw|url=https://minsknews.by/ih-rastyazhku-oczenila-by-sama-volochkova-reportazh-ob-elitnom-podrazdelenii-belorusskoj-armii/|title=Их растяжку оценила бы сама Волочкова. Репортаж об элитном подразделении белорусской армии|publisher=Минск-Новости|date=2020-02-23|accessdate=2026-05-15|archive-date=2025-09-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20250903034650/https://minsknews.by/ih-rastyazhku-oczenila-by-sama-volochkova-reportazh-ob-elitnom-podrazdelenii-belorusskoj-armii/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Па словах палкоўніка Мінскай ваеннай камендатуры Анатоля Грыцава, патрабаванні да кандыдатаў у роту ганаровай варты нават больш жорсткія, чым да кандыдатаў у [[Сілы спецыяльных аперацый (Беларусь)|сілы спецыяльных аперацый]]&lt;ref&gt;{{cw|url=https://news.tut.by/society/95562.html|title=Минский военный комендант объяснил, почему минчанам проблематично попасть служить в роту почетного караула|publisher=TUT.BY|lang=ru|date=2007-10-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200704175011/https://news.tut.by/society/95562.html|archivedate=2020-07-04}}&lt;/ref&gt;: усё гэта звязана з тым, што кожны салдат ганаровай варты павінен вытрымліваць інтэнсіўныя заняткі на пляцы&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;. Патрабаванні да байцоў РПК унутраных войск МУС РБ з’яўляюцца такімі ж жорсткімі, як і ў РПК Мінскай камендатуры: з 300 кандыдатаў камандаванне адбірае ў найлепшым выпадку 20-30 чалавек, часам заплюшчваючы вочы на недахоп росту пры наяўнасці шчырага жадання ў кандыдата служыць&lt;ref name=Ружечка_Титов/&gt;.

Усе кандыдаты праходзяць спачатку медыцынскі агляд у медустановах па месцы жыхарства, а затым больш глыбокі медагляд у [[432-гі Галоўны ваенны клінічны медыцынскі цэнтр|432-м галоўным ваенным клінічным медыцынскім цэнтры Узброеных Сіл РБ]]&lt;ref name=Данилов/&gt;. Афіцэры з мэтай падрабязнага азнаямлення з кандыдатамі выязджаюць у рэгіёны, дзе маюць зносіны з мясцовымі ўладамі і супрацоўнікамі міліцыі, а таксама бацькамі кандыдатаў, школьнымі настаўнікамі і калегамі па працы&lt;ref name=milby/&gt;. Гутарка праводзіцца па-за залежнасці ад намінальных даных прызыўніка&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;: біяграфія кожнага кандыдата павінна быць абсалютна ідэальнай&lt;ref name=Кукса/&gt;. Усе адабраныя кандыдаты накіроўваюцца на службу ў батальён Мінскай ваеннай камендатуры&lt;ref name=milby/&gt; (так званы «каранцін»)&lt;ref name=belarmy/&gt;&lt;ref name=Данилов/&gt;, а ўжо адтуль лепшых адбіраюць у ганаровую варту&lt;ref name=milby/&gt;. Асобы, якія не прайшлі адбор у ганаровую варту, звычайна адпраўляюцца ў роту каравульнай службы (на гаўптвахце) або патрульную роту (патруляванне па горадзе, ажыццяўленне салютаў на гарадскіх святах) пры Мінскай ваеннай камендатуры&lt;ref name=belarmy/&gt;.

Асабовы склад роты камплектуецца выхадцамі з усіх рэгіёнаў рэспублікі. У ёй праходзілі службу ў розны час асобы з сярэдняй спецыяльнай і вышэйшай адукацыяй, сярод іх было нямала спартсменаў-разраднікаў і майстроў спорту&lt;ref name=Данилов/&gt;. Салдаты, якія звальняюцца з роты ганаровай варты, могуць у далейшым працягнуць службу ў любых сілавых структурах&lt;ref name=Кукса/&gt; — у тым ліку рэспубліканскім МУС, МНС або ўпраўленні аховы пасольстваў&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;. Некаторым салдатам даюцца спецыяльныя рэкамендацыі камандзіра вайсковай часці і камандзіра роты ганаровай варты, якія дазваляюць паступіць у сярэднюю або вышэйшую спецыяльную навучальную ўстанову па-за конкурсам (пры наяўнасці мінімальнага бала на выпускным экзамене і бала ў атэстаце не ніжэй за 7)&lt;ref name=Беларусь1/&gt;. У дзень, калі салдат праводзяць у запас, па традыцыі ўвесь асабовы склад роты праходзіць урачыстым маршам перад дэмабілізаванымі, што выклікае ў іх моцныя эмоцыі. Штогод у дзень свята роты ганаровай варты да КПП прыходзяць былыя салдаты роты&lt;ref name=Данилов/&gt;.

== Форма ==
[[Файл:Солдат Почетный караул Беларуси.jpg|thumb|Салдат роты ганаровай варты ў [[Палац Незалежнасці (Мінск)|Палацы Незалежнасці]]]]
Парадная форма была распрацавана так, каб максімальна блізка адпавядаць па афармленні параднай форме УС Рэспублікі Беларусь&lt;ref name=milby/&gt;. У цяперашні час у кожнага байца ёсць свой парадны мундзір, пашыты ў Доме ваеннага адзення, і вырабленыя ўручную боты са скарочанай халявай, драўлянымі калкамі замест цвікоў і металічнымі набіванкамі для чаканкі кроку на абцас. Парадны касцюм салдата пасля яго звальнення ў запас не можа паўторна выкарыстоўвацца, таму ўтылізуецца, а для прызыўніка-зменшчыка шыюць новы&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;. Байцы штодня самастойна сціраюць і выгладжваюць форму&lt;ref name=Зелёнко&gt;{{cw|url=https://www.mvd.gov.by/ru/news/6033|title=Изнанка парадной жизни|author=Кристина Зелёнко|work=Газета «На страже»|publisher=Министерство внутренних дел Республики Беларусь|lang=ru|date=2019-10-04|accessdate=2026-05-15}}&lt;/ref&gt;; таксама ў абавязковым парадку яны гладзяць усе сцягі перад кожным мерапрыемствам&lt;ref name=Данилов/&gt;. Парадная шынель на парадак цяжэй, чым трэніровачная форма, таму гэтую шынель апранаюць толькі на генеральных рэпетыцыях і на саміх выступах&lt;ref name=МИР/&gt;.

== Падрыхтоўка  ==
=== Страявая ===
Каля 90% заняткаў у праграме падрыхтоўкі складае страявая падрыхтоўка. Салдаты роты рэгулярна падвяргаюцца сур’ёзным нагрузкам і праводзяць інтэнсіўныя трэніроўкі ў любую пару года і любое надвор’е, сістэматычна паўтараючы руху і завучваючы іх да аўтаматызму&lt;ref name=Зелёнко/&gt;. Стандартныя элементы кожнага пляц-параду, якія адпрацоўваюцца РГК пры падрыхтоўцы да ўрачыстых мерапрыемстваў і ўваходзяць у кожную праграму выступленняў — так званыя «даміно», «расчоска» і «кветка»&lt;ref name=Ружечка_Титов/&gt;. Па ўспамінах аднаго з вайскоўцаў, датаваных 2012 годам, трэніроўкі ў звычайныя дні доўжыліся 4 гадзіны, а пры падрыхтоўцы да параду — да 6-7 гадзін&lt;ref name=belarmy/&gt;. Па даных на 2020 год, у звычайныя дні трэніроўкі па страявой падрыхтоўцы доўжыліся па 6 гадзін у дзень, напярэдадні святаў — па 8 гадзін у дзень па-за залежнасці ад умоў надвор’я&lt;ref&gt;{{cw|url=https://ctv.by/news/obshestvo/20-let-ispolnyaetsya-rote-pochetnogo-karaula-voennoj-komendatury-vooruzhennyh-sil-respubliki-belarus|title=20 лет исполняется Роте Почетного караула военной комендатуры Вооруженных сил Республики Беларусь|publisher=СТВ|lang=ru|date=2015-01-22|accessdate=2026-05-16|archive-date=2025-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20250125183253/https://ctv.by/news/obshestvo/20-let-ispolnyaetsya-rote-pochetnogo-karaula-voennoj-komendatury-vooruzhennyh-sil-respubliki-belarus|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Паколькі салдаты пераносяць вялікія фізічныя нагрузкі, ім належыць больш багаты штодзённы рацыён, чым звычайным армейскім байцам&lt;ref name=Кукса/&gt;.

Кожны з навабранцаў пачынае службу з адточвання страявога кроку, адлічваючы ўслых рытм і выцягваючы шкарпэтку, а афіцэры і сяржанты ўважліва сочаць за кожным крокам маладых салдат. Звычайна прызыўніку патрабуецца не менш за месяц штодзённых заняткаў, каб стаць паўнавартасным салдатам роты ганаровай варты&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;. Для карэкціроўкі паставы салдаты выкарыстоўваюць спачатку драўляныя т-вобразныя прыстасаванні&lt;ref name=Держанович&gt;{{cw|url=https://www.sb.by/articles/eshche-kak-pochetno-rota-pochetnogo-karaula.html|title=Еще как почетно!|author=Виктория Держанович|publisher=[[СБ. Беларусь сегодня]]|lang=ru|date=2024-01-18|accessdate=2026-05-15|archive-date=2026-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20260305232902/https://www.sb.by/articles/eshche-kak-pochetno-rota-pochetnogo-karaula.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, а ў далейшым і карабіны, якія нясуць на некаторых трэніроўках за сваімі спінамі паралельна зямлі&lt;ref name=Данилов/&gt;. Па сведчаннях аднаго з байцоў за 2012 год, сяржанты падтрымлівалі жорсткую дысцыпліну, караючы вайскоўцаў за дробныя правіннасці, калі тыя стаялі без справы: фактычна па казарме можна было перасоўвацца толькі бегам. За няправільныя і няўзгодненыя дзеянні на занятках вынікала маментальнае пакаранне (напрыклад, адцісканне, прысяданне або бег па кругах), якое распаўсюджвалася на ўсіх салдат&lt;ref name=belarmy/&gt;. Фактычна з-за найменшага недахопу, дапушчанага пры адпрацоўцы элемента, заняткі на пляцы могуць расцягвацца нават на некалькі гадзін&lt;ref name=Ружечка_Титов/&gt;.

Кожны з карабінаў, якія выкарыстоўваюцца байцамі для выканання страявых прыёмаў, важыць па 4 кг, але часам яго абцяжарваюць за кошт начэпленых на яго дыскаў для штангі, каб развіць цягавітасць. Пры падрыхтоўцы да пляц-канцэрту даводзіцца мяняць або аддаваць у рамонт ад 30 да 50 карабінаў, у якіх можа зламацца штык-нож ці трэсне драўлянае ложа. Пры няправільнай адпрацоўцы прыёму існуе рызыка сур’ёзна параніцца штык-нажом, таму вопытныя вайскоўцы трэніруюцца з дня ў дзень нароўні з навабранцамі. Па асобнай праграме займаецца знаменная група, якая выносіць сцяг і сцяг на ўрачыстых мерапрыемствах. Самымі падрыхтаванымі байцамі, якія валодаюць у дасканаласці страявымі прыёмамі, з’яўляюцца прадстаўнікі груп «лінейных» і «венкавых»&lt;ref name=Зелёнко/&gt;. Вопытныя байцы могуць выконваць практыкаванне адразу з двума карабінамі&lt;ref name=Данилов/&gt;або здзейсніць 150 абаротаў запар аднаго карабіна&lt;ref name=Кукса/&gt;.

=== Баявая і фізічная ===
Баявая падрыхтоўка ўключае стральбу з карабінаў на палігоне і кіданне баявых гранат&lt;ref name=Зелёнко/&gt;. 

Фізічнай падрыхтоўцы таксама надаецца вялікая ўвага&lt;ref name=belarmy/&gt;: на трэніроўках асабісты склад заўсёды займаецца з адмысловымі ўцяжарвальнікам для ног, умацоўваючы такім чынам мышцы&lt;ref name=Зелёнко/&gt; — маса ўцяжарвальнікаў складае ад 2,5 да 5 кг&lt;ref name=Кукса/&gt;. Байцы адпрацоўваюць страявыя прыёмы з уцяжаранымі карабінамі, не забываючы пры гэтым працаваць над расцяжкай і каардынацыяй&lt;ref name=Зелёнко/&gt;. Для адпрацоўкі рухаў страявым крокам выкарыстоўваюцца таксама ўцяжарвальнікам для рук&lt;ref name=Держанович/&gt;. Байцы павінны ўмець падымаць нагу, утвараючы кут на 90 градусаў: у прыватнасці, гэта патрабуецца ад тых, хто ўскладае вянкі&lt;ref&gt;{{cw|url=https://minsknews.by/gorzhus-chto-sluzhu-v-voinskoj-elite-rasskazyvaem-o-rote-pochetnogo-karaula/|title=«Горжусь, что служу в воинской элите». Рассказываем о роте почетного караула|publisher=Минск-Новости|date=2022-03-06|accessdate=2026-05-15}}&lt;/ref&gt;. Пры гэтым амаль кожны салдат роты ганаровай варты з лёгкасцю можа сесці на шпагат&lt;ref name=milby/&gt;.

Байцы знамянной групы на трэніроўках нясуць не толькі шашкі, але і 20-кілаграмовы грыф штангі. Прадстаўнікі груп вянковых на трэніроўках замест звычайных вянкоў масай 15-20 кг нясуць жалезны каркас у два разы цяжэй: вядома, што аднойчы байцы падчас шэсця ад Кастрычніцкай плошчы неслі вянок масай 30 кг на працягу дыстанцыі ў паўкіламетра&lt;ref name=Зелёнко/&gt;. Усе байцы роты ганаровай варты павінны валодаць высокім узроўнем вынослівасці, паколькі ім даводзіцца знаходзіцца ў нерухомым стане гадзінамі (з улікам таго, што некаторыя мерапрыемствы могуць пачынацца з велізарным спазненнем — аж да 8 гадзін). У той жа час салдаты навучаны непрыкметна падаваць сігнал аб дрэнным самаадчуванні камандзіру або калегам, каб тыя змянілі якога-небудзь байца, а афіцэры трымаюць глядзельны кантакт з падначаленымі, каб быць у курсе сітуацыі&lt;ref name=Зелёнко/&gt;.

=== Удзел у мерапрыемствах ===
[[Файл:Парад в Минске 2019 11.jpg|thumb|Адпрацоўка прыёмаў са зброяй на рэпетыцыі парада да Дня Незалежнасці, 2019 год]]
Для кожнага наступнага мерапрыемства рота ганаровай варты заўсёды рыхтуе новую праграму&lt;ref name=МИР/&gt;. Найвышэйшым гонарам для салдата любой ганаровай варты з’яўляецца ўдзел у пляц-парадзе з нагоды Дня Незалежнасці: у ім удзельнічаюць да 160 вайскоўцаў з Узброеных Сіл, памежных войскаў і ўнутраных войскаў (ад апошніх звычайна дэлегуюцца 45 чалавек)&lt;ref name=Ружечка_Титов/&gt;. Працэс падрыхтоўкі да свята пачынаецца за 4 месяцы, у лютым — спачатку салдаты штодня займаюцца па 4-5 гадзін страявой падрыхтоўкай, навострываючы пабудову ў «каробку» і адпрацоўваючы стандартныя прыёмы «на варту» і «на плячо». Далей яны займаюцца адпрацоўкай зладжанасці і праводзяць сумесныя рэпетыцыі з іншымі ротамі ганаровай варты. Напярэдадні парада рацыён салдатаў узрастае, паколькі яны мусяць быць падрыхтаваны да стрэсу і вялікіх перагрузак падчас мерапрыемстваў&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;. Некаторыя навацыі адпавядаюць прадстаўнікамі ўсіх трох існуючых рот ганаровай варты&lt;ref name=Ружечка_Титов/&gt;. Аналагічную падрыхтоўку салдаты вядуць і да мерапрыемстваў з нагоды Дня Перамогі&lt;ref name=Беларусь1/&gt;.

==Камандзіры ==
* старшы лейтэнант Канстанцін Вітальевіч Чарнецкі&lt;ref name=milby/&gt; (май 1995 — люты 1999)&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cw|url=https://news.tut.by/society/215489.html|title=Рота почётного караула: непарадная сторона|author=Дмитрий Лобашов|publisher=TUT.BY|lang=ru|date=2011-02-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20110219232759/http://news.tut.by/society/215489.html|url-status=dead|archive-date=2011-02-19}}&lt;/ref&gt;
* Аляксандр Анатольевіч Пагуляйла (люты 1999 — люты 2002)&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;
* Мікалай Аляксандравіч Кураш (люты 2002 — люты 2004) &lt; ref name=&quot;:1&quot;/&gt;
* Дзмітрый Віктаравіч Карповіч (люты 2004 — май 2009)&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;
* капітан Павел Васільевіч Гур’янаў&lt;ref name=Данилов&gt;{{артыкул|спасылка=https://vsr.mil.by/2011/12/27/rota-pochetnogo-karaula-neparadnaya-storona/|заглавие=Рота почётного караула: непарадная сторона|аўтар=Андрей Данилов|выданне=Во славу Родины|тып=белорусская военная газета|год=2011|месяц=12|чысло=27|выпуск=247|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120408023806/https://vsr.mil.by/2011/12/27/rota-pochetnogo-karaula-neparadnaya-storona/|archivedate=2012-04-08}}&lt;/ref&gt; (з мая 2009&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;)
* старшы лейтэнант Канстанцін Пруднікаў (камандзір зводнай роты, 2016) &lt;ref name=Кукса/&gt;
* Уладзіслаў Валер’евіч Шапялевіч (камандзір зводнай роты, 2017&lt;ref&gt;{{cw|url=https://moscultura.ru/news/2023/rota-pochetnogo-karaula-i-orkestr-vooruzhennyh-sil-belarusi-na-festivale-spasskaya-bashnya|title=Рота почетного караула и оркестр Вооруженных сил Беларуси на фестивале «Спасская Башня»|author=Михаил Брацило|publisher=Москультура|date=2017-08-16|accessdate=2206-05-16|archive-date=2025-11-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20251108010744/https://moscultura.ru/news/2023/rota-pochetnogo-karaula-i-orkestr-vooruzhennyh-sil-belarusi-na-festivale-spasskaya-bashnya|url-status=live}}&lt;/ref&gt; і 2020)&lt;ref name=Беларусь1&gt;{{cw|url=https://www.tvr.by/news/obshchestvo/25_let_rote_pochetnogo_karaula/|title=25 лет роте почетного караула|publisher=[[Беларусь 1]]|lang=ru|date=2020-02-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200218144441/https://www.tvr.by/news/obshchestvo/25_let_rote_pochetnogo_karaula/|archivedate=2020-02-18}}&lt;/ref&gt;
* капітан Кірыл Ігаравіч Карчынскі&lt;ref name=башня/&gt; (камандзір 1-й роты ганаровай варты, 2025)&lt;ref&gt;{{cw|url=https://mir24.tv/articles/16634372/bezuprechnaya-sinhronnost-i-sotni-chasov-postroenij:-sekret-uspeshnoj-podgotovki-bojcov-k-paradu|title=Безупречная синхронность и сотни часов построений: секрет успешной подготовки белорусских бойцов к параду|author=Александра Кулакова, Алина Трус|publisher=Мир 24|lang=ru|date=2025-05-22|accessdate=2026-05-16}}&lt;/ref&gt;

== Галерэя ==
&lt;gallery heights=&quot;200&quot; widths=&quot;200&quot;&gt;
Файл:Putin in Belarus 2012 02.jpg|Прэзідэнт Расіі [[Уладзімір Пуцін]] на Мінскай [[Плошча Перамогі (Мінск)|плошчы Перамогі]] ў 2012 годзе
Файл:Putin in Belarus 2012 05.jpg|Уладзімір Пуцін і [[Аляксандр Лукашэнка]] праводзяць агляд ганаровай варты ў аэрапорце Мінска ў 2012 годзе
Файл:Official welcoming ceremony for Ilham Aliyev was held in Belarus 05.jpg|Прэзідэнт Азербайджана [[Ільхам Аліеў]] праводзіць агляд ганаровай варты на шляху ў [[Палац Незалежнасці (Мінск)|Палац Незалежнасці]]
Файл:В Минске состоялась встреча Министра обороны России с Президентом Белоруссии 03.jpg|Ганаровая варта сустракае міністра абароны Расіі [[Сяргей Шайгу|Сяргея Шайгу]] у штабе Міністэрства абароны, 2013 год
Файл:The Minister of State of Defence, Shri M.M. Pallam Raju inspecting the Guard of Honour, in Minsk, Belarus on October 25, 2009.jpg|[[Міністэрства абароны Індыі|Міністр абароны Індыі]] [[Маліпудзі Мангапаці Палам Раджу]] праводзіць агляд ганаровай варты ў кастрычніку 2009 года
&lt;/gallery&gt;

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

[[Катэгорыя:Воінскія часці і фарміраванні Беларусі]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 1995 годзе]]
[[Катэгорыя:Ганаровая варта]]</text>
      <sha1>js9lsyffvpune5k7wpe9zfcei2ujwip</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тарас Тарналіцкі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>810360</id>
    <revision>
      <id>5170840</id>
      <parentid>5170775</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T14:33:27Z</timestamp>
      <contributor deleted="deleted" />
      <comment deleted="deleted" />
      <origin>5170840</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58804" sha1="3az44ly0t013wxqszzzi6p3mnf8mxgj" xml:space="preserve">{{кінематаграфіст}}

'''Тарас Тарналіцкі'''&lt;!--Такім чынам Вашы змены прозвішчаў не захаваюцца, шансаў няма. Напішыце на старонцы размоў артыкула, у чым праблема, што Вы хочаце зрабіць і крыніцы, які пацвярджаюць, што Вы маеце рацыю. Тады нешта будзе вырашацца. Або падайце зноску на крыніцу проста тут. Або апішыце сутнасць праблемы ў гэтым каменце. У вайне правак Вы не пераможаце.--&gt;, сапраўднае імя '''Тарас Круцкіх''' ({{ВДП}}) — беларускі журналіст, кінакрытык і культурны каментатар.

== Біяграфія ==
Нарадзіўся 8 жніўня 1989 года ў ваенным гарадку [[Наваколасава|Стоўбцы-2]] [[Стаўбцоўскі раён|Стаўбцоўскага раёна]].

У 2006 годзе паступіў на [[гістарычны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта|гістарычны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]], скончыў яго па спецыяльнасці «Гісторык-архівіст»{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}.{{sfn|ByCulture|2021|p=}}

У 2010 годзе ўпершыню ўдзельнічаў у грамадска-палітычных падзеях, быў на [[Плошча 2010|акцыях пратэсту на плошчы Незалежнасці]] ў Мінску. У 2011 годзе ўдзельнічаў у «[[Пратэсты ў Беларусі (2011)|маўклівых маршах]]», у 2017 годзе — у [[Пратэсты ў Беларусі (2017)|пратэстах супраць дэкрэта пра «дармаедаў»]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}}

Працаваў па размеркаванні два гады архівістам у [[Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным архіве Рэспублікі Беларусь]]{{sfn|ByCulture|2021|p=}}, у гэты самы перыяд 6 месяцаў праходзіў тэрміновую службу ва [[Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь|Узброеных сілах Рэспублікі Беларусь]].

У 2013—2014 гадах шэсць месяцаў працаваў у аддзеле продажу рэкламы на партале [[TUT.BY]], пасля вырашыў перайсці ў журналістыку{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}. Каб атрымаць базавыя прафесійныя веды навучаўся на курсах, арганізаваных [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыяй журналістаў]] (БАЖ){{sfn|Леўкавец|2025|p=}}, а таксама у першым наборы ў Еўрапейскім каледжы ліберальных мастацтваў у Беларусі (канцэнтрацыя «Масавая культура і медыя») у 2014—2015 гадах&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=http://eclab.by/alumni/reviews/otzyv-tarasa-kruckih|title=Отзыв Тараса Круцких {{!}} European College of Liberal Arts in Belarus|website=eclab.by|access-date=2026-07-16|archive-date=11 чэрвеня 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170611230652/http://eclab.by/alumni/reviews/otzyv-tarasa-kruckih|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;. На пачатку 2015 года працаваў па праграме журналісцкіх абменаў ва украінскім бізнес-выданні Delo.ua&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://delo.ua/ru/search/?q=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%20%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=Результат поиска &quot;Тарас Тарналицкий&quot; на Delo.ua — главный деловой портал Украины|website=delo.ua|date=2015-03-17|access-date=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;.

Пасля стажыроўкі вярнуўся ў Мінск, на пачатку 2015 года ўладкаваўся рэдактарам раздзела культуры і турызму газеты «[[Беларусы і рынак]]»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://belmarket.by/news/3cb12073-4377-496d-88cb-a712e03ce5ed|title=Ставка на монетизацию|website=belmarket.by|access-date=2026-07-23}}&lt;/ref&gt;, пісаў матэрыялы на тэмы ад эканоміка да спраў беларускага кіно&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://belmarket.by/news/affe8c23-7633-446d-b942-2f3631c76f53|title=В поисках зрителей и денег|website=belmarket.by|access-date=2026-07-23}}&lt;/ref&gt;.

У 2016 годзе працаваў у Нацыянальным цэнтры маркетынгу і кан’юнктуры цэн, займаўся выданнем часопісаў і прасоўваннем беларускіх прадпрыемстваў на замежных рынках; на працы сутыкаўся з дысцыплінарнымі заўвагамі за публікацыі ў сацыяльнай сетцы [[Facebook]] (у прыватнасці, датычных «[[Справа БелТА і TUT.by|справы БелТА і TUT.by]]»), а пасля ў 2017 годзе паўгода супрацоўнічаў з краўдфандынгавай платформай ulej.by, тэстуючы супрацу з медыя падчас запуску прадуктавага кірунку платформы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://budzma.org/news/30-orihinalnykh-produktov-ot-byelorusskikh-proizvodityelyey-poyavyatsya-na-platformye-ulej-by.html|title=Будзьма беларусамі! » 30 оригинальных продуктов от белорусских производителей появятся на платформе Ulej.by|website=budzma.org|access-date=2026-07-23}}&lt;/ref&gt;. Найбольшым поспехам адзначылася супраца з дызайнерскай студыяй Hutkasmachnaa (свяцільнікі ў выглядзе вагонаў мінскага метро) і брэндам Zhart&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://budzma.org/news/byelorusskiye-dizaynyery-privlyekli-na-ulej-by-bolyeye-44-000-byn-na-zapusk-sobstvyennoho-proizvodstva.html|title=Будзьма беларусамі! » Белорусские дизайнеры привлекли на Ulej.by более 44 000 BYN на запуск собственного производства|website=budzma.org|access-date=2026-07-23}}&lt;/ref&gt;, які за паўтара месяца сабраў болей за дзесяць тысяч долараў на друк цішотак з антрапаморфнымі дзікімі жывёламі&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://people.onliner.by/opinions/2017/04/20/mnenie-677|title=Сооснователь бренда Zhart Роман Герасимов: зарабатывать деньги на национальном колорите — это нормально! - Люди Onlíner|first=Дмитрий|last=Корсак|website=Onlíner|date=2017-04-20|access-date=2026-07-23}}&lt;/ref&gt;.

Супрацоўнічаў з дзяржаўнай газетай «[[Культура (газета)|Культура]]», дзе рыхтаваў рэцэнзіі, аднак спыніў працу там праз канфлікты з рэдактарам наконт цэнзуравання тэкстаў пад патрабаванні [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}}

У ліпені — жніўні 2017 года супрацоўнічаў з расійскім дзяржаўным інфармацыйным агенцтвам «[[Sputnik Беларусь]]»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://sputnik.by/search/?query=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=Sputnik Беларусь - последние новости и главные события. Новости Беларуси сегодня.|website=Sputnik Беларусь|access-date=2026-07-13}}&lt;/ref&gt;.

У маі 2020 года далучыўся да перадвыбарчай каманды [[Віктар Дзмітрыевіч Бабарыка|Віктара Бабарыкі]], хаця лічыў яго спойлерам [[Аляксандр Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]], займаўся зборам подпісаў у мінскім мікрараёне [[Сухарава (жылы раён)|Сухарава]] (на вуліцах Сухарава і Семянякі).{{sfn|ByCulture|2021|p=}}

Падчас [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў 2020 года]] прыняў удзел у 12 нядзельных маршах, стаяў у ланцугу салідарнасці ад [[Акрэсціна]] да [[Курапаты|Курапатаў]] у Мінску. Падчас Марша памяці [[Раман Ігаравіч Бандарэнка|Рамана Бандарэнкі]] 15 лістапада 2020 года затрыманы каля чыгуначнага моста на [[Арлоўская вуліца (Мінск)|Арлоўскай]] у Мінску. Асуджаны на 25 сутак адміністрацыйнага арышту па артыкулах 23.34 (удзел у несанкцыянаваным мерапрыемстве) і 23.4 (непадпарадкаванне супрацоўнікам міліцыі) [[КоАП Беларусі|КоАП]]. Тэрмін адбываў у [[Акрэсціна|ЦІП на Акрэсціна]] ў Мінску і ў [[СІЗА (Баранавічы)|СІЗА ў Баранавічах]]. Падзеі 2020 года ў Беларусі характарызуе як «беларускі біблейскі [[пеплум]]», праводзячы аналогію з маштабнымі гістарычнымі кінастужкамі і біблейскім сюжэтам [[Выхад яўрэяў з Егіпта|выхаду яўрэяў з Егіпта]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}}

З лета 2019 да канца лета 2022 года працаваў рэдактарам спецпраектаў у аўтакласіфайдзе [[av.by]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://av.by/news/taras-tarnalickij|title=Тарас Тарналицкий|website=av.by|access-date=2026-07-21}}&lt;/ref&gt;, вясной 2021 года быў сведкам вобыску супрацоўнікамі ДФР, які праводзілі у межах палітычна матываванай справы супраць кампаніі TUT.by з абвінавачванне ў нясплаце падаткаў&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://secretmag.ru/news/v-belorussii-zablokirovali-tut-by-protiv-sotrudnikov-portala-zaveli-delo-o-neuplate-nalogov.htm|title=В Белоруссии заблокировали Tut.by. Против сотрудников портала завели дело о неуплате налогов|website=secretmag.ru|access-date=2026-07-21}}&lt;/ref&gt;.

У жніўні 2021 года выкліканы як сведка ў [[ГУБАЗіК]], але адпушчаны пад падпіску пра неразгалошванне&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://budzma.org/news/tarnalitskaga-vyklikali-gubazik.html|title=Будзьма беларусамі! » Кінакрытыка Тараса Тарналіцкага выклікалі ў ГУБАЗіК|website=budzma.org|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt;.

Восенню 2021 года зведаў нападкі з боку прапагандыста «[[СБ. Беларусь сегодня|СБ. Беларусь сёння]]» [[Андрэй Мікалаевіч Мукавозчык|Андрэя Мукавозчыка]] за крытыку кінафестываля «[[Лістапад (кінафестываль)|Лістапад]]»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.sb.by/articles/chitayte-zaviduyte3.html|title=Андрей Муковозчик: Испанский стыд – это когда вижу и слышу, что говорят и пишут невероятные|first=СБ-Беларусь|last=сегодня|website=www.sb.by|date=2021-10-20|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt;, які тым часам Міністэрства культуры пазбавіла дырэкцыі і перадала ўпраўленне дзяржстудыі «[[Беларусьфільм]]»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/cellar/4461.html|title=«Активисты будут требовать у авторов снять свои фильмы с фестиваля». Эксперт — о будущем «Листопада»|website=Зеркало|date=2021-10-19|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt;.

У 2021 годзе запісаўся ў ініцыятыву па стварэнні партыі Віктара Бабарыкі{{sfn|ByCulture|2021|p=}}. Да восені 2022 года праз палітычны пераслед і праблемы на рынку працы ў Беларусі вымушана эміграваў у Польшчу{{sfn|Budzma.org|2022|p=}}.

Жыве і працуе ў [[Варшава|Варшаве]]{{sfn|Budzma.org|2022|p=}} з верасня 2022 года&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be-BY|url=https://www.youtube.com/watch?v=vlP7rl9KyuE|title=⚡️ ГУБОПиК и новые чистки в Беларуси. Кинематограф ГУБОПа и Тарантино. Нормальное кино РБ. Еврорадио|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;.

== Прафесійная дзейнасць ==
Журналісцкую і кінакрытычную дзейнасць пачаў у газеце «Віртуальныя радасці», для яе з лютага 2008 года пісаў агляды фільмаў&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://vrgames.by/content/russkaya-igra|title=Русская игра|website=VRgames - Компьютерные игры, кино, комиксы|date=2008-02-29|access-date=2026-07-19}}&lt;/ref&gt;. Першай рэдактаркай была Марына Бірукова, трагічна загінулая восенню 2023 года ў Варшаве&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/shto-zdarylasya-z-zhurnalistkay-marynay-birukovay-yakaya-zaginula-u-varshave/|title=Што здарылася з журналісткай Марынай Біруковай, якая загінула ў Варшаве|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|date=2023-12-23|access-date=2026-07-19}}&lt;/ref&gt;. Станам на 2025 год, меў больш за 15 гадоў досведу працы ў медыясферы, супрацоўнічаў з больш як 40 выданнямі ў Беларусі, краінах Еўрапейскага Саюза, Расіі&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.film.ru/articles/na-chistom-entuziazme|title=Как белорус работал на худшего режиссера всех времен и народов|access-date=2026-07-16}}&lt;/ref&gt; і Украіне{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. Сярод іх: Еўрапейскае радыё для Беларусі (euroradio.fm)&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/author/taras-tarnalicki|title=Тарас Тарналіцкі {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, часопіс аўтакласіфайда av.by&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://av.by/news/taras-tarnalickij|title=Тарас Тарналицкий|website=av.by|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, партал Tut.by (праекты &quot;Афіша&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=http://afisha.tut.by/news/kaleidoscope/393590.html|title=Когда Дарт Вейдер подружился с Трансформерами. Стенды Unicon 2014 - НОВОСТИ {{!}} AFISHA.TUT.BY|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt; і &quot;Ледзі&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://lady.tut.by/news/life/606230.html|title=&quot;Я приходила домой и плакала от усталости&quot;. Почему белоруски соглашаются на непрестижную работу|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;), The Village Belarus&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.the-village.me/village/city/people/262679-cinema-minsk|title=«Работая билетером, я терпеть не мог общаться с клиентами»: вымирающая профессия киномеханик|website=The Village Беларусь|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, расійскі партал film.ru&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.film.ru/articles/na-chistom-entuziazme|title=Как белорус работал на худшего режиссера всех времен и народов|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, расійскі анлайн-часопіс &quot;25-ты кадр&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://25-k.com/page-id-978-comments-1.html|title=Изменяя время. Вновь. - «25-й кадр» {{!}} Независимый журнал о кино|website=25-k.com|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, IGN Russia&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://ru.ign.com/u/taras-tarnalitskii|title=Тарас Тарналицкий|website=IGN Russia|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, газета &quot;Віртуальныя радасці&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=http://kritikanstvo.ru/critics/3439/|title=Критик Тарас Тарналицкий (Виртуальные радости)|website=Критиканство|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, часопіс Сitydog&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://citydog.io/post/yandex-panorama/|title=«Тренируемся на специальных столбиках». Каково это – работать водителем, который делает новые снимки «Яндекс.Панорамы» для Минска|website=citydog.io|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, расійскае навінавая агенцыя Sputnik.by&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://sputnik.by/20170704/kak-proishodit-rekonstruktsia-tehniki-na-linii-stalina-1029604024.html|title=Совсем как настоящая: как реконструируют технику на &quot;Линии Сталина&quot;|first=Sputnik|last=Беларусь|website=Sputnik Беларусь|date=20170704T0952+0300|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, сайт Probusiness&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://probusiness.io/search/?str=%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81+%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9&amp;section=all|title=Поиск по статьям {{!}} PROBUSINESS.IO|website=probusiness.io|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, сайт выдання &quot;Наша Ніва&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/167406|title=Антыўтопія «Лобстар»: з'яўленне гэтай стужкі ў сталічным пракаце стала маленькім подзвігам|website=Наша Ніва|date=2016-03-25|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, партал пра беларускую культуру &quot;Будзьма беларусамі&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://budzma.org/search/index.php?q=%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81+%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%96%D1%86%D0%BA%D1%96|title=Будзьма беларусамі! » Пошук|website=budzma.org|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, экалагічны партал Greenbelarus.info&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://greenbelarus.info/author/%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%20%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=Все материалы автора {{!}} Тарас Тарналицкий|website=Зелёный портал|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, часопіс Relax.by&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://mag.relax.by/city/topic/10410563-jesty-ili-ne-jesty-v-kinoteatrah-chto-minchane-juristy-i-sami-kinoteatry-dumajut-po-etomu-povodu/|title=Есть или не есть в кинотеатрах: что минчане, юристы и сами кинотеатры думают по этому поводу|website=https://mag.relax.by|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, аналітычны анлайн-часопіс &quot;Беларусский журнал&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://journalby.com/about-project|title=О проекте|website=journalby.com|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, сайт арганізацыі &quot;Цэнтр новых ідэй&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://newbelarus.vision/tag/a-tar-taras-tarnalicki/|title=Аўтар: Тарас Тарналіцкі|website=Цэнтр новых ідэй|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, сайт Беларускай асацыяцыі журналістаў&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://old.baj.media/be/analytics/mif-o-supergruppe-dvorovoe-proshloe-samuray-rok-sceny-o-chem-rasskazyvayut-filmy|title=Миф о супергруппе, дворовое прошлое, самурай рок-сцены. О чем рассказывают фильмы, посвященные белорусским музыкантам|website=baj.media|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, выданне &quot;Брэсцкая газета&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.b-g.by/society/semeynyiy-biznes-vo-vsem-mire-v-prioritete-ili-kak-v-lunince-prodayut-skovorodyi-na-millionyi-dollarov/|title=«Семейный бизнес во всем мире в приоритете», или Как в Лунинце продают сковороды на миллионы долларов - Брест. Последние новости сегодня. Брестская газета|website=Брест. Последние новости сегодня. Брестская газета|date=2019-02-15|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, студэнцкі часопіс ECLAB &quot;Енот&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=http://eclab.by/news/vyshel-pilotnyy-nomer-studencheskogo-zhurnala-enote|title=Вышел пилотный номер студенческого журнала E.note {{!}} European College of Liberal Arts in Belarus|website=eclab.by|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, выданне GPress&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://gpress.info/2024/09/30/kvir-novyy-film/|title=“Квир”. Новый фильм от автора “Назови меня своим именем”|last=Editor|website=GPress - Интересные тексты и новости для ЛГБТК+ людей|date=2024-09-30|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, выданне Zerkalo&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/cellar/53384.html|title=Власть, насилие и дедовщина. Как создавался фильм «Радзіма», который побеждает на кинофестивалях и номинирован на «европейский Оскар»|website=Зеркало|date=2023-11-08|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, анлайн-часопіс &quot;Сойка&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://sojka.io/by/guides/ukranian-movies|title=Дзесяць фільмаў, каб зразумець сучасную Украіну — Sojka|website=sojka.io|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, сайт тэлеканала &quot;Белсат&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/news/09-05-2021-stryptyz-i-vajna-ne-zrazumets-belarus/|title=Драма Андрэя Куцілы «Стрыптыз і вайна». (Не)зразумець Беларусь|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, часопіс &quot;Большой&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://bolshoi.by/kino/belarusian-reality/|title=Belarusian reality. Кинопредпочтения Тараса Тарналицкого|website=Проект «Большой»|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, газета &quot;Новы час&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be-BY|url=https://novychas.by/hramadstva/napeuna-heta-mahlo-sapsavac-mne-zyccjo|title=«Напэўна, гэта магло сапсаваць мне жыццё»|website=Новы Час|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, анлайн-часопіс 34Mag.net&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://34mag.net/authors/%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81+%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%96%D1%86%D0%BA%D1%96|title=34mag.net - Тарас Тарналіцкі|website=34mag.net|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, выданне Dev.by&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-BY|url=https://devby.io/news/developer-circles|title=«Нужно отдавать себе отчёт, над чем и кем ты шутишь». Сооснователь MSQRD Сергей Гончар рассказал, как устроиться в Facebook и не пожалеть|website=dev.by|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, выданне 2doc.by&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://2doc.by/article/vrach-endokrinolog-o-lishnem-vese-belorusov-vazhnosti-gormonov-i-pravilnom-pitanii|title=Врач-эндокринолог: о лишнем весе белорусов, важности гормонов и правильном питании|website=2doc.by|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, праект Dom.by&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://mag.dom.by/news/novosti-kompanii/48553-rijeltor/|title=Сам себе риелтор. Что мешает купить квартиру без посредников?|website=mag.dom.by|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, партал Onliner&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://realt.onliner.by/2013/05/06/novokolosovo|title=Город. Instagram: Новоколосово — военный объект особой секретности - Недвижимость Onlíner|first=Тарас|last=Круцких|website=Onlíner|date=2013-05-06|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, бізнес-выданне &quot;Ежедневник&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.rest.ej.by/infrastructure/2014/10/22/v-minske-otkrylas-pervaya-belorusskaya-akademiya-tennisa.html|title=В Минске открылась первая белорусская академия тенниса {{!}} Отдых|website=www.rest.ej.by|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, часопіс &quot;Дырэктар&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-ru|url=https://director.by/arkhiv-zhurnala/arkhiv-nomerov-2014/139-2014-11-05-07-41-38/https%3A%2F%2Fdirector.by%2Farkhiv-zhurnala%2Farkhiv-nomerov-2014%2F139-2014-11-05-07-41-38%2F3993-2014-11-05-12-37-47|title=Офшор нам только снится|website=Director.BY|date=2014-11-05|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, газета &quot;Беларусы і рынак&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://belmarket.by/news/0df5b92c-fc4b-477b-ac9b-eade50b61d41|title=Документальное кино: мечта о монополии|website=belmarket.by|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, украінскае бізнес-выданне Delo.ua&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://delo.ua/lifestyle/liricheskoe-nastuplenie-popytka-slomat-predubezhdenie-zritelja-293852/|title=&quot;Лирическое&quot; наступление: попытка сломать предубеждение зрителя к украинскому кино — Delo.ua|website=delo.ua|date=2015-03-31|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, будаўнічы партал Stroyka.by&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=http://stroyka.by/news/2015/01/06/ushp|title=Утепленная шведская плита: фундамент из самого сердца Скандинавии|website=Stroyka.by|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, выданне kyky.org&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://kyky.org/search_tag?tag=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81_%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=KYKY.ORG|website=KYKY.ORG|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, анлайн-часопіс &quot;Культпрасвет&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://kultprosvet.by/authorname/taras-tarnalitskij/|title=Культпросвет  Архивы Тарас Тарналицкий - Культпросвет|website=kultprosvet.by|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, дзяржгазета &quot;Культура&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.kimpress.by/index.phtml?page=12&amp;idauth=97|title=Культура - Аўтары|website=www.kimpress.by|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, выданне Mediakritika.by&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=http://mediakritika.by/article/5375/sluzhu-rossii-kak-telekanal-ntv-belarus-idealiziruet-rossiyskih-silovikov|title=Служу России. Как телеканал НТВ-Беларусь идеализирует российских силовиков|website=mediakritika.by|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, часопіс аўтамабільнага сэрвіса Dealerhall.by&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://dealerhall.by/|title=Новости автомобильной индустрии|website=dealerhall.by|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, экспертны партал Fashionbank.by&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://fashionbank.by/|title=Экспертный портал Fashionbank.by: Все о моде, красоте и здоровье|website=fashionbank.by|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, часопіс анлайн-сэрвіса Bycard.by&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://bycard.by/|title=ByCard|website=bycard.by|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt; ды інш.

Станам на ліпень 2026 года, працуе карэспандэнтам для «[[Еўрарадыё]]» і партала «[[Будзьма беларусамі]]».{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}

Заснавальнік і аўтар тэлеграм-канала «Holy Belawood» (раней — «Священный Белавуд»), прысвечанага навінам беларускага кінематографа і дзейнасці кінастудыі «[[Беларусьфільм]]»{{sfn|ByCulture|2021|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. Суаўтар падкасту «Кінатэатр Беларусь»{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}. Вёў аўтарскую рубрыку «У кіно з Белсатам» на тэлеканале «Белсат» летам 2025 года&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/taras-tarnalicki-praekt-na-belsat/|title=Тарас Тарналіцкі: Беларусь у заходнім кіно падаецца як новая «імперыя зла»|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|date=2025-07-15|access-date=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;.

Здымаўся ў аматарскім ігравым кіно: у кароткаметражным трылеры «Сапраўднае» (2012) выступіў як сцэнарыст і акцёр&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=WVSTHD1YrMk|title=Настоящее / Real // Short Film|last=Gosha Berlinsky|date=2012-01-04|access-date=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;, у драме «Ты, пачвара» (2014) з’явіўся у невялікім камэа&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=C1ZyLz7Uwow|title=Ты чудовище / You're a Monster // Short Film|last=Gosha Berlinsky|date=2014-02-21|access-date=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;, у навагодняй трэш-камедыі «Твае вочы» сыграў другародную ролю&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://vimeo.com/268582622|title=Твои глаза|access-date=2026-07-16}}&lt;/ref&gt; і іншае.

Супрацоўнічаў з шэрагам беларускіх кінафестываляў, у тым ліку кінафорумам мабільнага кіно Velcom Smartfilm (пасля перайменаванага ў Voka Smartfilm). Спачатку як старшыня народнага журы ў 2018 годзе&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/velcom-smartfilm/29011420.html|title=Фільм па кнізе Андруся Горвата атрымаў «народны» прыз на фэстывалі мабільнага кіно|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2018-02-01|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt;, а потым як сябра асноўнага журы ў 2019 і 2020 гадах&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://unikino.ru/journey-velcom-smartfilm-8/|title=Российский фильм «Путешествие» о восхождении на Эльбрус с котом получил приз фестиваля velcom Smartfilm — Союз кинематографистов Российской Федерации|website=unikino.ru|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://bgmedia.site/news/gran-pri-festivalya-voka-smartfilm-poluchil-belorusskiy-film-86/|title=Гран-при фестиваля VOKA Smartfilm получил белорусский фильм «86» — BGmedia|website=BGmedia. Последние новости Бреста, Беларуси сегодня.|date=2020-04-17|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt;. У 2019 годзе праводзіў дыскусіі на фестывалі Watch Docs у Мінску, а таксама ў 2023 годзе ў Варшаве на фестывалі «[[Бульбамуві]]»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://bulbamovie.wordpress.com/2023/11/01/program-%d0%bf%d1%80%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d0%bc%d0%b0-bulbamovie-2023/|title=Program {{!}} Праграма BULBAMOVIE 2023|first=Zobacz wszystkie|last=wpisy|website=BULBAMOVIE|date=2023-11-01|access-date=2026-07-19|last2=Januszgawryluk|first2=Których Autorem Jest}}&lt;/ref&gt;.

Вясной 2020 года, падчас эпідэміі каронавірусу, правёў сумесна з выданнем kyky.org беларускую анлайн-прэм'еру стужкі &quot;Як мы захочам&quot; беларускага і расійскага пісьменніка і андэрграўднага рэжысёра Уладзіміра Казлова&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://t.me/holybelawood/1940|title=Священный Белавуд|website=Telegram|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;.

У 2020 годзе ініцыяваў разгляд Камісіяй па этыцы БАЖ справы пра парушэнне журналісцкіх стандартаў тэлеграм-каналамі «[[Мотолько помоги]]» і «[[Беларусь головного мозга]]» праз публікацыю пірацкай версіі фільма «[[Купала (фільм)|Купала]]»; скаргу задаволілі{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}.

У 2021 годзе ўдзельнічаў відэапраекце «Словы мацней», сумеснай кампаніі «Будзьма беларусамі!», [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза беларускіх пісьменнікаў]] і [[Беларускі ПЭН-Цэнтр|Беларускага ПЭН-цэнтра]]. У ім сучасныя дзеячы культуры, якія пацярпелі ад пераследу і ціску пасля 9 жніўня 2020 года, чыталі творы сваіх папярэднікаў, асуджаных у сталінскія часы. Тарналіцкі зачытаў ўрывак з «Зацемак аб характары беларусаў» пісьменніка [[Станіслаў Сымонавіч Грынкевіч|Станіслава Грынкевіча]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://penbelarus.org/2021/02/01/slovy-macznej-taras-tarnaliczki-chytae-stanislava-grynkevicha.html|title=«Словы мацней»: Тарас Тарналіцкі чытае Станіслава Грынкевіча|website=Беларускі ПЭН|date=2021-02-01|access-date=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;.

У 2021 годзе разам з трыма іншымі кінакрытыкамі (сярод іх Дар'я Амяльковіч, Максім Карпіцкі, [[Ірэна Кацяловіч]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://reform.news/269555-u-belarusi-z-javilasja-prjemija-kinaprjesy-chyrvony-veras|title=У Беларусі з’явілася прэмія кінапрэсы «Чырвоны верас» — REFORM.news (ранее REFORM.by)|website=reform.news|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;) заснаваў Беларускую прэмію кінакрытыкаў «[[Чырвоны верас]]» (Red Heather Award), якая адзначае дасягненні незалежнага беларускага кіно, створанага без удзелу дзяржаўнага бюджэту Беларусі або Расіі{{sfn|Reform.news|2025|p=}}. Першы конкурс падвёў вынікі ў 2022 годзе і прайшоў без цырымоніі ўзнагароджвання&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://reform.news/312233-312233-2|title=Первая премия беларусской кинопрессы «Чырвоны верас» объявила победителей — REFORM.news (ранее REFORM.by)|website=reform.news|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, а два наступныя цырымоніі ўжо мелі: у 2024 годзе — у Берліне, у межах Берлінскага кінафестывалю і Еўрапейскага міжнароднага кінарынку&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://reform.news/na-berlinskim-kinafestyvali-adbudzecca-cyrymonija-znagarodzhannja-belaruskaj-prjemii-kinakrytyka-chyrvony-veras|title=На Берлінскім кінафестывалі адбудзецца цырымонія ўзнагароджання Беларускай прэміі кінакрытыкаў «Чырвоны верас» — REFORM.news (ранее REFORM.by)|website=reform.news|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, і ў 2026 годзе — у Варшаве, у кінатэатры &quot;Luna&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://reform.news/z-berlina-varshavu-belaruskaja-prjemija-kinakrytyka-chyrvony-veras-26-ryhtuecca-da-cyrymonii-kino-luna/|title=З Берліна ў Варшаву: Беларуская прэмія кінакрытыкаў «Чырвоны верас’26» рыхтуецца да цырымоніі ў Kino Luna — REFORM.news (ранее REFORM.by)|last=reform.news|website=reform.news|date=2026-02-14|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;.

У 2021 годзе працаваў нацыянальным каардынатарам ад Беларусі ў прэміі Adami Media Prize, якая падтрымлівае журналістаў, рэжысёраў і кінематаграфістаў з краін [[Усходняе партнёрства|Усходняга партнёрства]] (у тым ліку Беларусі)&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.adamimediaprize.eu/home-1|title=HOME|website=ADAMI MEDIA PRIZE FOR CULTURAL DIVERSITY IN EASTERN EUROPE|date=2023-05-31|access-date=2026-07-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://old.baj.media/be/content/adami-media-prize-prymae-zayauki-na-videamateryyaly-yakiya-znahodzyacca-na-stadyi|title=ADAMI Media Prize прымае заяўкі на відэаматэрыялы, якія знаходзяцца на стадыі вытворчасці (да 27 верасня)|website=baj.media|access-date=2026-07-19}}&lt;/ref&gt;.

Вясной 2021 года падпісаў адкрыты ліст прадстаўнікоў медыясектара да ўладаў з заклікам «Спыніць „паляванне на ведзьмаў!“»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://old.baj.media/be/content/bazh-nakiravau-uladam-adkryty-zvarot-bolsh-chym-150-pradstaunikou-medyyasektara|title=БАЖ накіраваў уладам АДКРЫТЫ ЗВАРОТ больш чым 150 прадстаўнікоў медыясектара|website=baj.media|access-date=2026-07-19}}&lt;/ref&gt;.

Супрацоўнічаў з дзяржаўнай установай «Нацыянальны цэнтр сучаснага мастацтва». Летам 2020 года у межах выставы «Алфавіт вайны» праводзіў паказ і абмеркаванне «Сыны ідуць у бой» [[Віктар Цімафеевіч Тураў|Віктара Турава]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://ncsm.by/calendar/pakaz-abmerkavanne-flma-syny-duc-u-boj|title=Паказ і абмеркаванне фільма «Сыны ідуць у бой» {{!}} НЦСМ|website=ncsm.by|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt;, а вясной 2021 года у межах праекта «Чарнобыль. Эфект спячага» паказ і абмеркаванне фільмаў «Чорны бусел» Віктара Турава, «Чарнобыль. Попел» [[Сяргей Лук’янчыкаў|Сяргея Лук’янчыкава]] і «Невядомы рай» [[Дар’я Юркевіч|Дар’і Юркевіч]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://ncsm.by/calendar/pakaz-abmerkavanne-flma-vktara-turava-chorny-busel|title=Паказ і абмеркаванне фільма Віктара Турава «Чорны бусел» {{!}} НЦСМ|website=ncsm.by|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://ncsm.by/calendar/pakaz-abmerkavanne-flma-charnobyl.-popel-nevyadomy-raj|title=Паказ і абмеркаванне фільмаў «Чарнобыль. Попел» і «Невядомы рай» {{!}} НЦСМ|website=ncsm.by|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt;.

Летам 2021 годзе працаваў запрошаным кінакрытыкам бара «Нара» на [[Зыбіцкая вуліца|Зыбіцкай вуліцы]] ў праекце «Кіно/Віно»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.instagram.com/cino.wino/|title=Instagram|website=www.instagram.com|access-date=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;.

У сакавіку 2022 года, пасля пачатку [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|ўварвання Расіі ва Украіну]], падпісаў адкрыты ліст беларускіх кінематаграфістаў супраць расійскай агрэсіі і з патрабаваннем спынення вайны&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-GB|url=https://fipresci.org/ukrainian-letters/|title=Ukrainian Letters - FIPRESCI {{!}} The International Federation of Film Critics|date=2022-02-25|access-date=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;, а таксама запісаў відэа для [[Беларуская рада культуры|Беларускай рады культуры]] ў падтрымку Украіны&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=3AAJEXJ8XgA|title=&quot;Дапамагаць Украіне ў любым выглядзе&quot;. Кінакрытык Тарас Тарналіцкі ў падтрымку Украіны|last=Беларуская Рада культуры|date=2022-03-01|access-date=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;.

Летам 2024 года ўдзельнічаў у варкшопе «GoCritic» у славацкім фестывалі анімацыйнага кіно «Fest Anča»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://cineuropa.org/en/gocriticfestanca24/|title=GoCritic! Fest Anča 2024 - Cineuropa|website=cineuropa.org|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt;, вынікам якога сталі публікацыі на партале еўрапейскага кіно Cineuropa&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://cineuropa.org/en/newsdetail/470051/|title=GoCritic! Feature: Fest Anča’s Animated Documentary section – A female perspective on patriarchal society|website=Cineuropa - the best of european cinema|date=2024-11-14|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt; і ў незалежным часопісе пра еўрапейскую анімацыю Zippy Frames&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-gb|url=https://www.zippyframes.com/festivals/fest-anca-animation-docs-2024-go-critic|title=Fest Anča’s Animated Documentary Section: Nightmares Inspired by Our Reality (GoCritic! Review)|first=Z. F.|last=Team|website=Zippy Frames|date=2024-07-12|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt;.

Восенню 2024 года напісаў сцэнар для адукацыйнага праекта «Васьміног», эпізод праз 10 стужак распавядае пра асноўныя гістарычныя вехі ў беларускім кіно&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=z-5fbRv7foM|title=100 год беларускаму кіно. Распавядаем пра фільмы з залатой скарбонкі айчыннага кіно|last=VasminohProject|date=2024-09-30|access-date=2026-07-19}}&lt;/ref&gt;.

У снежні 2024 года ўдзельнічаў як запрошаны эксперт у апытанні, якое ладзіла Беларуская незалежная кінаакадэмія да 100-годдзя беларускага кінематографа. Вынікам была публікацыя спіса 50 лепшых беларускіх фільмаў за мінулае стагоддзе. Публікацыя змяшчае аўтарскі спіс лепшых 10 стужак па версіі Тарналіцкага&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://belfilmacademy.com/be/fifty-best-films/list|title=50 найлепшых беларускіх фільмаў. Індывідуальныя спісы|website=belfilmacademy.com|access-date=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;.

Вясной 2025 года на зацемку Тарналіцкага &quot;На ABBA падалі ў польскую пракуратуру&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/na-abba-padali-u-polskuyu-prakuraturu-arganizacyya-vysunula-sustrechny-isk|title=На ABBA падалі ў польскую пракуратуру {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2025-04-24|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, прысвечаную судовым разборкам арганізацыі беларускага бізнеса ABBBA з кампаніяй Łódka Productions, у Раду па медыяэтыцы паскардзілася віцэ-прэзідэнтка ABBA Марына Гірын. Рада вырашыла, што рэдакцыя не парушыла прафесійных стандартаў і адхіліла скаргу&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/rada-pa-medyjaetycy/euraradyjo-ne-parushala-kodjeksa-jetyki/|title=Еўрарадыё не парушала Кодэкса прафесійнай этыкі|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;.

Летам 2025 года напісаў у суаўтарстве тэкст «Андрэй Стрыжак і няпрошанныя дыкпікі»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/andrey-stryzhak-i-nyaproshanyya-dzikpiki|title=Андрэй Стрыжак і няпрошаныя дзікпікі {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2025-07-21|access-date=2026-07-19}}&lt;/ref&gt; пра анлайн-флірт кіраўніка фонду [[BYSOL|BySol]] [[Андрэй Сяргеевіч Стрыжак|Андрэя Стрыжака]] з беларускімі актывісткамі, які справакаваў змену кіраўніцтва фонду BySol, вялікі медыйны скандал і грамадскую дыскусію пра межы дазволенага публічным асобам&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://bysol.org/en/about/news/af4255bc97b00bb.html|title=Statement by the Belarusian Solidarity Foundation BYSOL regarding the internal investigation following allegations of harassment against co-founder Andrej Stryzhak|website=bysol.org|access-date=2026-07-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.belsat.eu/87980645/andreya-strizhaka-otstranili-ot-rukovodstva-fondom-bysol-iz-za-dikpikov|title=Андрея Стрижака отстранили от руководства фондом BYSOL из-за дикпиков|first=Belsat|last=TV|website=ru.belsat.eu|access-date=2026-07-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/economics/109641.html|title=«Считаю, что я просто говно». Первое интервью с Андреем Стрижаком после окончания разбирательства BYSOL о дикпиках|website=Зеркало|date=2025-09-27|access-date=2026-07-19}}&lt;/ref&gt;. На тэкст паскардзіліся ў Рада па медыяэтыцы пры Беларускай асацыяцыі журналістаў, што ён не адпавядае журналісцкім стандартам, але члены Рады вырашылі, што тэкст не парушае журналісцкай этыкі і падрыхтаваны ў адпаведнасці ім&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/rada-pa-medyjaetycy/rada-pa-medyjajetycy-pra-euraradyjo/|title=Рада па медыяэтыцы прыняла рашэнне па «Еўрарадыё»|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|access-date=2026-07-19}}&lt;/ref&gt;.

Праз еўрапейскія праграмы мабільнасці наведаў як акрэдытаваны журналіст Берлінскі і Венецыянскі кінафестываля ў 2024 годзе, кінафестываль у Сан-Себасціяне ў 2025 годзе&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/karysnae/jak-karystacca-pragramami-mabilnasci/|title=Як правільна карыстацца праграмамі мабільнасці?|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt;. Таксама двойчы па прафесійных пытаннях прысутнічаў на цырымоніі ўзнагароджання прэміі Еўрапейскай кінаакадэміі у 2023 і 2024 гадах&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://sekktor.online/be/articles/interview-w-taras-tarnalitski|title=Кінакрытык Тарас Тарналіцкі: “Апошнія 15 гадоў былі і росквітам, і адначасова заняпадам для беларускага незалежнага кіно”|website=sekktor.online|date=2025-10-01|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt;, а вясной 2026 года наведаў Lux Audience Award — сумесную кінапрэмію Еўрапарламента і Еўрапейскай кінаакадэміі, якая праводзіцца ў памяшканні Еўрапарламенту&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/ispanskaya-drama-glukhaya-stala-peramozhcam-lux-audience-award-2026-u-euraparlamence|title=Іспанская драма “Глухая” стала пераможцам LUX Audience Award 2026 у Еўрапарламенце {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2026-04-15|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt;.

Стварыў у 2024 годзе медыяпраект пра беларускае кіно пасля 2020 года «Беларускае кіно на зломе эпох», які публікаваўся на сайце «Будзьма беларусамі»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://budzma.org/category/belaruskae-kino-na-zlome-epokh|title=Будзьма беларусамі! » &quot;Беларускае кіно на зломе эпох&quot;|website=budzma.org|access-date=2026-07-19}}&lt;/ref&gt;, а ў 2025 — працягнуўся на сайце «Еўрарадыё» пад назвай «Нябачнае кіно 2020-х»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/tags/nyabachnae-kino-2020-kh|title=Нябачнае кіно 2020-х {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|access-date=2026-07-19}}&lt;/ref&gt;.

Вясной 2026 года ўдзельнічаў у праекце «Культурная Re:візія», у якім выданне [[Reform.news|REFORM.news]] праз тэксты беларускіх крытыкаў спрабавала скласці карту культурнага ландшафту ў Беларусі і замежжы. Напісаў эсэ-рэцэнзію пра дакументальную стужку «Радзіма» («Motherland»){{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}.

У 2026 годзе напісаў даследчае эсе пра беларускую кінакрытыку ва ўмовах цэнзуры, рэпрэсій і вайны&lt;ref&gt;{{Артыкул|спасылка=https://www.apparatusjournal.net/index.php/apparatus/article/view/423|аўтар=Taras Tarnalitsky|загаловак=A Belarusian Film Criticism of the 2020s: Between (Self-)Censorship and Sincerity|год=2026-07-08|мова=en|выданне=Apparatus. Film, Media and Digital Cultures of Central and Eastern Europe|выпуск=22|issn=2365-7758|doi=10.17892/app.2026.00022.423}}&lt;/ref&gt; для спецыяльнага нумара (№ 22) нямецкага акадэмічнага часопіса Apparatus пра беларускае кіно пасля 2020 года&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.apparatusjournal.net/index.php/apparatus/issue/view/32|title=No. 22 (2026): Belarusian Cinema and the Protests of 2020: Cinema in Exile {{!}} Apparatus. Film, Media and Digital Cultures of Central and Eastern Europe|website=www.apparatusjournal.net|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt;.

Факусуецца на падтрымцы незалежнага і дакументальнага беларускага кіно.{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}

Сябра [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыі журналістаў]], [[Беларуская незалежная кінаакадэмія|Беларускай незалежнай кінаакадэміі]], [[Беларускі саюз кінематаграфістаў|Беларускага саюза кінематаграфістаў]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://belta.by/culture/view/sukmanov-festival-mobilnogo-kino-velcom-smartfilm-nastojaschee-kinosobytie-325713-2018/|title=Сукманов: фестиваль мобильного кино velcom Smartfilm - настоящее кинособытие|website=belta.by|date=2018-11-15|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt;, Міжнароднай федэрацыі кінакрытыкаў [[FIPRESCI]]{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
* {{h|Reform.news|2025|{{cite web|ref = Reform.news| url = https://reform.news/kab-kinaa-tary-svedamljali-nakolki-grandyjoznuju-pracu-jany-robjac-belaruskaja-prjemija-kinakrytyka-chyrvony-veras-raspachynae-trjecjuju-jedycyju|title = «Каб кінааўтары ўсведамлялі, наколькі грандыёзную працу яны робяць». Беларуская прэмія кінакрытыкаў «Чырвоны верас» распачынае трэцюю эдыцыю|first = |last = Reform.news|authorlink = |date = 2025-10-13|work = Reform.news|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}}
* {{h|Budzma.org|2022|{{cite web|ref = Budzma.org| url = https://budzma.org/news/taras-tarnalitski.html|title = Тарас Тарналіцкі: «Пра беларускі кінематограф пішуць адзінкі»|first = |last = Budzma.org|authorlink = |date = 2022-10-26|work = Будзьма беларусамі!|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}}
* {{h|Redheatheraward.com|2026|{{cite web|ref = Redheatheraward.com| url = https://redheatheraward.com/be/jury|title = Журы - Чырвоны верас|first = |last = Redheatheraward.com|authorlink = |date = 2026|work = Redheatheraward.com|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}}
* {{h|ByCulture|2021|{{cite web|ref = ByCulture| url = https://artists.byculture.org/taras_tarnalicki.html|title = Тарас Тарналіцкі|first = |last = ByCulture|authorlink = |date = 2021|work = ByCulture|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}}
* {{h|Леўкавец|2025|{{cite web|ref = Леўкавец| url = https://baj.media/be/taras-tarnalicki-pra-baj/|title = Тарас Тарналіцкі: пра змену прафесіі і знаёмства з БАЖ|first = Георгій|last = Леўкавец|authorlink = |date = 2025-09-05|work = baj.media|publisher = Беларуская асацыяцыя журналістаў|location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}}
* {{h|Тарналіцкі|2026|{{cite web|ref = Тарналіцкі| url = https://reform.news/fenomen-filma-radzima-jak-a-tarytaryzm-ukaranjaecca-nutry-gramadstva|title = Феномен фільма «Радзіма» — як аўтарытарызм укараняецца ўнутры грамадства|first = Тарас|last = Тарналіцкі|authorlink = |date = 2026-04-07|work = Reform.news|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}}

{{DEFAULTSORT:Тарналіцкі Тарас}}
{{Бібліяінфармацыя}}</text>
      <sha1>3az44ly0t013wxqszzzi6p3mnf8mxgj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5170868</id>
      <parentid>5170840</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T16:00:34Z</timestamp>
      <contributor deleted="deleted" />
      <comment deleted="deleted" />
      <origin>5170868</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60585" sha1="1ooe0yjc7bfxq8me9sko2vrimzuxjp6" xml:space="preserve">{{кінематаграфіст}}

'''Тарас Тарналіцкі'''&lt;!--Такім чынам Вашы змены прозвішчаў не захаваюцца, шансаў няма. Напішыце на старонцы размоў артыкула, у чым праблема, што Вы хочаце зрабіць і крыніцы, які пацвярджаюць, што Вы маеце рацыю. Тады нешта будзе вырашацца. Або падайце зноску на крыніцу проста тут. Або апішыце сутнасць праблемы ў гэтым каменце. У вайне правак Вы не пераможаце.--&gt;, сапраўднае імя '''Тарас Круцкіх''' ({{ВДП}}) — беларускі журналіст, кінакрытык і культурны каментатар.

== Біяграфія ==
Нарадзіўся 8 жніўня 1989 года ў ваенным гарадку [[Наваколасава|Стоўбцы-2]] [[Стаўбцоўскі раён|Стаўбцоўскага раёна]].

У 2006 годзе паступіў на [[гістарычны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта|гістарычны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]], скончыў яго па спецыяльнасці «Гісторык-архівіст»{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}.{{sfn|ByCulture|2021|p=}}

У 2010 годзе ўпершыню ўдзельнічаў у грамадска-палітычных падзеях, быў на [[Плошча 2010|акцыях пратэсту на плошчы Незалежнасці]] ў Мінску. У 2011 годзе ўдзельнічаў у «[[Пратэсты ў Беларусі (2011)|маўклівых маршах]]», у 2017 годзе — у [[Пратэсты ў Беларусі (2017)|пратэстах супраць дэкрэта пра «дармаедаў»]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}}

Працаваў па размеркаванні два гады архівістам у [[Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным архіве Рэспублікі Беларусь]]{{sfn|ByCulture|2021|p=}}, у гэты самы перыяд 6 месяцаў праходзіў тэрміновую службу ва [[Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь|Узброеных сілах Рэспублікі Беларусь]].

У 2013—2014 гадах шэсць месяцаў працаваў у аддзеле продажу рэкламы на партале [[TUT.BY]], пасля вырашыў перайсці ў журналістыку{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}. Каб атрымаць базавыя прафесійныя веды навучаўся на курсах, арганізаваных [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыяй журналістаў]] (БАЖ){{sfn|Леўкавец|2025|p=}}, а таксама у першым наборы ў Еўрапейскім каледжы ліберальных мастацтваў у Беларусі (канцэнтрацыя «Масавая культура і медыя») у 2014—2015 гадах&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=http://eclab.by/alumni/reviews/otzyv-tarasa-kruckih|title=Отзыв Тараса Круцких {{!}} European College of Liberal Arts in Belarus|website=eclab.by|access-date=2026-07-16|archive-date=11 чэрвеня 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170611230652/http://eclab.by/alumni/reviews/otzyv-tarasa-kruckih|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;. На пачатку 2015 года працаваў па праграме журналісцкіх абменаў ва украінскім бізнес-выданні Delo.ua&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://delo.ua/ru/search/?q=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%20%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=Результат поиска &quot;Тарас Тарналицкий&quot; на Delo.ua — главный деловой портал Украины|website=delo.ua|date=2015-03-17|access-date=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;.

Пасля стажыроўкі вярнуўся ў Мінск, на пачатку 2015 года ўладкаваўся рэдактарам раздзела культуры і турызму газеты «[[Беларусы і рынак]]»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://belmarket.by/news/3cb12073-4377-496d-88cb-a712e03ce5ed|title=Ставка на монетизацию|website=belmarket.by|access-date=2026-07-23}}&lt;/ref&gt;, пісаў матэрыялы на тэмы ад эканоміка да спраў беларускага кіно&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://belmarket.by/news/affe8c23-7633-446d-b942-2f3631c76f53|title=В поисках зрителей и денег|website=belmarket.by|access-date=2026-07-23}}&lt;/ref&gt;.

У 2016 годзе працаваў у Нацыянальным цэнтры маркетынгу і кан’юнктуры цэн, займаўся выданнем часопісаў і прасоўваннем беларускіх прадпрыемстваў на замежных рынках; на працы сутыкаўся з дысцыплінарнымі заўвагамі за публікацыі ў сацыяльнай сетцы [[Facebook]] (у прыватнасці, датычных «[[Справа БелТА і TUT.by|справы БелТА і TUT.by]]»), а пасля ў 2017 годзе паўгода супрацоўнічаў з краўдфандынгавай платформай ulej.by, тэстуючы супрацу з медыя падчас запуску прадуктавага кірунку платформы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://budzma.org/news/30-orihinalnykh-produktov-ot-byelorusskikh-proizvodityelyey-poyavyatsya-na-platformye-ulej-by.html|title=Будзьма беларусамі! » 30 оригинальных продуктов от белорусских производителей появятся на платформе Ulej.by|website=budzma.org|access-date=2026-07-23}}&lt;/ref&gt;. Найбольшым поспехам адзначылася супраца з дызайнерскай студыяй Hutkasmachnaa (свяцільнікі ў выглядзе вагонаў мінскага метро) і брэндам Zhart&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://budzma.org/news/byelorusskiye-dizaynyery-privlyekli-na-ulej-by-bolyeye-44-000-byn-na-zapusk-sobstvyennoho-proizvodstva.html|title=Будзьма беларусамі! » Белорусские дизайнеры привлекли на Ulej.by более 44 000 BYN на запуск собственного производства|website=budzma.org|access-date=2026-07-23}}&lt;/ref&gt;, які за паўтара месяца сабраў болей за дзесяць тысяч долараў на друк цішотак з антрапаморфнымі дзікімі жывёламі&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://people.onliner.by/opinions/2017/04/20/mnenie-677|title=Сооснователь бренда Zhart Роман Герасимов: зарабатывать деньги на национальном колорите — это нормально! - Люди Onlíner|first=Дмитрий|last=Корсак|website=Onlíner|date=2017-04-20|access-date=2026-07-23}}&lt;/ref&gt;.

Супрацоўнічаў з дзяржаўнай газетай «[[Культура (газета)|Культура]]», дзе рыхтаваў рэцэнзіі, аднак спыніў працу там праз канфлікты з рэдактарам наконт цэнзуравання тэкстаў пад патрабаванні [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}}

У ліпені — жніўні 2017 года супрацоўнічаў з расійскім дзяржаўным інфармацыйным агенцтвам «[[Sputnik Беларусь]]»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://sputnik.by/search/?query=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=Sputnik Беларусь - последние новости и главные события. Новости Беларуси сегодня.|website=Sputnik Беларусь|access-date=2026-07-13}}&lt;/ref&gt;.

У маі 2020 года далучыўся да перадвыбарчай каманды [[Віктар Дзмітрыевіч Бабарыка|Віктара Бабарыкі]], хаця лічыў яго спойлерам [[Аляксандр Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]], займаўся зборам подпісаў у мінскім мікрараёне [[Сухарава (жылы раён)|Сухарава]] (на вуліцах Сухарава і Семянякі).{{sfn|ByCulture|2021|p=}}

Падчас [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў 2020 года]] прыняў удзел у 12 нядзельных маршах, стаяў у ланцугу салідарнасці ад [[Акрэсціна]] да [[Курапаты|Курапатаў]] у Мінску. Падчас Марша памяці [[Раман Ігаравіч Бандарэнка|Рамана Бандарэнкі]] 15 лістапада 2020 года затрыманы каля чыгуначнага моста на [[Арлоўская вуліца (Мінск)|Арлоўскай]] у Мінску. Асуджаны на 25 сутак адміністрацыйнага арышту па артыкулах 23.34 (удзел у несанкцыянаваным мерапрыемстве) і 23.4 (непадпарадкаванне супрацоўнікам міліцыі) [[КоАП Беларусі|КоАП]]. Тэрмін адбываў у [[Акрэсціна|ЦІП на Акрэсціна]] ў Мінску і ў [[СІЗА (Баранавічы)|СІЗА ў Баранавічах]]. Падзеі 2020 года ў Беларусі характарызуе як «беларускі біблейскі [[пеплум]]», праводзячы аналогію з маштабнымі гістарычнымі кінастужкамі і біблейскім сюжэтам [[Выхад яўрэяў з Егіпта|выхаду яўрэяў з Егіпта]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}}

З лета 2019 да канца лета 2022 года працаваў рэдактарам спецпраектаў у аўтакласіфайдзе [[av.by]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://av.by/news/taras-tarnalickij|title=Тарас Тарналицкий|website=av.by|access-date=2026-07-21}}&lt;/ref&gt;, вясной 2021 года быў сведкам вобыску супрацоўнікамі ДФР, які праводзілі у межах палітычна матываванай справы супраць кампаніі TUT.by з абвінавачванне ў нясплаце падаткаў&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://secretmag.ru/news/v-belorussii-zablokirovali-tut-by-protiv-sotrudnikov-portala-zaveli-delo-o-neuplate-nalogov.htm|title=В Белоруссии заблокировали Tut.by. Против сотрудников портала завели дело о неуплате налогов|website=secretmag.ru|access-date=2026-07-21}}&lt;/ref&gt;.

У жніўні 2021 года выкліканы як сведка ў [[ГУБАЗіК]], але адпушчаны пад падпіску пра неразгалошванне&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://budzma.org/news/tarnalitskaga-vyklikali-gubazik.html|title=Будзьма беларусамі! » Кінакрытыка Тараса Тарналіцкага выклікалі ў ГУБАЗіК|website=budzma.org|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt;.

Восенню 2021 года зведаў нападкі з боку прапагандыста «[[СБ. Беларусь сегодня|СБ. Беларусь сёння]]» [[Андрэй Мікалаевіч Мукавозчык|Андрэя Мукавозчыка]] за крытыку кінафестываля «[[Лістапад (кінафестываль)|Лістапад]]»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.sb.by/articles/chitayte-zaviduyte3.html|title=Андрей Муковозчик: Испанский стыд – это когда вижу и слышу, что говорят и пишут невероятные|first=СБ-Беларусь|last=сегодня|website=www.sb.by|date=2021-10-20|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt;, які тым часам Міністэрства культуры пазбавіла дырэкцыі і перадала ўпраўленне дзяржстудыі «[[Беларусьфільм]]»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/cellar/4461.html|title=«Активисты будут требовать у авторов снять свои фильмы с фестиваля». Эксперт — о будущем «Листопада»|website=Зеркало|date=2021-10-19|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt;.

У 2021 годзе запісаўся ў ініцыятыву па стварэнні партыі Віктара Бабарыкі{{sfn|ByCulture|2021|p=}}. Да восені 2022 года праз палітычны пераслед і праблемы на рынку працы ў Беларусі вымушана эміграваў у Польшчу{{sfn|Budzma.org|2022|p=}}.

Жыве і працуе ў [[Варшава|Варшаве]]{{sfn|Budzma.org|2022|p=}} з верасня 2022 года&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be-BY|url=https://www.youtube.com/watch?v=vlP7rl9KyuE|title=⚡️ ГУБОПиК и новые чистки в Беларуси. Кинематограф ГУБОПа и Тарантино. Нормальное кино РБ. Еврорадио|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;.

== Прафесійная дзейнасць ==
Журналісцкую і кінакрытычную дзейнасць пачаў у газеце «Віртуальныя радасці», для яе з лютага 2008 года пісаў агляды фільмаў&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://vrgames.by/content/russkaya-igra|title=Русская игра|website=VRgames - Компьютерные игры, кино, комиксы|date=2008-02-29|access-date=2026-07-19}}&lt;/ref&gt;. Першай рэдактаркай была Марына Бірукова, трагічна загінулая восенню 2023 года ў Варшаве&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/shto-zdarylasya-z-zhurnalistkay-marynay-birukovay-yakaya-zaginula-u-varshave/|title=Што здарылася з журналісткай Марынай Біруковай, якая загінула ў Варшаве|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|date=2023-12-23|access-date=2026-07-19}}&lt;/ref&gt;. Станам на 2025 год, меў больш за 15 гадоў досведу працы ў медыясферы, супрацоўнічаў з больш як 40 выданнямі ў Беларусі, краінах Еўрапейскага Саюза, Расіі&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.film.ru/articles/na-chistom-entuziazme|title=Как белорус работал на худшего режиссера всех времен и народов|access-date=2026-07-16}}&lt;/ref&gt; і Украіне{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. Сярод іх: Еўрапейскае радыё для Беларусі (euroradio.fm)&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/author/taras-tarnalicki|title=Тарас Тарналіцкі {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, часопіс аўтакласіфайда av.by&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://av.by/news/taras-tarnalickij|title=Тарас Тарналицкий|website=av.by|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, партал Tut.by (праекты &quot;Афіша&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=http://afisha.tut.by/news/kaleidoscope/393590.html|title=Когда Дарт Вейдер подружился с Трансформерами. Стенды Unicon 2014 - НОВОСТИ {{!}} AFISHA.TUT.BY|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt; і &quot;Ледзі&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://lady.tut.by/news/life/606230.html|title=&quot;Я приходила домой и плакала от усталости&quot;. Почему белоруски соглашаются на непрестижную работу|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;), The Village Belarus&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.the-village.me/village/city/people/262679-cinema-minsk|title=«Работая билетером, я терпеть не мог общаться с клиентами»: вымирающая профессия киномеханик|website=The Village Беларусь|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, расійскі партал film.ru&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.film.ru/articles/na-chistom-entuziazme|title=Как белорус работал на худшего режиссера всех времен и народов|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, расійскі анлайн-часопіс &quot;25-ты кадр&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://25-k.com/page-id-978-comments-1.html|title=Изменяя время. Вновь. - «25-й кадр» {{!}} Независимый журнал о кино|website=25-k.com|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, IGN Russia&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://ru.ign.com/u/taras-tarnalitskii|title=Тарас Тарналицкий|website=IGN Russia|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, газета &quot;Віртуальныя радасці&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=http://kritikanstvo.ru/critics/3439/|title=Критик Тарас Тарналицкий (Виртуальные радости)|website=Критиканство|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, часопіс Сitydog&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://citydog.io/post/yandex-panorama/|title=«Тренируемся на специальных столбиках». Каково это – работать водителем, который делает новые снимки «Яндекс.Панорамы» для Минска|website=citydog.io|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, расійскае навінавая агенцыя Sputnik.by&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://sputnik.by/20170704/kak-proishodit-rekonstruktsia-tehniki-na-linii-stalina-1029604024.html|title=Совсем как настоящая: как реконструируют технику на &quot;Линии Сталина&quot;|first=Sputnik|last=Беларусь|website=Sputnik Беларусь|date=20170704T0952+0300|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, сайт Probusiness&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://probusiness.io/search/?str=%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81+%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9&amp;section=all|title=Поиск по статьям {{!}} PROBUSINESS.IO|website=probusiness.io|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, сайт выдання &quot;Наша Ніва&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/167406|title=Антыўтопія «Лобстар»: з'яўленне гэтай стужкі ў сталічным пракаце стала маленькім подзвігам|website=Наша Ніва|date=2016-03-25|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, партал пра беларускую культуру &quot;Будзьма беларусамі&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://budzma.org/search/index.php?q=%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81+%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%96%D1%86%D0%BA%D1%96|title=Будзьма беларусамі! » Пошук|website=budzma.org|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, экалагічны партал Greenbelarus.info&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://greenbelarus.info/author/%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%20%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=Все материалы автора {{!}} Тарас Тарналицкий|website=Зелёный портал|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, часопіс Relax.by&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://mag.relax.by/city/topic/10410563-jesty-ili-ne-jesty-v-kinoteatrah-chto-minchane-juristy-i-sami-kinoteatry-dumajut-po-etomu-povodu/|title=Есть или не есть в кинотеатрах: что минчане, юристы и сами кинотеатры думают по этому поводу|website=https://mag.relax.by|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, аналітычны анлайн-часопіс &quot;Беларусский журнал&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://journalby.com/about-project|title=О проекте|website=journalby.com|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, сайт арганізацыі &quot;Цэнтр новых ідэй&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://newbelarus.vision/tag/a-tar-taras-tarnalicki/|title=Аўтар: Тарас Тарналіцкі|website=Цэнтр новых ідэй|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, сайт Беларускай асацыяцыі журналістаў&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://old.baj.media/be/analytics/mif-o-supergruppe-dvorovoe-proshloe-samuray-rok-sceny-o-chem-rasskazyvayut-filmy|title=Миф о супергруппе, дворовое прошлое, самурай рок-сцены. О чем рассказывают фильмы, посвященные белорусским музыкантам|website=baj.media|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, выданне &quot;Брэсцкая газета&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.b-g.by/society/semeynyiy-biznes-vo-vsem-mire-v-prioritete-ili-kak-v-lunince-prodayut-skovorodyi-na-millionyi-dollarov/|title=«Семейный бизнес во всем мире в приоритете», или Как в Лунинце продают сковороды на миллионы долларов - Брест. Последние новости сегодня. Брестская газета|website=Брест. Последние новости сегодня. Брестская газета|date=2019-02-15|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, студэнцкі часопіс ECLAB &quot;Енот&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=http://eclab.by/news/vyshel-pilotnyy-nomer-studencheskogo-zhurnala-enote|title=Вышел пилотный номер студенческого журнала E.note {{!}} European College of Liberal Arts in Belarus|website=eclab.by|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, выданне GPress&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://gpress.info/2024/09/30/kvir-novyy-film/|title=“Квир”. Новый фильм от автора “Назови меня своим именем”|last=Editor|website=GPress - Интересные тексты и новости для ЛГБТК+ людей|date=2024-09-30|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, выданне Zerkalo&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/cellar/53384.html|title=Власть, насилие и дедовщина. Как создавался фильм «Радзіма», который побеждает на кинофестивалях и номинирован на «европейский Оскар»|website=Зеркало|date=2023-11-08|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, анлайн-часопіс &quot;Сойка&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://sojka.io/by/guides/ukranian-movies|title=Дзесяць фільмаў, каб зразумець сучасную Украіну — Sojka|website=sojka.io|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, сайт тэлеканала &quot;Белсат&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/news/09-05-2021-stryptyz-i-vajna-ne-zrazumets-belarus/|title=Драма Андрэя Куцілы «Стрыптыз і вайна». (Не)зразумець Беларусь|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, часопіс &quot;Большой&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://bolshoi.by/kino/belarusian-reality/|title=Belarusian reality. Кинопредпочтения Тараса Тарналицкого|website=Проект «Большой»|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, газета &quot;Новы час&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be-BY|url=https://novychas.by/hramadstva/napeuna-heta-mahlo-sapsavac-mne-zyccjo|title=«Напэўна, гэта магло сапсаваць мне жыццё»|website=Новы Час|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, анлайн-часопіс 34Mag.net&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://34mag.net/authors/%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81+%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%96%D1%86%D0%BA%D1%96|title=34mag.net - Тарас Тарналіцкі|website=34mag.net|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, выданне Dev.by&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-BY|url=https://devby.io/news/developer-circles|title=«Нужно отдавать себе отчёт, над чем и кем ты шутишь». Сооснователь MSQRD Сергей Гончар рассказал, как устроиться в Facebook и не пожалеть|website=dev.by|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, выданне 2doc.by&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://2doc.by/article/vrach-endokrinolog-o-lishnem-vese-belorusov-vazhnosti-gormonov-i-pravilnom-pitanii|title=Врач-эндокринолог: о лишнем весе белорусов, важности гормонов и правильном питании|website=2doc.by|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, праект Dom.by&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://mag.dom.by/news/novosti-kompanii/48553-rijeltor/|title=Сам себе риелтор. Что мешает купить квартиру без посредников?|website=mag.dom.by|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, партал Onliner&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://realt.onliner.by/2013/05/06/novokolosovo|title=Город. Instagram: Новоколосово — военный объект особой секретности - Недвижимость Onlíner|first=Тарас|last=Круцких|website=Onlíner|date=2013-05-06|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, бізнес-выданне &quot;Ежедневник&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.rest.ej.by/infrastructure/2014/10/22/v-minske-otkrylas-pervaya-belorusskaya-akademiya-tennisa.html|title=В Минске открылась первая белорусская академия тенниса {{!}} Отдых|website=www.rest.ej.by|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, часопіс &quot;Дырэктар&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-ru|url=https://director.by/arkhiv-zhurnala/arkhiv-nomerov-2014/139-2014-11-05-07-41-38/https%3A%2F%2Fdirector.by%2Farkhiv-zhurnala%2Farkhiv-nomerov-2014%2F139-2014-11-05-07-41-38%2F3993-2014-11-05-12-37-47|title=Офшор нам только снится|website=Director.BY|date=2014-11-05|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, газета &quot;Беларусы і рынак&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://belmarket.by/news/0df5b92c-fc4b-477b-ac9b-eade50b61d41|title=Документальное кино: мечта о монополии|website=belmarket.by|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, украінскае бізнес-выданне Delo.ua&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://delo.ua/lifestyle/liricheskoe-nastuplenie-popytka-slomat-predubezhdenie-zritelja-293852/|title=&quot;Лирическое&quot; наступление: попытка сломать предубеждение зрителя к украинскому кино — Delo.ua|website=delo.ua|date=2015-03-31|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, будаўнічы партал Stroyka.by&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=http://stroyka.by/news/2015/01/06/ushp|title=Утепленная шведская плита: фундамент из самого сердца Скандинавии|website=Stroyka.by|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, выданне kyky.org&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://kyky.org/search_tag?tag=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81_%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=KYKY.ORG|website=KYKY.ORG|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, анлайн-часопіс &quot;Культпрасвет&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://kultprosvet.by/authorname/taras-tarnalitskij/|title=Культпросвет  Архивы Тарас Тарналицкий - Культпросвет|website=kultprosvet.by|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, дзяржгазета &quot;Культура&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.kimpress.by/index.phtml?page=12&amp;idauth=97|title=Культура - Аўтары|website=www.kimpress.by|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, выданне Mediakritika.by&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=http://mediakritika.by/article/5375/sluzhu-rossii-kak-telekanal-ntv-belarus-idealiziruet-rossiyskih-silovikov|title=Служу России. Как телеканал НТВ-Беларусь идеализирует российских силовиков|website=mediakritika.by|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, часопіс аўтамабільнага сэрвіса Dealerhall.by&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://dealerhall.by/|title=Новости автомобильной индустрии|website=dealerhall.by|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, экспертны партал Fashionbank.by&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://fashionbank.by/|title=Экспертный портал Fashionbank.by: Все о моде, красоте и здоровье|website=fashionbank.by|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, часопіс анлайн-сэрвіса Bycard.by&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://bycard.by/|title=ByCard|website=bycard.by|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, сайт Reform.news&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://reform.news/324744-kak-prohodit-festival-sprava-v-derevne-belaja-cerkov-fotoreportazh|title=Как проходит фестиваль SPRAVA в деревне Белая Церковь — фоторепортаж — REFORM.news (ранее REFORM.by)|website=reform.news|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, выданне &quot;Эканамічная газета&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://neg.by/novosti/otkrytj/kachestvo-v-rossii-nikogo-ne-interesuet/|title=Качество в России никого не интересует. — Как белорусская посуда продается в других странах?|website=neg.by|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt; ды інш.

Станам на ліпень 2026 года, працуе карэспандэнтам для «[[Еўрарадыё]]» і партала «[[Будзьма беларусамі]]».{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}

Заснавальнік і аўтар тэлеграм-канала «Holy Belawood» (раней — «Священный Белавуд»), прысвечанага навінам беларускага кінематографа і дзейнасці кінастудыі «[[Беларусьфільм]]»{{sfn|ByCulture|2021|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. Суаўтар падкасту «Кінатэатр Беларусь»{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}. Вёў аўтарскую рубрыку «У кіно з Белсатам» на тэлеканале «Белсат» летам 2025 года&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/taras-tarnalicki-praekt-na-belsat/|title=Тарас Тарналіцкі: Беларусь у заходнім кіно падаецца як новая «імперыя зла»|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|date=2025-07-15|access-date=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;.

Здымаўся ў аматарскім ігравым кіно: у кароткаметражным трылеры «Сапраўднае» (2012) выступіў як сцэнарыст і акцёр&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=WVSTHD1YrMk|title=Настоящее / Real // Short Film|last=Gosha Berlinsky|date=2012-01-04|access-date=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;, у драме «Ты, пачвара» (2014) з’явіўся у невялікім камэа&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=C1ZyLz7Uwow|title=Ты чудовище / You're a Monster // Short Film|last=Gosha Berlinsky|date=2014-02-21|access-date=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;, у навагодняй трэш-камедыі «Твае вочы» сыграў другародную ролю&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://vimeo.com/268582622|title=Твои глаза|access-date=2026-07-16}}&lt;/ref&gt; і іншае.

Запрашаўся на дзяржаўныя (АНТ, Беларусь-1&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=JVPz3II05pM|title=Продолжение следует... Форум|last=NEWS.BY: новости Беларуси и мира|date=2016-10-10|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;) і незалежныя тэлеканалы і медыя (&quot;Белсат&quot;, Еўрарадыё)&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://euroradio.fm/ru/nacionalnyy-konkurs-na-listopade-chto-dalshe|title=Национальный конкурс на &quot;Листопаде&quot;: что дальше {{!}} Новости Беларуси {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2018-11-12|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be-BE|url=https://belsat.eu/programs/ministerstva-kultury-patratsits-na-geta-milyony-dolarau/|title=Міністэрства культуры патраціць на гэта мільёны долараў|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt; для абмеркавання пытанняў культуры і кіно.

Супрацоўнічаў з шэрагам беларускіх кінафестываляў, у тым ліку кінафорумам мабільнага кіно Velcom Smartfilm (пасля перайменаванага ў Voka Smartfilm). Спачатку як старшыня народнага журы ў 2018 годзе&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/velcom-smartfilm/29011420.html|title=Фільм па кнізе Андруся Горвата атрымаў «народны» прыз на фэстывалі мабільнага кіно|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2018-02-01|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt;, а потым як сябра асноўнага журы ў 2019 і 2020 гадах&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://unikino.ru/journey-velcom-smartfilm-8/|title=Российский фильм «Путешествие» о восхождении на Эльбрус с котом получил приз фестиваля velcom Smartfilm — Союз кинематографистов Российской Федерации|website=unikino.ru|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://bgmedia.site/news/gran-pri-festivalya-voka-smartfilm-poluchil-belorusskiy-film-86/|title=Гран-при фестиваля VOKA Smartfilm получил белорусский фильм «86» — BGmedia|website=BGmedia. Последние новости Бреста, Беларуси сегодня.|date=2020-04-17|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt;. У 2019 годзе праводзіў дыскусіі на фестывалі Watch Docs у Мінску, а таксама ў 2023 годзе ў Варшаве на фестывалі «[[Бульбамуві]]»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://bulbamovie.wordpress.com/2023/11/01/program-%d0%bf%d1%80%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d0%bc%d0%b0-bulbamovie-2023/|title=Program {{!}} Праграма BULBAMOVIE 2023|first=Zobacz wszystkie|last=wpisy|website=BULBAMOVIE|date=2023-11-01|access-date=2026-07-19|last2=Januszgawryluk|first2=Których Autorem Jest}}&lt;/ref&gt;.

Вясной 2020 года, падчас эпідэміі каронавірусу, правёў сумесна з выданнем kyky.org беларускую анлайн-прэм'еру стужкі &quot;Як мы захочам&quot; беларускага і расійскага пісьменніка і андэрграўднага рэжысёра Уладзіміра Казлова&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://t.me/holybelawood/1940|title=Священный Белавуд|website=Telegram|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;.

У 2020 годзе ініцыяваў разгляд Камісіяй па этыцы БАЖ справы пра парушэнне журналісцкіх стандартаў тэлеграм-каналамі «[[Мотолько помоги]]» і «[[Беларусь головного мозга]]» праз публікацыю пірацкай версіі фільма «[[Купала (фільм)|Купала]]»; скаргу задаволілі{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}.

У 2021 годзе ўдзельнічаў відэапраекце «Словы мацней», сумеснай кампаніі «Будзьма беларусамі!», [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза беларускіх пісьменнікаў]] і [[Беларускі ПЭН-Цэнтр|Беларускага ПЭН-цэнтра]]. У ім сучасныя дзеячы культуры, якія пацярпелі ад пераследу і ціску пасля 9 жніўня 2020 года, чыталі творы сваіх папярэднікаў, асуджаных у сталінскія часы. Тарналіцкі зачытаў ўрывак з «Зацемак аб характары беларусаў» пісьменніка [[Станіслаў Сымонавіч Грынкевіч|Станіслава Грынкевіча]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://penbelarus.org/2021/02/01/slovy-macznej-taras-tarnaliczki-chytae-stanislava-grynkevicha.html|title=«Словы мацней»: Тарас Тарналіцкі чытае Станіслава Грынкевіча|website=Беларускі ПЭН|date=2021-02-01|access-date=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;.

У 2021 годзе разам з трыма іншымі кінакрытыкамі (сярод іх Дар'я Амяльковіч, Максім Карпіцкі, [[Ірэна Кацяловіч]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://reform.news/269555-u-belarusi-z-javilasja-prjemija-kinaprjesy-chyrvony-veras|title=У Беларусі з’явілася прэмія кінапрэсы «Чырвоны верас» — REFORM.news (ранее REFORM.by)|website=reform.news|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;) заснаваў Беларускую прэмію кінакрытыкаў «[[Чырвоны верас]]» (Red Heather Award), якая адзначае дасягненні незалежнага беларускага кіно, створанага без удзелу дзяржаўнага бюджэту Беларусі або Расіі{{sfn|Reform.news|2025|p=}}. Першы конкурс падвёў вынікі ў 2022 годзе і прайшоў без цырымоніі ўзнагароджвання&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://reform.news/312233-312233-2|title=Первая премия беларусской кинопрессы «Чырвоны верас» объявила победителей — REFORM.news (ранее REFORM.by)|website=reform.news|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, а два наступныя цырымоніі ўжо мелі: у 2024 годзе — у Берліне, у межах Берлінскага кінафестывалю і Еўрапейскага міжнароднага кінарынку&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://reform.news/na-berlinskim-kinafestyvali-adbudzecca-cyrymonija-znagarodzhannja-belaruskaj-prjemii-kinakrytyka-chyrvony-veras|title=На Берлінскім кінафестывалі адбудзецца цырымонія ўзнагароджання Беларускай прэміі кінакрытыкаў «Чырвоны верас» — REFORM.news (ранее REFORM.by)|website=reform.news|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, і ў 2026 годзе — у Варшаве, у кінатэатры &quot;Luna&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://reform.news/z-berlina-varshavu-belaruskaja-prjemija-kinakrytyka-chyrvony-veras-26-ryhtuecca-da-cyrymonii-kino-luna/|title=З Берліна ў Варшаву: Беларуская прэмія кінакрытыкаў «Чырвоны верас’26» рыхтуецца да цырымоніі ў Kino Luna — REFORM.news (ранее REFORM.by)|last=reform.news|website=reform.news|date=2026-02-14|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;.

У 2021 годзе працаваў нацыянальным каардынатарам ад Беларусі ў прэміі Adami Media Prize, якая падтрымлівае журналістаў, рэжысёраў і кінематаграфістаў з краін [[Усходняе партнёрства|Усходняга партнёрства]] (у тым ліку Беларусі)&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.adamimediaprize.eu/home-1|title=HOME|website=ADAMI MEDIA PRIZE FOR CULTURAL DIVERSITY IN EASTERN EUROPE|date=2023-05-31|access-date=2026-07-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://old.baj.media/be/content/adami-media-prize-prymae-zayauki-na-videamateryyaly-yakiya-znahodzyacca-na-stadyi|title=ADAMI Media Prize прымае заяўкі на відэаматэрыялы, якія знаходзяцца на стадыі вытворчасці (да 27 верасня)|website=baj.media|access-date=2026-07-19}}&lt;/ref&gt;.

Вясной 2021 года падпісаў адкрыты ліст прадстаўнікоў медыясектара да ўладаў з заклікам «Спыніць „паляванне на ведзьмаў!“»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://old.baj.media/be/content/bazh-nakiravau-uladam-adkryty-zvarot-bolsh-chym-150-pradstaunikou-medyyasektara|title=БАЖ накіраваў уладам АДКРЫТЫ ЗВАРОТ больш чым 150 прадстаўнікоў медыясектара|website=baj.media|access-date=2026-07-19}}&lt;/ref&gt;.

Супрацоўнічаў з дзяржаўнай установай «Нацыянальны цэнтр сучаснага мастацтва». Летам 2020 года у межах выставы «Алфавіт вайны» праводзіў паказ і абмеркаванне «Сыны ідуць у бой» [[Віктар Цімафеевіч Тураў|Віктара Турава]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://ncsm.by/calendar/pakaz-abmerkavanne-flma-syny-duc-u-boj|title=Паказ і абмеркаванне фільма «Сыны ідуць у бой» {{!}} НЦСМ|website=ncsm.by|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt;, а вясной 2021 года у межах праекта «Чарнобыль. Эфект спячага» паказ і абмеркаванне фільмаў «Чорны бусел» Віктара Турава, «Чарнобыль. Попел» [[Сяргей Лук’янчыкаў|Сяргея Лук’янчыкава]] і «Невядомы рай» [[Дар’я Юркевіч|Дар’і Юркевіч]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://ncsm.by/calendar/pakaz-abmerkavanne-flma-vktara-turava-chorny-busel|title=Паказ і абмеркаванне фільма Віктара Турава «Чорны бусел» {{!}} НЦСМ|website=ncsm.by|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://ncsm.by/calendar/pakaz-abmerkavanne-flma-charnobyl.-popel-nevyadomy-raj|title=Паказ і абмеркаванне фільмаў «Чарнобыль. Попел» і «Невядомы рай» {{!}} НЦСМ|website=ncsm.by|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt;.

Летам 2021 годзе працаваў запрошаным кінакрытыкам бара «Нара» на [[Зыбіцкая вуліца|Зыбіцкай вуліцы]] ў праекце «Кіно/Віно»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.instagram.com/cino.wino/|title=Instagram|website=www.instagram.com|access-date=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;.

У сакавіку 2022 года, пасля пачатку [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|ўварвання Расіі ва Украіну]], падпісаў адкрыты ліст беларускіх кінематаграфістаў супраць расійскай агрэсіі і з патрабаваннем спынення вайны&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-GB|url=https://fipresci.org/ukrainian-letters/|title=Ukrainian Letters - FIPRESCI {{!}} The International Federation of Film Critics|date=2022-02-25|access-date=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;, а таксама запісаў відэа для [[Беларуская рада культуры|Беларускай рады культуры]] ў падтрымку Украіны&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=3AAJEXJ8XgA|title=&quot;Дапамагаць Украіне ў любым выглядзе&quot;. Кінакрытык Тарас Тарналіцкі ў падтрымку Украіны|last=Беларуская Рада культуры|date=2022-03-01|access-date=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;.

Летам 2024 года ўдзельнічаў у варкшопе «GoCritic» у славацкім фестывалі анімацыйнага кіно «Fest Anča»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://cineuropa.org/en/gocriticfestanca24/|title=GoCritic! Fest Anča 2024 - Cineuropa|website=cineuropa.org|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt;, вынікам якога сталі публікацыі на партале еўрапейскага кіно Cineuropa&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://cineuropa.org/en/newsdetail/470051/|title=GoCritic! Feature: Fest Anča’s Animated Documentary section – A female perspective on patriarchal society|website=Cineuropa - the best of european cinema|date=2024-11-14|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt; і ў незалежным часопісе пра еўрапейскую анімацыю Zippy Frames&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-gb|url=https://www.zippyframes.com/festivals/fest-anca-animation-docs-2024-go-critic|title=Fest Anča’s Animated Documentary Section: Nightmares Inspired by Our Reality (GoCritic! Review)|first=Z. F.|last=Team|website=Zippy Frames|date=2024-07-12|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt;.

Восенню 2024 года напісаў сцэнар для адукацыйнага праекта «Васьміног», эпізод праз 10 стужак распавядае пра асноўныя гістарычныя вехі ў беларускім кіно&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=z-5fbRv7foM|title=100 год беларускаму кіно. Распавядаем пра фільмы з залатой скарбонкі айчыннага кіно|last=VasminohProject|date=2024-09-30|access-date=2026-07-19}}&lt;/ref&gt;.

У снежні 2024 года ўдзельнічаў як запрошаны эксперт у апытанні, якое ладзіла Беларуская незалежная кінаакадэмія да 100-годдзя беларускага кінематографа. Вынікам была публікацыя спіса 50 лепшых беларускіх фільмаў за мінулае стагоддзе. Публікацыя змяшчае аўтарскі спіс лепшых 10 стужак па версіі Тарналіцкага&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://belfilmacademy.com/be/fifty-best-films/list|title=50 найлепшых беларускіх фільмаў. Індывідуальныя спісы|website=belfilmacademy.com|access-date=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;.

Вясной 2025 года на зацемку Тарналіцкага &quot;На ABBA падалі ў польскую пракуратуру&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/na-abba-padali-u-polskuyu-prakuraturu-arganizacyya-vysunula-sustrechny-isk|title=На ABBA падалі ў польскую пракуратуру {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2025-04-24|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, прысвечаную судовым разборкам арганізацыі беларускага бізнеса ABBBA з кампаніяй Łódka Productions, у Раду па медыяэтыцы паскардзілася віцэ-прэзідэнтка ABBA Марына Гірын. Рада вырашыла, што рэдакцыя не парушыла прафесійных стандартаў і адхіліла скаргу&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/rada-pa-medyjaetycy/euraradyjo-ne-parushala-kodjeksa-jetyki/|title=Еўрарадыё не парушала Кодэкса прафесійнай этыкі|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;.

Летам 2025 года напісаў у суаўтарстве тэкст «Андрэй Стрыжак і няпрошанныя дыкпікі»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/andrey-stryzhak-i-nyaproshanyya-dzikpiki|title=Андрэй Стрыжак і няпрошаныя дзікпікі {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2025-07-21|access-date=2026-07-19}}&lt;/ref&gt; пра анлайн-флірт кіраўніка фонду [[BYSOL|BySol]] [[Андрэй Сяргеевіч Стрыжак|Андрэя Стрыжака]] з беларускімі актывісткамі, які справакаваў змену кіраўніцтва фонду BySol, вялікі медыйны скандал і грамадскую дыскусію пра межы дазволенага публічным асобам&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://bysol.org/en/about/news/af4255bc97b00bb.html|title=Statement by the Belarusian Solidarity Foundation BYSOL regarding the internal investigation following allegations of harassment against co-founder Andrej Stryzhak|website=bysol.org|access-date=2026-07-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.belsat.eu/87980645/andreya-strizhaka-otstranili-ot-rukovodstva-fondom-bysol-iz-za-dikpikov|title=Андрея Стрижака отстранили от руководства фондом BYSOL из-за дикпиков|first=Belsat|last=TV|website=ru.belsat.eu|access-date=2026-07-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/economics/109641.html|title=«Считаю, что я просто говно». Первое интервью с Андреем Стрижаком после окончания разбирательства BYSOL о дикпиках|website=Зеркало|date=2025-09-27|access-date=2026-07-19}}&lt;/ref&gt;. На тэкст паскардзіліся ў Рада па медыяэтыцы пры Беларускай асацыяцыі журналістаў, што ён не адпавядае журналісцкім стандартам, але члены Рады вырашылі, што тэкст не парушае журналісцкай этыкі і падрыхтаваны ў адпаведнасці ім&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/rada-pa-medyjaetycy/rada-pa-medyjajetycy-pra-euraradyjo/|title=Рада па медыяэтыцы прыняла рашэнне па «Еўрарадыё»|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|access-date=2026-07-19}}&lt;/ref&gt;.

Праз еўрапейскія праграмы мабільнасці наведаў як акрэдытаваны журналіст Берлінскі і Венецыянскі кінафестываля ў 2024 годзе, кінафестываль у Сан-Себасціяне ў 2025 годзе&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/karysnae/jak-karystacca-pragramami-mabilnasci/|title=Як правільна карыстацца праграмамі мабільнасці?|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt;. Таксама двойчы па прафесійных пытаннях прысутнічаў на цырымоніі ўзнагароджання прэміі Еўрапейскай кінаакадэміі у 2023 і 2024 гадах&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://sekktor.online/be/articles/interview-w-taras-tarnalitski|title=Кінакрытык Тарас Тарналіцкі: “Апошнія 15 гадоў былі і росквітам, і адначасова заняпадам для беларускага незалежнага кіно”|website=sekktor.online|date=2025-10-01|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt;, а вясной 2026 года наведаў Lux Audience Award — сумесную кінапрэмію Еўрапарламента і Еўрапейскай кінаакадэміі, якая праводзіцца ў памяшканні Еўрапарламенту&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/ispanskaya-drama-glukhaya-stala-peramozhcam-lux-audience-award-2026-u-euraparlamence|title=Іспанская драма “Глухая” стала пераможцам LUX Audience Award 2026 у Еўрапарламенце {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2026-04-15|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt;.

Стварыў у 2024 годзе медыяпраект пра беларускае кіно пасля 2020 года «Беларускае кіно на зломе эпох», які публікаваўся на сайце «Будзьма беларусамі»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://budzma.org/category/belaruskae-kino-na-zlome-epokh|title=Будзьма беларусамі! » &quot;Беларускае кіно на зломе эпох&quot;|website=budzma.org|access-date=2026-07-19}}&lt;/ref&gt;, а ў 2025 — працягнуўся на сайце «Еўрарадыё» пад назвай «Нябачнае кіно 2020-х»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/tags/nyabachnae-kino-2020-kh|title=Нябачнае кіно 2020-х {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|access-date=2026-07-19}}&lt;/ref&gt;.

Вясной 2026 года ўдзельнічаў у праекце «Культурная Re:візія», у якім выданне [[Reform.news|REFORM.news]] праз тэксты беларускіх крытыкаў спрабавала скласці карту культурнага ландшафту ў Беларусі і замежжы. Напісаў эсэ-рэцэнзію пра дакументальную стужку «Радзіма» («Motherland»){{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}.

У 2026 годзе напісаў даследчае эсе пра беларускую кінакрытыку ва ўмовах цэнзуры, рэпрэсій і вайны&lt;ref&gt;{{Артыкул|спасылка=https://www.apparatusjournal.net/index.php/apparatus/article/view/423|аўтар=Taras Tarnalitsky|загаловак=A Belarusian Film Criticism of the 2020s: Between (Self-)Censorship and Sincerity|год=2026-07-08|мова=en|выданне=Apparatus. Film, Media and Digital Cultures of Central and Eastern Europe|выпуск=22|issn=2365-7758|doi=10.17892/app.2026.00022.423}}&lt;/ref&gt; для спецыяльнага нумара (№ 22) нямецкага акадэмічнага часопіса Apparatus пра беларускае кіно пасля 2020 года&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.apparatusjournal.net/index.php/apparatus/issue/view/32|title=No. 22 (2026): Belarusian Cinema and the Protests of 2020: Cinema in Exile {{!}} Apparatus. Film, Media and Digital Cultures of Central and Eastern Europe|website=www.apparatusjournal.net|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt;.

Факусуецца на падтрымцы незалежнага і дакументальнага беларускага кіно.{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}

Сябра [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыі журналістаў]], [[Беларуская незалежная кінаакадэмія|Беларускай незалежнай кінаакадэміі]], [[Беларускі саюз кінематаграфістаў|Беларускага саюза кінематаграфістаў]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://belta.by/culture/view/sukmanov-festival-mobilnogo-kino-velcom-smartfilm-nastojaschee-kinosobytie-325713-2018/|title=Сукманов: фестиваль мобильного кино velcom Smartfilm - настоящее кинособытие|website=belta.by|date=2018-11-15|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt;, Міжнароднай федэрацыі кінакрытыкаў [[FIPRESCI]]{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
* {{h|Reform.news|2025|{{cite web|ref = Reform.news| url = https://reform.news/kab-kinaa-tary-svedamljali-nakolki-grandyjoznuju-pracu-jany-robjac-belaruskaja-prjemija-kinakrytyka-chyrvony-veras-raspachynae-trjecjuju-jedycyju|title = «Каб кінааўтары ўсведамлялі, наколькі грандыёзную працу яны робяць». Беларуская прэмія кінакрытыкаў «Чырвоны верас» распачынае трэцюю эдыцыю|first = |last = Reform.news|authorlink = |date = 2025-10-13|work = Reform.news|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}}
* {{h|Budzma.org|2022|{{cite web|ref = Budzma.org| url = https://budzma.org/news/taras-tarnalitski.html|title = Тарас Тарналіцкі: «Пра беларускі кінематограф пішуць адзінкі»|first = |last = Budzma.org|authorlink = |date = 2022-10-26|work = Будзьма беларусамі!|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}}
* {{h|Redheatheraward.com|2026|{{cite web|ref = Redheatheraward.com| url = https://redheatheraward.com/be/jury|title = Журы - Чырвоны верас|first = |last = Redheatheraward.com|authorlink = |date = 2026|work = Redheatheraward.com|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}}
* {{h|ByCulture|2021|{{cite web|ref = ByCulture| url = https://artists.byculture.org/taras_tarnalicki.html|title = Тарас Тарналіцкі|first = |last = ByCulture|authorlink = |date = 2021|work = ByCulture|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}}
* {{h|Леўкавец|2025|{{cite web|ref = Леўкавец| url = https://baj.media/be/taras-tarnalicki-pra-baj/|title = Тарас Тарналіцкі: пра змену прафесіі і знаёмства з БАЖ|first = Георгій|last = Леўкавец|authorlink = |date = 2025-09-05|work = baj.media|publisher = Беларуская асацыяцыя журналістаў|location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}}
* {{h|Тарналіцкі|2026|{{cite web|ref = Тарналіцкі| url = https://reform.news/fenomen-filma-radzima-jak-a-tarytaryzm-ukaranjaecca-nutry-gramadstva|title = Феномен фільма «Радзіма» — як аўтарытарызм укараняецца ўнутры грамадства|first = Тарас|last = Тарналіцкі|authorlink = |date = 2026-04-07|work = Reform.news|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}}

{{DEFAULTSORT:Тарналіцкі Тарас}}
{{Бібліяінфармацыя}}</text>
      <sha1>1ooe0yjc7bfxq8me9sko2vrimzuxjp6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5170871</id>
      <parentid>5170868</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T16:07:14Z</timestamp>
      <contributor deleted="deleted" />
      <comment deleted="deleted" />
      <origin>5170871</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61045" sha1="sjvyb3b3pjp5htiqq2g2h81u0cssln4" xml:space="preserve">{{кінематаграфіст}}

'''Тарас Тарналіцкі'''&lt;!--Такім чынам Вашы змены прозвішчаў не захаваюцца, шансаў няма. Напішыце на старонцы размоў артыкула, у чым праблема, што Вы хочаце зрабіць і крыніцы, які пацвярджаюць, што Вы маеце рацыю. Тады нешта будзе вырашацца. Або падайце зноску на крыніцу проста тут. Або апішыце сутнасць праблемы ў гэтым каменце. У вайне правак Вы не пераможаце.--&gt;, сапраўднае імя '''Тарас Круцкіх''' ({{ВДП}}) — беларускі журналіст, кінакрытык і культурны каментатар.

== Біяграфія ==
Нарадзіўся 8 жніўня 1989 года ў ваенным гарадку [[Наваколасава|Стоўбцы-2]] [[Стаўбцоўскі раён|Стаўбцоўскага раёна]].

У 2006 годзе паступіў на [[гістарычны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта|гістарычны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]], скончыў яго па спецыяльнасці «Гісторык-архівіст»{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}.{{sfn|ByCulture|2021|p=}}

У 2010 годзе ўпершыню ўдзельнічаў у грамадска-палітычных падзеях, быў на [[Плошча 2010|акцыях пратэсту на плошчы Незалежнасці]] ў Мінску. У 2011 годзе ўдзельнічаў у «[[Пратэсты ў Беларусі (2011)|маўклівых маршах]]», у 2017 годзе — у [[Пратэсты ў Беларусі (2017)|пратэстах супраць дэкрэта пра «дармаедаў»]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}}

Працаваў па размеркаванні два гады архівістам у [[Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным архіве Рэспублікі Беларусь]]{{sfn|ByCulture|2021|p=}}, у гэты самы перыяд 6 месяцаў праходзіў тэрміновую службу ва [[Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь|Узброеных сілах Рэспублікі Беларусь]].

У 2013—2014 гадах шэсць месяцаў працаваў у аддзеле продажу рэкламы на партале [[TUT.BY]], пасля вырашыў перайсці ў журналістыку{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}. Каб атрымаць базавыя прафесійныя веды навучаўся на курсах, арганізаваных [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыяй журналістаў]] (БАЖ){{sfn|Леўкавец|2025|p=}}, а таксама у першым наборы ў Еўрапейскім каледжы ліберальных мастацтваў у Беларусі (канцэнтрацыя «Масавая культура і медыя») у 2014—2015 гадах&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=http://eclab.by/alumni/reviews/otzyv-tarasa-kruckih|title=Отзыв Тараса Круцких {{!}} European College of Liberal Arts in Belarus|website=eclab.by|access-date=2026-07-16|archive-date=11 чэрвеня 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170611230652/http://eclab.by/alumni/reviews/otzyv-tarasa-kruckih|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;. На пачатку 2015 года працаваў па праграме журналісцкіх абменаў ва украінскім бізнес-выданні Delo.ua&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://delo.ua/ru/search/?q=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%20%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=Результат поиска &quot;Тарас Тарналицкий&quot; на Delo.ua — главный деловой портал Украины|website=delo.ua|date=2015-03-17|access-date=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;.

Пасля стажыроўкі вярнуўся ў Мінск, на пачатку 2015 года ўладкаваўся рэдактарам раздзела культуры і турызму газеты «[[Беларусы і рынак]]»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://belmarket.by/news/3cb12073-4377-496d-88cb-a712e03ce5ed|title=Ставка на монетизацию|website=belmarket.by|access-date=2026-07-23}}&lt;/ref&gt;, пісаў матэрыялы на тэмы ад эканоміка да спраў беларускага кіно&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://belmarket.by/news/affe8c23-7633-446d-b942-2f3631c76f53|title=В поисках зрителей и денег|website=belmarket.by|access-date=2026-07-23}}&lt;/ref&gt;.

У 2016 годзе працаваў у Нацыянальным цэнтры маркетынгу і кан’юнктуры цэн, займаўся выданнем часопісаў і прасоўваннем беларускіх прадпрыемстваў на замежных рынках; на працы сутыкаўся з дысцыплінарнымі заўвагамі за публікацыі ў сацыяльнай сетцы [[Facebook]] (у прыватнасці, датычных «[[Справа БелТА і TUT.by|справы БелТА і TUT.by]]»), а пасля ў 2017 годзе паўгода супрацоўнічаў з краўдфандынгавай платформай ulej.by, тэстуючы супрацу з медыя падчас запуску прадуктавага кірунку платформы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://budzma.org/news/30-orihinalnykh-produktov-ot-byelorusskikh-proizvodityelyey-poyavyatsya-na-platformye-ulej-by.html|title=Будзьма беларусамі! » 30 оригинальных продуктов от белорусских производителей появятся на платформе Ulej.by|website=budzma.org|access-date=2026-07-23}}&lt;/ref&gt;. Найбольшым поспехам адзначылася супраца з дызайнерскай студыяй Hutkasmachnaa (свяцільнікі ў выглядзе вагонаў мінскага метро) і брэндам Zhart&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://budzma.org/news/byelorusskiye-dizaynyery-privlyekli-na-ulej-by-bolyeye-44-000-byn-na-zapusk-sobstvyennoho-proizvodstva.html|title=Будзьма беларусамі! » Белорусские дизайнеры привлекли на Ulej.by более 44 000 BYN на запуск собственного производства|website=budzma.org|access-date=2026-07-23}}&lt;/ref&gt;, які за паўтара месяца сабраў болей за дзесяць тысяч долараў на друк цішотак з антрапаморфнымі дзікімі жывёламі&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://people.onliner.by/opinions/2017/04/20/mnenie-677|title=Сооснователь бренда Zhart Роман Герасимов: зарабатывать деньги на национальном колорите — это нормально! - Люди Onlíner|first=Дмитрий|last=Корсак|website=Onlíner|date=2017-04-20|access-date=2026-07-23}}&lt;/ref&gt;.

Супрацоўнічаў з дзяржаўнай газетай «[[Культура (газета)|Культура]]», дзе рыхтаваў рэцэнзіі, аднак спыніў працу там праз канфлікты з рэдактарам наконт цэнзуравання тэкстаў пад патрабаванні [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}}

У ліпені — жніўні 2017 года супрацоўнічаў з расійскім дзяржаўным інфармацыйным агенцтвам «[[Sputnik Беларусь]]»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://sputnik.by/search/?query=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=Sputnik Беларусь - последние новости и главные события. Новости Беларуси сегодня.|website=Sputnik Беларусь|access-date=2026-07-13}}&lt;/ref&gt;.

Летам 2017 года стаў Ганаровым донарам крыві ў Беларусі&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/chamu-donarstva-u-belarusi-music-stac-byasplatnym-yak-u-polshchy|title=Чаму донарства ў Беларусі мусіць стаць бясплатным, як у Польшчы {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2018-06-14|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;.

У маі 2020 года далучыўся да перадвыбарчай каманды [[Віктар Дзмітрыевіч Бабарыка|Віктара Бабарыкі]], хаця лічыў яго спойлерам [[Аляксандр Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]], займаўся зборам подпісаў у мінскім мікрараёне [[Сухарава (жылы раён)|Сухарава]] (на вуліцах Сухарава і Семянякі).{{sfn|ByCulture|2021|p=}}

Падчас [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў 2020 года]] прыняў удзел у 12 нядзельных маршах, стаяў у ланцугу салідарнасці ад [[Акрэсціна]] да [[Курапаты|Курапатаў]] у Мінску. Падчас Марша памяці [[Раман Ігаравіч Бандарэнка|Рамана Бандарэнкі]] 15 лістапада 2020 года затрыманы каля чыгуначнага моста на [[Арлоўская вуліца (Мінск)|Арлоўскай]] у Мінску. Асуджаны на 25 сутак адміністрацыйнага арышту па артыкулах 23.34 (удзел у несанкцыянаваным мерапрыемстве) і 23.4 (непадпарадкаванне супрацоўнікам міліцыі) [[КоАП Беларусі|КоАП]]. Тэрмін адбываў у [[Акрэсціна|ЦІП на Акрэсціна]] ў Мінску і ў [[СІЗА (Баранавічы)|СІЗА ў Баранавічах]]. Падзеі 2020 года ў Беларусі характарызуе як «беларускі біблейскі [[пеплум]]», праводзячы аналогію з маштабнымі гістарычнымі кінастужкамі і біблейскім сюжэтам [[Выхад яўрэяў з Егіпта|выхаду яўрэяў з Егіпта]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}}

З лета 2019 да канца лета 2022 года працаваў рэдактарам спецпраектаў у аўтакласіфайдзе [[av.by]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://av.by/news/taras-tarnalickij|title=Тарас Тарналицкий|website=av.by|access-date=2026-07-21}}&lt;/ref&gt;, вясной 2021 года быў сведкам вобыску супрацоўнікамі ДФР, які праводзілі у межах палітычна матываванай справы супраць кампаніі TUT.by з абвінавачванне ў нясплаце падаткаў&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://secretmag.ru/news/v-belorussii-zablokirovali-tut-by-protiv-sotrudnikov-portala-zaveli-delo-o-neuplate-nalogov.htm|title=В Белоруссии заблокировали Tut.by. Против сотрудников портала завели дело о неуплате налогов|website=secretmag.ru|access-date=2026-07-21}}&lt;/ref&gt;.

У жніўні 2021 года выкліканы як сведка ў [[ГУБАЗіК]], але адпушчаны пад падпіску пра неразгалошванне&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://budzma.org/news/tarnalitskaga-vyklikali-gubazik.html|title=Будзьма беларусамі! » Кінакрытыка Тараса Тарналіцкага выклікалі ў ГУБАЗіК|website=budzma.org|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt;.

Восенню 2021 года зведаў нападкі з боку прапагандыста «[[СБ. Беларусь сегодня|СБ. Беларусь сёння]]» [[Андрэй Мікалаевіч Мукавозчык|Андрэя Мукавозчыка]] за крытыку кінафестываля «[[Лістапад (кінафестываль)|Лістапад]]»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.sb.by/articles/chitayte-zaviduyte3.html|title=Андрей Муковозчик: Испанский стыд – это когда вижу и слышу, что говорят и пишут невероятные|first=СБ-Беларусь|last=сегодня|website=www.sb.by|date=2021-10-20|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt;, які тым часам Міністэрства культуры пазбавіла дырэкцыі і перадала ўпраўленне дзяржстудыі «[[Беларусьфільм]]»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/cellar/4461.html|title=«Активисты будут требовать у авторов снять свои фильмы с фестиваля». Эксперт — о будущем «Листопада»|website=Зеркало|date=2021-10-19|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt;.

У 2021 годзе запісаўся ў ініцыятыву па стварэнні партыі Віктара Бабарыкі{{sfn|ByCulture|2021|p=}}. Да восені 2022 года праз палітычны пераслед і праблемы на рынку працы ў Беларусі вымушана эміграваў у Польшчу{{sfn|Budzma.org|2022|p=}}.

Жыве і працуе ў [[Варшава|Варшаве]]{{sfn|Budzma.org|2022|p=}} з верасня 2022 года&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be-BY|url=https://www.youtube.com/watch?v=vlP7rl9KyuE|title=⚡️ ГУБОПиК и новые чистки в Беларуси. Кинематограф ГУБОПа и Тарантино. Нормальное кино РБ. Еврорадио|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;.

== Прафесійная дзейнасць ==
Журналісцкую і кінакрытычную дзейнасць пачаў у газеце «Віртуальныя радасці», для яе з лютага 2008 года пісаў агляды фільмаў&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://vrgames.by/content/russkaya-igra|title=Русская игра|website=VRgames - Компьютерные игры, кино, комиксы|date=2008-02-29|access-date=2026-07-19}}&lt;/ref&gt;. Першай рэдактаркай была Марына Бірукова, трагічна загінулая восенню 2023 года ў Варшаве&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/shto-zdarylasya-z-zhurnalistkay-marynay-birukovay-yakaya-zaginula-u-varshave/|title=Што здарылася з журналісткай Марынай Біруковай, якая загінула ў Варшаве|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|date=2023-12-23|access-date=2026-07-19}}&lt;/ref&gt;. Станам на 2025 год, меў больш за 15 гадоў досведу працы ў медыясферы, супрацоўнічаў з больш як 40 выданнямі ў Беларусі, краінах Еўрапейскага Саюза, Расіі&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.film.ru/articles/na-chistom-entuziazme|title=Как белорус работал на худшего режиссера всех времен и народов|access-date=2026-07-16}}&lt;/ref&gt; і Украіне{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. Сярод іх: Еўрапейскае радыё для Беларусі (euroradio.fm)&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/author/taras-tarnalicki|title=Тарас Тарналіцкі {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, часопіс аўтакласіфайда av.by&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://av.by/news/taras-tarnalickij|title=Тарас Тарналицкий|website=av.by|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, партал Tut.by (праекты &quot;Афіша&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=http://afisha.tut.by/news/kaleidoscope/393590.html|title=Когда Дарт Вейдер подружился с Трансформерами. Стенды Unicon 2014 - НОВОСТИ {{!}} AFISHA.TUT.BY|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt; і &quot;Ледзі&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://lady.tut.by/news/life/606230.html|title=&quot;Я приходила домой и плакала от усталости&quot;. Почему белоруски соглашаются на непрестижную работу|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;), The Village Belarus&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.the-village.me/village/city/people/262679-cinema-minsk|title=«Работая билетером, я терпеть не мог общаться с клиентами»: вымирающая профессия киномеханик|website=The Village Беларусь|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, расійскі партал film.ru&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.film.ru/articles/na-chistom-entuziazme|title=Как белорус работал на худшего режиссера всех времен и народов|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, расійскі анлайн-часопіс &quot;25-ты кадр&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://25-k.com/page-id-978-comments-1.html|title=Изменяя время. Вновь. - «25-й кадр» {{!}} Независимый журнал о кино|website=25-k.com|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, IGN Russia&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://ru.ign.com/u/taras-tarnalitskii|title=Тарас Тарналицкий|website=IGN Russia|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, газета &quot;Віртуальныя радасці&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=http://kritikanstvo.ru/critics/3439/|title=Критик Тарас Тарналицкий (Виртуальные радости)|website=Критиканство|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, часопіс Сitydog&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://citydog.io/post/yandex-panorama/|title=«Тренируемся на специальных столбиках». Каково это – работать водителем, который делает новые снимки «Яндекс.Панорамы» для Минска|website=citydog.io|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, расійскае навінавая агенцыя Sputnik.by&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://sputnik.by/20170704/kak-proishodit-rekonstruktsia-tehniki-na-linii-stalina-1029604024.html|title=Совсем как настоящая: как реконструируют технику на &quot;Линии Сталина&quot;|first=Sputnik|last=Беларусь|website=Sputnik Беларусь|date=20170704T0952+0300|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, сайт Probusiness&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://probusiness.io/search/?str=%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81+%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9&amp;section=all|title=Поиск по статьям {{!}} PROBUSINESS.IO|website=probusiness.io|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, сайт выдання &quot;Наша Ніва&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/167406|title=Антыўтопія «Лобстар»: з'яўленне гэтай стужкі ў сталічным пракаце стала маленькім подзвігам|website=Наша Ніва|date=2016-03-25|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, партал пра беларускую культуру &quot;Будзьма беларусамі&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://budzma.org/search/index.php?q=%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81+%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%96%D1%86%D0%BA%D1%96|title=Будзьма беларусамі! » Пошук|website=budzma.org|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, экалагічны партал Greenbelarus.info&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://greenbelarus.info/author/%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%20%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=Все материалы автора {{!}} Тарас Тарналицкий|website=Зелёный портал|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, часопіс Relax.by&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://mag.relax.by/city/topic/10410563-jesty-ili-ne-jesty-v-kinoteatrah-chto-minchane-juristy-i-sami-kinoteatry-dumajut-po-etomu-povodu/|title=Есть или не есть в кинотеатрах: что минчане, юристы и сами кинотеатры думают по этому поводу|website=https://mag.relax.by|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, аналітычны анлайн-часопіс &quot;Беларусский журнал&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://journalby.com/about-project|title=О проекте|website=journalby.com|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, сайт арганізацыі &quot;Цэнтр новых ідэй&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://newbelarus.vision/tag/a-tar-taras-tarnalicki/|title=Аўтар: Тарас Тарналіцкі|website=Цэнтр новых ідэй|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, сайт Беларускай асацыяцыі журналістаў&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://old.baj.media/be/analytics/mif-o-supergruppe-dvorovoe-proshloe-samuray-rok-sceny-o-chem-rasskazyvayut-filmy|title=Миф о супергруппе, дворовое прошлое, самурай рок-сцены. О чем рассказывают фильмы, посвященные белорусским музыкантам|website=baj.media|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, выданне &quot;Брэсцкая газета&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.b-g.by/society/semeynyiy-biznes-vo-vsem-mire-v-prioritete-ili-kak-v-lunince-prodayut-skovorodyi-na-millionyi-dollarov/|title=«Семейный бизнес во всем мире в приоритете», или Как в Лунинце продают сковороды на миллионы долларов - Брест. Последние новости сегодня. Брестская газета|website=Брест. Последние новости сегодня. Брестская газета|date=2019-02-15|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, студэнцкі часопіс ECLAB &quot;Енот&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=http://eclab.by/news/vyshel-pilotnyy-nomer-studencheskogo-zhurnala-enote|title=Вышел пилотный номер студенческого журнала E.note {{!}} European College of Liberal Arts in Belarus|website=eclab.by|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, выданне GPress&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://gpress.info/2024/09/30/kvir-novyy-film/|title=“Квир”. Новый фильм от автора “Назови меня своим именем”|last=Editor|website=GPress - Интересные тексты и новости для ЛГБТК+ людей|date=2024-09-30|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, выданне Zerkalo&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/cellar/53384.html|title=Власть, насилие и дедовщина. Как создавался фильм «Радзіма», который побеждает на кинофестивалях и номинирован на «европейский Оскар»|website=Зеркало|date=2023-11-08|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, анлайн-часопіс &quot;Сойка&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://sojka.io/by/guides/ukranian-movies|title=Дзесяць фільмаў, каб зразумець сучасную Украіну — Sojka|website=sojka.io|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, сайт тэлеканала &quot;Белсат&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/news/09-05-2021-stryptyz-i-vajna-ne-zrazumets-belarus/|title=Драма Андрэя Куцілы «Стрыптыз і вайна». (Не)зразумець Беларусь|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, часопіс &quot;Большой&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://bolshoi.by/kino/belarusian-reality/|title=Belarusian reality. Кинопредпочтения Тараса Тарналицкого|website=Проект «Большой»|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, газета &quot;Новы час&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be-BY|url=https://novychas.by/hramadstva/napeuna-heta-mahlo-sapsavac-mne-zyccjo|title=«Напэўна, гэта магло сапсаваць мне жыццё»|website=Новы Час|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, анлайн-часопіс 34Mag.net&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://34mag.net/authors/%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81+%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%96%D1%86%D0%BA%D1%96|title=34mag.net - Тарас Тарналіцкі|website=34mag.net|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, выданне Dev.by&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-BY|url=https://devby.io/news/developer-circles|title=«Нужно отдавать себе отчёт, над чем и кем ты шутишь». Сооснователь MSQRD Сергей Гончар рассказал, как устроиться в Facebook и не пожалеть|website=dev.by|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, выданне 2doc.by&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://2doc.by/article/vrach-endokrinolog-o-lishnem-vese-belorusov-vazhnosti-gormonov-i-pravilnom-pitanii|title=Врач-эндокринолог: о лишнем весе белорусов, важности гормонов и правильном питании|website=2doc.by|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, праект Dom.by&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://mag.dom.by/news/novosti-kompanii/48553-rijeltor/|title=Сам себе риелтор. Что мешает купить квартиру без посредников?|website=mag.dom.by|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, партал Onliner&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://realt.onliner.by/2013/05/06/novokolosovo|title=Город. Instagram: Новоколосово — военный объект особой секретности - Недвижимость Onlíner|first=Тарас|last=Круцких|website=Onlíner|date=2013-05-06|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, бізнес-выданне &quot;Ежедневник&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.rest.ej.by/infrastructure/2014/10/22/v-minske-otkrylas-pervaya-belorusskaya-akademiya-tennisa.html|title=В Минске открылась первая белорусская академия тенниса {{!}} Отдых|website=www.rest.ej.by|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, часопіс &quot;Дырэктар&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-ru|url=https://director.by/arkhiv-zhurnala/arkhiv-nomerov-2014/139-2014-11-05-07-41-38/https%3A%2F%2Fdirector.by%2Farkhiv-zhurnala%2Farkhiv-nomerov-2014%2F139-2014-11-05-07-41-38%2F3993-2014-11-05-12-37-47|title=Офшор нам только снится|website=Director.BY|date=2014-11-05|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, газета &quot;Беларусы і рынак&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://belmarket.by/news/0df5b92c-fc4b-477b-ac9b-eade50b61d41|title=Документальное кино: мечта о монополии|website=belmarket.by|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, украінскае бізнес-выданне Delo.ua&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://delo.ua/lifestyle/liricheskoe-nastuplenie-popytka-slomat-predubezhdenie-zritelja-293852/|title=&quot;Лирическое&quot; наступление: попытка сломать предубеждение зрителя к украинскому кино — Delo.ua|website=delo.ua|date=2015-03-31|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, будаўнічы партал Stroyka.by&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=http://stroyka.by/news/2015/01/06/ushp|title=Утепленная шведская плита: фундамент из самого сердца Скандинавии|website=Stroyka.by|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, выданне kyky.org&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://kyky.org/search_tag?tag=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81_%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=KYKY.ORG|website=KYKY.ORG|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, анлайн-часопіс &quot;Культпрасвет&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://kultprosvet.by/authorname/taras-tarnalitskij/|title=Культпросвет  Архивы Тарас Тарналицкий - Культпросвет|website=kultprosvet.by|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, дзяржгазета &quot;Культура&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.kimpress.by/index.phtml?page=12&amp;idauth=97|title=Культура - Аўтары|website=www.kimpress.by|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, выданне Mediakritika.by&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=http://mediakritika.by/article/5375/sluzhu-rossii-kak-telekanal-ntv-belarus-idealiziruet-rossiyskih-silovikov|title=Служу России. Как телеканал НТВ-Беларусь идеализирует российских силовиков|website=mediakritika.by|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, часопіс аўтамабільнага сэрвіса Dealerhall.by&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://dealerhall.by/|title=Новости автомобильной индустрии|website=dealerhall.by|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, экспертны партал Fashionbank.by&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://fashionbank.by/|title=Экспертный портал Fashionbank.by: Все о моде, красоте и здоровье|website=fashionbank.by|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, часопіс анлайн-сэрвіса Bycard.by&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://bycard.by/|title=ByCard|website=bycard.by|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, сайт Reform.news&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://reform.news/324744-kak-prohodit-festival-sprava-v-derevne-belaja-cerkov-fotoreportazh|title=Как проходит фестиваль SPRAVA в деревне Белая Церковь — фоторепортаж — REFORM.news (ранее REFORM.by)|website=reform.news|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, выданне &quot;Эканамічная газета&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://neg.by/novosti/otkrytj/kachestvo-v-rossii-nikogo-ne-interesuet/|title=Качество в России никого не интересует. — Как белорусская посуда продается в других странах?|website=neg.by|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt; ды інш.

Станам на ліпень 2026 года, працуе карэспандэнтам для «[[Еўрарадыё]]» і партала «[[Будзьма беларусамі]]».{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}

Заснавальнік і аўтар тэлеграм-канала «Holy Belawood» (раней — «Священный Белавуд»), прысвечанага навінам беларускага кінематографа і дзейнасці кінастудыі «[[Беларусьфільм]]»{{sfn|ByCulture|2021|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. Суаўтар падкасту «Кінатэатр Беларусь»{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}. Вёў аўтарскую рубрыку «У кіно з Белсатам» на тэлеканале «Белсат» летам 2025 года&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/taras-tarnalicki-praekt-na-belsat/|title=Тарас Тарналіцкі: Беларусь у заходнім кіно падаецца як новая «імперыя зла»|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|date=2025-07-15|access-date=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;.

Здымаўся ў аматарскім ігравым кіно: у кароткаметражным трылеры «Сапраўднае» (2012) выступіў як сцэнарыст і акцёр&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=WVSTHD1YrMk|title=Настоящее / Real // Short Film|last=Gosha Berlinsky|date=2012-01-04|access-date=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;, у драме «Ты, пачвара» (2014) з’явіўся у невялікім камэа&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=C1ZyLz7Uwow|title=Ты чудовище / You're a Monster // Short Film|last=Gosha Berlinsky|date=2014-02-21|access-date=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;, у навагодняй трэш-камедыі «Твае вочы» сыграў другародную ролю&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://vimeo.com/268582622|title=Твои глаза|access-date=2026-07-16}}&lt;/ref&gt; і іншае.

Запрашаўся на дзяржаўныя (АНТ, Беларусь-1&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=JVPz3II05pM|title=Продолжение следует... Форум|last=NEWS.BY: новости Беларуси и мира|date=2016-10-10|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;) і незалежныя тэлеканалы і медыя (&quot;Белсат&quot;, Еўрарадыё)&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://euroradio.fm/ru/nacionalnyy-konkurs-na-listopade-chto-dalshe|title=Национальный конкурс на &quot;Листопаде&quot;: что дальше {{!}} Новости Беларуси {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2018-11-12|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be-BE|url=https://belsat.eu/programs/ministerstva-kultury-patratsits-na-geta-milyony-dolarau/|title=Міністэрства культуры патраціць на гэта мільёны долараў|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt; для абмеркавання пытанняў культуры і кіно.

Супрацоўнічаў з шэрагам беларускіх кінафестываляў, у тым ліку кінафорумам мабільнага кіно Velcom Smartfilm (пасля перайменаванага ў Voka Smartfilm). Спачатку як старшыня народнага журы ў 2018 годзе&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/velcom-smartfilm/29011420.html|title=Фільм па кнізе Андруся Горвата атрымаў «народны» прыз на фэстывалі мабільнага кіно|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2018-02-01|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt;, а потым як сябра асноўнага журы ў 2019 і 2020 гадах&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://unikino.ru/journey-velcom-smartfilm-8/|title=Российский фильм «Путешествие» о восхождении на Эльбрус с котом получил приз фестиваля velcom Smartfilm — Союз кинематографистов Российской Федерации|website=unikino.ru|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://bgmedia.site/news/gran-pri-festivalya-voka-smartfilm-poluchil-belorusskiy-film-86/|title=Гран-при фестиваля VOKA Smartfilm получил белорусский фильм «86» — BGmedia|website=BGmedia. Последние новости Бреста, Беларуси сегодня.|date=2020-04-17|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt;. У 2019 годзе праводзіў дыскусіі на фестывалі Watch Docs у Мінску, а таксама ў 2023 годзе ў Варшаве на фестывалі «[[Бульбамуві]]»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://bulbamovie.wordpress.com/2023/11/01/program-%d0%bf%d1%80%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d0%bc%d0%b0-bulbamovie-2023/|title=Program {{!}} Праграма BULBAMOVIE 2023|first=Zobacz wszystkie|last=wpisy|website=BULBAMOVIE|date=2023-11-01|access-date=2026-07-19|last2=Januszgawryluk|first2=Których Autorem Jest}}&lt;/ref&gt;.

Вясной 2020 года, падчас эпідэміі каронавірусу, правёў сумесна з выданнем kyky.org беларускую анлайн-прэм'еру стужкі &quot;Як мы захочам&quot; беларускага і расійскага пісьменніка і андэрграўднага рэжысёра Уладзіміра Казлова&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://t.me/holybelawood/1940|title=Священный Белавуд|website=Telegram|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;.

У 2020 годзе ініцыяваў разгляд Камісіяй па этыцы БАЖ справы пра парушэнне журналісцкіх стандартаў тэлеграм-каналамі «[[Мотолько помоги]]» і «[[Беларусь головного мозга]]» праз публікацыю пірацкай версіі фільма «[[Купала (фільм)|Купала]]»; скаргу задаволілі{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}.

У 2021 годзе ўдзельнічаў відэапраекце «Словы мацней», сумеснай кампаніі «Будзьма беларусамі!», [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза беларускіх пісьменнікаў]] і [[Беларускі ПЭН-Цэнтр|Беларускага ПЭН-цэнтра]]. У ім сучасныя дзеячы культуры, якія пацярпелі ад пераследу і ціску пасля 9 жніўня 2020 года, чыталі творы сваіх папярэднікаў, асуджаных у сталінскія часы. Тарналіцкі зачытаў ўрывак з «Зацемак аб характары беларусаў» пісьменніка [[Станіслаў Сымонавіч Грынкевіч|Станіслава Грынкевіча]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://penbelarus.org/2021/02/01/slovy-macznej-taras-tarnaliczki-chytae-stanislava-grynkevicha.html|title=«Словы мацней»: Тарас Тарналіцкі чытае Станіслава Грынкевіча|website=Беларускі ПЭН|date=2021-02-01|access-date=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;.

У 2021 годзе разам з трыма іншымі кінакрытыкамі (сярод іх Дар'я Амяльковіч, Максім Карпіцкі, [[Ірэна Кацяловіч]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://reform.news/269555-u-belarusi-z-javilasja-prjemija-kinaprjesy-chyrvony-veras|title=У Беларусі з’явілася прэмія кінапрэсы «Чырвоны верас» — REFORM.news (ранее REFORM.by)|website=reform.news|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;) заснаваў Беларускую прэмію кінакрытыкаў «[[Чырвоны верас]]» (Red Heather Award), якая адзначае дасягненні незалежнага беларускага кіно, створанага без удзелу дзяржаўнага бюджэту Беларусі або Расіі{{sfn|Reform.news|2025|p=}}. Першы конкурс падвёў вынікі ў 2022 годзе і прайшоў без цырымоніі ўзнагароджвання&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://reform.news/312233-312233-2|title=Первая премия беларусской кинопрессы «Чырвоны верас» объявила победителей — REFORM.news (ранее REFORM.by)|website=reform.news|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, а два наступныя цырымоніі ўжо мелі: у 2024 годзе — у Берліне, у межах Берлінскага кінафестывалю і Еўрапейскага міжнароднага кінарынку&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://reform.news/na-berlinskim-kinafestyvali-adbudzecca-cyrymonija-znagarodzhannja-belaruskaj-prjemii-kinakrytyka-chyrvony-veras|title=На Берлінскім кінафестывалі адбудзецца цырымонія ўзнагароджання Беларускай прэміі кінакрытыкаў «Чырвоны верас» — REFORM.news (ранее REFORM.by)|website=reform.news|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, і ў 2026 годзе — у Варшаве, у кінатэатры &quot;Luna&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://reform.news/z-berlina-varshavu-belaruskaja-prjemija-kinakrytyka-chyrvony-veras-26-ryhtuecca-da-cyrymonii-kino-luna/|title=З Берліна ў Варшаву: Беларуская прэмія кінакрытыкаў «Чырвоны верас’26» рыхтуецца да цырымоніі ў Kino Luna — REFORM.news (ранее REFORM.by)|last=reform.news|website=reform.news|date=2026-02-14|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;.

У 2021 годзе працаваў нацыянальным каардынатарам ад Беларусі ў прэміі Adami Media Prize, якая падтрымлівае журналістаў, рэжысёраў і кінематаграфістаў з краін [[Усходняе партнёрства|Усходняга партнёрства]] (у тым ліку Беларусі)&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.adamimediaprize.eu/home-1|title=HOME|website=ADAMI MEDIA PRIZE FOR CULTURAL DIVERSITY IN EASTERN EUROPE|date=2023-05-31|access-date=2026-07-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://old.baj.media/be/content/adami-media-prize-prymae-zayauki-na-videamateryyaly-yakiya-znahodzyacca-na-stadyi|title=ADAMI Media Prize прымае заяўкі на відэаматэрыялы, якія знаходзяцца на стадыі вытворчасці (да 27 верасня)|website=baj.media|access-date=2026-07-19}}&lt;/ref&gt;.

Вясной 2021 года падпісаў адкрыты ліст прадстаўнікоў медыясектара да ўладаў з заклікам «Спыніць „паляванне на ведзьмаў!“»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://old.baj.media/be/content/bazh-nakiravau-uladam-adkryty-zvarot-bolsh-chym-150-pradstaunikou-medyyasektara|title=БАЖ накіраваў уладам АДКРЫТЫ ЗВАРОТ больш чым 150 прадстаўнікоў медыясектара|website=baj.media|access-date=2026-07-19}}&lt;/ref&gt;.

Супрацоўнічаў з дзяржаўнай установай «Нацыянальны цэнтр сучаснага мастацтва». Летам 2020 года у межах выставы «Алфавіт вайны» праводзіў паказ і абмеркаванне «Сыны ідуць у бой» [[Віктар Цімафеевіч Тураў|Віктара Турава]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://ncsm.by/calendar/pakaz-abmerkavanne-flma-syny-duc-u-boj|title=Паказ і абмеркаванне фільма «Сыны ідуць у бой» {{!}} НЦСМ|website=ncsm.by|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt;, а вясной 2021 года у межах праекта «Чарнобыль. Эфект спячага» паказ і абмеркаванне фільмаў «Чорны бусел» Віктара Турава, «Чарнобыль. Попел» [[Сяргей Лук’янчыкаў|Сяргея Лук’янчыкава]] і «Невядомы рай» [[Дар’я Юркевіч|Дар’і Юркевіч]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://ncsm.by/calendar/pakaz-abmerkavanne-flma-vktara-turava-chorny-busel|title=Паказ і абмеркаванне фільма Віктара Турава «Чорны бусел» {{!}} НЦСМ|website=ncsm.by|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://ncsm.by/calendar/pakaz-abmerkavanne-flma-charnobyl.-popel-nevyadomy-raj|title=Паказ і абмеркаванне фільмаў «Чарнобыль. Попел» і «Невядомы рай» {{!}} НЦСМ|website=ncsm.by|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt;.

Летам 2021 годзе працаваў запрошаным кінакрытыкам бара «Нара» на [[Зыбіцкая вуліца|Зыбіцкай вуліцы]] ў праекце «Кіно/Віно»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.instagram.com/cino.wino/|title=Instagram|website=www.instagram.com|access-date=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;.

У сакавіку 2022 года, пасля пачатку [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|ўварвання Расіі ва Украіну]], падпісаў адкрыты ліст беларускіх кінематаграфістаў супраць расійскай агрэсіі і з патрабаваннем спынення вайны&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-GB|url=https://fipresci.org/ukrainian-letters/|title=Ukrainian Letters - FIPRESCI {{!}} The International Federation of Film Critics|date=2022-02-25|access-date=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;, а таксама запісаў відэа для [[Беларуская рада культуры|Беларускай рады культуры]] ў падтрымку Украіны&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=3AAJEXJ8XgA|title=&quot;Дапамагаць Украіне ў любым выглядзе&quot;. Кінакрытык Тарас Тарналіцкі ў падтрымку Украіны|last=Беларуская Рада культуры|date=2022-03-01|access-date=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;.

Летам 2024 года ўдзельнічаў у варкшопе «GoCritic» у славацкім фестывалі анімацыйнага кіно «Fest Anča»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://cineuropa.org/en/gocriticfestanca24/|title=GoCritic! Fest Anča 2024 - Cineuropa|website=cineuropa.org|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt;, вынікам якога сталі публікацыі на партале еўрапейскага кіно Cineuropa&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://cineuropa.org/en/newsdetail/470051/|title=GoCritic! Feature: Fest Anča’s Animated Documentary section – A female perspective on patriarchal society|website=Cineuropa - the best of european cinema|date=2024-11-14|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt; і ў незалежным часопісе пра еўрапейскую анімацыю Zippy Frames&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-gb|url=https://www.zippyframes.com/festivals/fest-anca-animation-docs-2024-go-critic|title=Fest Anča’s Animated Documentary Section: Nightmares Inspired by Our Reality (GoCritic! Review)|first=Z. F.|last=Team|website=Zippy Frames|date=2024-07-12|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt;.

Восенню 2024 года напісаў сцэнар для адукацыйнага праекта «Васьміног», эпізод праз 10 стужак распавядае пра асноўныя гістарычныя вехі ў беларускім кіно&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=z-5fbRv7foM|title=100 год беларускаму кіно. Распавядаем пра фільмы з залатой скарбонкі айчыннага кіно|last=VasminohProject|date=2024-09-30|access-date=2026-07-19}}&lt;/ref&gt;.

У снежні 2024 года ўдзельнічаў як запрошаны эксперт у апытанні, якое ладзіла Беларуская незалежная кінаакадэмія да 100-годдзя беларускага кінематографа. Вынікам была публікацыя спіса 50 лепшых беларускіх фільмаў за мінулае стагоддзе. Публікацыя змяшчае аўтарскі спіс лепшых 10 стужак па версіі Тарналіцкага&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://belfilmacademy.com/be/fifty-best-films/list|title=50 найлепшых беларускіх фільмаў. Індывідуальныя спісы|website=belfilmacademy.com|access-date=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;.

Вясной 2025 года на зацемку Тарналіцкага &quot;На ABBA падалі ў польскую пракуратуру&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/na-abba-padali-u-polskuyu-prakuraturu-arganizacyya-vysunula-sustrechny-isk|title=На ABBA падалі ў польскую пракуратуру {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2025-04-24|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, прысвечаную судовым разборкам арганізацыі беларускага бізнеса ABBBA з кампаніяй Łódka Productions, у Раду па медыяэтыцы паскардзілася віцэ-прэзідэнтка ABBA Марына Гірын. Рада вырашыла, што рэдакцыя не парушыла прафесійных стандартаў і адхіліла скаргу&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/rada-pa-medyjaetycy/euraradyjo-ne-parushala-kodjeksa-jetyki/|title=Еўрарадыё не парушала Кодэкса прафесійнай этыкі|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;.

Летам 2025 года напісаў у суаўтарстве тэкст «Андрэй Стрыжак і няпрошанныя дыкпікі»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/andrey-stryzhak-i-nyaproshanyya-dzikpiki|title=Андрэй Стрыжак і няпрошаныя дзікпікі {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2025-07-21|access-date=2026-07-19}}&lt;/ref&gt; пра анлайн-флірт кіраўніка фонду [[BYSOL|BySol]] [[Андрэй Сяргеевіч Стрыжак|Андрэя Стрыжака]] з беларускімі актывісткамі, які справакаваў змену кіраўніцтва фонду BySol, вялікі медыйны скандал і грамадскую дыскусію пра межы дазволенага публічным асобам&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://bysol.org/en/about/news/af4255bc97b00bb.html|title=Statement by the Belarusian Solidarity Foundation BYSOL regarding the internal investigation following allegations of harassment against co-founder Andrej Stryzhak|website=bysol.org|access-date=2026-07-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.belsat.eu/87980645/andreya-strizhaka-otstranili-ot-rukovodstva-fondom-bysol-iz-za-dikpikov|title=Андрея Стрижака отстранили от руководства фондом BYSOL из-за дикпиков|first=Belsat|last=TV|website=ru.belsat.eu|access-date=2026-07-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/economics/109641.html|title=«Считаю, что я просто говно». Первое интервью с Андреем Стрижаком после окончания разбирательства BYSOL о дикпиках|website=Зеркало|date=2025-09-27|access-date=2026-07-19}}&lt;/ref&gt;. На тэкст паскардзіліся ў Рада па медыяэтыцы пры Беларускай асацыяцыі журналістаў, што ён не адпавядае журналісцкім стандартам, але члены Рады вырашылі, што тэкст не парушае журналісцкай этыкі і падрыхтаваны ў адпаведнасці ім&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/rada-pa-medyjaetycy/rada-pa-medyjajetycy-pra-euraradyjo/|title=Рада па медыяэтыцы прыняла рашэнне па «Еўрарадыё»|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|access-date=2026-07-19}}&lt;/ref&gt;.

Праз еўрапейскія праграмы мабільнасці наведаў як акрэдытаваны журналіст Берлінскі і Венецыянскі кінафестываля ў 2024 годзе, кінафестываль у Сан-Себасціяне ў 2025 годзе&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/karysnae/jak-karystacca-pragramami-mabilnasci/|title=Як правільна карыстацца праграмамі мабільнасці?|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt;. Таксама двойчы па прафесійных пытаннях прысутнічаў на цырымоніі ўзнагароджання прэміі Еўрапейскай кінаакадэміі у 2023 і 2024 гадах&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://sekktor.online/be/articles/interview-w-taras-tarnalitski|title=Кінакрытык Тарас Тарналіцкі: “Апошнія 15 гадоў былі і росквітам, і адначасова заняпадам для беларускага незалежнага кіно”|website=sekktor.online|date=2025-10-01|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt;, а вясной 2026 года наведаў Lux Audience Award — сумесную кінапрэмію Еўрапарламента і Еўрапейскай кінаакадэміі, якая праводзіцца ў памяшканні Еўрапарламенту&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/ispanskaya-drama-glukhaya-stala-peramozhcam-lux-audience-award-2026-u-euraparlamence|title=Іспанская драма “Глухая” стала пераможцам LUX Audience Award 2026 у Еўрапарламенце {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2026-04-15|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt;.

Стварыў у 2024 годзе медыяпраект пра беларускае кіно пасля 2020 года «Беларускае кіно на зломе эпох», які публікаваўся на сайце «Будзьма беларусамі»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://budzma.org/category/belaruskae-kino-na-zlome-epokh|title=Будзьма беларусамі! » &quot;Беларускае кіно на зломе эпох&quot;|website=budzma.org|access-date=2026-07-19}}&lt;/ref&gt;, а ў 2025 — працягнуўся на сайце «Еўрарадыё» пад назвай «Нябачнае кіно 2020-х»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/tags/nyabachnae-kino-2020-kh|title=Нябачнае кіно 2020-х {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|access-date=2026-07-19}}&lt;/ref&gt;.

Вясной 2026 года ўдзельнічаў у праекце «Культурная Re:візія», у якім выданне [[Reform.news|REFORM.news]] праз тэксты беларускіх крытыкаў спрабавала скласці карту культурнага ландшафту ў Беларусі і замежжы. Напісаў эсэ-рэцэнзію пра дакументальную стужку «Радзіма» («Motherland»){{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}.

У 2026 годзе напісаў даследчае эсе пра беларускую кінакрытыку ва ўмовах цэнзуры, рэпрэсій і вайны&lt;ref&gt;{{Артыкул|спасылка=https://www.apparatusjournal.net/index.php/apparatus/article/view/423|аўтар=Taras Tarnalitsky|загаловак=A Belarusian Film Criticism of the 2020s: Between (Self-)Censorship and Sincerity|год=2026-07-08|мова=en|выданне=Apparatus. Film, Media and Digital Cultures of Central and Eastern Europe|выпуск=22|issn=2365-7758|doi=10.17892/app.2026.00022.423}}&lt;/ref&gt; для спецыяльнага нумара (№ 22) нямецкага акадэмічнага часопіса Apparatus пра беларускае кіно пасля 2020 года&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.apparatusjournal.net/index.php/apparatus/issue/view/32|title=No. 22 (2026): Belarusian Cinema and the Protests of 2020: Cinema in Exile {{!}} Apparatus. Film, Media and Digital Cultures of Central and Eastern Europe|website=www.apparatusjournal.net|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt;.

Факусуецца на падтрымцы незалежнага і дакументальнага беларускага кіно.{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}

Сябра [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыі журналістаў]], [[Беларуская незалежная кінаакадэмія|Беларускай незалежнай кінаакадэміі]], [[Беларускі саюз кінематаграфістаў|Беларускага саюза кінематаграфістаў]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://belta.by/culture/view/sukmanov-festival-mobilnogo-kino-velcom-smartfilm-nastojaschee-kinosobytie-325713-2018/|title=Сукманов: фестиваль мобильного кино velcom Smartfilm - настоящее кинособытие|website=belta.by|date=2018-11-15|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt;, Міжнароднай федэрацыі кінакрытыкаў [[FIPRESCI]]{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
* {{h|Reform.news|2025|{{cite web|ref = Reform.news| url = https://reform.news/kab-kinaa-tary-svedamljali-nakolki-grandyjoznuju-pracu-jany-robjac-belaruskaja-prjemija-kinakrytyka-chyrvony-veras-raspachynae-trjecjuju-jedycyju|title = «Каб кінааўтары ўсведамлялі, наколькі грандыёзную працу яны робяць». Беларуская прэмія кінакрытыкаў «Чырвоны верас» распачынае трэцюю эдыцыю|first = |last = Reform.news|authorlink = |date = 2025-10-13|work = Reform.news|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}}
* {{h|Budzma.org|2022|{{cite web|ref = Budzma.org| url = https://budzma.org/news/taras-tarnalitski.html|title = Тарас Тарналіцкі: «Пра беларускі кінематограф пішуць адзінкі»|first = |last = Budzma.org|authorlink = |date = 2022-10-26|work = Будзьма беларусамі!|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}}
* {{h|Redheatheraward.com|2026|{{cite web|ref = Redheatheraward.com| url = https://redheatheraward.com/be/jury|title = Журы - Чырвоны верас|first = |last = Redheatheraward.com|authorlink = |date = 2026|work = Redheatheraward.com|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}}
* {{h|ByCulture|2021|{{cite web|ref = ByCulture| url = https://artists.byculture.org/taras_tarnalicki.html|title = Тарас Тарналіцкі|first = |last = ByCulture|authorlink = |date = 2021|work = ByCulture|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}}
* {{h|Леўкавец|2025|{{cite web|ref = Леўкавец| url = https://baj.media/be/taras-tarnalicki-pra-baj/|title = Тарас Тарналіцкі: пра змену прафесіі і знаёмства з БАЖ|first = Георгій|last = Леўкавец|authorlink = |date = 2025-09-05|work = baj.media|publisher = Беларуская асацыяцыя журналістаў|location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}}
* {{h|Тарналіцкі|2026|{{cite web|ref = Тарналіцкі| url = https://reform.news/fenomen-filma-radzima-jak-a-tarytaryzm-ukaranjaecca-nutry-gramadstva|title = Феномен фільма «Радзіма» — як аўтарытарызм укараняецца ўнутры грамадства|first = Тарас|last = Тарналіцкі|authorlink = |date = 2026-04-07|work = Reform.news|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}}

{{DEFAULTSORT:Тарналіцкі Тарас}}
{{Бібліяінфармацыя}}</text>
      <sha1>sjvyb3b3pjp5htiqq2g2h81u0cssln4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5171206</id>
      <parentid>5170871</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T11:37:40Z</timestamp>
      <contributor deleted="deleted" />
      <comment deleted="deleted" />
      <origin>5171206</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61066" sha1="qm88kgpcixeumchw4qg6yyqbj05nggh" xml:space="preserve">{{кінематаграфіст}}

'''Тарас Тарналіцкі'''&lt;!--Такім чынам Вашы змены прозвішчаў не захаваюцца, шансаў няма. Напішыце на старонцы размоў артыкула, у чым праблема, што Вы хочаце зрабіць і крыніцы, які пацвярджаюць, што Вы маеце рацыю. Тады нешта будзе вырашацца. Або падайце зноску на крыніцу проста тут. Або апішыце сутнасць праблемы ў гэтым каменце. У вайне правак Вы не пераможаце.--&gt;, сапраўднае імя '''Тарас Аляксеевіч Круцкіх''' ({{ВДП}}) — беларускі журналіст, кінакрытык і культурны каментатар.

== Біяграфія ==
Нарадзіўся 8 жніўня 1989 года ў ваенным гарадку [[Наваколасава|Стоўбцы-2]] [[Стаўбцоўскі раён|Стаўбцоўскага раёна]].

У 2006 годзе паступіў на [[гістарычны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта|гістарычны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]], скончыў яго па спецыяльнасці «Гісторык-архівіст»{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}.{{sfn|ByCulture|2021|p=}}

У 2010 годзе ўпершыню ўдзельнічаў у грамадска-палітычных падзеях, быў на [[Плошча 2010|акцыях пратэсту на плошчы Незалежнасці]] ў Мінску. У 2011 годзе ўдзельнічаў у «[[Пратэсты ў Беларусі (2011)|маўклівых маршах]]», у 2017 годзе — у [[Пратэсты ў Беларусі (2017)|пратэстах супраць дэкрэта пра «дармаедаў»]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}}

Працаваў па размеркаванні два гады архівістам у [[Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным архіве Рэспублікі Беларусь]]{{sfn|ByCulture|2021|p=}}, у гэты самы перыяд 6 месяцаў праходзіў тэрміновую службу ва [[Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь|Узброеных сілах Рэспублікі Беларусь]].

У 2013—2014 гадах шэсць месяцаў працаваў у аддзеле продажу рэкламы на партале [[TUT.BY]], пасля вырашыў перайсці ў журналістыку{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}. Каб атрымаць базавыя прафесійныя веды навучаўся на курсах, арганізаваных [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыяй журналістаў]] (БАЖ){{sfn|Леўкавец|2025|p=}}, а таксама у першым наборы ў Еўрапейскім каледжы ліберальных мастацтваў у Беларусі (канцэнтрацыя «Масавая культура і медыя») у 2014—2015 гадах&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=http://eclab.by/alumni/reviews/otzyv-tarasa-kruckih|title=Отзыв Тараса Круцких {{!}} European College of Liberal Arts in Belarus|website=eclab.by|access-date=2026-07-16|archive-date=11 чэрвеня 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170611230652/http://eclab.by/alumni/reviews/otzyv-tarasa-kruckih|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;. На пачатку 2015 года працаваў па праграме журналісцкіх абменаў ва украінскім бізнес-выданні Delo.ua&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://delo.ua/ru/search/?q=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%20%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=Результат поиска &quot;Тарас Тарналицкий&quot; на Delo.ua — главный деловой портал Украины|website=delo.ua|date=2015-03-17|access-date=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;.

Пасля стажыроўкі вярнуўся ў Мінск, на пачатку 2015 года ўладкаваўся рэдактарам раздзела культуры і турызму газеты «[[Беларусы і рынак]]»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://belmarket.by/news/3cb12073-4377-496d-88cb-a712e03ce5ed|title=Ставка на монетизацию|website=belmarket.by|access-date=2026-07-23}}&lt;/ref&gt;, пісаў матэрыялы на тэмы ад эканоміка да спраў беларускага кіно&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://belmarket.by/news/affe8c23-7633-446d-b942-2f3631c76f53|title=В поисках зрителей и денег|website=belmarket.by|access-date=2026-07-23}}&lt;/ref&gt;.

У 2016 годзе працаваў у Нацыянальным цэнтры маркетынгу і кан’юнктуры цэн, займаўся выданнем часопісаў і прасоўваннем беларускіх прадпрыемстваў на замежных рынках; на працы сутыкаўся з дысцыплінарнымі заўвагамі за публікацыі ў сацыяльнай сетцы [[Facebook]] (у прыватнасці, датычных «[[Справа БелТА і TUT.by|справы БелТА і TUT.by]]»), а пасля ў 2017 годзе паўгода супрацоўнічаў з краўдфандынгавай платформай ulej.by, тэстуючы супрацу з медыя падчас запуску прадуктавага кірунку платформы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://budzma.org/news/30-orihinalnykh-produktov-ot-byelorusskikh-proizvodityelyey-poyavyatsya-na-platformye-ulej-by.html|title=Будзьма беларусамі! » 30 оригинальных продуктов от белорусских производителей появятся на платформе Ulej.by|website=budzma.org|access-date=2026-07-23}}&lt;/ref&gt;. Найбольшым поспехам адзначылася супраца з дызайнерскай студыяй Hutkasmachnaa (свяцільнікі ў выглядзе вагонаў мінскага метро) і брэндам Zhart&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://budzma.org/news/byelorusskiye-dizaynyery-privlyekli-na-ulej-by-bolyeye-44-000-byn-na-zapusk-sobstvyennoho-proizvodstva.html|title=Будзьма беларусамі! » Белорусские дизайнеры привлекли на Ulej.by более 44 000 BYN на запуск собственного производства|website=budzma.org|access-date=2026-07-23}}&lt;/ref&gt;, які за паўтара месяца сабраў болей за дзесяць тысяч долараў на друк цішотак з антрапаморфнымі дзікімі жывёламі&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://people.onliner.by/opinions/2017/04/20/mnenie-677|title=Сооснователь бренда Zhart Роман Герасимов: зарабатывать деньги на национальном колорите — это нормально! - Люди Onlíner|first=Дмитрий|last=Корсак|website=Onlíner|date=2017-04-20|access-date=2026-07-23}}&lt;/ref&gt;.

Супрацоўнічаў з дзяржаўнай газетай «[[Культура (газета)|Культура]]», дзе рыхтаваў рэцэнзіі, аднак спыніў працу там праз канфлікты з рэдактарам наконт цэнзуравання тэкстаў пад патрабаванні [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}}

У ліпені — жніўні 2017 года супрацоўнічаў з расійскім дзяржаўным інфармацыйным агенцтвам «[[Sputnik Беларусь]]»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://sputnik.by/search/?query=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=Sputnik Беларусь - последние новости и главные события. Новости Беларуси сегодня.|website=Sputnik Беларусь|access-date=2026-07-13}}&lt;/ref&gt;.

Летам 2017 года стаў Ганаровым донарам крыві ў Беларусі&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/chamu-donarstva-u-belarusi-music-stac-byasplatnym-yak-u-polshchy|title=Чаму донарства ў Беларусі мусіць стаць бясплатным, як у Польшчы {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2018-06-14|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;.

У маі 2020 года далучыўся да перадвыбарчай каманды [[Віктар Дзмітрыевіч Бабарыка|Віктара Бабарыкі]], хаця лічыў яго спойлерам [[Аляксандр Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]], займаўся зборам подпісаў у мінскім мікрараёне [[Сухарава (жылы раён)|Сухарава]] (на вуліцах Сухарава і Семянякі).{{sfn|ByCulture|2021|p=}}

Падчас [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў 2020 года]] прыняў удзел у 12 нядзельных маршах, стаяў у ланцугу салідарнасці ад [[Акрэсціна]] да [[Курапаты|Курапатаў]] у Мінску. Падчас Марша памяці [[Раман Ігаравіч Бандарэнка|Рамана Бандарэнкі]] 15 лістапада 2020 года затрыманы каля чыгуначнага моста на [[Арлоўская вуліца (Мінск)|Арлоўскай]] у Мінску. Асуджаны на 25 сутак адміністрацыйнага арышту па артыкулах 23.34 (удзел у несанкцыянаваным мерапрыемстве) і 23.4 (непадпарадкаванне супрацоўнікам міліцыі) [[КоАП Беларусі|КоАП]]. Тэрмін адбываў у [[Акрэсціна|ЦІП на Акрэсціна]] ў Мінску і ў [[СІЗА (Баранавічы)|СІЗА ў Баранавічах]]. Падзеі 2020 года ў Беларусі характарызуе як «беларускі біблейскі [[пеплум]]», праводзячы аналогію з маштабнымі гістарычнымі кінастужкамі і біблейскім сюжэтам [[Выхад яўрэяў з Егіпта|выхаду яўрэяў з Егіпта]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}}

З лета 2019 да канца лета 2022 года працаваў рэдактарам спецпраектаў у аўтакласіфайдзе [[av.by]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://av.by/news/taras-tarnalickij|title=Тарас Тарналицкий|website=av.by|access-date=2026-07-21}}&lt;/ref&gt;, вясной 2021 года быў сведкам вобыску супрацоўнікамі ДФР, які праводзілі у межах палітычна матываванай справы супраць кампаніі TUT.by з абвінавачванне ў нясплаце падаткаў&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://secretmag.ru/news/v-belorussii-zablokirovali-tut-by-protiv-sotrudnikov-portala-zaveli-delo-o-neuplate-nalogov.htm|title=В Белоруссии заблокировали Tut.by. Против сотрудников портала завели дело о неуплате налогов|website=secretmag.ru|access-date=2026-07-21}}&lt;/ref&gt;.

У жніўні 2021 года выкліканы як сведка ў [[ГУБАЗіК]], але адпушчаны пад падпіску пра неразгалошванне&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://budzma.org/news/tarnalitskaga-vyklikali-gubazik.html|title=Будзьма беларусамі! » Кінакрытыка Тараса Тарналіцкага выклікалі ў ГУБАЗіК|website=budzma.org|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt;.

Восенню 2021 года зведаў нападкі з боку прапагандыста «[[СБ. Беларусь сегодня|СБ. Беларусь сёння]]» [[Андрэй Мікалаевіч Мукавозчык|Андрэя Мукавозчыка]] за крытыку кінафестываля «[[Лістапад (кінафестываль)|Лістапад]]»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.sb.by/articles/chitayte-zaviduyte3.html|title=Андрей Муковозчик: Испанский стыд – это когда вижу и слышу, что говорят и пишут невероятные|first=СБ-Беларусь|last=сегодня|website=www.sb.by|date=2021-10-20|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt;, які тым часам Міністэрства культуры пазбавіла дырэкцыі і перадала ўпраўленне дзяржстудыі «[[Беларусьфільм]]»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/cellar/4461.html|title=«Активисты будут требовать у авторов снять свои фильмы с фестиваля». Эксперт — о будущем «Листопада»|website=Зеркало|date=2021-10-19|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt;.

У 2021 годзе запісаўся ў ініцыятыву па стварэнні партыі Віктара Бабарыкі{{sfn|ByCulture|2021|p=}}. Да восені 2022 года праз палітычны пераслед і праблемы на рынку працы ў Беларусі вымушана эміграваў у Польшчу{{sfn|Budzma.org|2022|p=}}.

Жыве і працуе ў [[Варшава|Варшаве]]{{sfn|Budzma.org|2022|p=}} з верасня 2022 года&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be-BY|url=https://www.youtube.com/watch?v=vlP7rl9KyuE|title=⚡️ ГУБОПиК и новые чистки в Беларуси. Кинематограф ГУБОПа и Тарантино. Нормальное кино РБ. Еврорадио|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;.

== Прафесійная дзейнасць ==
Журналісцкую і кінакрытычную дзейнасць пачаў у газеце «Віртуальныя радасці», для яе з лютага 2008 года пісаў агляды фільмаў&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://vrgames.by/content/russkaya-igra|title=Русская игра|website=VRgames - Компьютерные игры, кино, комиксы|date=2008-02-29|access-date=2026-07-19}}&lt;/ref&gt;. Першай рэдактаркай была Марына Бірукова, трагічна загінулая восенню 2023 года ў Варшаве&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/shto-zdarylasya-z-zhurnalistkay-marynay-birukovay-yakaya-zaginula-u-varshave/|title=Што здарылася з журналісткай Марынай Біруковай, якая загінула ў Варшаве|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|date=2023-12-23|access-date=2026-07-19}}&lt;/ref&gt;. Станам на 2025 год, меў больш за 15 гадоў досведу працы ў медыясферы, супрацоўнічаў з больш як 40 выданнямі ў Беларусі, краінах Еўрапейскага Саюза, Расіі&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.film.ru/articles/na-chistom-entuziazme|title=Как белорус работал на худшего режиссера всех времен и народов|access-date=2026-07-16}}&lt;/ref&gt; і Украіне{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. Сярод іх: Еўрапейскае радыё для Беларусі (euroradio.fm)&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/author/taras-tarnalicki|title=Тарас Тарналіцкі {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, часопіс аўтакласіфайда av.by&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://av.by/news/taras-tarnalickij|title=Тарас Тарналицкий|website=av.by|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, партал Tut.by (праекты &quot;Афіша&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=http://afisha.tut.by/news/kaleidoscope/393590.html|title=Когда Дарт Вейдер подружился с Трансформерами. Стенды Unicon 2014 - НОВОСТИ {{!}} AFISHA.TUT.BY|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt; і &quot;Ледзі&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://lady.tut.by/news/life/606230.html|title=&quot;Я приходила домой и плакала от усталости&quot;. Почему белоруски соглашаются на непрестижную работу|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;), The Village Belarus&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.the-village.me/village/city/people/262679-cinema-minsk|title=«Работая билетером, я терпеть не мог общаться с клиентами»: вымирающая профессия киномеханик|website=The Village Беларусь|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, расійскі партал film.ru&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.film.ru/articles/na-chistom-entuziazme|title=Как белорус работал на худшего режиссера всех времен и народов|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, расійскі анлайн-часопіс &quot;25-ты кадр&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://25-k.com/page-id-978-comments-1.html|title=Изменяя время. Вновь. - «25-й кадр» {{!}} Независимый журнал о кино|website=25-k.com|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, IGN Russia&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://ru.ign.com/u/taras-tarnalitskii|title=Тарас Тарналицкий|website=IGN Russia|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, газета &quot;Віртуальныя радасці&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=http://kritikanstvo.ru/critics/3439/|title=Критик Тарас Тарналицкий (Виртуальные радости)|website=Критиканство|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, часопіс Сitydog&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://citydog.io/post/yandex-panorama/|title=«Тренируемся на специальных столбиках». Каково это – работать водителем, который делает новые снимки «Яндекс.Панорамы» для Минска|website=citydog.io|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, расійскае навінавая агенцыя Sputnik.by&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://sputnik.by/20170704/kak-proishodit-rekonstruktsia-tehniki-na-linii-stalina-1029604024.html|title=Совсем как настоящая: как реконструируют технику на &quot;Линии Сталина&quot;|first=Sputnik|last=Беларусь|website=Sputnik Беларусь|date=20170704T0952+0300|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, сайт Probusiness&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://probusiness.io/search/?str=%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81+%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9&amp;section=all|title=Поиск по статьям {{!}} PROBUSINESS.IO|website=probusiness.io|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, сайт выдання &quot;Наша Ніва&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/167406|title=Антыўтопія «Лобстар»: з'яўленне гэтай стужкі ў сталічным пракаце стала маленькім подзвігам|website=Наша Ніва|date=2016-03-25|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, партал пра беларускую культуру &quot;Будзьма беларусамі&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://budzma.org/search/index.php?q=%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81+%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%96%D1%86%D0%BA%D1%96|title=Будзьма беларусамі! » Пошук|website=budzma.org|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, экалагічны партал Greenbelarus.info&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://greenbelarus.info/author/%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%20%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=Все материалы автора {{!}} Тарас Тарналицкий|website=Зелёный портал|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, часопіс Relax.by&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://mag.relax.by/city/topic/10410563-jesty-ili-ne-jesty-v-kinoteatrah-chto-minchane-juristy-i-sami-kinoteatry-dumajut-po-etomu-povodu/|title=Есть или не есть в кинотеатрах: что минчане, юристы и сами кинотеатры думают по этому поводу|website=https://mag.relax.by|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, аналітычны анлайн-часопіс &quot;Беларусский журнал&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://journalby.com/about-project|title=О проекте|website=journalby.com|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, сайт арганізацыі &quot;Цэнтр новых ідэй&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://newbelarus.vision/tag/a-tar-taras-tarnalicki/|title=Аўтар: Тарас Тарналіцкі|website=Цэнтр новых ідэй|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, сайт Беларускай асацыяцыі журналістаў&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://old.baj.media/be/analytics/mif-o-supergruppe-dvorovoe-proshloe-samuray-rok-sceny-o-chem-rasskazyvayut-filmy|title=Миф о супергруппе, дворовое прошлое, самурай рок-сцены. О чем рассказывают фильмы, посвященные белорусским музыкантам|website=baj.media|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, выданне &quot;Брэсцкая газета&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.b-g.by/society/semeynyiy-biznes-vo-vsem-mire-v-prioritete-ili-kak-v-lunince-prodayut-skovorodyi-na-millionyi-dollarov/|title=«Семейный бизнес во всем мире в приоритете», или Как в Лунинце продают сковороды на миллионы долларов - Брест. Последние новости сегодня. Брестская газета|website=Брест. Последние новости сегодня. Брестская газета|date=2019-02-15|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, студэнцкі часопіс ECLAB &quot;Енот&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=http://eclab.by/news/vyshel-pilotnyy-nomer-studencheskogo-zhurnala-enote|title=Вышел пилотный номер студенческого журнала E.note {{!}} European College of Liberal Arts in Belarus|website=eclab.by|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, выданне GPress&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://gpress.info/2024/09/30/kvir-novyy-film/|title=“Квир”. Новый фильм от автора “Назови меня своим именем”|last=Editor|website=GPress - Интересные тексты и новости для ЛГБТК+ людей|date=2024-09-30|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, выданне Zerkalo&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/cellar/53384.html|title=Власть, насилие и дедовщина. Как создавался фильм «Радзіма», который побеждает на кинофестивалях и номинирован на «европейский Оскар»|website=Зеркало|date=2023-11-08|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, анлайн-часопіс &quot;Сойка&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://sojka.io/by/guides/ukranian-movies|title=Дзесяць фільмаў, каб зразумець сучасную Украіну — Sojka|website=sojka.io|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, сайт тэлеканала &quot;Белсат&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/news/09-05-2021-stryptyz-i-vajna-ne-zrazumets-belarus/|title=Драма Андрэя Куцілы «Стрыптыз і вайна». (Не)зразумець Беларусь|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, часопіс &quot;Большой&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://bolshoi.by/kino/belarusian-reality/|title=Belarusian reality. Кинопредпочтения Тараса Тарналицкого|website=Проект «Большой»|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, газета &quot;Новы час&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be-BY|url=https://novychas.by/hramadstva/napeuna-heta-mahlo-sapsavac-mne-zyccjo|title=«Напэўна, гэта магло сапсаваць мне жыццё»|website=Новы Час|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, анлайн-часопіс 34Mag.net&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://34mag.net/authors/%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81+%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%96%D1%86%D0%BA%D1%96|title=34mag.net - Тарас Тарналіцкі|website=34mag.net|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, выданне Dev.by&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-BY|url=https://devby.io/news/developer-circles|title=«Нужно отдавать себе отчёт, над чем и кем ты шутишь». Сооснователь MSQRD Сергей Гончар рассказал, как устроиться в Facebook и не пожалеть|website=dev.by|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, выданне 2doc.by&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://2doc.by/article/vrach-endokrinolog-o-lishnem-vese-belorusov-vazhnosti-gormonov-i-pravilnom-pitanii|title=Врач-эндокринолог: о лишнем весе белорусов, важности гормонов и правильном питании|website=2doc.by|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, праект Dom.by&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://mag.dom.by/news/novosti-kompanii/48553-rijeltor/|title=Сам себе риелтор. Что мешает купить квартиру без посредников?|website=mag.dom.by|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, партал Onliner&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://realt.onliner.by/2013/05/06/novokolosovo|title=Город. Instagram: Новоколосово — военный объект особой секретности - Недвижимость Onlíner|first=Тарас|last=Круцких|website=Onlíner|date=2013-05-06|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, бізнес-выданне &quot;Ежедневник&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.rest.ej.by/infrastructure/2014/10/22/v-minske-otkrylas-pervaya-belorusskaya-akademiya-tennisa.html|title=В Минске открылась первая белорусская академия тенниса {{!}} Отдых|website=www.rest.ej.by|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, часопіс &quot;Дырэктар&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-ru|url=https://director.by/arkhiv-zhurnala/arkhiv-nomerov-2014/139-2014-11-05-07-41-38/https%3A%2F%2Fdirector.by%2Farkhiv-zhurnala%2Farkhiv-nomerov-2014%2F139-2014-11-05-07-41-38%2F3993-2014-11-05-12-37-47|title=Офшор нам только снится|website=Director.BY|date=2014-11-05|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, газета &quot;Беларусы і рынак&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://belmarket.by/news/0df5b92c-fc4b-477b-ac9b-eade50b61d41|title=Документальное кино: мечта о монополии|website=belmarket.by|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, украінскае бізнес-выданне Delo.ua&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://delo.ua/lifestyle/liricheskoe-nastuplenie-popytka-slomat-predubezhdenie-zritelja-293852/|title=&quot;Лирическое&quot; наступление: попытка сломать предубеждение зрителя к украинскому кино — Delo.ua|website=delo.ua|date=2015-03-31|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, будаўнічы партал Stroyka.by&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=http://stroyka.by/news/2015/01/06/ushp|title=Утепленная шведская плита: фундамент из самого сердца Скандинавии|website=Stroyka.by|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, выданне kyky.org&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://kyky.org/search_tag?tag=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81_%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=KYKY.ORG|website=KYKY.ORG|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, анлайн-часопіс &quot;Культпрасвет&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://kultprosvet.by/authorname/taras-tarnalitskij/|title=Культпросвет  Архивы Тарас Тарналицкий - Культпросвет|website=kultprosvet.by|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, дзяржгазета &quot;Культура&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.kimpress.by/index.phtml?page=12&amp;idauth=97|title=Культура - Аўтары|website=www.kimpress.by|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, выданне Mediakritika.by&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=http://mediakritika.by/article/5375/sluzhu-rossii-kak-telekanal-ntv-belarus-idealiziruet-rossiyskih-silovikov|title=Служу России. Как телеканал НТВ-Беларусь идеализирует российских силовиков|website=mediakritika.by|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, часопіс аўтамабільнага сэрвіса Dealerhall.by&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://dealerhall.by/|title=Новости автомобильной индустрии|website=dealerhall.by|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, экспертны партал Fashionbank.by&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://fashionbank.by/|title=Экспертный портал Fashionbank.by: Все о моде, красоте и здоровье|website=fashionbank.by|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, часопіс анлайн-сэрвіса Bycard.by&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://bycard.by/|title=ByCard|website=bycard.by|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, сайт Reform.news&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://reform.news/324744-kak-prohodit-festival-sprava-v-derevne-belaja-cerkov-fotoreportazh|title=Как проходит фестиваль SPRAVA в деревне Белая Церковь — фоторепортаж — REFORM.news (ранее REFORM.by)|website=reform.news|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, выданне &quot;Эканамічная газета&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://neg.by/novosti/otkrytj/kachestvo-v-rossii-nikogo-ne-interesuet/|title=Качество в России никого не интересует. — Как белорусская посуда продается в других странах?|website=neg.by|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt; ды інш.

Станам на ліпень 2026 года, працуе карэспандэнтам для «[[Еўрарадыё]]» і партала «[[Будзьма беларусамі]]».{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}

Заснавальнік і аўтар тэлеграм-канала «Holy Belawood» (раней — «Священный Белавуд»), прысвечанага навінам беларускага кінематографа і дзейнасці кінастудыі «[[Беларусьфільм]]»{{sfn|ByCulture|2021|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. Суаўтар падкасту «Кінатэатр Беларусь»{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}. Вёў аўтарскую рубрыку «У кіно з Белсатам» на тэлеканале «Белсат» летам 2025 года&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/taras-tarnalicki-praekt-na-belsat/|title=Тарас Тарналіцкі: Беларусь у заходнім кіно падаецца як новая «імперыя зла»|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|date=2025-07-15|access-date=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;.

Здымаўся ў аматарскім ігравым кіно: у кароткаметражным трылеры «Сапраўднае» (2012) выступіў як сцэнарыст і акцёр&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=WVSTHD1YrMk|title=Настоящее / Real // Short Film|last=Gosha Berlinsky|date=2012-01-04|access-date=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;, у драме «Ты, пачвара» (2014) з’явіўся у невялікім камэа&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=C1ZyLz7Uwow|title=Ты чудовище / You're a Monster // Short Film|last=Gosha Berlinsky|date=2014-02-21|access-date=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;, у навагодняй трэш-камедыі «Твае вочы» сыграў другародную ролю&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://vimeo.com/268582622|title=Твои глаза|access-date=2026-07-16}}&lt;/ref&gt; і іншае.

Запрашаўся на дзяржаўныя (АНТ, Беларусь-1&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=JVPz3II05pM|title=Продолжение следует... Форум|last=NEWS.BY: новости Беларуси и мира|date=2016-10-10|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;) і незалежныя тэлеканалы і медыя (&quot;Белсат&quot;, Еўрарадыё)&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://euroradio.fm/ru/nacionalnyy-konkurs-na-listopade-chto-dalshe|title=Национальный конкурс на &quot;Листопаде&quot;: что дальше {{!}} Новости Беларуси {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2018-11-12|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be-BE|url=https://belsat.eu/programs/ministerstva-kultury-patratsits-na-geta-milyony-dolarau/|title=Міністэрства культуры патраціць на гэта мільёны долараў|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt; для абмеркавання пытанняў культуры і кіно.

Супрацоўнічаў з шэрагам беларускіх кінафестываляў, у тым ліку кінафорумам мабільнага кіно Velcom Smartfilm (пасля перайменаванага ў Voka Smartfilm). Спачатку як старшыня народнага журы ў 2018 годзе&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/velcom-smartfilm/29011420.html|title=Фільм па кнізе Андруся Горвата атрымаў «народны» прыз на фэстывалі мабільнага кіно|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2018-02-01|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt;, а потым як сябра асноўнага журы ў 2019 і 2020 гадах&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://unikino.ru/journey-velcom-smartfilm-8/|title=Российский фильм «Путешествие» о восхождении на Эльбрус с котом получил приз фестиваля velcom Smartfilm — Союз кинематографистов Российской Федерации|website=unikino.ru|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://bgmedia.site/news/gran-pri-festivalya-voka-smartfilm-poluchil-belorusskiy-film-86/|title=Гран-при фестиваля VOKA Smartfilm получил белорусский фильм «86» — BGmedia|website=BGmedia. Последние новости Бреста, Беларуси сегодня.|date=2020-04-17|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt;. У 2019 годзе праводзіў дыскусіі на фестывалі Watch Docs у Мінску, а таксама ў 2023 годзе ў Варшаве на фестывалі «[[Бульбамуві]]»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://bulbamovie.wordpress.com/2023/11/01/program-%d0%bf%d1%80%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d0%bc%d0%b0-bulbamovie-2023/|title=Program {{!}} Праграма BULBAMOVIE 2023|first=Zobacz wszystkie|last=wpisy|website=BULBAMOVIE|date=2023-11-01|access-date=2026-07-19|last2=Januszgawryluk|first2=Których Autorem Jest}}&lt;/ref&gt;.

Вясной 2020 года, падчас эпідэміі каронавірусу, правёў сумесна з выданнем kyky.org беларускую анлайн-прэм'еру стужкі &quot;Як мы захочам&quot; беларускага і расійскага пісьменніка і андэрграўднага рэжысёра Уладзіміра Казлова&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://t.me/holybelawood/1940|title=Священный Белавуд|website=Telegram|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;.

У 2020 годзе ініцыяваў разгляд Камісіяй па этыцы БАЖ справы пра парушэнне журналісцкіх стандартаў тэлеграм-каналамі «[[Мотолько помоги]]» і «[[Беларусь головного мозга]]» праз публікацыю пірацкай версіі фільма «[[Купала (фільм)|Купала]]»; скаргу задаволілі{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}.

У 2021 годзе ўдзельнічаў відэапраекце «Словы мацней», сумеснай кампаніі «Будзьма беларусамі!», [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза беларускіх пісьменнікаў]] і [[Беларускі ПЭН-Цэнтр|Беларускага ПЭН-цэнтра]]. У ім сучасныя дзеячы культуры, якія пацярпелі ад пераследу і ціску пасля 9 жніўня 2020 года, чыталі творы сваіх папярэднікаў, асуджаных у сталінскія часы. Тарналіцкі зачытаў ўрывак з «Зацемак аб характары беларусаў» пісьменніка [[Станіслаў Сымонавіч Грынкевіч|Станіслава Грынкевіча]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://penbelarus.org/2021/02/01/slovy-macznej-taras-tarnaliczki-chytae-stanislava-grynkevicha.html|title=«Словы мацней»: Тарас Тарналіцкі чытае Станіслава Грынкевіча|website=Беларускі ПЭН|date=2021-02-01|access-date=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;.

У 2021 годзе разам з трыма іншымі кінакрытыкамі (сярод іх Дар'я Амяльковіч, Максім Карпіцкі, [[Ірэна Кацяловіч]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://reform.news/269555-u-belarusi-z-javilasja-prjemija-kinaprjesy-chyrvony-veras|title=У Беларусі з’явілася прэмія кінапрэсы «Чырвоны верас» — REFORM.news (ранее REFORM.by)|website=reform.news|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;) заснаваў Беларускую прэмію кінакрытыкаў «[[Чырвоны верас]]» (Red Heather Award), якая адзначае дасягненні незалежнага беларускага кіно, створанага без удзелу дзяржаўнага бюджэту Беларусі або Расіі{{sfn|Reform.news|2025|p=}}. Першы конкурс падвёў вынікі ў 2022 годзе і прайшоў без цырымоніі ўзнагароджвання&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://reform.news/312233-312233-2|title=Первая премия беларусской кинопрессы «Чырвоны верас» объявила победителей — REFORM.news (ранее REFORM.by)|website=reform.news|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, а два наступныя цырымоніі ўжо мелі: у 2024 годзе — у Берліне, у межах Берлінскага кінафестывалю і Еўрапейскага міжнароднага кінарынку&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://reform.news/na-berlinskim-kinafestyvali-adbudzecca-cyrymonija-znagarodzhannja-belaruskaj-prjemii-kinakrytyka-chyrvony-veras|title=На Берлінскім кінафестывалі адбудзецца цырымонія ўзнагароджання Беларускай прэміі кінакрытыкаў «Чырвоны верас» — REFORM.news (ранее REFORM.by)|website=reform.news|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, і ў 2026 годзе — у Варшаве, у кінатэатры &quot;Luna&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://reform.news/z-berlina-varshavu-belaruskaja-prjemija-kinakrytyka-chyrvony-veras-26-ryhtuecca-da-cyrymonii-kino-luna/|title=З Берліна ў Варшаву: Беларуская прэмія кінакрытыкаў «Чырвоны верас’26» рыхтуецца да цырымоніі ў Kino Luna — REFORM.news (ранее REFORM.by)|last=reform.news|website=reform.news|date=2026-02-14|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;.

У 2021 годзе працаваў нацыянальным каардынатарам ад Беларусі ў прэміі Adami Media Prize, якая падтрымлівае журналістаў, рэжысёраў і кінематаграфістаў з краін [[Усходняе партнёрства|Усходняга партнёрства]] (у тым ліку Беларусі)&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.adamimediaprize.eu/home-1|title=HOME|website=ADAMI MEDIA PRIZE FOR CULTURAL DIVERSITY IN EASTERN EUROPE|date=2023-05-31|access-date=2026-07-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://old.baj.media/be/content/adami-media-prize-prymae-zayauki-na-videamateryyaly-yakiya-znahodzyacca-na-stadyi|title=ADAMI Media Prize прымае заяўкі на відэаматэрыялы, якія знаходзяцца на стадыі вытворчасці (да 27 верасня)|website=baj.media|access-date=2026-07-19}}&lt;/ref&gt;.

Вясной 2021 года падпісаў адкрыты ліст прадстаўнікоў медыясектара да ўладаў з заклікам «Спыніць „паляванне на ведзьмаў!“»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://old.baj.media/be/content/bazh-nakiravau-uladam-adkryty-zvarot-bolsh-chym-150-pradstaunikou-medyyasektara|title=БАЖ накіраваў уладам АДКРЫТЫ ЗВАРОТ больш чым 150 прадстаўнікоў медыясектара|website=baj.media|access-date=2026-07-19}}&lt;/ref&gt;.

Супрацоўнічаў з дзяржаўнай установай «Нацыянальны цэнтр сучаснага мастацтва». Летам 2020 года у межах выставы «Алфавіт вайны» праводзіў паказ і абмеркаванне «Сыны ідуць у бой» [[Віктар Цімафеевіч Тураў|Віктара Турава]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://ncsm.by/calendar/pakaz-abmerkavanne-flma-syny-duc-u-boj|title=Паказ і абмеркаванне фільма «Сыны ідуць у бой» {{!}} НЦСМ|website=ncsm.by|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt;, а вясной 2021 года у межах праекта «Чарнобыль. Эфект спячага» паказ і абмеркаванне фільмаў «Чорны бусел» Віктара Турава, «Чарнобыль. Попел» [[Сяргей Лук’янчыкаў|Сяргея Лук’янчыкава]] і «Невядомы рай» [[Дар’я Юркевіч|Дар’і Юркевіч]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://ncsm.by/calendar/pakaz-abmerkavanne-flma-vktara-turava-chorny-busel|title=Паказ і абмеркаванне фільма Віктара Турава «Чорны бусел» {{!}} НЦСМ|website=ncsm.by|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://ncsm.by/calendar/pakaz-abmerkavanne-flma-charnobyl.-popel-nevyadomy-raj|title=Паказ і абмеркаванне фільмаў «Чарнобыль. Попел» і «Невядомы рай» {{!}} НЦСМ|website=ncsm.by|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt;.

Летам 2021 годзе працаваў запрошаным кінакрытыкам бара «Нара» на [[Зыбіцкая вуліца|Зыбіцкай вуліцы]] ў праекце «Кіно/Віно»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.instagram.com/cino.wino/|title=Instagram|website=www.instagram.com|access-date=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;.

У сакавіку 2022 года, пасля пачатку [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|ўварвання Расіі ва Украіну]], падпісаў адкрыты ліст беларускіх кінематаграфістаў супраць расійскай агрэсіі і з патрабаваннем спынення вайны&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-GB|url=https://fipresci.org/ukrainian-letters/|title=Ukrainian Letters - FIPRESCI {{!}} The International Federation of Film Critics|date=2022-02-25|access-date=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;, а таксама запісаў відэа для [[Беларуская рада культуры|Беларускай рады культуры]] ў падтрымку Украіны&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=3AAJEXJ8XgA|title=&quot;Дапамагаць Украіне ў любым выглядзе&quot;. Кінакрытык Тарас Тарналіцкі ў падтрымку Украіны|last=Беларуская Рада культуры|date=2022-03-01|access-date=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;.

Летам 2024 года ўдзельнічаў у варкшопе «GoCritic» у славацкім фестывалі анімацыйнага кіно «Fest Anča»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://cineuropa.org/en/gocriticfestanca24/|title=GoCritic! Fest Anča 2024 - Cineuropa|website=cineuropa.org|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt;, вынікам якога сталі публікацыі на партале еўрапейскага кіно Cineuropa&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://cineuropa.org/en/newsdetail/470051/|title=GoCritic! Feature: Fest Anča’s Animated Documentary section – A female perspective on patriarchal society|website=Cineuropa - the best of european cinema|date=2024-11-14|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt; і ў незалежным часопісе пра еўрапейскую анімацыю Zippy Frames&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-gb|url=https://www.zippyframes.com/festivals/fest-anca-animation-docs-2024-go-critic|title=Fest Anča’s Animated Documentary Section: Nightmares Inspired by Our Reality (GoCritic! Review)|first=Z. F.|last=Team|website=Zippy Frames|date=2024-07-12|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt;.

Восенню 2024 года напісаў сцэнар для адукацыйнага праекта «Васьміног», эпізод праз 10 стужак распавядае пра асноўныя гістарычныя вехі ў беларускім кіно&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=z-5fbRv7foM|title=100 год беларускаму кіно. Распавядаем пра фільмы з залатой скарбонкі айчыннага кіно|last=VasminohProject|date=2024-09-30|access-date=2026-07-19}}&lt;/ref&gt;.

У снежні 2024 года ўдзельнічаў як запрошаны эксперт у апытанні, якое ладзіла Беларуская незалежная кінаакадэмія да 100-годдзя беларускага кінематографа. Вынікам была публікацыя спіса 50 лепшых беларускіх фільмаў за мінулае стагоддзе. Публікацыя змяшчае аўтарскі спіс лепшых 10 стужак па версіі Тарналіцкага&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://belfilmacademy.com/be/fifty-best-films/list|title=50 найлепшых беларускіх фільмаў. Індывідуальныя спісы|website=belfilmacademy.com|access-date=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;.

Вясной 2025 года на зацемку Тарналіцкага &quot;На ABBA падалі ў польскую пракуратуру&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/na-abba-padali-u-polskuyu-prakuraturu-arganizacyya-vysunula-sustrechny-isk|title=На ABBA падалі ў польскую пракуратуру {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2025-04-24|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, прысвечаную судовым разборкам арганізацыі беларускага бізнеса ABBBA з кампаніяй Łódka Productions, у Раду па медыяэтыцы паскардзілася віцэ-прэзідэнтка ABBA Марына Гірын. Рада вырашыла, што рэдакцыя не парушыла прафесійных стандартаў і адхіліла скаргу&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/rada-pa-medyjaetycy/euraradyjo-ne-parushala-kodjeksa-jetyki/|title=Еўрарадыё не парушала Кодэкса прафесійнай этыкі|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;.

Летам 2025 года напісаў у суаўтарстве тэкст «Андрэй Стрыжак і няпрошанныя дыкпікі»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/andrey-stryzhak-i-nyaproshanyya-dzikpiki|title=Андрэй Стрыжак і няпрошаныя дзікпікі {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2025-07-21|access-date=2026-07-19}}&lt;/ref&gt; пра анлайн-флірт кіраўніка фонду [[BYSOL|BySol]] [[Андрэй Сяргеевіч Стрыжак|Андрэя Стрыжака]] з беларускімі актывісткамі, які справакаваў змену кіраўніцтва фонду BySol, вялікі медыйны скандал і грамадскую дыскусію пра межы дазволенага публічным асобам&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://bysol.org/en/about/news/af4255bc97b00bb.html|title=Statement by the Belarusian Solidarity Foundation BYSOL regarding the internal investigation following allegations of harassment against co-founder Andrej Stryzhak|website=bysol.org|access-date=2026-07-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.belsat.eu/87980645/andreya-strizhaka-otstranili-ot-rukovodstva-fondom-bysol-iz-za-dikpikov|title=Андрея Стрижака отстранили от руководства фондом BYSOL из-за дикпиков|first=Belsat|last=TV|website=ru.belsat.eu|access-date=2026-07-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/economics/109641.html|title=«Считаю, что я просто говно». Первое интервью с Андреем Стрижаком после окончания разбирательства BYSOL о дикпиках|website=Зеркало|date=2025-09-27|access-date=2026-07-19}}&lt;/ref&gt;. На тэкст паскардзіліся ў Рада па медыяэтыцы пры Беларускай асацыяцыі журналістаў, што ён не адпавядае журналісцкім стандартам, але члены Рады вырашылі, што тэкст не парушае журналісцкай этыкі і падрыхтаваны ў адпаведнасці ім&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/rada-pa-medyjaetycy/rada-pa-medyjajetycy-pra-euraradyjo/|title=Рада па медыяэтыцы прыняла рашэнне па «Еўрарадыё»|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|access-date=2026-07-19}}&lt;/ref&gt;.

Праз еўрапейскія праграмы мабільнасці наведаў як акрэдытаваны журналіст Берлінскі і Венецыянскі кінафестываля ў 2024 годзе, кінафестываль у Сан-Себасціяне ў 2025 годзе&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/karysnae/jak-karystacca-pragramami-mabilnasci/|title=Як правільна карыстацца праграмамі мабільнасці?|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt;. Таксама двойчы па прафесійных пытаннях прысутнічаў на цырымоніі ўзнагароджання прэміі Еўрапейскай кінаакадэміі у 2023 і 2024 гадах&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://sekktor.online/be/articles/interview-w-taras-tarnalitski|title=Кінакрытык Тарас Тарналіцкі: “Апошнія 15 гадоў былі і росквітам, і адначасова заняпадам для беларускага незалежнага кіно”|website=sekktor.online|date=2025-10-01|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt;, а вясной 2026 года наведаў Lux Audience Award — сумесную кінапрэмію Еўрапарламента і Еўрапейскай кінаакадэміі, якая праводзіцца ў памяшканні Еўрапарламенту&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/ispanskaya-drama-glukhaya-stala-peramozhcam-lux-audience-award-2026-u-euraparlamence|title=Іспанская драма “Глухая” стала пераможцам LUX Audience Award 2026 у Еўрапарламенце {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2026-04-15|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt;.

Стварыў у 2024 годзе медыяпраект пра беларускае кіно пасля 2020 года «Беларускае кіно на зломе эпох», які публікаваўся на сайце «Будзьма беларусамі»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://budzma.org/category/belaruskae-kino-na-zlome-epokh|title=Будзьма беларусамі! » &quot;Беларускае кіно на зломе эпох&quot;|website=budzma.org|access-date=2026-07-19}}&lt;/ref&gt;, а ў 2025 — працягнуўся на сайце «Еўрарадыё» пад назвай «Нябачнае кіно 2020-х»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/tags/nyabachnae-kino-2020-kh|title=Нябачнае кіно 2020-х {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|access-date=2026-07-19}}&lt;/ref&gt;.

Вясной 2026 года ўдзельнічаў у праекце «Культурная Re:візія», у якім выданне [[Reform.news|REFORM.news]] праз тэксты беларускіх крытыкаў спрабавала скласці карту культурнага ландшафту ў Беларусі і замежжы. Напісаў эсэ-рэцэнзію пра дакументальную стужку «Радзіма» («Motherland»){{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}.

У 2026 годзе напісаў даследчае эсе пра беларускую кінакрытыку ва ўмовах цэнзуры, рэпрэсій і вайны&lt;ref&gt;{{Артыкул|спасылка=https://www.apparatusjournal.net/index.php/apparatus/article/view/423|аўтар=Taras Tarnalitsky|загаловак=A Belarusian Film Criticism of the 2020s: Between (Self-)Censorship and Sincerity|год=2026-07-08|мова=en|выданне=Apparatus. Film, Media and Digital Cultures of Central and Eastern Europe|выпуск=22|issn=2365-7758|doi=10.17892/app.2026.00022.423}}&lt;/ref&gt; для спецыяльнага нумара (№ 22) нямецкага акадэмічнага часопіса Apparatus пра беларускае кіно пасля 2020 года&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.apparatusjournal.net/index.php/apparatus/issue/view/32|title=No. 22 (2026): Belarusian Cinema and the Protests of 2020: Cinema in Exile {{!}} Apparatus. Film, Media and Digital Cultures of Central and Eastern Europe|website=www.apparatusjournal.net|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt;.

Факусуецца на падтрымцы незалежнага і дакументальнага беларускага кіно.{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}

Сябра [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыі журналістаў]], [[Беларуская незалежная кінаакадэмія|Беларускай незалежнай кінаакадэміі]], [[Беларускі саюз кінематаграфістаў|Беларускага саюза кінематаграфістаў]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://belta.by/culture/view/sukmanov-festival-mobilnogo-kino-velcom-smartfilm-nastojaschee-kinosobytie-325713-2018/|title=Сукманов: фестиваль мобильного кино velcom Smartfilm - настоящее кинособытие|website=belta.by|date=2018-11-15|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt;, Міжнароднай федэрацыі кінакрытыкаў [[FIPRESCI]]{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
* {{h|Reform.news|2025|{{cite web|ref = Reform.news| url = https://reform.news/kab-kinaa-tary-svedamljali-nakolki-grandyjoznuju-pracu-jany-robjac-belaruskaja-prjemija-kinakrytyka-chyrvony-veras-raspachynae-trjecjuju-jedycyju|title = «Каб кінааўтары ўсведамлялі, наколькі грандыёзную працу яны робяць». Беларуская прэмія кінакрытыкаў «Чырвоны верас» распачынае трэцюю эдыцыю|first = |last = Reform.news|authorlink = |date = 2025-10-13|work = Reform.news|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}}
* {{h|Budzma.org|2022|{{cite web|ref = Budzma.org| url = https://budzma.org/news/taras-tarnalitski.html|title = Тарас Тарналіцкі: «Пра беларускі кінематограф пішуць адзінкі»|first = |last = Budzma.org|authorlink = |date = 2022-10-26|work = Будзьма беларусамі!|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}}
* {{h|Redheatheraward.com|2026|{{cite web|ref = Redheatheraward.com| url = https://redheatheraward.com/be/jury|title = Журы - Чырвоны верас|first = |last = Redheatheraward.com|authorlink = |date = 2026|work = Redheatheraward.com|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}}
* {{h|ByCulture|2021|{{cite web|ref = ByCulture| url = https://artists.byculture.org/taras_tarnalicki.html|title = Тарас Тарналіцкі|first = |last = ByCulture|authorlink = |date = 2021|work = ByCulture|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}}
* {{h|Леўкавец|2025|{{cite web|ref = Леўкавец| url = https://baj.media/be/taras-tarnalicki-pra-baj/|title = Тарас Тарналіцкі: пра змену прафесіі і знаёмства з БАЖ|first = Георгій|last = Леўкавец|authorlink = |date = 2025-09-05|work = baj.media|publisher = Беларуская асацыяцыя журналістаў|location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}}
* {{h|Тарналіцкі|2026|{{cite web|ref = Тарналіцкі| url = https://reform.news/fenomen-filma-radzima-jak-a-tarytaryzm-ukaranjaecca-nutry-gramadstva|title = Феномен фільма «Радзіма» — як аўтарытарызм укараняецца ўнутры грамадства|first = Тарас|last = Тарналіцкі|authorlink = |date = 2026-04-07|work = Reform.news|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}}

{{DEFAULTSORT:Тарналіцкі Тарас}}
{{Бібліяінфармацыя}}</text>
      <sha1>qm88kgpcixeumchw4qg6yyqbj05nggh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5171207</id>
      <parentid>5171206</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T11:38:24Z</timestamp>
      <contributor deleted="deleted" />
      <comment deleted="deleted" />
      <origin>5171207</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61565" sha1="9hp5ogdsuu4irjw083f7zbmreuvj1tk" xml:space="preserve">{{кінематаграфіст}}

'''Тарас Тарналіцкі'''&lt;!--Такім чынам Вашы змены прозвішчаў не захаваюцца, шансаў няма. Напішыце на старонцы размоў артыкула, у чым праблема, што Вы хочаце зрабіць і крыніцы, які пацвярджаюць, што Вы маеце рацыю. Тады нешта будзе вырашацца. Або падайце зноску на крыніцу проста тут. Або апішыце сутнасць праблемы ў гэтым каменце. У вайне правак Вы не пераможаце.--&gt;, сапраўднае імя '''Тарас Аляксеевіч Круцкіх'''&lt;ref&gt;[https://www.facebook.com/taras.tarnalitsky/posts/pfbid07ZrpNvPNSoqES8R91s7YtSty141E5eJ6a6iog4JzjawrriodQ6fggSFxsSdw4CWMl?__cft__&amp;#x5B;0&amp;#x5D;=AZZe2mcImv3ThmKu5x8O5CLMhQnFsi14cUbOYk5X2RKsIJkouIiMlayJ4DD1xBQwg9lzQGW0uuB7HdZucKeA2khMMp5BmBzARqzj3RZwgnXbejgWm91bclmKVhCZtdXuPTT2AiovfTkEe4lanhJrGG0hGm6ErO1c7iQEDxB5t9hvqUJwY_R_rMBxLNJIG7sLWk64UpQLLW1n_XOcztuwtVveCgaGEuQvrNM35mMNkaOTuA&amp;__tn__=%2CO*F Пасведчанне Беларускага саюза кінематаграфістаў]&lt;/ref&gt; ({{ВДП}}) — беларускі журналіст, кінакрытык і культурны каментатар.

== Біяграфія ==
Нарадзіўся 8 жніўня 1989 года ў ваенным гарадку [[Наваколасава|Стоўбцы-2]] [[Стаўбцоўскі раён|Стаўбцоўскага раёна]].

У 2006 годзе паступіў на [[гістарычны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта|гістарычны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]], скончыў яго па спецыяльнасці «Гісторык-архівіст»{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}.{{sfn|ByCulture|2021|p=}}

У 2010 годзе ўпершыню ўдзельнічаў у грамадска-палітычных падзеях, быў на [[Плошча 2010|акцыях пратэсту на плошчы Незалежнасці]] ў Мінску. У 2011 годзе ўдзельнічаў у «[[Пратэсты ў Беларусі (2011)|маўклівых маршах]]», у 2017 годзе — у [[Пратэсты ў Беларусі (2017)|пратэстах супраць дэкрэта пра «дармаедаў»]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}}

Працаваў па размеркаванні два гады архівістам у [[Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным архіве Рэспублікі Беларусь]]{{sfn|ByCulture|2021|p=}}, у гэты самы перыяд 6 месяцаў праходзіў тэрміновую службу ва [[Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь|Узброеных сілах Рэспублікі Беларусь]].

У 2013—2014 гадах шэсць месяцаў працаваў у аддзеле продажу рэкламы на партале [[TUT.BY]], пасля вырашыў перайсці ў журналістыку{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}. Каб атрымаць базавыя прафесійныя веды навучаўся на курсах, арганізаваных [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыяй журналістаў]] (БАЖ){{sfn|Леўкавец|2025|p=}}, а таксама у першым наборы ў Еўрапейскім каледжы ліберальных мастацтваў у Беларусі (канцэнтрацыя «Масавая культура і медыя») у 2014—2015 гадах&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=http://eclab.by/alumni/reviews/otzyv-tarasa-kruckih|title=Отзыв Тараса Круцких {{!}} European College of Liberal Arts in Belarus|website=eclab.by|access-date=2026-07-16|archive-date=11 чэрвеня 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170611230652/http://eclab.by/alumni/reviews/otzyv-tarasa-kruckih|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;. На пачатку 2015 года працаваў па праграме журналісцкіх абменаў ва украінскім бізнес-выданні Delo.ua&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://delo.ua/ru/search/?q=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%20%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=Результат поиска &quot;Тарас Тарналицкий&quot; на Delo.ua — главный деловой портал Украины|website=delo.ua|date=2015-03-17|access-date=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;.

Пасля стажыроўкі вярнуўся ў Мінск, на пачатку 2015 года ўладкаваўся рэдактарам раздзела культуры і турызму газеты «[[Беларусы і рынак]]»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://belmarket.by/news/3cb12073-4377-496d-88cb-a712e03ce5ed|title=Ставка на монетизацию|website=belmarket.by|access-date=2026-07-23}}&lt;/ref&gt;, пісаў матэрыялы на тэмы ад эканоміка да спраў беларускага кіно&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://belmarket.by/news/affe8c23-7633-446d-b942-2f3631c76f53|title=В поисках зрителей и денег|website=belmarket.by|access-date=2026-07-23}}&lt;/ref&gt;.

У 2016 годзе працаваў у Нацыянальным цэнтры маркетынгу і кан’юнктуры цэн, займаўся выданнем часопісаў і прасоўваннем беларускіх прадпрыемстваў на замежных рынках; на працы сутыкаўся з дысцыплінарнымі заўвагамі за публікацыі ў сацыяльнай сетцы [[Facebook]] (у прыватнасці, датычных «[[Справа БелТА і TUT.by|справы БелТА і TUT.by]]»), а пасля ў 2017 годзе паўгода супрацоўнічаў з краўдфандынгавай платформай ulej.by, тэстуючы супрацу з медыя падчас запуску прадуктавага кірунку платформы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://budzma.org/news/30-orihinalnykh-produktov-ot-byelorusskikh-proizvodityelyey-poyavyatsya-na-platformye-ulej-by.html|title=Будзьма беларусамі! » 30 оригинальных продуктов от белорусских производителей появятся на платформе Ulej.by|website=budzma.org|access-date=2026-07-23}}&lt;/ref&gt;. Найбольшым поспехам адзначылася супраца з дызайнерскай студыяй Hutkasmachnaa (свяцільнікі ў выглядзе вагонаў мінскага метро) і брэндам Zhart&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://budzma.org/news/byelorusskiye-dizaynyery-privlyekli-na-ulej-by-bolyeye-44-000-byn-na-zapusk-sobstvyennoho-proizvodstva.html|title=Будзьма беларусамі! » Белорусские дизайнеры привлекли на Ulej.by более 44 000 BYN на запуск собственного производства|website=budzma.org|access-date=2026-07-23}}&lt;/ref&gt;, які за паўтара месяца сабраў болей за дзесяць тысяч долараў на друк цішотак з антрапаморфнымі дзікімі жывёламі&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://people.onliner.by/opinions/2017/04/20/mnenie-677|title=Сооснователь бренда Zhart Роман Герасимов: зарабатывать деньги на национальном колорите — это нормально! - Люди Onlíner|first=Дмитрий|last=Корсак|website=Onlíner|date=2017-04-20|access-date=2026-07-23}}&lt;/ref&gt;.

Супрацоўнічаў з дзяржаўнай газетай «[[Культура (газета)|Культура]]», дзе рыхтаваў рэцэнзіі, аднак спыніў працу там праз канфлікты з рэдактарам наконт цэнзуравання тэкстаў пад патрабаванні [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}}

У ліпені — жніўні 2017 года супрацоўнічаў з расійскім дзяржаўным інфармацыйным агенцтвам «[[Sputnik Беларусь]]»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://sputnik.by/search/?query=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=Sputnik Беларусь - последние новости и главные события. Новости Беларуси сегодня.|website=Sputnik Беларусь|access-date=2026-07-13}}&lt;/ref&gt;.

Летам 2017 года стаў Ганаровым донарам крыві ў Беларусі&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/chamu-donarstva-u-belarusi-music-stac-byasplatnym-yak-u-polshchy|title=Чаму донарства ў Беларусі мусіць стаць бясплатным, як у Польшчы {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2018-06-14|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;.

У маі 2020 года далучыўся да перадвыбарчай каманды [[Віктар Дзмітрыевіч Бабарыка|Віктара Бабарыкі]], хаця лічыў яго спойлерам [[Аляксандр Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]], займаўся зборам подпісаў у мінскім мікрараёне [[Сухарава (жылы раён)|Сухарава]] (на вуліцах Сухарава і Семянякі).{{sfn|ByCulture|2021|p=}}

Падчас [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў 2020 года]] прыняў удзел у 12 нядзельных маршах, стаяў у ланцугу салідарнасці ад [[Акрэсціна]] да [[Курапаты|Курапатаў]] у Мінску. Падчас Марша памяці [[Раман Ігаравіч Бандарэнка|Рамана Бандарэнкі]] 15 лістапада 2020 года затрыманы каля чыгуначнага моста на [[Арлоўская вуліца (Мінск)|Арлоўскай]] у Мінску. Асуджаны на 25 сутак адміністрацыйнага арышту па артыкулах 23.34 (удзел у несанкцыянаваным мерапрыемстве) і 23.4 (непадпарадкаванне супрацоўнікам міліцыі) [[КоАП Беларусі|КоАП]]. Тэрмін адбываў у [[Акрэсціна|ЦІП на Акрэсціна]] ў Мінску і ў [[СІЗА (Баранавічы)|СІЗА ў Баранавічах]]. Падзеі 2020 года ў Беларусі характарызуе як «беларускі біблейскі [[пеплум]]», праводзячы аналогію з маштабнымі гістарычнымі кінастужкамі і біблейскім сюжэтам [[Выхад яўрэяў з Егіпта|выхаду яўрэяў з Егіпта]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}}

З лета 2019 да канца лета 2022 года працаваў рэдактарам спецпраектаў у аўтакласіфайдзе [[av.by]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://av.by/news/taras-tarnalickij|title=Тарас Тарналицкий|website=av.by|access-date=2026-07-21}}&lt;/ref&gt;, вясной 2021 года быў сведкам вобыску супрацоўнікамі ДФР, які праводзілі у межах палітычна матываванай справы супраць кампаніі TUT.by з абвінавачванне ў нясплаце падаткаў&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://secretmag.ru/news/v-belorussii-zablokirovali-tut-by-protiv-sotrudnikov-portala-zaveli-delo-o-neuplate-nalogov.htm|title=В Белоруссии заблокировали Tut.by. Против сотрудников портала завели дело о неуплате налогов|website=secretmag.ru|access-date=2026-07-21}}&lt;/ref&gt;.

У жніўні 2021 года выкліканы як сведка ў [[ГУБАЗіК]], але адпушчаны пад падпіску пра неразгалошванне&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://budzma.org/news/tarnalitskaga-vyklikali-gubazik.html|title=Будзьма беларусамі! » Кінакрытыка Тараса Тарналіцкага выклікалі ў ГУБАЗіК|website=budzma.org|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt;.

Восенню 2021 года зведаў нападкі з боку прапагандыста «[[СБ. Беларусь сегодня|СБ. Беларусь сёння]]» [[Андрэй Мікалаевіч Мукавозчык|Андрэя Мукавозчыка]] за крытыку кінафестываля «[[Лістапад (кінафестываль)|Лістапад]]»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.sb.by/articles/chitayte-zaviduyte3.html|title=Андрей Муковозчик: Испанский стыд – это когда вижу и слышу, что говорят и пишут невероятные|first=СБ-Беларусь|last=сегодня|website=www.sb.by|date=2021-10-20|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt;, які тым часам Міністэрства культуры пазбавіла дырэкцыі і перадала ўпраўленне дзяржстудыі «[[Беларусьфільм]]»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/cellar/4461.html|title=«Активисты будут требовать у авторов снять свои фильмы с фестиваля». Эксперт — о будущем «Листопада»|website=Зеркало|date=2021-10-19|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt;.

У 2021 годзе запісаўся ў ініцыятыву па стварэнні партыі Віктара Бабарыкі{{sfn|ByCulture|2021|p=}}. Да восені 2022 года праз палітычны пераслед і праблемы на рынку працы ў Беларусі вымушана эміграваў у Польшчу{{sfn|Budzma.org|2022|p=}}.

Жыве і працуе ў [[Варшава|Варшаве]]{{sfn|Budzma.org|2022|p=}} з верасня 2022 года&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be-BY|url=https://www.youtube.com/watch?v=vlP7rl9KyuE|title=⚡️ ГУБОПиК и новые чистки в Беларуси. Кинематограф ГУБОПа и Тарантино. Нормальное кино РБ. Еврорадио|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;.

== Прафесійная дзейнасць ==
Журналісцкую і кінакрытычную дзейнасць пачаў у газеце «Віртуальныя радасці», для яе з лютага 2008 года пісаў агляды фільмаў&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://vrgames.by/content/russkaya-igra|title=Русская игра|website=VRgames - Компьютерные игры, кино, комиксы|date=2008-02-29|access-date=2026-07-19}}&lt;/ref&gt;. Першай рэдактаркай была Марына Бірукова, трагічна загінулая восенню 2023 года ў Варшаве&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/shto-zdarylasya-z-zhurnalistkay-marynay-birukovay-yakaya-zaginula-u-varshave/|title=Што здарылася з журналісткай Марынай Біруковай, якая загінула ў Варшаве|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|date=2023-12-23|access-date=2026-07-19}}&lt;/ref&gt;. Станам на 2025 год, меў больш за 15 гадоў досведу працы ў медыясферы, супрацоўнічаў з больш як 40 выданнямі ў Беларусі, краінах Еўрапейскага Саюза, Расіі&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.film.ru/articles/na-chistom-entuziazme|title=Как белорус работал на худшего режиссера всех времен и народов|access-date=2026-07-16}}&lt;/ref&gt; і Украіне{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. Сярод іх: Еўрапейскае радыё для Беларусі (euroradio.fm)&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/author/taras-tarnalicki|title=Тарас Тарналіцкі {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, часопіс аўтакласіфайда av.by&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://av.by/news/taras-tarnalickij|title=Тарас Тарналицкий|website=av.by|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, партал Tut.by (праекты &quot;Афіша&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=http://afisha.tut.by/news/kaleidoscope/393590.html|title=Когда Дарт Вейдер подружился с Трансформерами. Стенды Unicon 2014 - НОВОСТИ {{!}} AFISHA.TUT.BY|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt; і &quot;Ледзі&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://lady.tut.by/news/life/606230.html|title=&quot;Я приходила домой и плакала от усталости&quot;. Почему белоруски соглашаются на непрестижную работу|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;), The Village Belarus&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.the-village.me/village/city/people/262679-cinema-minsk|title=«Работая билетером, я терпеть не мог общаться с клиентами»: вымирающая профессия киномеханик|website=The Village Беларусь|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, расійскі партал film.ru&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.film.ru/articles/na-chistom-entuziazme|title=Как белорус работал на худшего режиссера всех времен и народов|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, расійскі анлайн-часопіс &quot;25-ты кадр&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://25-k.com/page-id-978-comments-1.html|title=Изменяя время. Вновь. - «25-й кадр» {{!}} Независимый журнал о кино|website=25-k.com|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, IGN Russia&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://ru.ign.com/u/taras-tarnalitskii|title=Тарас Тарналицкий|website=IGN Russia|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, газета &quot;Віртуальныя радасці&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=http://kritikanstvo.ru/critics/3439/|title=Критик Тарас Тарналицкий (Виртуальные радости)|website=Критиканство|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, часопіс Сitydog&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://citydog.io/post/yandex-panorama/|title=«Тренируемся на специальных столбиках». Каково это – работать водителем, который делает новые снимки «Яндекс.Панорамы» для Минска|website=citydog.io|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, расійскае навінавая агенцыя Sputnik.by&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://sputnik.by/20170704/kak-proishodit-rekonstruktsia-tehniki-na-linii-stalina-1029604024.html|title=Совсем как настоящая: как реконструируют технику на &quot;Линии Сталина&quot;|first=Sputnik|last=Беларусь|website=Sputnik Беларусь|date=20170704T0952+0300|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, сайт Probusiness&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://probusiness.io/search/?str=%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81+%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9&amp;section=all|title=Поиск по статьям {{!}} PROBUSINESS.IO|website=probusiness.io|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, сайт выдання &quot;Наша Ніва&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/167406|title=Антыўтопія «Лобстар»: з'яўленне гэтай стужкі ў сталічным пракаце стала маленькім подзвігам|website=Наша Ніва|date=2016-03-25|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, партал пра беларускую культуру &quot;Будзьма беларусамі&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://budzma.org/search/index.php?q=%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81+%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%96%D1%86%D0%BA%D1%96|title=Будзьма беларусамі! » Пошук|website=budzma.org|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, экалагічны партал Greenbelarus.info&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://greenbelarus.info/author/%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%20%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=Все материалы автора {{!}} Тарас Тарналицкий|website=Зелёный портал|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, часопіс Relax.by&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://mag.relax.by/city/topic/10410563-jesty-ili-ne-jesty-v-kinoteatrah-chto-minchane-juristy-i-sami-kinoteatry-dumajut-po-etomu-povodu/|title=Есть или не есть в кинотеатрах: что минчане, юристы и сами кинотеатры думают по этому поводу|website=https://mag.relax.by|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, аналітычны анлайн-часопіс &quot;Беларусский журнал&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://journalby.com/about-project|title=О проекте|website=journalby.com|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, сайт арганізацыі &quot;Цэнтр новых ідэй&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://newbelarus.vision/tag/a-tar-taras-tarnalicki/|title=Аўтар: Тарас Тарналіцкі|website=Цэнтр новых ідэй|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, сайт Беларускай асацыяцыі журналістаў&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://old.baj.media/be/analytics/mif-o-supergruppe-dvorovoe-proshloe-samuray-rok-sceny-o-chem-rasskazyvayut-filmy|title=Миф о супергруппе, дворовое прошлое, самурай рок-сцены. О чем рассказывают фильмы, посвященные белорусским музыкантам|website=baj.media|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, выданне &quot;Брэсцкая газета&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.b-g.by/society/semeynyiy-biznes-vo-vsem-mire-v-prioritete-ili-kak-v-lunince-prodayut-skovorodyi-na-millionyi-dollarov/|title=«Семейный бизнес во всем мире в приоритете», или Как в Лунинце продают сковороды на миллионы долларов - Брест. Последние новости сегодня. Брестская газета|website=Брест. Последние новости сегодня. Брестская газета|date=2019-02-15|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, студэнцкі часопіс ECLAB &quot;Енот&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=http://eclab.by/news/vyshel-pilotnyy-nomer-studencheskogo-zhurnala-enote|title=Вышел пилотный номер студенческого журнала E.note {{!}} European College of Liberal Arts in Belarus|website=eclab.by|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, выданне GPress&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://gpress.info/2024/09/30/kvir-novyy-film/|title=“Квир”. Новый фильм от автора “Назови меня своим именем”|last=Editor|website=GPress - Интересные тексты и новости для ЛГБТК+ людей|date=2024-09-30|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, выданне Zerkalo&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/cellar/53384.html|title=Власть, насилие и дедовщина. Как создавался фильм «Радзіма», который побеждает на кинофестивалях и номинирован на «европейский Оскар»|website=Зеркало|date=2023-11-08|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, анлайн-часопіс &quot;Сойка&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://sojka.io/by/guides/ukranian-movies|title=Дзесяць фільмаў, каб зразумець сучасную Украіну — Sojka|website=sojka.io|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, сайт тэлеканала &quot;Белсат&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/news/09-05-2021-stryptyz-i-vajna-ne-zrazumets-belarus/|title=Драма Андрэя Куцілы «Стрыптыз і вайна». (Не)зразумець Беларусь|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, часопіс &quot;Большой&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://bolshoi.by/kino/belarusian-reality/|title=Belarusian reality. Кинопредпочтения Тараса Тарналицкого|website=Проект «Большой»|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, газета &quot;Новы час&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be-BY|url=https://novychas.by/hramadstva/napeuna-heta-mahlo-sapsavac-mne-zyccjo|title=«Напэўна, гэта магло сапсаваць мне жыццё»|website=Новы Час|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, анлайн-часопіс 34Mag.net&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://34mag.net/authors/%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81+%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%96%D1%86%D0%BA%D1%96|title=34mag.net - Тарас Тарналіцкі|website=34mag.net|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, выданне Dev.by&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-BY|url=https://devby.io/news/developer-circles|title=«Нужно отдавать себе отчёт, над чем и кем ты шутишь». Сооснователь MSQRD Сергей Гончар рассказал, как устроиться в Facebook и не пожалеть|website=dev.by|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, выданне 2doc.by&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://2doc.by/article/vrach-endokrinolog-o-lishnem-vese-belorusov-vazhnosti-gormonov-i-pravilnom-pitanii|title=Врач-эндокринолог: о лишнем весе белорусов, важности гормонов и правильном питании|website=2doc.by|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, праект Dom.by&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://mag.dom.by/news/novosti-kompanii/48553-rijeltor/|title=Сам себе риелтор. Что мешает купить квартиру без посредников?|website=mag.dom.by|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, партал Onliner&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://realt.onliner.by/2013/05/06/novokolosovo|title=Город. Instagram: Новоколосово — военный объект особой секретности - Недвижимость Onlíner|first=Тарас|last=Круцких|website=Onlíner|date=2013-05-06|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, бізнес-выданне &quot;Ежедневник&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.rest.ej.by/infrastructure/2014/10/22/v-minske-otkrylas-pervaya-belorusskaya-akademiya-tennisa.html|title=В Минске открылась первая белорусская академия тенниса {{!}} Отдых|website=www.rest.ej.by|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, часопіс &quot;Дырэктар&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-ru|url=https://director.by/arkhiv-zhurnala/arkhiv-nomerov-2014/139-2014-11-05-07-41-38/https%3A%2F%2Fdirector.by%2Farkhiv-zhurnala%2Farkhiv-nomerov-2014%2F139-2014-11-05-07-41-38%2F3993-2014-11-05-12-37-47|title=Офшор нам только снится|website=Director.BY|date=2014-11-05|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, газета &quot;Беларусы і рынак&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://belmarket.by/news/0df5b92c-fc4b-477b-ac9b-eade50b61d41|title=Документальное кино: мечта о монополии|website=belmarket.by|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, украінскае бізнес-выданне Delo.ua&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://delo.ua/lifestyle/liricheskoe-nastuplenie-popytka-slomat-predubezhdenie-zritelja-293852/|title=&quot;Лирическое&quot; наступление: попытка сломать предубеждение зрителя к украинскому кино — Delo.ua|website=delo.ua|date=2015-03-31|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, будаўнічы партал Stroyka.by&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=http://stroyka.by/news/2015/01/06/ushp|title=Утепленная шведская плита: фундамент из самого сердца Скандинавии|website=Stroyka.by|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, выданне kyky.org&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://kyky.org/search_tag?tag=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81_%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=KYKY.ORG|website=KYKY.ORG|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, анлайн-часопіс &quot;Культпрасвет&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://kultprosvet.by/authorname/taras-tarnalitskij/|title=Культпросвет  Архивы Тарас Тарналицкий - Культпросвет|website=kultprosvet.by|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, дзяржгазета &quot;Культура&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.kimpress.by/index.phtml?page=12&amp;idauth=97|title=Культура - Аўтары|website=www.kimpress.by|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, выданне Mediakritika.by&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=http://mediakritika.by/article/5375/sluzhu-rossii-kak-telekanal-ntv-belarus-idealiziruet-rossiyskih-silovikov|title=Служу России. Как телеканал НТВ-Беларусь идеализирует российских силовиков|website=mediakritika.by|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, часопіс аўтамабільнага сэрвіса Dealerhall.by&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://dealerhall.by/|title=Новости автомобильной индустрии|website=dealerhall.by|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, экспертны партал Fashionbank.by&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://fashionbank.by/|title=Экспертный портал Fashionbank.by: Все о моде, красоте и здоровье|website=fashionbank.by|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, часопіс анлайн-сэрвіса Bycard.by&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://bycard.by/|title=ByCard|website=bycard.by|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, сайт Reform.news&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://reform.news/324744-kak-prohodit-festival-sprava-v-derevne-belaja-cerkov-fotoreportazh|title=Как проходит фестиваль SPRAVA в деревне Белая Церковь — фоторепортаж — REFORM.news (ранее REFORM.by)|website=reform.news|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, выданне &quot;Эканамічная газета&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://neg.by/novosti/otkrytj/kachestvo-v-rossii-nikogo-ne-interesuet/|title=Качество в России никого не интересует. — Как белорусская посуда продается в других странах?|website=neg.by|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt; ды інш.

Станам на ліпень 2026 года, працуе карэспандэнтам для «[[Еўрарадыё]]» і партала «[[Будзьма беларусамі]]».{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}

Заснавальнік і аўтар тэлеграм-канала «Holy Belawood» (раней — «Священный Белавуд»), прысвечанага навінам беларускага кінематографа і дзейнасці кінастудыі «[[Беларусьфільм]]»{{sfn|ByCulture|2021|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. Суаўтар падкасту «Кінатэатр Беларусь»{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}. Вёў аўтарскую рубрыку «У кіно з Белсатам» на тэлеканале «Белсат» летам 2025 года&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/taras-tarnalicki-praekt-na-belsat/|title=Тарас Тарналіцкі: Беларусь у заходнім кіно падаецца як новая «імперыя зла»|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|date=2025-07-15|access-date=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;.

Здымаўся ў аматарскім ігравым кіно: у кароткаметражным трылеры «Сапраўднае» (2012) выступіў як сцэнарыст і акцёр&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=WVSTHD1YrMk|title=Настоящее / Real // Short Film|last=Gosha Berlinsky|date=2012-01-04|access-date=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;, у драме «Ты, пачвара» (2014) з’явіўся у невялікім камэа&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=C1ZyLz7Uwow|title=Ты чудовище / You're a Monster // Short Film|last=Gosha Berlinsky|date=2014-02-21|access-date=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;, у навагодняй трэш-камедыі «Твае вочы» сыграў другародную ролю&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://vimeo.com/268582622|title=Твои глаза|access-date=2026-07-16}}&lt;/ref&gt; і іншае.

Запрашаўся на дзяржаўныя (АНТ, Беларусь-1&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=JVPz3II05pM|title=Продолжение следует... Форум|last=NEWS.BY: новости Беларуси и мира|date=2016-10-10|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;) і незалежныя тэлеканалы і медыя (&quot;Белсат&quot;, Еўрарадыё)&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://euroradio.fm/ru/nacionalnyy-konkurs-na-listopade-chto-dalshe|title=Национальный конкурс на &quot;Листопаде&quot;: что дальше {{!}} Новости Беларуси {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2018-11-12|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be-BE|url=https://belsat.eu/programs/ministerstva-kultury-patratsits-na-geta-milyony-dolarau/|title=Міністэрства культуры патраціць на гэта мільёны долараў|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt; для абмеркавання пытанняў культуры і кіно.

Супрацоўнічаў з шэрагам беларускіх кінафестываляў, у тым ліку кінафорумам мабільнага кіно Velcom Smartfilm (пасля перайменаванага ў Voka Smartfilm). Спачатку як старшыня народнага журы ў 2018 годзе&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/velcom-smartfilm/29011420.html|title=Фільм па кнізе Андруся Горвата атрымаў «народны» прыз на фэстывалі мабільнага кіно|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2018-02-01|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt;, а потым як сябра асноўнага журы ў 2019 і 2020 гадах&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://unikino.ru/journey-velcom-smartfilm-8/|title=Российский фильм «Путешествие» о восхождении на Эльбрус с котом получил приз фестиваля velcom Smartfilm — Союз кинематографистов Российской Федерации|website=unikino.ru|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://bgmedia.site/news/gran-pri-festivalya-voka-smartfilm-poluchil-belorusskiy-film-86/|title=Гран-при фестиваля VOKA Smartfilm получил белорусский фильм «86» — BGmedia|website=BGmedia. Последние новости Бреста, Беларуси сегодня.|date=2020-04-17|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt;. У 2019 годзе праводзіў дыскусіі на фестывалі Watch Docs у Мінску, а таксама ў 2023 годзе ў Варшаве на фестывалі «[[Бульбамуві]]»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://bulbamovie.wordpress.com/2023/11/01/program-%d0%bf%d1%80%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d0%bc%d0%b0-bulbamovie-2023/|title=Program {{!}} Праграма BULBAMOVIE 2023|first=Zobacz wszystkie|last=wpisy|website=BULBAMOVIE|date=2023-11-01|access-date=2026-07-19|last2=Januszgawryluk|first2=Których Autorem Jest}}&lt;/ref&gt;.

Вясной 2020 года, падчас эпідэміі каронавірусу, правёў сумесна з выданнем kyky.org беларускую анлайн-прэм'еру стужкі &quot;Як мы захочам&quot; беларускага і расійскага пісьменніка і андэрграўднага рэжысёра Уладзіміра Казлова&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://t.me/holybelawood/1940|title=Священный Белавуд|website=Telegram|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;.

У 2020 годзе ініцыяваў разгляд Камісіяй па этыцы БАЖ справы пра парушэнне журналісцкіх стандартаў тэлеграм-каналамі «[[Мотолько помоги]]» і «[[Беларусь головного мозга]]» праз публікацыю пірацкай версіі фільма «[[Купала (фільм)|Купала]]»; скаргу задаволілі{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}.

У 2021 годзе ўдзельнічаў відэапраекце «Словы мацней», сумеснай кампаніі «Будзьма беларусамі!», [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза беларускіх пісьменнікаў]] і [[Беларускі ПЭН-Цэнтр|Беларускага ПЭН-цэнтра]]. У ім сучасныя дзеячы культуры, якія пацярпелі ад пераследу і ціску пасля 9 жніўня 2020 года, чыталі творы сваіх папярэднікаў, асуджаных у сталінскія часы. Тарналіцкі зачытаў ўрывак з «Зацемак аб характары беларусаў» пісьменніка [[Станіслаў Сымонавіч Грынкевіч|Станіслава Грынкевіча]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://penbelarus.org/2021/02/01/slovy-macznej-taras-tarnaliczki-chytae-stanislava-grynkevicha.html|title=«Словы мацней»: Тарас Тарналіцкі чытае Станіслава Грынкевіча|website=Беларускі ПЭН|date=2021-02-01|access-date=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;.

У 2021 годзе разам з трыма іншымі кінакрытыкамі (сярод іх Дар'я Амяльковіч, Максім Карпіцкі, [[Ірэна Кацяловіч]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://reform.news/269555-u-belarusi-z-javilasja-prjemija-kinaprjesy-chyrvony-veras|title=У Беларусі з’явілася прэмія кінапрэсы «Чырвоны верас» — REFORM.news (ранее REFORM.by)|website=reform.news|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;) заснаваў Беларускую прэмію кінакрытыкаў «[[Чырвоны верас]]» (Red Heather Award), якая адзначае дасягненні незалежнага беларускага кіно, створанага без удзелу дзяржаўнага бюджэту Беларусі або Расіі{{sfn|Reform.news|2025|p=}}. Першы конкурс падвёў вынікі ў 2022 годзе і прайшоў без цырымоніі ўзнагароджвання&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://reform.news/312233-312233-2|title=Первая премия беларусской кинопрессы «Чырвоны верас» объявила победителей — REFORM.news (ранее REFORM.by)|website=reform.news|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, а два наступныя цырымоніі ўжо мелі: у 2024 годзе — у Берліне, у межах Берлінскага кінафестывалю і Еўрапейскага міжнароднага кінарынку&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://reform.news/na-berlinskim-kinafestyvali-adbudzecca-cyrymonija-znagarodzhannja-belaruskaj-prjemii-kinakrytyka-chyrvony-veras|title=На Берлінскім кінафестывалі адбудзецца цырымонія ўзнагароджання Беларускай прэміі кінакрытыкаў «Чырвоны верас» — REFORM.news (ранее REFORM.by)|website=reform.news|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, і ў 2026 годзе — у Варшаве, у кінатэатры &quot;Luna&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://reform.news/z-berlina-varshavu-belaruskaja-prjemija-kinakrytyka-chyrvony-veras-26-ryhtuecca-da-cyrymonii-kino-luna/|title=З Берліна ў Варшаву: Беларуская прэмія кінакрытыкаў «Чырвоны верас’26» рыхтуецца да цырымоніі ў Kino Luna — REFORM.news (ранее REFORM.by)|last=reform.news|website=reform.news|date=2026-02-14|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;.

У 2021 годзе працаваў нацыянальным каардынатарам ад Беларусі ў прэміі Adami Media Prize, якая падтрымлівае журналістаў, рэжысёраў і кінематаграфістаў з краін [[Усходняе партнёрства|Усходняга партнёрства]] (у тым ліку Беларусі)&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.adamimediaprize.eu/home-1|title=HOME|website=ADAMI MEDIA PRIZE FOR CULTURAL DIVERSITY IN EASTERN EUROPE|date=2023-05-31|access-date=2026-07-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://old.baj.media/be/content/adami-media-prize-prymae-zayauki-na-videamateryyaly-yakiya-znahodzyacca-na-stadyi|title=ADAMI Media Prize прымае заяўкі на відэаматэрыялы, якія знаходзяцца на стадыі вытворчасці (да 27 верасня)|website=baj.media|access-date=2026-07-19}}&lt;/ref&gt;.

Вясной 2021 года падпісаў адкрыты ліст прадстаўнікоў медыясектара да ўладаў з заклікам «Спыніць „паляванне на ведзьмаў!“»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://old.baj.media/be/content/bazh-nakiravau-uladam-adkryty-zvarot-bolsh-chym-150-pradstaunikou-medyyasektara|title=БАЖ накіраваў уладам АДКРЫТЫ ЗВАРОТ больш чым 150 прадстаўнікоў медыясектара|website=baj.media|access-date=2026-07-19}}&lt;/ref&gt;.

Супрацоўнічаў з дзяржаўнай установай «Нацыянальны цэнтр сучаснага мастацтва». Летам 2020 года у межах выставы «Алфавіт вайны» праводзіў паказ і абмеркаванне «Сыны ідуць у бой» [[Віктар Цімафеевіч Тураў|Віктара Турава]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://ncsm.by/calendar/pakaz-abmerkavanne-flma-syny-duc-u-boj|title=Паказ і абмеркаванне фільма «Сыны ідуць у бой» {{!}} НЦСМ|website=ncsm.by|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt;, а вясной 2021 года у межах праекта «Чарнобыль. Эфект спячага» паказ і абмеркаванне фільмаў «Чорны бусел» Віктара Турава, «Чарнобыль. Попел» [[Сяргей Лук’янчыкаў|Сяргея Лук’янчыкава]] і «Невядомы рай» [[Дар’я Юркевіч|Дар’і Юркевіч]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://ncsm.by/calendar/pakaz-abmerkavanne-flma-vktara-turava-chorny-busel|title=Паказ і абмеркаванне фільма Віктара Турава «Чорны бусел» {{!}} НЦСМ|website=ncsm.by|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://ncsm.by/calendar/pakaz-abmerkavanne-flma-charnobyl.-popel-nevyadomy-raj|title=Паказ і абмеркаванне фільмаў «Чарнобыль. Попел» і «Невядомы рай» {{!}} НЦСМ|website=ncsm.by|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt;.

Летам 2021 годзе працаваў запрошаным кінакрытыкам бара «Нара» на [[Зыбіцкая вуліца|Зыбіцкай вуліцы]] ў праекце «Кіно/Віно»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.instagram.com/cino.wino/|title=Instagram|website=www.instagram.com|access-date=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;.

У сакавіку 2022 года, пасля пачатку [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|ўварвання Расіі ва Украіну]], падпісаў адкрыты ліст беларускіх кінематаграфістаў супраць расійскай агрэсіі і з патрабаваннем спынення вайны&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-GB|url=https://fipresci.org/ukrainian-letters/|title=Ukrainian Letters - FIPRESCI {{!}} The International Federation of Film Critics|date=2022-02-25|access-date=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;, а таксама запісаў відэа для [[Беларуская рада культуры|Беларускай рады культуры]] ў падтрымку Украіны&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=3AAJEXJ8XgA|title=&quot;Дапамагаць Украіне ў любым выглядзе&quot;. Кінакрытык Тарас Тарналіцкі ў падтрымку Украіны|last=Беларуская Рада культуры|date=2022-03-01|access-date=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;.

Летам 2024 года ўдзельнічаў у варкшопе «GoCritic» у славацкім фестывалі анімацыйнага кіно «Fest Anča»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://cineuropa.org/en/gocriticfestanca24/|title=GoCritic! Fest Anča 2024 - Cineuropa|website=cineuropa.org|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt;, вынікам якога сталі публікацыі на партале еўрапейскага кіно Cineuropa&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://cineuropa.org/en/newsdetail/470051/|title=GoCritic! Feature: Fest Anča’s Animated Documentary section – A female perspective on patriarchal society|website=Cineuropa - the best of european cinema|date=2024-11-14|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt; і ў незалежным часопісе пра еўрапейскую анімацыю Zippy Frames&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-gb|url=https://www.zippyframes.com/festivals/fest-anca-animation-docs-2024-go-critic|title=Fest Anča’s Animated Documentary Section: Nightmares Inspired by Our Reality (GoCritic! Review)|first=Z. F.|last=Team|website=Zippy Frames|date=2024-07-12|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt;.

Восенню 2024 года напісаў сцэнар для адукацыйнага праекта «Васьміног», эпізод праз 10 стужак распавядае пра асноўныя гістарычныя вехі ў беларускім кіно&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=z-5fbRv7foM|title=100 год беларускаму кіно. Распавядаем пра фільмы з залатой скарбонкі айчыннага кіно|last=VasminohProject|date=2024-09-30|access-date=2026-07-19}}&lt;/ref&gt;.

У снежні 2024 года ўдзельнічаў як запрошаны эксперт у апытанні, якое ладзіла Беларуская незалежная кінаакадэмія да 100-годдзя беларускага кінематографа. Вынікам была публікацыя спіса 50 лепшых беларускіх фільмаў за мінулае стагоддзе. Публікацыя змяшчае аўтарскі спіс лепшых 10 стужак па версіі Тарналіцкага&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://belfilmacademy.com/be/fifty-best-films/list|title=50 найлепшых беларускіх фільмаў. Індывідуальныя спісы|website=belfilmacademy.com|access-date=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;.

Вясной 2025 года на зацемку Тарналіцкага &quot;На ABBA падалі ў польскую пракуратуру&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/na-abba-padali-u-polskuyu-prakuraturu-arganizacyya-vysunula-sustrechny-isk|title=На ABBA падалі ў польскую пракуратуру {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2025-04-24|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, прысвечаную судовым разборкам арганізацыі беларускага бізнеса ABBBA з кампаніяй Łódka Productions, у Раду па медыяэтыцы паскардзілася віцэ-прэзідэнтка ABBA Марына Гірын. Рада вырашыла, што рэдакцыя не парушыла прафесійных стандартаў і адхіліла скаргу&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/rada-pa-medyjaetycy/euraradyjo-ne-parushala-kodjeksa-jetyki/|title=Еўрарадыё не парушала Кодэкса прафесійнай этыкі|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;.

Летам 2025 года напісаў у суаўтарстве тэкст «Андрэй Стрыжак і няпрошанныя дыкпікі»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/andrey-stryzhak-i-nyaproshanyya-dzikpiki|title=Андрэй Стрыжак і няпрошаныя дзікпікі {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2025-07-21|access-date=2026-07-19}}&lt;/ref&gt; пра анлайн-флірт кіраўніка фонду [[BYSOL|BySol]] [[Андрэй Сяргеевіч Стрыжак|Андрэя Стрыжака]] з беларускімі актывісткамі, які справакаваў змену кіраўніцтва фонду BySol, вялікі медыйны скандал і грамадскую дыскусію пра межы дазволенага публічным асобам&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://bysol.org/en/about/news/af4255bc97b00bb.html|title=Statement by the Belarusian Solidarity Foundation BYSOL regarding the internal investigation following allegations of harassment against co-founder Andrej Stryzhak|website=bysol.org|access-date=2026-07-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.belsat.eu/87980645/andreya-strizhaka-otstranili-ot-rukovodstva-fondom-bysol-iz-za-dikpikov|title=Андрея Стрижака отстранили от руководства фондом BYSOL из-за дикпиков|first=Belsat|last=TV|website=ru.belsat.eu|access-date=2026-07-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/economics/109641.html|title=«Считаю, что я просто говно». Первое интервью с Андреем Стрижаком после окончания разбирательства BYSOL о дикпиках|website=Зеркало|date=2025-09-27|access-date=2026-07-19}}&lt;/ref&gt;. На тэкст паскардзіліся ў Рада па медыяэтыцы пры Беларускай асацыяцыі журналістаў, што ён не адпавядае журналісцкім стандартам, але члены Рады вырашылі, што тэкст не парушае журналісцкай этыкі і падрыхтаваны ў адпаведнасці ім&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/rada-pa-medyjaetycy/rada-pa-medyjajetycy-pra-euraradyjo/|title=Рада па медыяэтыцы прыняла рашэнне па «Еўрарадыё»|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|access-date=2026-07-19}}&lt;/ref&gt;.

Праз еўрапейскія праграмы мабільнасці наведаў як акрэдытаваны журналіст Берлінскі і Венецыянскі кінафестываля ў 2024 годзе, кінафестываль у Сан-Себасціяне ў 2025 годзе&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/karysnae/jak-karystacca-pragramami-mabilnasci/|title=Як правільна карыстацца праграмамі мабільнасці?|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt;. Таксама двойчы па прафесійных пытаннях прысутнічаў на цырымоніі ўзнагароджання прэміі Еўрапейскай кінаакадэміі у 2023 і 2024 гадах&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://sekktor.online/be/articles/interview-w-taras-tarnalitski|title=Кінакрытык Тарас Тарналіцкі: “Апошнія 15 гадоў былі і росквітам, і адначасова заняпадам для беларускага незалежнага кіно”|website=sekktor.online|date=2025-10-01|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt;, а вясной 2026 года наведаў Lux Audience Award — сумесную кінапрэмію Еўрапарламента і Еўрапейскай кінаакадэміі, якая праводзіцца ў памяшканні Еўрапарламенту&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/ispanskaya-drama-glukhaya-stala-peramozhcam-lux-audience-award-2026-u-euraparlamence|title=Іспанская драма “Глухая” стала пераможцам LUX Audience Award 2026 у Еўрапарламенце {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2026-04-15|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt;.

Стварыў у 2024 годзе медыяпраект пра беларускае кіно пасля 2020 года «Беларускае кіно на зломе эпох», які публікаваўся на сайце «Будзьма беларусамі»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://budzma.org/category/belaruskae-kino-na-zlome-epokh|title=Будзьма беларусамі! » &quot;Беларускае кіно на зломе эпох&quot;|website=budzma.org|access-date=2026-07-19}}&lt;/ref&gt;, а ў 2025 — працягнуўся на сайце «Еўрарадыё» пад назвай «Нябачнае кіно 2020-х»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/tags/nyabachnae-kino-2020-kh|title=Нябачнае кіно 2020-х {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|access-date=2026-07-19}}&lt;/ref&gt;.

Вясной 2026 года ўдзельнічаў у праекце «Культурная Re:візія», у якім выданне [[Reform.news|REFORM.news]] праз тэксты беларускіх крытыкаў спрабавала скласці карту культурнага ландшафту ў Беларусі і замежжы. Напісаў эсэ-рэцэнзію пра дакументальную стужку «Радзіма» («Motherland»){{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}.

У 2026 годзе напісаў даследчае эсе пра беларускую кінакрытыку ва ўмовах цэнзуры, рэпрэсій і вайны&lt;ref&gt;{{Артыкул|спасылка=https://www.apparatusjournal.net/index.php/apparatus/article/view/423|аўтар=Taras Tarnalitsky|загаловак=A Belarusian Film Criticism of the 2020s: Between (Self-)Censorship and Sincerity|год=2026-07-08|мова=en|выданне=Apparatus. Film, Media and Digital Cultures of Central and Eastern Europe|выпуск=22|issn=2365-7758|doi=10.17892/app.2026.00022.423}}&lt;/ref&gt; для спецыяльнага нумара (№ 22) нямецкага акадэмічнага часопіса Apparatus пра беларускае кіно пасля 2020 года&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.apparatusjournal.net/index.php/apparatus/issue/view/32|title=No. 22 (2026): Belarusian Cinema and the Protests of 2020: Cinema in Exile {{!}} Apparatus. Film, Media and Digital Cultures of Central and Eastern Europe|website=www.apparatusjournal.net|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt;.

Факусуецца на падтрымцы незалежнага і дакументальнага беларускага кіно.{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}

Сябра [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыі журналістаў]], [[Беларуская незалежная кінаакадэмія|Беларускай незалежнай кінаакадэміі]], [[Беларускі саюз кінематаграфістаў|Беларускага саюза кінематаграфістаў]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://belta.by/culture/view/sukmanov-festival-mobilnogo-kino-velcom-smartfilm-nastojaschee-kinosobytie-325713-2018/|title=Сукманов: фестиваль мобильного кино velcom Smartfilm - настоящее кинособытие|website=belta.by|date=2018-11-15|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt;, Міжнароднай федэрацыі кінакрытыкаў [[FIPRESCI]]{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
* {{h|Reform.news|2025|{{cite web|ref = Reform.news| url = https://reform.news/kab-kinaa-tary-svedamljali-nakolki-grandyjoznuju-pracu-jany-robjac-belaruskaja-prjemija-kinakrytyka-chyrvony-veras-raspachynae-trjecjuju-jedycyju|title = «Каб кінааўтары ўсведамлялі, наколькі грандыёзную працу яны робяць». Беларуская прэмія кінакрытыкаў «Чырвоны верас» распачынае трэцюю эдыцыю|first = |last = Reform.news|authorlink = |date = 2025-10-13|work = Reform.news|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}}
* {{h|Budzma.org|2022|{{cite web|ref = Budzma.org| url = https://budzma.org/news/taras-tarnalitski.html|title = Тарас Тарналіцкі: «Пра беларускі кінематограф пішуць адзінкі»|first = |last = Budzma.org|authorlink = |date = 2022-10-26|work = Будзьма беларусамі!|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}}
* {{h|Redheatheraward.com|2026|{{cite web|ref = Redheatheraward.com| url = https://redheatheraward.com/be/jury|title = Журы - Чырвоны верас|first = |last = Redheatheraward.com|authorlink = |date = 2026|work = Redheatheraward.com|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}}
* {{h|ByCulture|2021|{{cite web|ref = ByCulture| url = https://artists.byculture.org/taras_tarnalicki.html|title = Тарас Тарналіцкі|first = |last = ByCulture|authorlink = |date = 2021|work = ByCulture|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}}
* {{h|Леўкавец|2025|{{cite web|ref = Леўкавец| url = https://baj.media/be/taras-tarnalicki-pra-baj/|title = Тарас Тарналіцкі: пра змену прафесіі і знаёмства з БАЖ|first = Георгій|last = Леўкавец|authorlink = |date = 2025-09-05|work = baj.media|publisher = Беларуская асацыяцыя журналістаў|location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}}
* {{h|Тарналіцкі|2026|{{cite web|ref = Тарналіцкі| url = https://reform.news/fenomen-filma-radzima-jak-a-tarytaryzm-ukaranjaecca-nutry-gramadstva|title = Феномен фільма «Радзіма» — як аўтарытарызм укараняецца ўнутры грамадства|first = Тарас|last = Тарналіцкі|authorlink = |date = 2026-04-07|work = Reform.news|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}}

{{DEFAULTSORT:Тарналіцкі Тарас}}
{{Бібліяінфармацыя}}</text>
      <sha1>9hp5ogdsuu4irjw083f7zbmreuvj1tk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>She Said, She Said</title>
    <ns>0</ns>
    <id>810863</id>
    <revision>
      <id>5171106</id>
      <parentid>5168753</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T06:39:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <comment>хв</comment>
      <origin>5171106</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3454" sha1="heppqfga0k51h9fp6gdqeag1hos9gd6" xml:space="preserve">{{Хутка выдаліць|клон [[She Said She Said]]}}{{Песня
 |Назва     = She Said, She Said
 |Вокладка      = 
 |Выканаўца  = [[The Beatles]]
| Аўтар = [[Ленан — Мак-Картні]]
 |Альбом       = [[Revolver]]
 |Дата выпуску = [[5 жніўня]] [[1966]] {{Сцягафікацыя|Вялікабрытанія}}
| Дата запісу  = 21 чэрвеня 1966, студыя «[[Эбі-Роўд (студыя)|Эбі-Роўд]]»
 |Жанр         = {{flatlist|
* [[псіхадэлічны рок]]&lt;ref&gt;{{кніга |загаловак=Turn Off Your Mind: The Mystic Sixties and the Dark Side of the Age of Aquarius |isbn=0-9713942-3-7 |старонкі=281 |мова=en |аўтар=Lachman, Gary}}&lt;/ref&gt;
* [[эйсід-рок]]&lt;ref&gt;Brackett, Nathan; with Hoard, Christian (eds) (2004). [https://books.google.ru/books?id=t9eocwUfoSoC&amp;pg=PA53&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=false The New Rolling Stone Album Guide] {{Wayback|url=https://books.google.ru/books?id=t9eocwUfoSoC&amp;pg=PA53&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=false |date=20180629155435 }} (4th edn). New York, NY: Simon &amp; Schuster. p. 53. ISBN 0-7432-0169-8.&lt;/ref&gt;
}}
 |Мова         = [[англійская мова|англійская]]
 |Працягласць = 2:37
 |Лэйбл        = [[Parlophone]] 
 |Прадзюсар     = [[Джордж Генры Марцін|Джордж Марцін]]
 |Папярэдняя   = [[Yellow Submarine (песня)|Yellow Submarine]]
 |Нумар1       = 6
 |Нумар2       = 7
 |Наступная    = [[Good Day Sunshine]]
 |Нумар3       = 8
 |Яшчэ          = 
}}

'''«She Said, She Said»''' ({{tr|Яна сказала, яна сказала}}) — песня [[Вялікабрытанія|англійскага]] гурта «[[The Beatles]]», якая напісана [[Джон Ленан|Джонам Ленанам]] і ўпершыню з'явілася на альбоме [[1966]] года ''«[[Revolver]]»''&lt;ref name=&quot;sheff1p179-180&quot;&gt;Дэвід Шэф. «Усё, пра што мы кажам» (2000), с. 179—180.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;miles1p288&quot;&gt;Бары Майлз. «Пол Мак-Картні: Шмат гадоў таму» (1997), с. 288.&lt;/ref&gt;. Яе тэма ўзнікла ў Ленана пасля адной з вечарынак з прыёмам [[ЛСД]], калі амерыканскі кінаакцёр [[Пітэр Фонда]] сказаў яму: ''«Я ведаю, што такое быць мёртвым»''. Гэта першы тэкст Ленана, пабудаваны на наркатычным адкрыцці. У песні «''[[Tomorrow Never Knows]]''» Ленан апісвае ўсе жахлівыя наступствы гэтай ідэі, a «She Said» ператварае звязаныя з гэтым вобразам асацыяцыі ў адну з пачатковых глаў сваёй аўтабіяграфіі і робіць яе першым крокам да альбома «[[Plastic Ono Band]]»&lt;ref name=bitli&gt;[http://bitli.ru/07/90/ Пра песню «She Said, She Said»] на сайце фан-клуба гурта «The Beatles»&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{The Beatles}}

{{ВС}}
{{ізаляваны артыкул|date=2026-07-22}}

[[Катэгорыя:Песні паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Песні The Beatles]]</text>
      <sha1>heppqfga0k51h9fp6gdqeag1hos9gd6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ліля Юр'еўна Брык</title>
    <ns>0</ns>
    <id>810920</id>
    <revision>
      <id>5170793</id>
      <parentid>5168837</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T12:49:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bilgemagma</username>
        <id>95285</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>clean up з дапамогай [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>5170793</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3282" sha1="8dcd1e967ll0io0whgac1dv0bhqezvi" xml:space="preserve">{{Машынны пераклад}}
{{Асоба}}
'''Лі́ля Юр’еўна Брык''' ({{lang-ru|Лиля Юрьевна Брик}}, імя пры нараджэнні — '''Ліля''' ('''Лілі''') '''Урыеўна Каган'''; {{ВД-Прэамбула}}) — савецкая [[Проза|празаічка]] і [[Перакладчык|перакладчыца]], «муза рускага авангарда», гаспадыня аднаго з самых вядомых літаратурна-мастацкіх салонаў у [[Санкт-Пецярбург]]у. Аўтарка мемуараў, адрасатка твораў [[Уладзімір Уладзіміравіч Маякоўскі|Уладзіміра Маякоўскага]], якая адыграла вялікую ролю ў жыцці паэта. 15 гадоў была каханай Маякоўскага. Брык пазнаёмілася з паэтам у 1915 годзе. Ёй, у прыватнасці, былі прысвечаны паэмы «Пра гэта», «Флейта-пазваночнік», вершы «Да ўсяго», «Лілічка! Замест ліста» і многія іншыя творы.

Родная сястра Эльзы Трыяле. Была афіцыйна замужам за Восіпам Брыкам. Жыла ў грамадзянскім шлюбе з [[Уладзімір Уладзіміравіч Маякоўскі|Уладзімірам Маякоўскім]], Віталём Прымаковым і Васілём Катанянам. Біяграфія Лілі Брык пераплецена з лёсамі многіх дзеячаў мастацтва і літаратуры розных краін, у тым ліку Сяргея Нараўчатава, Паўла Когана, Міхаіла Кульчыцкага, [[Мая Міхайлаўна Плісецкая|Маі Плісецкай]], [[Радзівон Канстанцінавіч Шчадрын|Радзівона Шчадрына]], [[Сяргей Іосіфавіч Параджанаў|Сяргея Параджанава]], [[Андрэй Андрэевіч Вазнясенскі|Андрэя Вазнясенскага]], [[Марцірос Сяргеевіч Сар’ян|Марціраса Сар’яна]], [[Пабла Пікаса|Пікаса]], [[Марк Шагал|Марка Шагала]], і іншых. Атрымаўшы палову правоў на творчую спадчыну Маякоўскага, Ліля Юр’еўна ўдзельнічала ў выпуску поўнага збору твораў паэта. Стварыла першы ў Маскве музей Маякоўскага (пасля ліквідаваны). З канца 1950-х гадоў цэнзура імкнулася выключыць прозвішча Брык з біяграфіі Маякоўскага. Ліля Юр’еўна Брык скончыла жыццё самагубствам у 1978 годзе ва ўзросце 86 гадоў.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{ізаляваны артыкул|date=2026-07-22}}

{{DEFAULTSORT:Брык Ліля Юр'еўна}}</text>
      <sha1>8dcd1e967ll0io0whgac1dv0bhqezvi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Беларускі інстытут у Празе</title>
    <ns>0</ns>
    <id>810941</id>
    <revision>
      <id>5171204</id>
      <parentid>5167424</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T11:31:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aliaksei Lastouski</username>
        <id>75892</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5171204</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14281" sha1="jm21w4imp40a61d9vmdh0yf4lu1c7j8" xml:space="preserve">{{Арганізацыя}}

'''Беларускі інстытут у Празе''' ({{lang-cs|Běloruský institut v Praze, z.s.}}) — незалежная чэшская некамерцыйная навуковая арганізацыя са штаб-кватэрай у [[Прага|Празе]], заснаваная ў [[2022]] годзе. Інстытут спецыялізуецца на даследаваннях [[Гісторыя Беларусі|гісторыі Беларусі]], [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]], [[мовазнаўства]], [[літаратуразнаўства]], [[Гісторыя культуры|гісторыі культуры]] і [[Гуманітарныя навукі|гуманітарных навук]], а таксама на рэалізацыі міжнародных навуковых праектаў і развіцці акадэмічнага супрацоўніцтва.

== Гісторыя ==
Рашэнне аб стварэнні Беларускага інстытута ў Празе было прынята падчас арганізацыйнай сустрэчы 20 студзеня 2022 года ў Доме нацыянальных меншасцей у Празе. 8 сакавіка 2022 года арганізацыя была афіцыйна зарэгістравана ў [[Чэшская Рэспубліка|Чэшскай Рэспубліцы]] як ''zapsaný spolek'' (зарэгістраванае аб’яднанне). На момант завяршэння першага года дзейнасці Інстытут аб’ядноўваў сем членаў.

Першапачаткова дзейнасць Інстытута была скіравана на стварэнне адкрытай платформы для беларускіх даследчыкаў, развіццё акадэмічных кантактаў з навуковымі цэнтрамі Цэнтральнай і Усходняй Еўропы, арганізацыю адкрытых лекцый і навуковых дыскусій. У 2024—2025 гадах дзейнасць арганізацыі ўсё больш канцэнтравалася на рэалізацыі міжнародных даследчых праектаў, выдавецкай дзейнасці і развіцці доўгатэрміновых акадэмічных партнёрстваў.

У 2025 годзе ў складзе Інстытута былі габілітаваны доктар, кандыдаты навук і магістры, у тым ліку [[Ніна Анатолеўна Скеп’ян|Ніна Скеп’ян]], [[Мірослаў Янковяк|Міраслаў Янковяк]], [[Іна Уладзіміраўна Каліта|Іна Каліта]], [[Максім Каралёў]].

У 2025 годзе арганізацыя перайшла ад этапу інстытуцыянальнага фарміравання да этапу кансалідацыі навуковых вынікаў.

== Мэты і асноўныя напрамкі дзейнасці ==
Мэтай Інстытута з’яўляецца развіццё беларускіх гуманітарных даследаванняў у міжнародным акадэмічным асяроддзі. Для яе дасягнення Інстытут:

* праводзіць даследаванні па гісторыі Беларусі, [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], гісторыі Царквы, мовазнаўстве, літаратуры і культуры;
* арганізуе міжнародныя навуковыя канферэнцыі, сімпозіумы, адкрытыя лекцыі і семінары;
* ажыццяўляе падрыхтоўку і выданне навуковых манаграфій, крыніцазнаўчых выданняў, матэрыялаў канферэнцый і аналітычных даследаванняў;
* развівае міжнароднае супрацоўніцтва з універсітэтамі, архівамі, бібліятэкамі і навуковымі арганізацыямі;
* падтрымлівае выкарыстанне сучасных лічбавых метадаў у гуманітарных даследаваннях.

== Семінар Вялікага Княства Літоўскага ==
З верасня 2022 года пры Інстытуце дзейнічае Міжнародны навуковы гістарычны семінар Вялікага Княства Літоўскага, які хутка ператварыўся ў пастаянную пляцоўку для абмеркавання актуальных пытанняў і вынікаў новых даследаванняў. Семінар праводзіцца рэгулярна на працягу акадэмічнага года, звычайна адзін раз на два тыдні. У яго працы ўдзельнічаюць даследчыкі з Беларусі, [[Польшча|Польшчы]], [[Літва|Літвы]], [[Украіна|Украіны]], Чэхіі, [[Швецыя|Швецыі]] і іншых краін.

З 2025 года семінар арганізуецца ў супрацоўніцтве з Групай літуаністычных даследаванняў ([[Польская мова|польск.]] ''Zespół Badań Lituanistycznych'') [[Інстытут гісторыі Польскай акадэміі навук|Інстытута гісторыі імя Тадэвуша Мантэйфеля Польскай акадэміі навук у Варшаве]] і праводзіцца пад назвай ''Seminarium Lituanistyczne''.

== Навуковыя праекты ==
Сярод асноўных даследчых праектаў Інстытута:

* '''Fontes Historiae Collegii Polocensis Societatis Iesu''' — міжнародны праект па падрыхтоўцы археаграфічнага выдання лацінскіх крыніц па гісторыі [[Полацкі езуіцкі калегіум|Полацкага езуіцкага калегіума]]. Праект уключаў архіўныя даследаванні, падрыхтоўку навуковага апарату і пераклад крыніц на беларускую мову. Рэалізаваны пры фінансавай падтрымцы праграмы EU4Belarus (SALT).
* '''Гісторыя хрысціянства Беларусі па матэрыялах Ватыканскіх архіваў''' — даследчы праект, прысвечаны гісторыі хрысціянства на беларускіх землях, які распрацоўваецца на падставе дакументаў Ватыканскага апостальскага архіва. Праект рэалізуецца пры падтрымцы фонду ''Renovabis''.

У межах гэтых праектаў Інстытут правёў архіўныя даследаванні, арганізаваў міжнародныя канферэнцыі і падрыхтаваў навуковыя публікацыі.

З 2022 г. пад эгідай Інстытута працягнуў выданне навуковы штогоднік «''Латыши и белорусы: вместе сквозь века''» (ISSN 2312—2188, выдаецца з 2012 года).

== Канферэнцыі ==
Да найбольш значных навуковых мерапрыемстваў належаць:

* міжнародны сімпозіум «''Instituce v exilu: Sto let od příchodu exilové vlády Běloruské lidové republiky do Prahy / Урад на выгнанні: сто гадоў з часу прыбыцця ўрада Беларускай Народнай Рэспублікі на выгнанні ў Прагу»'' (Прага, 2023), арганізаваны сумесна са Славянскай бібліятэкай Нацыянальнай бібліятэкі Чэхіі;
* Воркшоп «Беларуска-латвійскія даследаванні: сучасны стан і перспектывы» ([[Рыга]], [[Музей акупацыі Латвіі]], 9 лістапада 2024 г.)
* міжнародная канферэнцыя «''Źródła i konteksty: Nowe perspektywy badań nad historią religii i Kościoła na ziemiach Rzeczypospolitej / Крыніцы і кантэксты: новыя перспектывы даследаванняў гісторыі рэлігіі і Касцёла на землях Рэчы Паспалітай»'' (Варшава, 2025), якая стала галоўным навуковым мерапрыемствам праекта ''Fontes Historiae Collegii Polocensis Societatis Iesu'';
* удзел у арганізацыі канферэнцыі «''Вялікае Княства Літоўскае: адзінства ў разнастайнасці''» ([[Вільня]], 2025);
* арганізацыя тэматычнай панэлі «Выданне гістарычных крыніц: сучасны стан і перспектывы» на [[Міжнародны кангрэс даследчыкаў Беларусі|Міжнародным кангрэсе]] [[Міжнародны кангрэс даследчыкаў Беларусі|даследчыкаў Беларусі]] ([[Берлін]], 2025), прысвечанай выкарыстанню [[Лічбавыя тэхналогіі|лічбавых тэхналогій]], OCR і [[Штучны інтэлект|штучнага інтэлекту]] пры падрыхтоўцы публікацыі гістарычных крыніц

== Навукова-асветніцкая і папулярызатарская дзейнасць ==
З 2023 года Інстытут вядзе ўласны YouTube-канал, на якім публікуюцца запісы лекцый, навуковых дыскусій і семінараў. Інстытут таксама арганізоўвае адкрытыя лекцыі, кніжныя прэзентацыі, культурныя мерапрыемствы і літаратурныя сустрэчы. У 2022—2023 гадах адбылося 17 адкрытых лекцый, 7 кніжных прэзентацый і некалькі культурных праектаў.

== Міжнароднае супрацоўніцтва ==
Беларускі інстытут у Празе супрацоўнічае з універсітэтамі, бібліятэкамі, архівамі і даследчымі цэнтрамі Чэхіі, Польшчы, Літвы і іншых краін. Сярод яго партнёраў — [[Нацыянальная бібліятэка Чэшскай Рэспублікі|Нацыянальная бібліятэка Чэшскай Рэспублікі (Славянская бібліятэка)]], Інстытут гісторыі Польскай акадэміі навук, [[Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт]] і іншыя навуковыя ўстановы.

== Выданні ==

* ''[https://www.academia.edu/165583965/Instituce_v_exilu Instituce v exilu: sto let od příchodu exilové vlády Běloruské lidové republiky do Prahy]''. Прага: Běloruský institut v Praze; Národní knihovna ČR — Slovanská knihovna, 2025. [[ISBN]] 978-80-7050-826-8.
* [https://www.researchgate.net/publication/403672069_Fontes_Historiae_Collegii_Polocensis_Societatis_Iesu_1579-1611_Krynicy_pa_Gistoryi_Polackaga_Kalegiuma_Tavarystva_Ezusa_1579-1611_Nav_red_i_padr_A_Skep%27an_N_Skep%27an_G_Paulouskaa_I_Kalita_A_Adamovic_D_)&amp;#x20;(https://www.academia.edu/165583468/Fontes_Historiae_Collegii_Polocensis_Societatis_Iesu_1579_1611_Крыніцы_па_гісторыі_Полацкага_калегіума_Таварыства_Езуса_1579_1611 ''Fontes Historiae Collegii Polocensis Societatis Iesu 1579—1611 = Крыніцы па гісторыі Полацкага калегіума Таварыства Езуса 1579—1611''] / навук. рэд. А. Скеп’ян, Н. Скеп’ян, Г. Паўлоўская, І. Каліта, А. Адамовіч, Д. Мінкевіч. Warszawa: Wydawnictwo Campidoglio, 2025. 566 с. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-83-68202-51-9&lt;/nowiki&gt;.

== Спасылкі ==

* Серыя штогоднікаў [https://latbel.belarus-institute.cz/be «''Латыши и белорусы: вместе сквозь века''»]
* [https://www.facebook.com/belarusinstitute/ Facebook Беларускага інстытута ў Празе]
* [https://www.youtube.com/@belarus-institute Youtube-канал Беларускага інстытута ў Празе]

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==

* [https://digilib.phil.muni.cz/sites/default/files/pdf/OS2024-2-15.pdf Kalita I. ''Běloruský institut v Praze''. ''Opera Slavica''. 2024. Vol. 34, No. 2. P. 199—208.]
* [https://open.icm.edu.pl/bitstreams/57df9a62-3b31-4869-ba5a-0f1176c6c3ca/download Каліта І., Скеп’ян Н. ''Беларускі інстытут у Празе''. ''International Journal of Belarusian Glottodidactics''. 2024. № 8. С. 75-77.]

{{Арганізацыі беларускай дыяспары}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Арганізацыі беларусаў Чэхіі]]
[[Катэгорыя:Арганізацыі Прагі]]
[[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 2022 годзе]]
[[Катэгорыя:Гісторыкі]]
[[Катэгорыя:Мовазнаўцы]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Вялікага Княства Літоўскага]]</text>
      <sha1>jm21w4imp40a61d9vmdh0yf4lu1c7j8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сачавічны суп</title>
    <ns>0</ns>
    <id>810984</id>
    <revision>
      <id>5170875</id>
      <parentid>5170772</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T16:08:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дададзена [[Катэгорыя:Сачавіца]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5170875</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7210" sha1="9vc2v1bctyywv8g8d8si65hje4baedy" xml:space="preserve">{{Страва}}
'''Сачавічны суп''' — [[суп]] з [[Сачавіца харчовая|сачавіцай]] у якасці асноўнага інгрэдыента. Ён можа быць [[Вегетарыянства|вегетарыянскім]] або ўключаць мяса, а таксама карычневую, чырвоную, жоўтую, зялёную або чорную сачавіцу з шалупінай або без яе. Вычышчаная жоўтая і чырвоная сачавіца распадаецца пры варэнні, ператвараючыся ў густы суп. Такі суп ужываецца ў [[Еўропа|Еўропе]], [[Лацінская Амерыка|Лацінскай Амерыцы]] і на [[Блізкі Усход|Блізкім Усходзе]].

== Гісторыя і літаратура ==
Сачавіца была выяўлена ў пластах [[палеаліт]]у і [[мезаліт]]у пячоры {{нп3|Франхці||ru|Франхти}} ў Грэцыі (ад 9500 да 13 000 гадоў таму), у канцы мезаліту ў {{нп3|Мурэйбет|Мурэйбеце|ru|Мурейбет}} і {{нп3|Абу-Хурэйра|Тэль-Абу-Хурэйры|ru|Абу-Хурейра}} ў [[Сірыя|Сірыі]], а таксама на стаянках, датаваных 8000 годам да нашай эры ў раёне [[Іерыхон]]а. [[Арыстафан]] называў сачавічны суп «самым салодкім з дэлікатэсаў»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lucianofsamosata.info/wiki/doku.php?id=crates_of_thebes:athenaeus_deipnosophistae_158.a-d&amp;rev=1342828547|title=Crates of Thebes {{!}} Athenaeus, Deipnosophistae 158.a-d [The Lucian of Samosata Project]|website=lucianofsamosata.info|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt;, але гэта гучыць як відавочная іронія, улічваючы, што ў іншых месцах ён падкрэслівае яго «беднасць». Рэшткі сачавіцы былі знойдзены ў царскіх грабніцах фіванскага некропаля, датаваных 2400 годам да нашай эры&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.npr.org/2009/01/07/99054419/lentils-a-legume-for-the-ages|title=Lentils: A Legume For The Ages|last=J|website=NPR|date=2009-01-07|access-date=2026-07-17|last2=u|last3=l|last4=i|last5=e}}&lt;/ref&gt;. У «{{нп3|Апіцыеўскі корпус|Апіцыеўскім корпусе|ru|Апициевский корпус}}», рымскай кулінарнай кнізе I стагоддзя нашай эры, ёсць рэцэпт супу з сачавіцы з каштанамі&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.nytimes.com/1997/11/30/nyregion/food-hail-the-humble-lentil-to-enrich-soup-or-meat-and-fish.html|title=FOOD; Hail the Humble Lentil: To Enrich Soup or Meat and Fish|first=Moira|last=Hodgson|website=The New York Times|date=1997-11-30|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt;.

Сачавічны суп згадваецца ў [[Біблія|Бібліі]]: у кнізе [[Кніга Быццё|Быццё]] ({{Біблія|Быт|25:30-34}}) [[Ісаў]] гатовы адмовіцца ад свайго першародства за рондаль з духмяным чырвоным сачавічным супам, які варыць яго брат [[Якаў (патрыярх)|Якаў]]. Па яўрэйскай традыцыі, сачавічны суп падаюць падчас [[Жалоба|жалобы]]; круглявасць сачавіцы ўяўляе сабой поўны цыкл жыцця&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://jewishjournal.com/judaism/torah/67299/|title=Lentil soup|first=Rabbi N. Daniel|last=Korobkin|website=Jewish Journal|date=2008-11-26|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt;.

== Разнавіднасці ==
[[Файл:3_types_of_lentil.jpg|справа/250px|міні|Некалькі відаў сачавіцы, якія выкарыстоўваюцца ў сачавічным супе]]
Сачавічны суп можа ўключаць такую гародніну, як [[Морква пасяўная|морква]], [[бульба]], салера, [[Пятрушка кучаравая|пятрушка]], [[Тамат звычайны|памідоры]], [[гарбуз]], саспелы банан і [[Цыбуля рэпчатая|цыбуля]]. Распаўсюджаныя араматызатары: [[часнок]], [[лаўровы ліст]], [[кмен]], [[аліўкавы алей]] і [[воцат]]. Часам яго ўпрыгожваюць [[Грэнкі|грэнкамі]] або сечанай зелянінай, [[Сметанковае масла|сметанковым маслам]], [[Аліўкавы алей|аліўкавым алеем]], [[Вяршкі|вяршкамі]] або [[ёгурт]]ам. Індыйскі суп з сачавіцы змяшчае мноства духмяных спецый. У {{нп3|Іракская кухня|іракскай|ru|Иракская кухня}} і {{нп3|Левантыйская кухня|левантыйскай||Levantine cuisine}} кухні суп запраўляюць куркумой і кменам, пакрываюць падсмажанай тонкай {{нп3|Вермішэль|вермішэллю|ru|Вермишель}}, званай ''шаірыя'' (شعيرية), і падаюць з лімонам для выціскання соку. На [[Сярэдні Усход|Блізкім Усходзе]] ў страву дадаюць лімонны сок&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.vegparadise.com/highestperch22.html|title=Vegetarians in Paradise/Lentil History, Lentil Nutrition, Lentil Recipe|website=www.vegparadise.com|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt;. У Егіпце і на Блізкім Усходзе суп звычайна [[Пюрэ|пюруюць]] перад падачай на стол і традыцыйна ўжываюць узімку&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=http://ladomestique.com/2012/02/23/cook-in-the-moment-egyptian-red-lentil-soup/|title=http://ladomestique.com/2012/02/23/cook-in-the-moment-egyptian-red-lentil-soup/|website=ladomestique.com|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://allrecipes.com/recipe/egyptian-lentil-soup/|title=Egyptian Lentil Soup|website=Allrecipes.com|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt;.

== Пажыўнасць ==
Сачавічны суп прызнаны высокапажыўным, добрай крыніцай [[Бялкі|бялку]], [[Харчовыя валокны|харчовых валокнаў]], [[жалеза]] і [[Калій|калію]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.hungrymonster.com/|title=HungryMonster is Recipes and Food Facts|website=www.hungrymonster.com|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Супы з агародніны]]
[[Катэгорыя:Стравы з бабовых]]
[[Катэгорыя:Сачавіца]]</text>
      <sha1>9vc2v1bctyywv8g8d8si65hje4baedy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ульферт Янсен</title>
    <ns>0</ns>
    <id>811233</id>
    <revision>
      <id>5171157</id>
      <parentid>5168469</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T09:56:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5171157</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10342" sha1="2h917xzz2tw6h0zgafzweaa9if6a4eo" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Янсен}}
{{Мастак
|Імя = Ульферт Генрых Янсен
|Арыгінал імя = {{lang-de|Ulfert Heinrich Janssen}}
|Выява = Janssen-ulfert-1910-12-02-schwaebisches-bilderblatt-jg03-nr49-s08.jpg
|Подпіс = Ульферт Янсен
|Прафесіі = [[скульптар]]
|Дата нараджэння = {{ДН|11|12|1878}}
|Месца нараджэння = Білавэ, каля [[Глогаў|Глогава]], [[правінцыя Сілезія]], [[Каралеўства Прусія]]
|Дата смерці = {{ДС|19|2|1956}}
|Месца смерці = [[Мюнхен]], [[Баварыя]]
|Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Германская імперыя}}
|Альма-матэр = [[Браўншвайгскі тэхнічны ўніверсітэт]], [[Мюнхенская акадэмія мастацтваў]]
|Навучанне = 
|Выкладчыкі = 
|Вучні = 
|Стыль = 
|Вядомыя працы = 
|Подпіс выявы = 
}}
'''У́льферт Ге́нрых Я́нсен''' ({{lang-de|Ulfert Heinrich Janssen}}; {{ДН|11|12|1878}}, Білавэ каля [[Глогаў|Глогава]]&amp;nbsp;— {{ДС|19|2|1956}}, [[Мюнхен]])&amp;nbsp;— нямецкі [[Скульптура|скульптар]], прафесар [[Вышэйшая тэхнічная школа (Штутгарт)|Вышэйшай тэхнічнай школы]] ў [[Штутгарт|Штутгарце]].

== Біяграфія ==
Вучыўся з 1899 па 1902 год у [[Браўншвайгскі тэхнічны ўніверсітэт|Тэхнічным універсітэце Браўншвайга]] і [[Мюнхенская акадэмія мастацтваў|Мюнхенскай акадэміі мастацтваў]]. У 1911 годзе атрымаў званне прафесара мадэлявання і малюнка з натуры на архітэктурным факультэце [[Вышэйшая тэхнічная школа (Штутгарт)|Вышэйшай тэхнічнай школы Штутгарта]].

Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў 1916 годзе быў прызваны на вайсковую службу і накіраваны шарагоўцам у 5-ты Мастацкі дэпартамент германскага [[Ваеннае міністэрства Германскай імперыі|Ваеннага міністэрства]], які базіраваўся ў [[Беласток|Беластоку]] і займаўся праектаваннем і стварэннем ваенных мемарыялаў на [[Усходні фронт Першай сусветнай вайны|Усходнім фронце]]&lt;ref name=&quot;ns_2025&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.nslowa.by/2025/06/26/naviny-germanii-lauresh-leanid-yashche-raz-pra-staryya-lidskiya-vajskovyya-mogilki/ |title=Навіны Германіі. Лаўрэш Леанід. Яшчэ раз пра старыя лідскія вайсковыя могілкі |author=[[Леанід Лаўрэш|Лаўрэш Л. Л.]] |date=2025-06-26 |publisher=[[Наша слова (1990)|Наша слова]] |accessdate=2026-07-20 |lang=be}}&lt;/ref&gt;.

У перыяд [[Трэці Рэйх|Трэцяга Рэйха]] лічыўся «мастаком на ваеннай службе» і ўдзельнічаў у шматлікіх выставах, у тым ліку з 1937 па 1944 год ва ўсіх [[Вялікая германская мастацкая выстаўка|Вялікіх германскіх мастацкіх выстаўках]] у Мюнхене, дзе прадставіў агулам 28 работ&lt;ref&gt;{{кніга |аўтар=Bloth I. |загаловак=Deutsche Kunst 1933 bis 1945 in Braunschweig |месца=Hildesheim |выдавецтва=Olms |год=2000 |старонак=279 |isbn=3-487-10914-X}}&lt;/ref&gt;.

== Творчасць ==
Янсен з’яўляецца аўтарам шматлікіх манументальных твораў і архітэктурных элементаў. Сярод яго вядомых работ:
* [[Фантан стагоддзя (Эсэн)|Фантан стагоддзя]] ў [[Эсэн]]е (1907)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.guenter-pilger.de/denkmaeler_4.htm|title=Denkmäler in Essen|publisher=guenter-pilger.de|lang=de}}&lt;/ref&gt;.
* Фантан [[Цэрэра (міфалогія)|Цэрэры]] на рынку ў [[Штутгарт|Штутгар]]це (1916).
* Скульптура паміраючага воіна для [[Помнік салдатам, якія загінулі ў гады Першай сусветнай вайны (Ліда)|помніка на вайсковых могілках]] у [[Ліда|Лідзе]] (1917). Бронзавая статуя была створана ў беластоцкай майстэрні і ўсталявана на каменным пастаменце ў выглядзе піраміды. Помнік быў знішчаны ў савецкі час&lt;ref name=&quot;ns_2025&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{кніга |аўтар=Karczewska M. |загаловак=Sto lat bede trwac bez opieki niczyjej… Cmentarze wojenne z czasow I wojny swiatowej w Bialymstoku i powiecie bialostockim |серыя=Archeologia Pamieci |том=II |месца=Białystok |выдавецтва=Ośrodek Badań Europy Środkowo-Wschodniej |год=2017 |старонак=46—49}}&lt;/ref&gt;.
* Дванаццаць медальёнаў з партрэтамі [[Ота фон Бісмарк|Бісмарка]], [[Імануіл Кант|Канта]], [[Готфрыд Вільгельм Лейбніц|Лейбніца]], [[Леанарда да Вінчы]], [[Марцін Лютэр|Лютэра]], [[Платон|Платона]], [[Гамер|Гамера]], [[Дантэ Аліг’еры|Дантэ]], [[Уільям Шэкспір|Шэкспіра]], [[Іаган Вольфганг фон Гётэ|Гётэ]], [[Фрыдрых Шылер|Шылера]] і [[Людвіг Уланд|Уланда]] на будынку бібліятэкі [[Цюбінгенскі ўніверсітэт|Цюбінгенскага ўніверсітэта]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ub.uni-tuebingen.de/pro/info/fakten-gebaeude.php?la=de&amp;fr=y|title=Fakten zum Gebäude der Universitätsbibliothek Tübingen|access-date=21 ліпеня 2026|archive-date=9 чэрвеня 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070609093311/http://www.ub.uni-tuebingen.de/pro/info/fakten-gebaeude.php?la=de&amp;fr=y|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.
* Скульптуры [[Праметэй|Праметэя]] і [[Геракл|Геракла]], а таксама рэльефы карыятыд і выявы рымскай ваўчыцы і багіні [[Мінерва|Мінервы]] ў [[Людвіг-Максіміліян-універсітэт|аўле Мюнхенскага ўніверсітэта]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.studentenverbindungen-muenchen.de/cousin-280.htm|title=Universitätsgebäude|access-date=21 ліпеня 2026|archive-date=24 жніўня 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070824135057/http://www.studentenverbindungen-muenchen.de/cousin-280.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.
* Скульптурнае аздабленне гімназіі імя [[Іаган Кеплер|Іагана Кеплера]] ў [[Бад-Канштат|Бад-Каншта]]це&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.stuttgart.de/item/show/305802/1/dept/108148|title=Johannes-Kepler-Gymnasium|publisher=stuttgart.de|lang=de}}&lt;/ref&gt;.
* Бронзавы бюст скульптара [[Герман Блікер|Германа Блікера]]&lt;ref&gt;{{кніга |аўтар=Bellinger G., Regler-Bellinger B. |загаловак=Schwabings Ainmillerstraße und ihre bedeutendsten Anwohner |выдавецтва=BoD |год=2003 |старонак=181 |isbn=3-8330-0747-8}}&lt;/ref&gt;.
* [[Помнік Карлу Петэрсу (Гановер)|Помнік Карлу Петэрсу]] ў [[Гановер]]ы (1935)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.hist.uni-hannover.de/projekte/kolonialismus_in_hannover/zeitleiste.html|title=Kolonialgeschichtliche Zeitleiste der Stadt Hannover|publisher=hist.uni-hannover.de|lang=de}}&lt;/ref&gt;.
* Аздабленне фасадаў ратушы (1910) і ашчаднай касы (1926) у [[Апольда|Апольдзе]]&lt;ref&gt;{{артыкул |аўтар=Bahr T., Bettenstädt K.-H. |загаловак=Das Stadthaus |выданне=Apoldaer Heimat |тып=часопіс |год=2005 |нумар=23 |старонкі=1—16}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{артыкул |аўтар=Bahr T. |загаловак=Sparkassengeschichte am Brückenborn |выданне=Apoldaer Heimat |тып=часопіс |год=2006 |нумар=24 |старонкі=1—21}}&lt;/ref&gt;.

== Галерэя ==
&lt;gallery&gt;
FriedenskircheEssen4.jpg|[[Фантан стагоддзя (Эсэн)|Фантан стагоддзя]] ў [[Эсэн]]е
TuebingenUniBibliothek.jpg|Будынак [[бібліятэка Цюбінгенскага ўніверсітэта|бібліятэкі Цюбінгенскага ўніверсітэта]]
Monument Carl Peters Bertha-von-Suttner-Platz Suedstadt Hanover Germany.jpg|[[Помнік Карлу Петэрсу (Гановер)|Помнік Карлу Петэрсу]] ў [[Гановер]]ы (1935)
&lt;/gallery&gt;

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Янсен Ульферт}}
[[Катэгорыя:Скульптары Германіі]]
[[Катэгорыя:Выкладчыкі Штутгарцкага ўніверсітэта]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Мюнхенскай акадэміі мастацтваў]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Браўншвайгскага тэхнічнага ўніверсітэта]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1878 годзе]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў 1956 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў правінцыі Сілезія]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў Мюнхене]]</text>
      <sha1>2h917xzz2tw6h0zgafzweaa9if6a4eo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Юзаф Хомчык</title>
    <ns>0</ns>
    <id>811405</id>
    <revision>
      <id>5170945</id>
      <parentid>5170030</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T20:39:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <origin>5170945</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13095" sha1="tilxc4r2vxa9f8304n1mp1eienrr5jd" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Хомчык}}
{{Ваенны дзеяч
| поўнае імя = Юзаф Хомчык
| арыгінал імя = {{lang-pl|Józef Chomczyk}}
| дата нараджэння = 1895
| месца нараджэння = [[Суражкова]], [[Сакольскі павет (Расійская імперыя)|Сакольскі павет]], [[Гродзенская губерня]], [[Расійская імперыя]]
| дата смерці = пасля 1939
| месца смерці = невядома, магчыма [[Курапаты]]
| Перыяд жыцця = 
| выява = Juzaf Chomčyk (1920).jpg
| подпіс = 
| герб = 
| подпіс герба = 
| мянушка = 
| псеўданім = 
| прыналежнасць = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}}&lt;br&gt;{{Сцягафікацыя|БНР}}&lt;br&gt;{{Сцягафікацыя|Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшча}}
| гады службы = 1915—1921
| званне = [[Штабс-капітан]]
| род войскаў = 
| камандаваў = 
| частка = 
| бітвы = [[Першая сусветная вайна]]&lt;br&gt;[[Польска-савецкая вайна]]&lt;br&gt;[[Абарона Гродна (1939)]]
| узнагароды = [[Ордэн Святой Ганны]]&lt;br&gt;[[Ордэн Святога Станіслава (Расійская імперыя)|Ордэн Святога Станіслава]]
| Commons = 
| Rodovid = 
| сувязі = 
| у адстаўцы = 
| роспіс = 
}}

'''Ю́заф Хо́мчык''' ({{lang-pl|Józef Chomczyk}}; [[1895]], [[Суражкова]] — пасля [[1939]]) — беларускі нацыянальны і ваенны дзеяч, афіцэр арміі [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]] і [[Беларуская вайсковая камісія|Беларускай вайсковай камісіі]], [[штабс-капітан]] [[Расійская імператарская армія|Расійскай імператарскай арміі]].

== Біяграфія ==

=== Паходжанне і Першая сусветная вайна ===
Нарадзіўся ў 1895 годзе ў заможнай сялянскай сям'і ў вёсцы [[Суражкова]] на [[Падляшша|Падляшшы]] (непадалёк ад [[Супрасль|Супрасля]]). Да пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] паспеў скончыць шэсць класаў гімназіі&lt;ref name=&quot;prymaka_new&quot;&gt;{{cite web|url=https://new.org.pl/3797,zapomniana_bialoruska_przeszlosc.html|title=Białorusini świętują niepodległość. Podlasie odkrywa swoją historię|author=Aneta Prymaka-Oniszk|publisher=Nowa Europa Wschodnia|date=25 сакавіка 2025|lang=pl|accessdate=23 ліпеня 2026}}&lt;/ref&gt;.

Улетку 1915 года, калі расійская армія адступала на ўсход, а мясцовае насельніцтва масава з'язджала ў [[Бежанства (1915)|бежанства]], Юзаф пайшоў у расійскую армію добраахвотнікам. У снежні 1915 года ён быў накіраваны ў школу [[Прапаршчык|прапаршчыкаў]] пад [[Санкт-Пецярбург|Пецярбургам]]. Пасля заканчэння навучання вярнуўся на фронт, дзе праявіў здольнасці і хутка атрымліваў павышэнні. За час вайны быў узнагароджаны расійскімі ордэнамі [[Ордэн Святой Ганны|Святой Ганны]] і [[Ордэн Святога Станіслава (Расійская імперыя)|Святога Станіслава]]&lt;ref name=&quot;wyborcza&quot;&gt;{{cite web|url=https://wyborcza.pl/magazyn/7,124059,31124713,dzieci-ktore-rozpaczliwie-probuja-ratowac-rodzicow-to-powtarzajacy.html|title=Dzieci, które rozpaczliwie próbują ratować rodziców, to powtarzający się motyw na Białostocczyźnie|author=Tomasz Żukowski|publisher=Wyborcza.pl|date=12 ліпеня 2024|lang=pl|accessdate=23 ліпеня 2026}}&lt;/ref&gt;. Да канца 1917 года даслужыўся да афіцэрскага звання [[штабс-капітан]]а. Неўзабаве пасля пачатку рэвалюцыйных падзей дэзерціраваў з расійскай арміі і вярнуўся ў роднае Суражкова&lt;ref name=&quot;prymaka_new&quot;/&gt;.

=== Беларускі нацыянальны рух ===
Вярнуўшыся на Падляшша, якое на той момант знаходзілася пад нямецкай акупацыяй, ён сутыкнуўся з уздымам беларускага нацыянальнага руху і актыўна далучыўся да яго. 4 студзеня 1919 года Юзаф Хомчык уступіў у Беларускае каменданцкае ўпраўленне на пасаду афіцэра-вярбоўшчыка&lt;ref&gt;Аўтабіяграфія Юзафа Хомчыка // Цэнтральны вайсковы архіў (Centralne Archiwum Wojskowe), Польшча. Цыт. паводле: {{cite web|url=https://new.org.pl/3797,zapomniana_bialoruska_przeszlosc.html|title=Białorusini świętują niepodległość. Podlasie odkrywa swoją historię|author=Aneta Prymaka-Oniszk|publisher=Nowa Europa Wschodnia|date=25 сакавіка 2025|lang=pl|accessdate=23 ліпеня 2026}}&lt;/ref&gt;. У той час [[урад БНР]] пры падтрымцы [[Урад Літвы|ўрада Літвы]] пачаў ствараць уласныя ўзброеныя сілы, і пункты вярбоўкі рэкрутаў адкрыліся ў [[Беласток]]у, [[Саколка|Саколцы]], [[Супрасль|Супраслі]] і іншых гарадах рэгіёна.

19 лютага 1919 года ў Беласток увайшло [[Войска Польскае]], якое пачало барацьбу з любымі праявамі беларускага нацыянальнага жыцця. Прадстаўнікі ўрада БНР былі інтэрнаваныя, а мясцовыя аддзелы разагнаныя. Юзаф Хомчык, як і іншыя беларускія афіцэры-вярбоўшчыкі, быў арыштаваны палякамі&lt;ref name=&quot;prymaka_new&quot;/&gt;.

=== У Беларускай вайсковай камісіі ===
Неўзабаве пачаліся перамовы аб стварэнні беларускіх падраздзяленняў у складзе польскай арміі ў межах праекта федэратыўнай дзяржавы. Улетку 1919 года пачала дзейнічаць [[Беларуская вайсковая камісія]] (БВК), якая вербавала беларускіх афіцэраў. Хомчык далучыўся да камісіі і неўзабаве стаў [[Ад’ютант|ад'ютантам]] палкоўніка [[Гасан Канапацкі|Гасана Канапацкага]], якога ў кастрычніку 1919 года [[Юзаф Пілсудскі]] прызначыў камандуючым беларускімі атрадамі ў [[Войска Польскае|Войску Польскім]]&lt;ref&gt;Асабістая справа Юзафа Хомчыка // Цэнтральны вайсковы архіў (Centralne Archiwum Wojskowe), Польшча. Цыт. паводле: {{cite web|url=https://new.org.pl/3797,zapomniana_bialoruska_przeszlosc.html|title=Białorusini świętują niepodległość. Podlasie odkrywa swoją historię|author=Aneta Prymaka-Oniszk|publisher=Nowa Europa Wschodnia|date=25 сакавіка 2025|lang=pl|accessdate=23 ліпеня 2026}}&lt;/ref&gt;.

Разам з беларускімі падраздзяленнямі Юзаф Хомчык браў удзел у [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайне]], а таксама, імаверна, удзельнічаў у [[Бунт Жалігоўскага|заняцці Вільні]] войскамі генерала [[Люцыян Жалігоўскі|Люцыяна Жалігоўскага]]&lt;ref name=&quot;wyborcza&quot;/&gt;. Падчас баявых дзеянняў атрымаў раненне, паколькі ў сакавіку 1921 года знаходзіўся на лячэнні ў вайсковым шпіталі ў Беластоку. Вясной 1921 года, пасля падпісання [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавора]], Беларуская вайсковая камісія была ліквідавана. Нягледзячы на баявы вопыт, Юзафу Хомчыку было афіцыйна адмоўлена ў прыняцці ў шэрагі рэгулярнага Войска Польскага&lt;ref name=&quot;prymaka_new&quot;/&gt;.

=== Міжваенны перыяд і гібель ===
Аб жыцці Хомчыка ў міжваенны перыяд вядома няшмат. Ён беспаспяхова шукаў пасаду ў надлясніцтве ў Супраслі і намагаўся зарабляць на жыццё лоўляй рыбы ў рацэ [[Саколда]]&lt;ref name=&quot;wyborcza&quot;/&gt;. Жыў у [[Гродна|Гродне]], дзе стварыў сям'ю і меў дзвюх дачок.

У верасні 1939 года, падчас пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], Юзаф Хомчык прымаў удзел у [[Абарона Гродна (1939)|абароне Гродна]]. Неўзабаве пасля таго як горад занялі савецкія войскі, ён быў арыштаваны супрацоўнікамі [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКУС]] і бясследна знік. Найбольш імаверна, што ён быў расстраляны разам з іншымі арыштаванымі афіцэрамі ў [[Курапаты|Курапатах]]&lt;ref name=&quot;wyborcza&quot;/&gt;.

== Сямейны міф ==
З прычыны таго, што ў міжваеннай і пасляваеннай Польшчы прыналежнасць да беларускага нацыянальнага руху несла небяспеку, а служба ў царскай арміі ўспрымалася негатыўна, у сям'і Хомчыкаў і сярод суседзяў у Суражкове сфарміраваўся ўстойлівы міф. Згодна з ім, Юзаф лічыўся «маёрам Войска Польскага», які зрабіў выдатную ваенную кар'еру. Гэты сямейны міф доўгі час дапамагаў сваякам захоўваць бяспечную памяць пра яго, хаваючы сапраўдныя звесткі пра ягоную службу ў арміі БНР і Расійская імперыі. Гістарычная праўда была адноўлена толькі ў пачатку [[XXI стагоддзе|XXI стагоддзя]] дзякуючы архіўным пошукам пісьменніцы і даследчыцы [[Анэта Прымака-Онішк|Анэты Прымакі-Онішк]], якая даводзілася Хомчыку стрыечнай ўнучкай&lt;ref name=&quot;prymaka_new&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;wyborcza&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{ізаляваны артыкул|date=2026-07-24}}

{{DEFAULTSORT:Хомчык Юзаф}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1895 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Сакольскім павеце (Расійская імперыя)]]
[[Катэгорыя:Асобы, чыя дата смерці не вызначана]]
[[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Расійская імперыя)]]
[[Катэгорыя:Удзельнікі польска-савецкай вайны]]
[[Катэгорыя:Постаці беларускага нацыянальнага руху]]
[[Катэгорыя:Ваенныя БНР]]
[[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святой Ганны]]
[[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святога Станіслава (Расійская імперыя)]]
[[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў БССР]]
[[Катэгорыя:Расстраляныя ў Курапатах]]</text>
      <sha1>tilxc4r2vxa9f8304n1mp1eienrr5jd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5170946</id>
      <parentid>5170945</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T20:41:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>выдалена [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святога Станіслава (Расійская імперыя)]]; дададзена [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святога Станіслава]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5170946</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13059" sha1="4ker61a9ss0qi0uyq8nl30hbkejd7w5" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Хомчык}}
{{Ваенны дзеяч
| поўнае імя = Юзаф Хомчык
| арыгінал імя = {{lang-pl|Józef Chomczyk}}
| дата нараджэння = 1895
| месца нараджэння = [[Суражкова]], [[Сакольскі павет (Расійская імперыя)|Сакольскі павет]], [[Гродзенская губерня]], [[Расійская імперыя]]
| дата смерці = пасля 1939
| месца смерці = невядома, магчыма [[Курапаты]]
| Перыяд жыцця = 
| выява = Juzaf Chomčyk (1920).jpg
| подпіс = 
| герб = 
| подпіс герба = 
| мянушка = 
| псеўданім = 
| прыналежнасць = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}}&lt;br&gt;{{Сцягафікацыя|БНР}}&lt;br&gt;{{Сцягафікацыя|Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшча}}
| гады службы = 1915—1921
| званне = [[Штабс-капітан]]
| род войскаў = 
| камандаваў = 
| частка = 
| бітвы = [[Першая сусветная вайна]]&lt;br&gt;[[Польска-савецкая вайна]]&lt;br&gt;[[Абарона Гродна (1939)]]
| узнагароды = [[Ордэн Святой Ганны]]&lt;br&gt;[[Ордэн Святога Станіслава (Расійская імперыя)|Ордэн Святога Станіслава]]
| Commons = 
| Rodovid = 
| сувязі = 
| у адстаўцы = 
| роспіс = 
}}

'''Ю́заф Хо́мчык''' ({{lang-pl|Józef Chomczyk}}; [[1895]], [[Суражкова]] — пасля [[1939]]) — беларускі нацыянальны і ваенны дзеяч, афіцэр арміі [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]] і [[Беларуская вайсковая камісія|Беларускай вайсковай камісіі]], [[штабс-капітан]] [[Расійская імператарская армія|Расійскай імператарскай арміі]].

== Біяграфія ==

=== Паходжанне і Першая сусветная вайна ===
Нарадзіўся ў 1895 годзе ў заможнай сялянскай сям'і ў вёсцы [[Суражкова]] на [[Падляшша|Падляшшы]] (непадалёк ад [[Супрасль|Супрасля]]). Да пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] паспеў скончыць шэсць класаў гімназіі&lt;ref name=&quot;prymaka_new&quot;&gt;{{cite web|url=https://new.org.pl/3797,zapomniana_bialoruska_przeszlosc.html|title=Białorusini świętują niepodległość. Podlasie odkrywa swoją historię|author=Aneta Prymaka-Oniszk|publisher=Nowa Europa Wschodnia|date=25 сакавіка 2025|lang=pl|accessdate=23 ліпеня 2026}}&lt;/ref&gt;.

Улетку 1915 года, калі расійская армія адступала на ўсход, а мясцовае насельніцтва масава з'язджала ў [[Бежанства (1915)|бежанства]], Юзаф пайшоў у расійскую армію добраахвотнікам. У снежні 1915 года ён быў накіраваны ў школу [[Прапаршчык|прапаршчыкаў]] пад [[Санкт-Пецярбург|Пецярбургам]]. Пасля заканчэння навучання вярнуўся на фронт, дзе праявіў здольнасці і хутка атрымліваў павышэнні. За час вайны быў узнагароджаны расійскімі ордэнамі [[Ордэн Святой Ганны|Святой Ганны]] і [[Ордэн Святога Станіслава (Расійская імперыя)|Святога Станіслава]]&lt;ref name=&quot;wyborcza&quot;&gt;{{cite web|url=https://wyborcza.pl/magazyn/7,124059,31124713,dzieci-ktore-rozpaczliwie-probuja-ratowac-rodzicow-to-powtarzajacy.html|title=Dzieci, które rozpaczliwie próbują ratować rodziców, to powtarzający się motyw na Białostocczyźnie|author=Tomasz Żukowski|publisher=Wyborcza.pl|date=12 ліпеня 2024|lang=pl|accessdate=23 ліпеня 2026}}&lt;/ref&gt;. Да канца 1917 года даслужыўся да афіцэрскага звання [[штабс-капітан]]а. Неўзабаве пасля пачатку рэвалюцыйных падзей дэзерціраваў з расійскай арміі і вярнуўся ў роднае Суражкова&lt;ref name=&quot;prymaka_new&quot;/&gt;.

=== Беларускі нацыянальны рух ===
Вярнуўшыся на Падляшша, якое на той момант знаходзілася пад нямецкай акупацыяй, ён сутыкнуўся з уздымам беларускага нацыянальнага руху і актыўна далучыўся да яго. 4 студзеня 1919 года Юзаф Хомчык уступіў у Беларускае каменданцкае ўпраўленне на пасаду афіцэра-вярбоўшчыка&lt;ref&gt;Аўтабіяграфія Юзафа Хомчыка // Цэнтральны вайсковы архіў (Centralne Archiwum Wojskowe), Польшча. Цыт. паводле: {{cite web|url=https://new.org.pl/3797,zapomniana_bialoruska_przeszlosc.html|title=Białorusini świętują niepodległość. Podlasie odkrywa swoją historię|author=Aneta Prymaka-Oniszk|publisher=Nowa Europa Wschodnia|date=25 сакавіка 2025|lang=pl|accessdate=23 ліпеня 2026}}&lt;/ref&gt;. У той час [[урад БНР]] пры падтрымцы [[Урад Літвы|ўрада Літвы]] пачаў ствараць уласныя ўзброеныя сілы, і пункты вярбоўкі рэкрутаў адкрыліся ў [[Беласток]]у, [[Саколка|Саколцы]], [[Супрасль|Супраслі]] і іншых гарадах рэгіёна.

19 лютага 1919 года ў Беласток увайшло [[Войска Польскае]], якое пачало барацьбу з любымі праявамі беларускага нацыянальнага жыцця. Прадстаўнікі ўрада БНР былі інтэрнаваныя, а мясцовыя аддзелы разагнаныя. Юзаф Хомчык, як і іншыя беларускія афіцэры-вярбоўшчыкі, быў арыштаваны палякамі&lt;ref name=&quot;prymaka_new&quot;/&gt;.

=== У Беларускай вайсковай камісіі ===
Неўзабаве пачаліся перамовы аб стварэнні беларускіх падраздзяленняў у складзе польскай арміі ў межах праекта федэратыўнай дзяржавы. Улетку 1919 года пачала дзейнічаць [[Беларуская вайсковая камісія]] (БВК), якая вербавала беларускіх афіцэраў. Хомчык далучыўся да камісіі і неўзабаве стаў [[Ад’ютант|ад'ютантам]] палкоўніка [[Гасан Канапацкі|Гасана Канапацкага]], якога ў кастрычніку 1919 года [[Юзаф Пілсудскі]] прызначыў камандуючым беларускімі атрадамі ў [[Войска Польскае|Войску Польскім]]&lt;ref&gt;Асабістая справа Юзафа Хомчыка // Цэнтральны вайсковы архіў (Centralne Archiwum Wojskowe), Польшча. Цыт. паводле: {{cite web|url=https://new.org.pl/3797,zapomniana_bialoruska_przeszlosc.html|title=Białorusini świętują niepodległość. Podlasie odkrywa swoją historię|author=Aneta Prymaka-Oniszk|publisher=Nowa Europa Wschodnia|date=25 сакавіка 2025|lang=pl|accessdate=23 ліпеня 2026}}&lt;/ref&gt;.

Разам з беларускімі падраздзяленнямі Юзаф Хомчык браў удзел у [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайне]], а таксама, імаверна, удзельнічаў у [[Бунт Жалігоўскага|заняцці Вільні]] войскамі генерала [[Люцыян Жалігоўскі|Люцыяна Жалігоўскага]]&lt;ref name=&quot;wyborcza&quot;/&gt;. Падчас баявых дзеянняў атрымаў раненне, паколькі ў сакавіку 1921 года знаходзіўся на лячэнні ў вайсковым шпіталі ў Беластоку. Вясной 1921 года, пасля падпісання [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавора]], Беларуская вайсковая камісія была ліквідавана. Нягледзячы на баявы вопыт, Юзафу Хомчыку было афіцыйна адмоўлена ў прыняцці ў шэрагі рэгулярнага Войска Польскага&lt;ref name=&quot;prymaka_new&quot;/&gt;.

=== Міжваенны перыяд і гібель ===
Аб жыцці Хомчыка ў міжваенны перыяд вядома няшмат. Ён беспаспяхова шукаў пасаду ў надлясніцтве ў Супраслі і намагаўся зарабляць на жыццё лоўляй рыбы ў рацэ [[Саколда]]&lt;ref name=&quot;wyborcza&quot;/&gt;. Жыў у [[Гродна|Гродне]], дзе стварыў сям'ю і меў дзвюх дачок.

У верасні 1939 года, падчас пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], Юзаф Хомчык прымаў удзел у [[Абарона Гродна (1939)|абароне Гродна]]. Неўзабаве пасля таго як горад занялі савецкія войскі, ён быў арыштаваны супрацоўнікамі [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКУС]] і бясследна знік. Найбольш імаверна, што ён быў расстраляны разам з іншымі арыштаванымі афіцэрамі ў [[Курапаты|Курапатах]]&lt;ref name=&quot;wyborcza&quot;/&gt;.

== Сямейны міф ==
З прычыны таго, што ў міжваеннай і пасляваеннай Польшчы прыналежнасць да беларускага нацыянальнага руху несла небяспеку, а служба ў царскай арміі ўспрымалася негатыўна, у сям'і Хомчыкаў і сярод суседзяў у Суражкове сфарміраваўся ўстойлівы міф. Згодна з ім, Юзаф лічыўся «маёрам Войска Польскага», які зрабіў выдатную ваенную кар'еру. Гэты сямейны міф доўгі час дапамагаў сваякам захоўваць бяспечную памяць пра яго, хаваючы сапраўдныя звесткі пра ягоную службу ў арміі БНР і Расійская імперыі. Гістарычная праўда была адноўлена толькі ў пачатку [[XXI стагоддзе|XXI стагоддзя]] дзякуючы архіўным пошукам пісьменніцы і даследчыцы [[Анэта Прымака-Онішк|Анэты Прымакі-Онішк]], якая даводзілася Хомчыку стрыечнай ўнучкай&lt;ref name=&quot;prymaka_new&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;wyborcza&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{ізаляваны артыкул|date=2026-07-24}}

{{DEFAULTSORT:Хомчык Юзаф}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1895 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Сакольскім павеце (Расійская імперыя)]]
[[Катэгорыя:Асобы, чыя дата смерці не вызначана]]
[[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Расійская імперыя)]]
[[Катэгорыя:Удзельнікі польска-савецкай вайны]]
[[Катэгорыя:Постаці беларускага нацыянальнага руху]]
[[Катэгорыя:Ваенныя БНР]]
[[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святой Ганны]]
[[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святога Станіслава]]
[[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў БССР]]
[[Катэгорыя:Расстраляныя ў Курапатах]]</text>
      <sha1>4ker61a9ss0qi0uyq8nl30hbkejd7w5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нерчынскі дагавор</title>
    <ns>0</ns>
    <id>811507</id>
    <revision>
      <id>5170788</id>
      <parentid>5170720</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T12:32:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bilgemagma</username>
        <id>95285</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>clean up з дапамогай [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>5170788</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4331" sha1="jme8kmpo94lr6tpj052kt8o4lavmcoo" xml:space="preserve">{{Дагавор}}'''Не'''{{Націск}}'''рчынскі дагавор''' (рэдка ''Нерчынскі трактат'') — мірны дагавор паміж [[Маскоўская дзяржава|Рускім царствам]] і [[Імперыя Цын|Імперыяй Цын]], які ўпершыню вызначыў адносіны і мяжу паміж дзвюма дзяржавамі. Падпісаны {{OldStyleDate|6|верасня||27|жніўня}} [[1689]] года пад [[Нерчынск]]ам.

З'явіўся вынікам «[[Руска-цынскі памежны канфлікт (1649—1689)|Албазінскай вайны]]» — аблогі маньчжурскім войскам рускай крэпасці Албазін 1685 і 1686 гадоў. Падпісаны рускім пасольствам на чале з [[Фёдар Аляксеевіч Галавін|Фёдарам Галавіным]] і прадстаўнікамі цынскай дзяржавы на чале з Санготу. Мяжа праведзена па рацэ [[Аргунь|Аргуні]] і далей па [[Станавы хрыбет|Станавым хрыбце]] да берага [[Ахоцкае мора|Ахоцкага мора]] (усходні ўчастак мяжы паміж хрыбтамі Ківун і Тайканскі не атрымаў выразнага геаграфічнага абазначэння).

Расія па дагаворы пазбаўлялася крэпасці Албазін, губляла занятае ёю [[Прыамур’е|Прыамур'е]]. Складзены на лацінскай, маньчжурскай і рускай мовах (арыгінал на рускай лічыцца страчаным). Спыніў дзеянне з заключэння Айгунскага (1858) і Пекінскага (1860) дагавораў.
[[Файл:Theodor Golowine.jpg|міні|231x231пкс|Ф. А. Галавін]]
== Зноскі ==
&lt;references /&gt;

== Літаратура ==

* ''Алексеев А. И.''&amp;nbsp;Освоение русскими людьми Дальнего Востока и Русской Америки. До конца XIX в.&amp;nbsp;— М.: Наука, 1982.&amp;nbsp;— 288&amp;nbsp;с.
* ''Кабанов П. И.''&amp;nbsp;Амурский вопрос.&amp;nbsp;— Благовещенск, 1959.&amp;nbsp;— 256&amp;nbsp;с.
* ''Невельской Г. И.''&amp;nbsp;Подвиги русских морских офицеров на крайнем востоке России 1849—1855..&amp;nbsp;— &lt;abbr&gt;М.&lt;/abbr&gt;: ОГИЗ, 1947.&amp;nbsp;— 400&amp;nbsp;с.
* ''Мясников В. С.''&amp;nbsp;Империя Цин и Русское государство в XVII веке&amp;nbsp;/&amp;nbsp;Отв. ред. чл.-кор. АН СССР С. Л. Тихвинский; Институт Дальнего Востока АН СССР.&amp;nbsp;— &lt;abbr&gt;М.&lt;/abbr&gt;: Наука (ГРВЛ), 1980.&amp;nbsp;— 312&amp;nbsp;с.&amp;nbsp;— 5000 экз.
* ''Яковлева П. Т.''&amp;nbsp;Первый русско-китайский договор 1689 года.&amp;nbsp;— М.: Издательство Академии наук СССР, 1958.

== Спасылкі ==
{{Навігацыя}}
* [http://ostrog.ucoz.ru/ist_doc/1_8.htm Нерчынскі дагавор] Архивная копия Руская рэдакцыя
* {{citation|title=Reinventing China Imperial Qing Ideology and the Rise of Modern Chinese National Identity in the Early Twentieth Century|last=Zhao|first=Gang|journal=Modern China|volume=32|issue=1|pages=3–30|date=2006|jstor=20062627|doi=10.1177/0097700405282349|url=https://web.archive.org/web/20140420022354/http://mcx.sagepub.com/content/32/1/3.abstract}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Кітая]]
[[Катэгорыя:Расійска-кітайскія адносіны]]
[[Катэгорыя:Дагаворы паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спасылка на Вікікрыніцы непасрэдна ў артыкуле]]
[[Катэгорыя:1689 год у Кітаі]]
[[Катэгорыя:Нерчынск]]
[[Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы 1689 года]]</text>
      <sha1>jme8kmpo94lr6tpj052kt8o4lavmcoo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Барыс Георгіевіч Перчаткін</title>
    <ns>0</ns>
    <id>811590</id>
    <revision>
      <id>5171170</id>
      <parentid>5170754</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T10:21:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KrBot</username>
        <id>24355</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+ {{ізаляваны артыкул}}</comment>
      <origin>5171170</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16240" sha1="75s7jlso8fshfubjv9k2m1b7kcqqwkv" xml:space="preserve">{{Картка асобы
| імя               = Барыс Перчаткін
| арыгінал імя      = {{lang-ru|Борис Георгиевич Перчаткин}}
| выява             = 
| подпіс выявы      = 
| дата нараджэння   = {{ДатаНараджэння|1|7|1946}}
| месца нараджэння  = [[Міргарад]], [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Украінская ССР]], [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=68}}
| грамадзянства     = [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]
| веравызнанне      = [[Хрысціянства]] ([[Пяцідзесятнікі|пяцідзесятнік]])
| род дзейнасці     = праваабаронца, рэлігійны дзеяч
| дзеці             = 6{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=68}}
}}
'''Барыс Георгіевіч Перчаткін''' (руск.: ''Борис Георгиевич Перчаткин''; нар. 1 ліпеня 1946&lt;ref name=&quot;nashaamerica&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.nashaamerica.com/blogi/chtivo/item-894/|title=Он спас 1 млн человек. Сегодня они не могут собрать ему на операцию. Как же так?|website=www.nashaamerica.com|access-date=2023-09-26|language=ru|archive-date=2023-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926133215/http://www.nashaamerica.com/blogi/chtivo/item-894/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;) — савецкі і амерыканскі праваабаронца, адзін з лідараў рэлігійнага эміграцыйнага руху пяцідзесятнікаў у СССР у супольнасці [[Находка|Находкі]] ў канцы 1970-х і пачатку 1980-х гадоў{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=68}}. У 1989 годзе лабіраваў у Кангрэсе ЗША прыняцце «папраўкі Лаўтэнберга», якая дазволіла эміграваць каля 1 млн чалавек з краін былага СССР{{sfn|Romanovič}}.

== Біяграфія ==

=== Раннія гады і далучэнне да царквы ===
Нарадзіўся ў сям'і ваеннага лётчыка, які загінуў у аўтакатастрофе незадоўга пасля нараджэння Барыса. Праз некалькі гадоў пасля смерці першага мужа маці Барыса зноў выйшла замуж за ваеннаслужачага, якога ў 1953 годзе арыштавалі за адмову выконваць загад падчас бунту і асудзілі на 25 гадоў лагераў у [[Варкута|Варкуце]]. У веку 16 гадоў Барыс знайшоў царкву пяцідзесятнікаў у Находцы і далучыўся да яе. Пазней пачаў збіраць інфармацыю пра пераслед вернікаў у СССР і перадаваць яе замежным журналістам{{sfn|Semjonova}}.

=== Эміграцыйны рух і кантакты з дысідэнтамі ===
У 1976 годзе Перчаткін разам з паплечнікамі В. Патрушавым, В. А. Бурлачанкам і У. Сцяпанавым усталяваў кантакт з маскоўскімі дысідэнтамі. Тыя параілі надаць рэлігійнаму эміграцыйнаму руху арганізаваную форму. У тым жа годзе Находку наведала прадстаўніца [[Маскоўская Хельсінкская група|Маскоўскай Хельсінкскай групы]] Л. В. Вароніна. З гэтага часу Перчаткін актыўна прасоўваў ідэю масавага выезду пяцідзесятнікаў з СССР{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=68—69}}. У тым жа годзе накіраваў звароты ў [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]], Сусветны савет цэркваў і кіраўнікам дзяржаў-удзельніц Хельсінкскага пагаднення з паведамленнем пра сістэматычныя пераследы вернікаў у СССР&lt;ref name=&quot;nashaamerica&quot;/&gt;.

У 1977 годзе разам з М. Гарэтым ад імя пяцідзесятнікаў выступіў у абарону арыштаваных дысідэнтаў [[Аляксандр Ільіч Гінзбург|А. Гінзбурга]], [[Юрый Фёдаравіч Арлоў|Ю. Арлова]] і [[Анатоль Барысавіч Шчаранскі|А. Шчаранскага]]{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=66}}. У тым жа годзе ўдзельнічаў у публічнай галадоўцы вернікаў розных канфесій з патрабаваннем дазволіць выезд пераследаваным хрысціянам з СССР&lt;ref&gt;{{cite news
 |title = Dissidents fast across USSR
 |url = https://archive.ukrweekly.com/print-media/1977/The_Ukrainian_Weekly_1977-38.pdf
 |language = en
 |agency = Zenon Snylyk
 |work = The Ukrainian Weekly
 |location = [[Джэрсі-Сіці]]
 |publisher = Ukrainian National Association
 |date = 1977-10-09
 |volume = LXXXIV
 |issue = 222
 |pages = 2
 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230926074510/https://archive.ukrweekly.com/print-media/1977/The_Ukrainian_Weekly_1977-38.pdf
 |archive-date = 2023-09-26}}&lt;/ref&gt;.

20 снежня 1978 года спрабаваў адправіць з пошты ў Находцы навагоднюю тэлеграму прэзідэнту ЗША [[Джымі Картэр|Джымі Картэру]] з просьбай звярнуць увагу на становішча пазбаўленых рэлігійнай свабоды ў СССР{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}&lt;ref name=&quot;nashaamerica&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |author = Андрей Дементьев
 |title = АВЕН-ЕЗЕР. Евангельское движение в Приморье 1898-1990 годы
 |url = http://www.rusbaptist.stunda.org/aven-ezer-primorje.pdf
 |language = ru
 |location = Владивосток
 |publisher = Русский остров
 |year = 2011
 |pages = 213
 |isbn = 978-5-93577-054-2
 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230925212100/http://www.rusbaptist.stunda.org/aven-ezer-primorje.pdf
 |archive-date = 2023-09-25}}&lt;/ref&gt;.

З 1979 года займаўся арганізацыяй Цэнтра вернікаў, якія жадалі эміграваць з СССР. У 1980 годзе быў абраны сакратаром Рады цэркваў савецкіх пяцідзесятнікаў, якія дамагаліся эміграцыі{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}.

У канцы 1979 года склаў заяву да Кангрэса і ўрада ЗША, урадаў Канады, Аўстраліі, Вялікабрытаніі, ФРГ, Францыі і Італіі, дзе апісаў становішча рэлігіі ў савецкім заканадаўстве&lt;ref name=&quot;nashaamerica&quot; /&gt;.

=== Пераслед і зняволенне ===
За актыўную дзейнасць трапіў пад ціск з боку савецкіх органаў улады. У мясцовым друку супраць Перчаткіна і яго сям'і была разгорнута прапагандысцкая кампанія{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}.

21 жніўня 1980 года Перчаткін быў арыштаваны ў Находцы, а ў сакавіку 1981 года&lt;ref name=&quot;dtic&quot;&gt;[https://apps.dtic.mil/sti/pdfs/ADA145453.pdf Chronology of Soviet Dissidence: January 1970 through December 1982] {{Wayback|url=https://apps.dtic.mil/sti/pdfs/ADA145453.pdf |date=20231002220919 }}&lt;/ref&gt; асуджаны па артыкуле 190.1 КК РСФСР («Распаўсюджванне заведама ілжывых выдумак, якія ганьбяць савецкі дзяржаўны і грамадскі лад») да 2 гадоў пазбаўлення волі&lt;ref name=&quot;dtic&quot;/&gt;. Паводле паведамленняў радыёстанцыі «[[Голас Амерыкі]]», падчас следства да яго ўжываліся фармакалагічныя сродкі (неўралептыкі){{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}.

У жніўні 1982 года вызваліўся і працягнуў эміграцыйную дзейнасць. У лютым 1983 года быў арыштаваны паўторна і асуджаны па арт. 218 ч. 2 КК РСФСР за нібыта незаконнае насінне халоднай зброі да 1,5 гадоў пазбаўлення волі{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}.

=== Эміграцыя ў ЗША і «папраўка Лаўтэнберга» ===
У 1987 годзе падрыхтаваў даклад для Кангрэса ЗША пра стан рэлігіі ў СССР. Быў запрошаны на сустрэчу з дзяржаўным сакратаром ЗША [[Джордж Шульц|Джорджам Шульцам]]{{sfn|Romanovič}}, старшынёй Вярхоўнага суда ЗША [[Уільям Рэнкуіст|Уільямам Рэнкуістам]]{{sfn|Romanovič}} і іншымі афіцыйнымі асобамі. У маі 1988 года падчас візіту прэзідэнта ЗША [[Рональд Рэйган|Рональда Рэйгана]] ў Маскву Перчаткін у складзе дэлегацыі сустракаўся з першай лэдзі [[Нэнсі Рэйган]]{{sfn|Gura|2018|p=173}}.

26 ліпеня 1988 года эміграваў у ЗША разам з сям’ёй{{sfn|Gura|2018|p=173}}{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. 4 жніўня 1988 года выступіў у Кангрэсе ЗША з дакладам пра пераслед вернікаў у СССР{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}{{sfn|Gura|2018|p=173}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://russiainphoto.ru/photos/195013/|title=Foto|language=ru|website=russiainphoto.ru|access-date=2023-09-26|archive-date=2023-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926063526/https://russiainphoto.ru/photos/195013/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Плёнам гэтых перамоў&lt;ref&gt;{{cite news
 |author = Виталий Футорный
 |title = 25-летие начала исхода
 |url = https://issuu.com/afisha/docs/diaspora_08-11-13/9
 |language = ru
 |work = Диаспора. Славянская общественная газета
 |location = Сакрамэнта
 |date = 2013-08-11
 |volume = 16
 |issue = 15
 |pages = 9
 |archive-url = https://web.archive.org/web/20240508015913/https://issuu.com/afisha/docs/diaspora_08-11-13/9
 |archive-date = 2024-05-08}}&lt;/ref&gt; стала прыняцце ў 1989 годзе «папраўкі Лаўтэнберга», названай у гонар сенатара ад штата [[Нью-Джэрсі]] [[Фрэнк Лаўтэнберг|Фрэнка Лаўтэнберга]]. За першае дзесяцігоддзе дзеяння закона ў ЗША пераехала каля 350 тыс. рэлігійных мігрантаў{{sfn|Gura|2018|p=173}}{{sfn|Semjonova}}, а да 2010 года — каля 1 млн чалавек{{sfn|Romanovič}}.

=== Праваабарончая дзейнасць у ЗША ===
Жывучы ў ЗША, заснаваў хрысціянскую праваабарончую арганізацыю ARRC (''American-Russian Relief Committee''){{sfn|Romanovič}}&lt;ref&gt;{{cite book
|url=https://books.google.com/books?id=_YhIiVBx_5kC&amp;newbks=0&amp;printsec=frontcover&amp;pg=PA21&amp;dq=%22Boris+Perchatkin%22+-wikipedia&amp;hl=ru
|title=Unregistered Religious Groups in Russia: Hearing Before the Commission on Security and Cooperation in Europe, One Hundred Ninth Congress, First Session, April 14, 2005
|last=Europe
|first=United States Congress Commission on Security and Cooperation in
|date=2007
|publisher=U.S. Government Printing Office
|language=en
|isbn=978-0-16-077910-7}}&lt;/ref&gt; і апублікаваў аўтабіяграфічную кнігу «Вогненныя сцежкі» (руск.: Огненные тропы){{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}.

У леце 2025 года Перчаткін заступаўся ў Дзяржаўным дэпартаменце ЗША і Камісіі ЗША па міжнароднай рэлігійнай свабодзе за наданне адмысловых міграцыйных квот для хрысціянскіх пацыфістаў з Украіны і Расіі, якія прыбылі ў ЗША па праграме [[Uniting for Ukraine|U4U]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.slavicsac.com/2025/07/14/ukraine-russian-christians/|title=В США обсуждают защиту христиан из Украины и России|language=ru|last=SlavicSac|website=Slavic Sacramento {{!}} Russian News in California|date=2025-07-15|access-date=2025-11-27|archive-date=2025-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20250815145842/https://www.slavicsac.com/2025/07/14/ukraine-russian-christians/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{cite journal
 | author = Островская О. П.
 | title = Судьбы участников эмиграционного движения пятидесятников на дальнем востоке в 1970-1980-х гг.
 | url = http://dot.kostacademy.kz/bible/files/769476832.pdf#page=65
 | language = ru
 | journal = Владивосток – точка возвращения: прошлое и настоящее русской эмиграции. Материалы Второй международной научной конференции
 | location = Хабараўск
 | publisher = Дальневосточный юридический институт Министерства внутренних дел Российской Федерации
 | date = 2017-06-23
 | isbn = 978-5-9753-0229-8
 | ref = Ostrovskaja}}
* {{cite journal
 | author = Гура В. О.
 | title = Історія та есхатологічні мотиви релігійної еміграції пізніх протестантів із СРСР 1987–2017 рр.
 | url = http://www.irbis-nbuv.gov.ua/cgi-bin/irbis_nbuv/cgiirbis_64.exe?C21COM=2&amp;I21DBN=UJRN&amp;P21DBN=UJRN&amp;IMAGE_FILE_DOWNLOAD=1&amp;Image_file_name=PDF/gileya_2018_135_47.pdf
 | language = uk
 | journal = Гілея: науковий вісник
 | location = Кіеў
 | year = 2018
 | issue = 135
 | pages = 171—175
 | issn = 2076-1554
 | ref = Gura}}

== Спасылкі ==
* {{cite web|url=https://usa.one/2020/01/boris-perchatkin-o-veruyushhix-v-sssr-immigracii-v-ssha-i-aktivizme/|title=Борис Перчаткин — о том, как помогал верующим из СССР попасть в США|language=ru|first=Виктория|last=Семёнова|website=usa.one|date=2020-01-03|access-date=2023-09-25|ref=Semjonova}}
* {{cite web|url=https://spasenie.by/publ/pravozashhitnik_boris_perchatkin_smertelno_bolen/4-1-0-82|title=Правозащитник, Борис Перчаткин, смертельно болен - Статьи - Материалы - Церковь Спасение, г. Барановичи, Беларусь|website=spasenie.by|access-date=2023-09-26|first=Михаил|last=Романович|ref=Romanovič}}

{{Вонкавыя спасылкі}}
{{ізаляваны артыкул|date=2026-07-26}}

[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1946 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся 1 ліпеня]]
[[Катэгорыя:Праваабаронцы СССР]]</text>
      <sha1>75s7jlso8fshfubjv9k2m1b7kcqqwkv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Масленіца (карціна)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>811591</id>
    <revision>
      <id>5171169</id>
      <parentid>5170762</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T10:21:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KrBot</username>
        <id>24355</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+ {{ізаляваны артыкул}}</comment>
      <origin>5171169</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8308" sha1="8aiilm09axwbhdr2zwg7xpy2yg66tif" xml:space="preserve">{{Твор мастацтва|арыгінал=рус. Масленица, англ. Shrovetide|год=1916}}'''Масленіца''' — карціна [[Расійская імперыя|расійскага]] мастака [[Барыс Міхайлавіч Кустодзіеў|Барыса Кустодзіева]], напісаная ім у 1916 годзе, прыклад рэтраспектыўнага бытавога жанру.

== Гісторыя ==
Тэма масленіцы, на думку біёграфа мастака&lt;ref name=&quot;кудря2&quot;&gt;Аркадий Кудря. Кустодиев (ЖЗЛ)&lt;/ref&gt;, карысталася такім каханнем Кустодзіева і па асабістых прычынах. Захаваўся ліст яго маці, у якім напісана: «Тваё нараджэнне, зноў, праз 23 гады, прыйшлося на масленіцу. Бо ты нарадзіўся ў чацвер на масленіцу і таму, верагодна, любіш бліны».

Палотны «Масленіца», «Маскоўская карчма», «Дзяўчына на Волзе», партрэт Л. Б. Боргман, «Жніво» і інш. былі аддадзены Кустодзіевым на чарговую выставу «Света мастацтва», якая адкрылася 28 лютага 1916 гады ў Пецярбургу. (Сам мастак ужо не мог яе наведаць — хвароба абвастрылася, і неўзабаве яму мелася аперацыя). Камісія па куплі карцін для музея Акадэміі мастацтваў высока ацаніла «Масленіцу» і набыла яе з выставы за 1750 рублёў, таксама набыўшы «Грушы» Ігара Грабара. Аднак далей здарыўся канфлікт: «з асаблівай думкай выступіў сябра камісіі мастак Р. Бергольц, які заявіў, што ён супраць пакупкі для музея лубкоў, якімі знаходзіць карціны Кустодзіева і Грабара. У знак пратэсту Я. Лансерэ і Д. Кардоўскі выйшлі са складу камісіі»&lt;ref name=&quot;кудря3&quot;&gt;Аркадий Кудря. Кустодиев (ЖЗЛ)&lt;/ref&gt;. 22 сакавіка 1916 года С. П. Крачкоўскі паведамляў Кустодзіеву: «Рэпін мне пісаў, што ён у захапленні ад вашай „Масленіцы“»&lt;ref name=&quot;грм&quot;&gt;{{Cite web|url=http://rusmuseumvrm.ru/data/collections/painting/19_20/zh_4358/index.php|title=Масленица|date=|publisher=[[Дзяржаўны Рускі музей|Государственный Русский музей]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170605050305/http://rusmuseumvrm.ru/data/collections/painting/19_20/zh_4358/index.php|archive-date=2017-06-05|access-date=2017-05-22|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

=== Варыянты ===
Карціна з выявай гулянняў на [[Масленіца|масленіцы]] была напісана Кустодзіевым у 1916 годзе і ў цяперашні час захоўваецца ў [[Дзяржаўны Рускі музей|Дзяржаўным Рускім музеі]] (Ж-4358), куды паступіла ў 1923 годзе з Акадэміі мастацтваў&lt;ref name=&quot;грм&quot;&gt;{{Cite web|url=http://rusmuseumvrm.ru/data/collections/painting/19_20/zh_4358/index.php|title=Масленица|date=|publisher=[[Государственный Русский музей]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170605050305/http://rusmuseumvrm.ru/data/collections/painting/19_20/zh_4358/index.php|archive-date=2017-06-05|access-date=2017-05-22|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Аўтарскі паменшаны варыянт таго ж года знаходзіцца ў калекцыі [[Дзяржаўная Траццякоўская галерэя|Дзяржаўнай Траццякоўскай галерэі]] (Інв.11891, 62.7 х 125.2 см), куды паступіў у 1929 годзе з Рускага музея&lt;ref name=&quot;гтг&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.tretyakovgallery.ru/collection/maslenitsa/|title=Масленица|date=|publisher=[[Дзяржаўная Траццякоўская галерэя|Государственная Третьяковская галерея]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171214014202/http://www.tretyakovgallery.ru/collection/maslenitsa/|archive-date=2017-12-14|access-date=2017-05-22|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

«Гулянне на масленіцу» (1916) у снежні 2000 года было прададзена на аўкцыёне рускага мастацтва Крысціс у Лондане за 91750 фунтаў стэрлінгаў.&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
Файл:Boris_Kustodiyev_-_Масленица_-_Google_Art_Project.jpg|alt=«Масленица», 1916 (ГТГ)| &quot;Масленіца&quot;, 1916 (ГТГ)
Файл:Kustodiyev_maslenitsa.JPG|alt=«Масленица», частная коллекция| «Масленіца», прыватная калекцыя
Файл:Maslenitsa_kustodiev.jpg|alt=«Масленица», 1919 (Музей-квартира И. Бродского)| &quot;Масленіца&quot;, 1919 (Музей-кватэра І. Бродскага)
Файл:Кустодиев._Масленица._1919.jpg|alt=«Масленица», 1919. Национальный художественный музей Республики Беларусь, Минск| &quot;Масленіца&quot;, 1919. [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск
Файл:Shrovetide._Kustodiev.jpg|alt=«Масленица», 1920. Санаторий «Узкое» Академии наук в Московской области.| &quot;Масленіца&quot;, 1920. Санаторый &quot;Вузкае&quot; Акадэміі навук у Маскоўскай вобласці.
Файл:Boris_Kustodiev_-_Portrait_of_Fyodor_Chaliapin_-_Google_Art_Project.jpg|alt=«Портрет Шаляпина», 1922 (ГРМ)| «Партрэт Шаляпіна», 1922 (ГРМ)
&lt;/gallery&gt;

== У культуры ==
У 1978 годзе ў серыі «100 гадоў з дня нараджэння Б. М. Кустодзіева (1878—1927)», якая ўключае ў сябе 5 паштовых марак і блок&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://markimira.ru/catalog_stamps_ussr/series_ussr/detail.php?ID=18649|title=Б. М. Кустодиев (1878—1927)|date=|publisher=MarkiMira.ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20170802204917/http://markimira.ru/catalog_stamps_ussr/series_ussr/detail.php?ID=18649|archive-date=2017-08-02|access-date=2017-05-02|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, была выпушчана марка з рэпрадукцыяй карціны «Масленіца»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://markimira.ru/catalog_stamps_ussr/stamps_ussr/detail.php?ID=14551|title=«Масленица» из серии Б. М. Кустодиев (1878—1927)|date=|publisher=MarkiMira.ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20170402185331/http://markimira.ru/catalog_stamps_ussr/stamps_ussr/detail.php?ID=14551|archive-date=2017-04-02|access-date=2017-05-02|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Зноскі ==
{{Крыніцы|2}}

== Спасылкі ==
{{Навігацыя}}

* {{Cite web|url=http://rusmuseumvrm.ru/data/collections/painting/19_20/zh_4358/index.php|title=Масленица|publisher=[[Дзяржаўны Рускі музей|Государственный Русский музей]]}}
* {{БД ДТГ|10892}}

{{ізаляваны артыкул|date=2026-07-26}}

[[Катэгорыя:Карціны са збораў Дзяржаўнай Траццякоўскай галерэі]]
[[Катэгорыя:Карціны са збораў Дзяржаўнага Рускага музея]]
[[Катэгорыя:Жанравыя карціны]]
[[Катэгорыя:Барыс Кустодзіеў]]
[[Катэгорыя:Карціны 1916 года]]</text>
      <sha1>8aiilm09axwbhdr2zwg7xpy2yg66tif</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дэкрэт аб дармаедстве</title>
    <ns>0</ns>
    <id>811594</id>
    <redirect title="Дэкрэт аб папярэджанні сацыяльнага ўтрыманства" />
    <revision>
      <id>5170781</id>
      <timestamp>2026-07-25T12:00:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MocnyDuham</username>
        <id>99818</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Дэкрэт аб папярэджанні сацыяльнага ўтрыманства]]</comment>
      <origin>5170781</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="102" sha1="qp6ztn57pefzk7if3h66xcezhc3e4ih" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Дэкрэт аб папярэджанні сацыяльнага ўтрыманства]]</text>
      <sha1>qp6ztn57pefzk7if3h66xcezhc3e4ih</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Павел Уладзіміравіч Мар’еўскі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>811595</id>
    <revision>
      <id>5170782</id>
      <timestamp>2026-07-25T12:09:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MocnyDuham</username>
        <id>99818</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Асоба}} '''Павел Уладзіміравіч Мар’еўскі''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі палітолаг, грамадскі і палітычны дзеяч, былы добраахвотнік [[Полк імя Кастуся Каліноўскага|палка імя Кастуся Каліноўскага]] з пазыўным '''Марык''', адзін з заснавальнікаў і кіраўнік...»</comment>
      <origin>5170782</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12555" sha1="sc5vvxdk3q9cl0827n0f1bbywaun874" xml:space="preserve">{{Асоба}}
'''Павел Уладзіміравіч Мар’еўскі''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі палітолаг, грамадскі і палітычны дзеяч, былы добраахвотнік [[Полк імя Кастуся Каліноўскага|палка імя Кастуся Каліноўскага]] з пазыўным '''Марык''', адзін з заснавальнікаў і кіраўнік дабрачыннага фонду «[[Асацыяцыя беларускіх ветэранаў]]». Дэлегат [[Каардынацыйная рада (Беларусь)|Каардынацыйнай рады Беларусі]] трэцяга і чацвёртага скліканняў ад фракцыі «[[Еўрапейскі выбар]]». У верасні 2025 года быў абраны другім віцэ-спікерам Каардынацыйнай рады трэцяга склікання.

== Біяграфія ==

=== Раннія гады і грамадская дзейнасць ===
Нарадзіўся ў [[Рэчыца|Рэчыцы]] 26 лістапада 1989 года&lt;ref name=&quot;PozirkBio&quot;&gt;{{cite web|url=https://pozirk.online/ru/news/156804/|title=Экс-боец полка Калиновского Павел Марьевский — единственный претендент на должность второго вице-спикера КС|website=Позірк|date=2025-09-23|access-date=2026-07-25|lang=ru}}&lt;/ref&gt;. Атрымаў адукацыю палітолага, аднак паводле спецыяльнасці не працаваў&lt;ref name=&quot;NN2023&quot;&gt;{{cite web|url=https://nashaniva.com/315829|title=Каліновец расказаў, чаму дэмабілізаваўся пасля гібелі «Волата» і што было пасля|website=Наша Ніва|date=2023-05-04|access-date=2026-07-25|lang=be}}&lt;/ref&gt;. Актыўна зацікавіўся палітыкай у 2017 годзе пасля прыняцця ў Беларусі «[[Дэкрэт аб папярэджанні сацыяльнага ўтрыманства|дэкрэта аб дармаедстве»]]. У 2019 годзе пазнаёміўся з [[Сяргей Леанідавіч Ціханоўскі|Сяргеем Ціханоўскім]], а падчас [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкай кампаніі 2020 года]] стаў валанцёрам яго каманды. Уваходзіў у канстытуцыйную камісію, якая займалася падрыхтоўкай праекта Канстытуцыі «Новай Беларусі», удзельнічаў у паездках па краіне і правядзенні лекцый для актывістаў&lt;ref name=&quot;NN2023&quot; /&gt;. У 2021 годзе, пасля таго як супрацоўнікі [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|КДБ]] прыйшлі ў дом, дзе жыла каманда актывістаў, Мар’еўскі выехаў у [[Масква|Маскву]]. У сувязі з палітычным пераследам у польскім пасольстве ён атрымаў візу і пераехаў у [[Польшча|Польшчу]]&lt;ref name=&quot;NN2023&quot; /&gt;.

=== Удзел у расійска-ўкраінскай вайне ===
Пасля пачатку [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|поўнамаштабнага расійскага ўварвання ва Украіну]] Мар’еўскі вырашыў далучыцца да беларускіх добраахвотнікаў. Першая спроба перасекчы ўкраінскую мяжу скончылася адмовай з боку памежнікаў. Пасля звароту да прадстаўнікоў [[Брыгада «Азоў»|палка «Азоў»]] яго накіравалі ў тады яшчэ [[Полк Каліноўскага|батальён імя Кастуся Каліноўскага]]&lt;ref name=&quot;NN2023&quot; /&gt;. Раней Мар’еўскі не служыў у беларускім войску і не меў вайсковага досведу. У складзе падраздзялення ўдзельнічаў у баявых дзеяннях на Кіеўшчыне, у тым ліку ў раёне [[Буча|Бучы]]. Выкарыстоўваў пазыўны «Марык»&lt;ref name=&quot;NN2023&quot; /&gt;.

Летам 2022 года дэмабілізаваўся. Паводле Мар’еўскага, на гэтае рашэнне паўплывалі гібель яго камандзіра [[Павел Суслаў|Паўла «Волата» Суслава]] і пачатак унутраных перафармаванняў у палку. Пасля вяртання да мірнага жыцця праходзіў псіхалагічную рэабілітацыю праз [[Панічная атака|панічныя атакі]] і праблемы з адаптацыяй&lt;ref name=&quot;NN2023&quot; /&gt;.

=== Асацыяцыя беларускіх ветэранаў ===
У 2022 годзе Мар’еўскі разам з іншымі былымі беларускімі добраахвотнікамі ўдзельнічаў у стварэнні [[Асацыяцыя беларускіх ветэранаў|Асацыяцыі беларускіх ветэранаў]]. Арганізацыя была заснаваная ветэранамі розных беларускіх добраахвотніцкіх падраздзяленняў [[Узброеныя сілы Украіны|Узброеных сіл Украіны]]. Яе мэтамі сталі медыцынская, псіхалагічная, прававая і матэрыяльная дапамога былым добраахвотнікам, а таксама падтрымка сем’яў параненых і загінулых&lt;ref name=&quot;NN2023&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://tsikhanouskaya.org/be/news/ef6993231bed2ce.html|title=Асацыяцыя беларускіх ветэранаў — што гэта і чым яна будзе дапамагаць беларусам?|website=Офіс Святланы Ціханоўскай|date=2022-12-17|access-date=2026-07-25|lang=be}}&lt;/ref&gt;. У снежні 2024 года на сустрэчы з віцэ-спікерам [[Сенат Польшчы|Сената Польшчы]] [[Міхал Каміньскі|Міхалам Каміньскім]] Мар’еўскі заявіў, што ў Польшчы знаходзіцца каля 350 былых беларускіх добраахвотнікаў. На сустрэчы абмяркоўваліся іх легалізацыя і сацыяльная падтрымка&lt;ref name=&quot;PozirkVeterans&quot;&gt;{{cite web|url=https://pozirk.online/be/news/119048/|title=У Польшчы знаходзіцца 350 былых беларускіх добраахвотнікаў — кіраўнік фонду ветэранаў|website=Позірк|date=2024-12-19|access-date=2026-07-25|lang=be}}&lt;/ref&gt;.

=== Каардынацыйная рада ===
На [[Выбары ў Каардынацыйную раду (2024)|выбарах у Каардынацыйную раду ў 2024 годзе]] Мар’еўскі балатаваўся пад восьмым нумарам у складзе спіса «[[Еўрапейскі выбар]]». Спіс атрымаў 605 галасоў і 8 мандатаў, у выніку чаго Мар’еўскі стаў дэлегатам Каардынацыйнай рады трэцяга склікання&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://nashaniva.com/343695|title=Названыя 80 асобаў, якія будуць засядаць у новай Каардынацыйнай радзе|website=Наша Ніва|date=2024-05-28|access-date=2026-07-25|lang=be}}&lt;/ref&gt;. У ліпені 2025 года ўвайшоў у камісію Каардынацыйнай рады па вайсковым кірунку. Камісія разглядала, сярод іншага, магчымасць стварэння беларускіх вайсковых падраздзяленняў у складзе ўзброеных сіл замежных дзяржаў&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://pozirk.online/ru/news/147728/|title=Координационный совет со второй попытки сформировал военную комиссию|website=Позірк|date=2025-07-22|access-date=2026-07-25|lang=ru}}&lt;/ref&gt;. 25 верасня 2025 года быў абраны другім віцэ-спікерам КР. Мар’еўскі быў адзіным кандыдатам на пасаду: за яго прагаласавалі 44 дэлегаты, 7 выступілі супраць, адзін устрымаўся&lt;ref name=&quot;ViceSpeaker2025&quot;&gt;{{cite web|url=https://reform.news/pavel-marevskij-izbran-vtorym-vice-spikerom-koordinacionnogo-soveta|title=Павел Марьевский избран вторым вице-спикером Координационного совета|website=Reform.news|date=2025-09-25|access-date=2026-07-25|lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

На [[Выбары ў Каардынацыйную раду (2026)|выбарах у Каардынацыйную раду ў 2026 годзе]] зноў балатаваўся ад «Еўрапейскага выбару» і быў абраны дэлегатам чацвёртага склікання&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://rada.vision/members-4|title=Сябры Каардынацыйнай Рады IV склікання|website=Каардынацыйная рада Беларусі|access-date=2026-07-25|lang=be}}&lt;/ref&gt;. У ліпені 2026 года вылучаўся на пасады першага і другога віцэ-спікера рады. На выбарах першага віцэ-спікера атрымаў 6 галасоў і саступіў [[Анатоль Васільевіч Міхнавец|Анатолю Міхнаўцу]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://pozirk.online/be/news/194248/|title=Анатоль Міхнавец абраны першым віцэ-спікерам Каардынацыйнай рады|website=Позірк|date=2026-07-01|access-date=2026-07-25|lang=be}}&lt;/ref&gt;. У другім туры выбараў другога віцэ-спікера Мар’еўскі атрымаў 35 галасоў, але саступіў прадстаўніку фракцыі «[[Наступ (фракцыя)|Наступ]]» [[Яўген Андрэйчык|Яўгену Андрэйчыку]], які атрымаў 44 галасы&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://nashaniva.com/399173|title=Другім віцэ-спікерам Каардынацыйнай рады абралі Яўгена Андрэйчыка|website=Наша Ніва|date=2026-07-04|access-date=2026-07-25|lang=be}}&lt;/ref&gt;.

== Пераслед ==
У 2025 годзе па запыце беларускіх уладаў Мар’еўскі быў унесены ў базу вышуку [[Міністэрства ўнутраных спраў Расійскай Федэрацыі|МУС Расіі]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://mediazonaby.com/article/2025/04/09/wanted_again|title=Обновление базы розыска РФ: теперь в ней более 4 700 беларусов. Проверьте себя и близких|website=Медыязона Беларусь|date=2025-04-09|access-date=2026-07-25|lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

У ліпені 2023 года лагатып Асацыяцыі беларускіх ветэранаў быў унесены беларускімі ўладамі ў [[Рэспубліканскі спіс экстрэмісцкіх матэрыялаў|рэспубліканскі спіс «экстрэмісцкіх матэрыялаў»]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://nashaniva.com/322506|title=Plan B ужо ўнеслі ў спіс экстрэмісцкіх матэрыялаў. А яму толькі паўтара месяца|website=Наша Ніва|date=2023-07-25|access-date=2026-07-25|lang=be}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Мар’еўскі, Павел}}</text>
      <sha1>sc5vvxdk3q9cl0827n0f1bbywaun874</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5170808</id>
      <parentid>5170782</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T13:04:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MocnyDuham</username>
        <id>99818</id>
      </contributor>
      <comment>+[[Катэгорыя:Полк Каліноўскага]]; +[[Катэгорыя:Беларускія добраахвотнікі, якія ваююць на баку Украіны]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5170808</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12738" sha1="5s3lci10w5kcdtr2q1xpkdrjbo8k50g" xml:space="preserve">{{Асоба}}
'''Павел Уладзіміравіч Мар’еўскі''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі палітолаг, грамадскі і палітычны дзеяч, былы добраахвотнік [[Полк імя Кастуся Каліноўскага|палка імя Кастуся Каліноўскага]] з пазыўным '''Марык''', адзін з заснавальнікаў і кіраўнік дабрачыннага фонду «[[Асацыяцыя беларускіх ветэранаў]]». Дэлегат [[Каардынацыйная рада (Беларусь)|Каардынацыйнай рады Беларусі]] трэцяга і чацвёртага скліканняў ад фракцыі «[[Еўрапейскі выбар]]». У верасні 2025 года быў абраны другім віцэ-спікерам Каардынацыйнай рады трэцяга склікання.

== Біяграфія ==

=== Раннія гады і грамадская дзейнасць ===
Нарадзіўся ў [[Рэчыца|Рэчыцы]] 26 лістапада 1989 года&lt;ref name=&quot;PozirkBio&quot;&gt;{{cite web|url=https://pozirk.online/ru/news/156804/|title=Экс-боец полка Калиновского Павел Марьевский — единственный претендент на должность второго вице-спикера КС|website=Позірк|date=2025-09-23|access-date=2026-07-25|lang=ru}}&lt;/ref&gt;. Атрымаў адукацыю палітолага, аднак паводле спецыяльнасці не працаваў&lt;ref name=&quot;NN2023&quot;&gt;{{cite web|url=https://nashaniva.com/315829|title=Каліновец расказаў, чаму дэмабілізаваўся пасля гібелі «Волата» і што было пасля|website=Наша Ніва|date=2023-05-04|access-date=2026-07-25|lang=be}}&lt;/ref&gt;. Актыўна зацікавіўся палітыкай у 2017 годзе пасля прыняцця ў Беларусі «[[Дэкрэт аб папярэджанні сацыяльнага ўтрыманства|дэкрэта аб дармаедстве»]]. У 2019 годзе пазнаёміўся з [[Сяргей Леанідавіч Ціханоўскі|Сяргеем Ціханоўскім]], а падчас [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкай кампаніі 2020 года]] стаў валанцёрам яго каманды. Уваходзіў у канстытуцыйную камісію, якая займалася падрыхтоўкай праекта Канстытуцыі «Новай Беларусі», удзельнічаў у паездках па краіне і правядзенні лекцый для актывістаў&lt;ref name=&quot;NN2023&quot; /&gt;. У 2021 годзе, пасля таго як супрацоўнікі [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|КДБ]] прыйшлі ў дом, дзе жыла каманда актывістаў, Мар’еўскі выехаў у [[Масква|Маскву]]. У сувязі з палітычным пераследам у польскім пасольстве ён атрымаў візу і пераехаў у [[Польшча|Польшчу]]&lt;ref name=&quot;NN2023&quot; /&gt;.

=== Удзел у расійска-ўкраінскай вайне ===
Пасля пачатку [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|поўнамаштабнага расійскага ўварвання ва Украіну]] Мар’еўскі вырашыў далучыцца да беларускіх добраахвотнікаў. Першая спроба перасекчы ўкраінскую мяжу скончылася адмовай з боку памежнікаў. Пасля звароту да прадстаўнікоў [[Брыгада «Азоў»|палка «Азоў»]] яго накіравалі ў тады яшчэ [[Полк Каліноўскага|батальён імя Кастуся Каліноўскага]]&lt;ref name=&quot;NN2023&quot; /&gt;. Раней Мар’еўскі не служыў у беларускім войску і не меў вайсковага досведу. У складзе падраздзялення ўдзельнічаў у баявых дзеяннях на Кіеўшчыне, у тым ліку ў раёне [[Буча|Бучы]]. Выкарыстоўваў пазыўны «Марык»&lt;ref name=&quot;NN2023&quot; /&gt;.

Летам 2022 года дэмабілізаваўся. Паводле Мар’еўскага, на гэтае рашэнне паўплывалі гібель яго камандзіра [[Павел Суслаў|Паўла «Волата» Суслава]] і пачатак унутраных перафармаванняў у палку. Пасля вяртання да мірнага жыцця праходзіў псіхалагічную рэабілітацыю праз [[Панічная атака|панічныя атакі]] і праблемы з адаптацыяй&lt;ref name=&quot;NN2023&quot; /&gt;.

=== Асацыяцыя беларускіх ветэранаў ===
У 2022 годзе Мар’еўскі разам з іншымі былымі беларускімі добраахвотнікамі ўдзельнічаў у стварэнні [[Асацыяцыя беларускіх ветэранаў|Асацыяцыі беларускіх ветэранаў]]. Арганізацыя была заснаваная ветэранамі розных беларускіх добраахвотніцкіх падраздзяленняў [[Узброеныя сілы Украіны|Узброеных сіл Украіны]]. Яе мэтамі сталі медыцынская, псіхалагічная, прававая і матэрыяльная дапамога былым добраахвотнікам, а таксама падтрымка сем’яў параненых і загінулых&lt;ref name=&quot;NN2023&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://tsikhanouskaya.org/be/news/ef6993231bed2ce.html|title=Асацыяцыя беларускіх ветэранаў — што гэта і чым яна будзе дапамагаць беларусам?|website=Офіс Святланы Ціханоўскай|date=2022-12-17|access-date=2026-07-25|lang=be}}&lt;/ref&gt;. У снежні 2024 года на сустрэчы з віцэ-спікерам [[Сенат Польшчы|Сената Польшчы]] [[Міхал Каміньскі|Міхалам Каміньскім]] Мар’еўскі заявіў, што ў Польшчы знаходзіцца каля 350 былых беларускіх добраахвотнікаў. На сустрэчы абмяркоўваліся іх легалізацыя і сацыяльная падтрымка&lt;ref name=&quot;PozirkVeterans&quot;&gt;{{cite web|url=https://pozirk.online/be/news/119048/|title=У Польшчы знаходзіцца 350 былых беларускіх добраахвотнікаў — кіраўнік фонду ветэранаў|website=Позірк|date=2024-12-19|access-date=2026-07-25|lang=be}}&lt;/ref&gt;.

=== Каардынацыйная рада ===
На [[Выбары ў Каардынацыйную раду (2024)|выбарах у Каардынацыйную раду ў 2024 годзе]] Мар’еўскі балатаваўся пад восьмым нумарам у складзе спіса «[[Еўрапейскі выбар]]». Спіс атрымаў 605 галасоў і 8 мандатаў, у выніку чаго Мар’еўскі стаў дэлегатам Каардынацыйнай рады трэцяга склікання&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://nashaniva.com/343695|title=Названыя 80 асобаў, якія будуць засядаць у новай Каардынацыйнай радзе|website=Наша Ніва|date=2024-05-28|access-date=2026-07-25|lang=be}}&lt;/ref&gt;. У ліпені 2025 года ўвайшоў у камісію Каардынацыйнай рады па вайсковым кірунку. Камісія разглядала, сярод іншага, магчымасць стварэння беларускіх вайсковых падраздзяленняў у складзе ўзброеных сіл замежных дзяржаў&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://pozirk.online/ru/news/147728/|title=Координационный совет со второй попытки сформировал военную комиссию|website=Позірк|date=2025-07-22|access-date=2026-07-25|lang=ru}}&lt;/ref&gt;. 25 верасня 2025 года быў абраны другім віцэ-спікерам КР. Мар’еўскі быў адзіным кандыдатам на пасаду: за яго прагаласавалі 44 дэлегаты, 7 выступілі супраць, адзін устрымаўся&lt;ref name=&quot;ViceSpeaker2025&quot;&gt;{{cite web|url=https://reform.news/pavel-marevskij-izbran-vtorym-vice-spikerom-koordinacionnogo-soveta|title=Павел Марьевский избран вторым вице-спикером Координационного совета|website=Reform.news|date=2025-09-25|access-date=2026-07-25|lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

На [[Выбары ў Каардынацыйную раду (2026)|выбарах у Каардынацыйную раду ў 2026 годзе]] зноў балатаваўся ад «Еўрапейскага выбару» і быў абраны дэлегатам чацвёртага склікання&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://rada.vision/members-4|title=Сябры Каардынацыйнай Рады IV склікання|website=Каардынацыйная рада Беларусі|access-date=2026-07-25|lang=be}}&lt;/ref&gt;. У ліпені 2026 года вылучаўся на пасады першага і другога віцэ-спікера рады. На выбарах першага віцэ-спікера атрымаў 6 галасоў і саступіў [[Анатоль Васільевіч Міхнавец|Анатолю Міхнаўцу]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://pozirk.online/be/news/194248/|title=Анатоль Міхнавец абраны першым віцэ-спікерам Каардынацыйнай рады|website=Позірк|date=2026-07-01|access-date=2026-07-25|lang=be}}&lt;/ref&gt;. У другім туры выбараў другога віцэ-спікера Мар’еўскі атрымаў 35 галасоў, але саступіў прадстаўніку фракцыі «[[Наступ (фракцыя)|Наступ]]» [[Яўген Андрэйчык|Яўгену Андрэйчыку]], які атрымаў 44 галасы&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://nashaniva.com/399173|title=Другім віцэ-спікерам Каардынацыйнай рады абралі Яўгена Андрэйчыка|website=Наша Ніва|date=2026-07-04|access-date=2026-07-25|lang=be}}&lt;/ref&gt;.

== Пераслед ==
У 2025 годзе па запыце беларускіх уладаў Мар’еўскі быў унесены ў базу вышуку [[Міністэрства ўнутраных спраў Расійскай Федэрацыі|МУС Расіі]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://mediazonaby.com/article/2025/04/09/wanted_again|title=Обновление базы розыска РФ: теперь в ней более 4 700 беларусов. Проверьте себя и близких|website=Медыязона Беларусь|date=2025-04-09|access-date=2026-07-25|lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

У ліпені 2023 года лагатып Асацыяцыі беларускіх ветэранаў быў унесены беларускімі ўладамі ў [[Рэспубліканскі спіс экстрэмісцкіх матэрыялаў|рэспубліканскі спіс «экстрэмісцкіх матэрыялаў»]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://nashaniva.com/322506|title=Plan B ужо ўнеслі ў спіс экстрэмісцкіх матэрыялаў. А яму толькі паўтара месяца|website=Наша Ніва|date=2023-07-25|access-date=2026-07-25|lang=be}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Мар’еўскі, Павел}}

[[Катэгорыя:Полк Каліноўскага]]
[[Катэгорыя:Беларускія добраахвотнікі, якія ваююць на баку Украіны]]</text>
      <sha1>5s3lci10w5kcdtr2q1xpkdrjbo8k50g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вангеліс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>811596</id>
    <revision>
      <id>5170783</id>
      <timestamp>2026-07-25T12:14:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <comment>Створана перакладам старонкі «[[:en:Special:Redirect/revision/1365674653|Vangelis]]»</comment>
      <origin>5170783</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11201" sha1="5o8yb6llukb6bzlfk185hc8ydecuzoo" xml:space="preserve">
{{Музыкант
| інструмент = {{hlist|Keyboards|percussion|piano|synthesizers}}
| гады актыўнасці = 1963–2022
}}'''Эва'''{{Націск}}'''нгелас Адысе'''{{Націск}}'''ас Папатанасі'''{{Націск}}'''ў''' ({{Lang-el|Ευάγγελος Οδυσσέας Παπαθανασίου}}, {{ВД-Прэамбула}}),  прафесійна вядомы як '''Ванге{{Націск}}ліс''' ({{Lang-en|Vangelis}} {{IPAc-en|v|æ|ŋ|ˈ|ɡ|ɛ|l|ᵻ|s}}), быў [[Грэкі|грэчаскім]] кампазітарам, аранжыроўшчыкам, выканаўцам і прадзюсарам. Ён выпускаў матэрыял у шырокіх музычных жанрах, такіх як [[Электронная музыка|электронная]] музыка, [[Прагрэсіўны рок|прагрэсіў-рок]], [[эмбіент]] і класічная аркестравая музыка. Ён найбольш вядомы сваёй музыкай да фільмаў, сярод якіх — музыка да фільма «''[[Вогненныя калясніцы]]''» (1981), якая атрымала [[Оскар (кінапрэмія)|прэмію «Оскар]]», а таксама музыка да фільмаў  «''[[Бягун па лязе]]''» (1982), ''[[Аляксандр (фільм)|«Аляксандр»]]'' (2004) і іншых. &lt;ref name=&quot;Hischak2&quot;&gt;{{cite book|author=Thomas S. Hischak|url=https://books.google.com/books?id=Xz99CAAAQBAJ|title=The Encyclopedia of Film Composers|publisher=Rowman &amp; Littlefield|year=2015|isbn=978-1-4422-4550-1|pages=386–388}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TGDeath2&quot;&gt;{{cite news|last=Beaumont-Thomas|first=Ben|title=Vangelis, composer of Chariots of Fire and Blade Runner soundtracks, dies aged 79|url=https://www.theguardian.com/music/2022/may/19/vangelis-greek-composer-chariots-of-fire-blade-runner-dies|date=19 May 2020|work=[[The Guardian]]|access-date=20 May 2022|archive-date=19 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220519234832/https://www.theguardian.com/music/2022/may/19/vangelis-greek-composer-chariots-of-fire-blade-runner-dies|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
[[Файл:Vangelis_HonoraryDoct.jpg|міні|305x305пкс| Вангеліс атрымлівае ступень ганаровага доктара ў [[Афінскі ўніверсітэт|Нацыянальным і Кападыстрыйскім універсітэце Афін]] у 2008 годзе]]

== Музычны стыль ==
Музычны стыль Вангеліса разнастайны; хоць ён у асноўным выкарыстоўваў электронныя музычныя інструменты, якія характэрныя для [[Электронная музыка|электроннай музыкі]], яго музыку апісваюць як сумесь электронікі&lt;ref&gt;{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20160827054113/http://www.udiscovermusic.com.au/rediscover-vangelis-see-you-later|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, класікі (яго музыка часта была [[Сімфонія|сімфанічнай]]), [[Прагрэсіўны рок|прагрэсіўнага року]]&lt;ref name=&quot;AMG&quot;&gt;{{Cite web|url=http://ambientmusicguide.com/a-z-essential-albums/vangelis/|title=Vangelis|author=Mike G|website=Ambient Music Guide|publisher=Mike Watson aka Mike G|archive-url=https://web.archive.org/web/20220507012659/http://ambientmusicguide.com/a-z-essential-albums/vangelis/|archive-date=7 May 2022|access-date=20 August 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;, джазу (імправізацыі)&lt;ref name=&quot;Spin2&quot;&gt;{{cite magazine|url=https://books.google.com/books?id=16jp_aFRHdgC|title=New Sounds|author=John Schaefer|date=June 1985|magazine=[[Spin (magazine)|Spin]]|volume=1|issue=2|page=49|issn=0886-3032|access-date=3 October 2020|archive-date=10 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240210110028/https://books.google.com/books?id=16jp_aFRHdgC|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, [[Эмбіент|эмбіента]]&lt;ref name=&quot;AMG&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.udiscovermusic.com.au/ambient-in-20-songs|title=Ambient In 20 Songs|newspaper=Udiscover Australia|date=5 May 2016|publisher=uDiscover|access-date=20 August 2016|archive-date=27 August 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160827021443/http://www.udiscovermusic.com.au/ambient-in-20-songs|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, авангарднай / эксперыментальнай&lt;ref name=&quot;AMG&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Pitchfork&quot;&gt;{{Cite web|url=http://pitchfork.com/reviews/albums/11110-blade-runner-trilogy-25th-anniversary/|title=Blade Runner Trilogy: 25th Anniversary|author=Mike Orme|website=[[Pitchfork (website)|Pitchfork]]|date=7 February 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029200702/http://pitchfork.com/reviews/albums/11110-blade-runner-trilogy-25th-anniversary/|archive-date=29 October 2013|access-date=20 August 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt; і сусветнай музыкі&lt;ref name=&quot;Spin3&quot;&gt;{{cite magazine|url=https://books.google.com/books?id=16jp_aFRHdgC|title=New Sounds|author=John Schaefer|date=June 1985|magazine=[[Spin (magazine)|Spin]]|volume=1|issue=2|page=49|issn=0886-3032|access-date=3 October 2020|archive-date=10 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240210110028/https://books.google.com/books?id=16jp_aFRHdgC|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.udiscovermusic.com.au/rediscover-china|title=Rediscover China|newspaper=Udiscover Australia|date=30 September 2014|publisher=uDiscover|access-date=20 August 2016|archive-date=27 August 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160827054117/http://www.udiscovermusic.com.au/rediscover-china|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Вангеліса часам адносяць да кампазітараў [[Нью-эйдж (музыка)|нью-эйдж]]-музыкі&lt;ref name=&quot;Pitchfork&quot; /&gt;, аднак іншыя аспрэчваюць гэтую класіфікацыю. Сам Вангеліс называў музыку нью-эйдж стылем, які «даў магчымасць неталенавітым людзям ствараць вельмі сумную музыку».&lt;ref name=&quot;Telegraph UK2&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/culture/music/3634447/My-Greek-odyssey-with-Alexander.html|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220112/https://www.telegraph.co.uk/culture/music/3634447/My-Greek-odyssey-with-Alexander.html|archive-date=12 January 2022|url-access=subscription|url-status=live|title=My Greek odyssey with Alexander|author=Peter Culshaw|date=6 January 2005|newspaper=[[The Daily Telegraph]]|access-date=18 August 2016}}&lt;/ref&gt;

''Synthtopia'', вэб-сайт з аглядамі электроннай музыкі, заявіў, што музыку Вангеліса можна назваць «сімфанічнай электронікай»&lt;ref name=&quot;Hischak3&quot;&gt;{{cite book|author=Thomas S. Hischak|url=https://books.google.com/books?id=Xz99CAAAQBAJ|title=The Encyclopedia of Film Composers|publisher=Rowman &amp; Littlefield|year=2015|isbn=978-1-4422-4550-1|pages=386–388}}&lt;/ref&gt; з-за выкарыстання ім сінтэзатараў у аркестравай манеры. Далей сайт апісваў яго музыку як [[Мелодыя|меладычную]]: «з мелодыямі [[Фолк-музыка|народнай музыкі]], асабліва грэчаскай музыкі яго радзімы».&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.synthtopia.com/content/2004/01/17/vangelis/|title=Review of Vangelis|website=Synthtopia.com|date=17 January 2004|archive-url=https://web.archive.org/web/20091201063919/http://www.synthtopia.com/content/2004/01/17/vangelis/|archive-date=1 December 2009|access-date=6 October 2008|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Музыка і кампазіцыі Вангеліса таксама апісваліся як «адметнае гучанне з простымі, паўтаральнымі, але запамінальнымі мелодыямі на фоне эмацыйных рытмаў і акордавых паслядоўнасцей».&lt;ref&gt;[http://www.mfiles.co.uk/composers/Vangelis.htm Mfiles biog]. {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090102020244/http://www.mfiles.co.uk/composers/Vangelis.htm|date=2 January 2009}}. Retrieved 6 October 2008.&lt;/ref&gt;

== Дыскаграфія ==

=== Студыйныя альбомы ===
 

* ''Fais que ton rêve soit plus long que la nuit'' (1972)
* ''Earth'' (1973)
* ''Heaven and Hell'' (1975)
* ''Albedo 0.39'' (1976)
* ''Spiral'' (1977)
* ''Beaubourg'' (1978)
* ''Hypothesis'' (1978; unofficial)
* ''The Dragon'' (1978; unofficial)
* ''China'' (1979)
* ''See You Later'' (1980)
* ''Soil Festivities'' (1984)
* ''Mask'' (1985)
* ''Invisible Connections'' (1985)
* ''Direct'' (1988)
* ''The City'' (1990)
* ''Foros Timis Ston Greco'' (1995)
* ''Voices'' (1995)
* ''Oceanic'' (1996)
* ''El Greco'' (1998)
* ''Mythodea – Music for the NASA Mission: 2001 Mars Odyssey'' (2001)
* ''Rosetta'' (2016)
* ''Nocturne: The Piano Album'' (2019)
* ''Juno to Jupiter'' (2021)

=== Саўндтрэкі ===

* ''5000 Lies (1966)''
* ''L'Apocalypse des animaux (1973)''
* ''Ignacio (aka &quot;Do You hear the Dogs Barking?&quot; and &quot;Entends-tu les chiens aboyer&quot;) (1975)''
* ''La Fête sauvage (1976)''
* ''Opéra sauvage (1979)''
* ''Chariots of Fire (1981)''
* ''Blade Runner (1994; official)''
* ''Antarctica (1983)''
* ''The Bounty (1984)''
* ''Francesco (1989)''
* ''1492: Conquest of Paradise (1992)''
* ''Alexander (2004)''
* ''Blade Runner Trilogy: 25th Anniversary (2007)''
* ''El Greco: Original Motion Picture Soundtrack (2007)''
* ''Chariots of Fire – The Play: Music from the Stage Show (2012)''

== Зноскі ==
&lt;references /&gt;

== Спасылкі ==
{{Навігацыя}}

* [https://www.discogs.com/en/artist/7027-Vangelis?lang_alt=en/ Vangelis on Discogs]
* [https://www.allmusic.com/artist/vangelis-mn0000840000 Vangelis on AllMusic]
* [http://www.elsew.com/ Independent Vangelis Site]
* [http://www.vangelis.online/ Vangelis' Online] 
* [http://www.vangeliscollector.com/ Vangelis Collector]
* [http://www.nemostudios.co.uk/ Vangelis' Nemo Studios]
* [https://www.bbc.co.uk/programmes/p01h3hmz Interview with Vangelis]
{{Jon and Vangelis}}{{Вонкавыя спасылкі}}
[[Катэгорыя:Камандоры французскага Ордэна мастацтваў і літаратуры]]
[[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Оскар» за «Найлепшую музыку да фільма»]]
[[Катэгорыя:Выканаўцы Atlantic Records]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў 2022 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1943 годзе]]
[[Катэгорыя:Кампазітары Грэцыі]]
[[Катэгорыя:Памерлі ад каранавіруснай інфекцыі COVID-19]]
[[Катэгорыя:Музыканты ў жанры электроннай музыкі]]
[[Катэгорыя:Эмбіент-музыканты]]</text>
      <sha1>5o8yb6llukb6bzlfk185hc8ydecuzoo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5170784</id>
      <parentid>5170783</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T12:15:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Спасылкі */ афармленне</comment>
      <origin>5170784</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11014" sha1="064ql723v89kge1ebj85snwseu051lp" xml:space="preserve">
{{Музыкант
| інструмент = {{hlist|Keyboards|percussion|piano|synthesizers}}
| гады актыўнасці = 1963–2022
}}'''Эва'''{{Націск}}'''нгелас Адысе'''{{Націск}}'''ас Папатанасі'''{{Націск}}'''ў''' ({{Lang-el|Ευάγγελος Οδυσσέας Παπαθανασίου}}, {{ВД-Прэамбула}}),  прафесійна вядомы як '''Ванге{{Націск}}ліс''' ({{Lang-en|Vangelis}} {{IPAc-en|v|æ|ŋ|ˈ|ɡ|ɛ|l|ᵻ|s}}), быў [[Грэкі|грэчаскім]] кампазітарам, аранжыроўшчыкам, выканаўцам і прадзюсарам. Ён выпускаў матэрыял у шырокіх музычных жанрах, такіх як [[Электронная музыка|электронная]] музыка, [[Прагрэсіўны рок|прагрэсіў-рок]], [[эмбіент]] і класічная аркестравая музыка. Ён найбольш вядомы сваёй музыкай да фільмаў, сярод якіх — музыка да фільма «''[[Вогненныя калясніцы]]''» (1981), якая атрымала [[Оскар (кінапрэмія)|прэмію «Оскар]]», а таксама музыка да фільмаў  «''[[Бягун па лязе]]''» (1982), ''[[Аляксандр (фільм)|«Аляксандр»]]'' (2004) і іншых.&lt;ref name=&quot;Hischak2&quot;&gt;{{cite book|author=Thomas S. Hischak|url=https://books.google.com/books?id=Xz99CAAAQBAJ|title=The Encyclopedia of Film Composers|publisher=Rowman &amp; Littlefield|year=2015|isbn=978-1-4422-4550-1|pages=386–388}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TGDeath2&quot;&gt;{{cite news|last=Beaumont-Thomas|first=Ben|title=Vangelis, composer of Chariots of Fire and Blade Runner soundtracks, dies aged 79|url=https://www.theguardian.com/music/2022/may/19/vangelis-greek-composer-chariots-of-fire-blade-runner-dies|date=19 May 2020|work=[[The Guardian]]|access-date=20 May 2022|archive-date=19 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220519234832/https://www.theguardian.com/music/2022/may/19/vangelis-greek-composer-chariots-of-fire-blade-runner-dies|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
[[Файл:Vangelis_HonoraryDoct.jpg|міні|305x305пкс| Вангеліс атрымлівае ступень ганаровага доктара ў [[Афінскі ўніверсітэт|Нацыянальным і Кападыстрыйскім універсітэце Афін]] у 2008 годзе]]

== Музычны стыль ==
Музычны стыль Вангеліса разнастайны; хоць ён у асноўным выкарыстоўваў электронныя музычныя інструменты, якія характэрныя для [[Электронная музыка|электроннай музыкі]], яго музыку апісваюць як сумесь электронікі, класікі (яго музыка часта была [[Сімфонія|сімфанічнай]]), [[Прагрэсіўны рок|прагрэсіўнага року]]&lt;ref name=&quot;AMG&quot;&gt;{{Cite web|url=http://ambientmusicguide.com/a-z-essential-albums/vangelis/|title=Vangelis|author=Mike G|website=Ambient Music Guide|publisher=Mike Watson aka Mike G|archive-url=https://web.archive.org/web/20220507012659/http://ambientmusicguide.com/a-z-essential-albums/vangelis/|archive-date=7 May 2022|access-date=20 August 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;, джазу (імправізацыі)&lt;ref name=&quot;Spin2&quot;&gt;{{cite magazine|url=https://books.google.com/books?id=16jp_aFRHdgC|title=New Sounds|author=John Schaefer|date=June 1985|magazine=[[Spin (magazine)|Spin]]|volume=1|issue=2|page=49|issn=0886-3032|access-date=3 October 2020|archive-date=10 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240210110028/https://books.google.com/books?id=16jp_aFRHdgC|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, [[Эмбіент|эмбіента]]&lt;ref name=&quot;AMG&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.udiscovermusic.com.au/ambient-in-20-songs|title=Ambient In 20 Songs|newspaper=Udiscover Australia|date=5 May 2016|publisher=uDiscover|access-date=20 August 2016|archive-date=27 August 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160827021443/http://www.udiscovermusic.com.au/ambient-in-20-songs|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, авангарднай / эксперыментальнай&lt;ref name=&quot;AMG&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Pitchfork&quot;&gt;{{Cite web|url=http://pitchfork.com/reviews/albums/11110-blade-runner-trilogy-25th-anniversary/|title=Blade Runner Trilogy: 25th Anniversary|author=Mike Orme|website=[[Pitchfork (website)|Pitchfork]]|date=7 February 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029200702/http://pitchfork.com/reviews/albums/11110-blade-runner-trilogy-25th-anniversary/|archive-date=29 October 2013|access-date=20 August 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt; і сусветнай музыкі&lt;ref name=&quot;Spin3&quot;&gt;{{cite magazine|url=https://books.google.com/books?id=16jp_aFRHdgC|title=New Sounds|author=John Schaefer|date=June 1985|magazine=[[Spin (magazine)|Spin]]|volume=1|issue=2|page=49|issn=0886-3032|access-date=3 October 2020|archive-date=10 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240210110028/https://books.google.com/books?id=16jp_aFRHdgC|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.udiscovermusic.com.au/rediscover-china|title=Rediscover China|newspaper=Udiscover Australia|date=30 September 2014|publisher=uDiscover|access-date=20 August 2016|archive-date=27 August 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160827054117/http://www.udiscovermusic.com.au/rediscover-china|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Вангеліса часам адносяць да кампазітараў [[Нью-эйдж (музыка)|нью-эйдж]]-музыкі&lt;ref name=&quot;Pitchfork&quot; /&gt;, аднак іншыя аспрэчваюць гэтую класіфікацыю. Сам Вангеліс называў музыку нью-эйдж стылем, які «даў магчымасць неталенавітым людзям ствараць вельмі сумную музыку».&lt;ref name=&quot;Telegraph UK2&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/culture/music/3634447/My-Greek-odyssey-with-Alexander.html|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220112/https://www.telegraph.co.uk/culture/music/3634447/My-Greek-odyssey-with-Alexander.html|archive-date=12 January 2022|url-access=subscription|url-status=live|title=My Greek odyssey with Alexander|author=Peter Culshaw|date=6 January 2005|newspaper=[[The Daily Telegraph]]|access-date=18 August 2016}}&lt;/ref&gt;

''Synthtopia'', вэб-сайт з аглядамі электроннай музыкі, заявіў, што музыку Вангеліса можна назваць «сімфанічнай электронікай»&lt;ref name=&quot;Hischak3&quot;&gt;{{cite book|author=Thomas S. Hischak|url=https://books.google.com/books?id=Xz99CAAAQBAJ|title=The Encyclopedia of Film Composers|publisher=Rowman &amp; Littlefield|year=2015|isbn=978-1-4422-4550-1|pages=386–388}}&lt;/ref&gt; з-за выкарыстання ім сінтэзатараў у аркестравай манеры. Далей сайт апісваў яго музыку як [[Мелодыя|меладычную]]: «з мелодыямі [[Фолк-музыка|народнай музыкі]], асабліва грэчаскай музыкі яго радзімы».&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.synthtopia.com/content/2004/01/17/vangelis/|title=Review of Vangelis|website=Synthtopia.com|date=17 January 2004|archive-url=https://web.archive.org/web/20091201063919/http://www.synthtopia.com/content/2004/01/17/vangelis/|archive-date=1 December 2009|access-date=6 October 2008|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Музыка і кампазіцыі Вангеліса таксама апісваліся як «адметнае гучанне з простымі, паўтаральнымі, але запамінальнымі мелодыямі на фоне эмацыйных рытмаў і акордавых паслядоўнасцей».&lt;ref&gt;[http://www.mfiles.co.uk/composers/Vangelis.htm Mfiles biog]. {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090102020244/http://www.mfiles.co.uk/composers/Vangelis.htm|date=2 January 2009}}. Retrieved 6 October 2008.&lt;/ref&gt;

== Дыскаграфія ==

=== Студыйныя альбомы ===
* ''Fais que ton rêve soit plus long que la nuit'' (1972)
* ''Earth'' (1973)
* ''Heaven and Hell'' (1975)
* ''Albedo 0.39'' (1976)
* ''Spiral'' (1977)
* ''Beaubourg'' (1978)
* ''Hypothesis'' (1978; unofficial)
* ''The Dragon'' (1978; unofficial)
* ''China'' (1979)
* ''See You Later'' (1980)
* ''Soil Festivities'' (1984)
* ''Mask'' (1985)
* ''Invisible Connections'' (1985)
* ''Direct'' (1988)
* ''The City'' (1990)
* ''Foros Timis Ston Greco'' (1995)
* ''Voices'' (1995)
* ''Oceanic'' (1996)
* ''El Greco'' (1998)
* ''Mythodea – Music for the NASA Mission: 2001 Mars Odyssey'' (2001)
* ''Rosetta'' (2016)
* ''Nocturne: The Piano Album'' (2019)
* ''Juno to Jupiter'' (2021)

=== Саўндтрэкі ===

* ''5000 Lies (1966)''
* ''L'Apocalypse des animaux (1973)''
* ''Ignacio (aka &quot;Do You hear the Dogs Barking?&quot; and &quot;Entends-tu les chiens aboyer&quot;) (1975)''
* ''La Fête sauvage (1976)''
* ''Opéra sauvage (1979)''
* ''Chariots of Fire (1981)''
* ''Blade Runner (1994; official)''
* ''Antarctica (1983)''
* ''The Bounty (1984)''
* ''Francesco (1989)''
* ''1492: Conquest of Paradise (1992)''
* ''Alexander (2004)''
* ''Blade Runner Trilogy: 25th Anniversary (2007)''
* ''El Greco: Original Motion Picture Soundtrack (2007)''
* ''Chariots of Fire – The Play: Music from the Stage Show (2012)''

== Зноскі ==
&lt;references /&gt;

== Спасылкі ==
{{Навігацыя}}

* [https://www.discogs.com/en/artist/7027-Vangelis?lang_alt=en/ Vangelis on Discogs]
* [https://www.allmusic.com/artist/vangelis-mn0000840000 Vangelis on AllMusic]
* [http://www.elsew.com/ Independent Vangelis Site]
* [http://www.vangelis.online/ Vangelis' Online] 
* [http://www.vangeliscollector.com/ Vangelis Collector]
* [http://www.nemostudios.co.uk/ Vangelis' Nemo Studios]
* [https://www.bbc.co.uk/programmes/p01h3hmz Interview with Vangelis]
{{Вонкавыя спасылкі}}
[[Катэгорыя:Камандоры французскага Ордэна мастацтваў і літаратуры]]
[[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Оскар» за «Найлепшую музыку да фільма»]]
[[Катэгорыя:Выканаўцы Atlantic Records]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў 2022 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1943 годзе]]
[[Катэгорыя:Кампазітары Грэцыі]]
[[Катэгорыя:Памерлі ад каранавіруснай інфекцыі COVID-19]]
[[Катэгорыя:Музыканты ў жанры электроннай музыкі]]
[[Катэгорыя:Эмбіент-музыканты]]</text>
      <sha1>064ql723v89kge1ebj85snwseu051lp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Vangelis</title>
    <ns>0</ns>
    <id>811597</id>
    <redirect title="Вангеліс" />
    <revision>
      <id>5170785</id>
      <timestamp>2026-07-25T12:16:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Вангеліс]]</comment>
      <origin>5170785</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30" sha1="ozzrmz9voac8v7nzzkm0fcrp7dzr1rm" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Вангеліс]]</text>
      <sha1>ozzrmz9voac8v7nzzkm0fcrp7dzr1rm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катэгорыя:Колішнія навучальныя ўстановы</title>
    <ns>14</ns>
    <id>811598</id>
    <revision>
      <id>5170787</id>
      <timestamp>2026-07-25T12:32:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Колішнія арганізацыі]] [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы]] [[Катэгорыя:Гісторыя адукацыі]]»</comment>
      <origin>5170787</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="205" sha1="5jesel73syof3a72tsomm4kakwe8qdv" xml:space="preserve">{{Навігацыя}}
[[Катэгорыя:Колішнія арганізацыі]]
[[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы]]
[[Катэгорыя:Гісторыя адукацыі]]</text>
      <sha1>5jesel73syof3a72tsomm4kakwe8qdv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5170789</id>
      <parentid>5170787</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T12:34:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5170789</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="228" sha1="r95rjche1603klk61ryaxz3fap0o6wv" xml:space="preserve">{{Навігацыя}}
[[Катэгорыя:Колішнія арганізацыі|Навучальныя]]
[[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы]]
[[Катэгорыя:Гісторыя адукацыі]]</text>
      <sha1>r95rjche1603klk61ryaxz3fap0o6wv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катэгорыя:Колішнія навучальныя ўстановы Расіі</title>
    <ns>14</ns>
    <id>811599</id>
    <revision>
      <id>5170790</id>
      <timestamp>2026-07-25T12:37:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Навігацыя}}[[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы Расіі]] [[Катэгорыя:Колішнія навучальныя ўстановы|Расія]]»</comment>
      <origin>5170790</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="186" sha1="7rogenu7mswh25wpgxdypirin959d10" xml:space="preserve">{{Навігацыя}}[[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы Расіі]]
[[Катэгорыя:Колішнія навучальныя ўстановы|Расія]]</text>
      <sha1>7rogenu7mswh25wpgxdypirin959d10</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1711 годзе</title>
    <ns>14</ns>
    <id>811600</id>
    <revision>
      <id>5170797</id>
      <timestamp>2026-07-25T12:54:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|Арганізацыі, заснаваныя ў|1711|годзе}}   {{Commonscat}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў XVIII стагоддзі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1711 годзе]]»</comment>
      <origin>5170797</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="277" sha1="n1jlgfyaz5nq8wcojwsuqfspxp3b6et" xml:space="preserve">{{Тэма паводле гадоў|Арганізацыі, заснаваныя ў|1711|годзе}}


{{Commonscat}}
[[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў XVIII стагоддзі]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 1711 годзе]]</text>
      <sha1>n1jlgfyaz5nq8wcojwsuqfspxp3b6et</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Павел Мар’еўскі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>811601</id>
    <redirect title="Павел Уладзіміравіч Мар’еўскі" />
    <revision>
      <id>5170798</id>
      <timestamp>2026-07-25T12:54:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MocnyDuham</username>
        <id>99818</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Павел Уладзіміравіч Мар’еўскі]]</comment>
      <origin>5170798</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="lxkr657stbt2ncny5zjprfhlf8x9cvo" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Павел Уладзіміравіч Мар’еўскі]]</text>
      <sha1>lxkr657stbt2ncny5zjprfhlf8x9cvo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>П. У. Мар’еўскі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>811602</id>
    <redirect title="Павел Уладзіміравіч Мар’еўскі" />
    <revision>
      <id>5170799</id>
      <timestamp>2026-07-25T12:55:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MocnyDuham</username>
        <id>99818</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Павел Уладзіміравіч Мар’еўскі]]</comment>
      <origin>5170799</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="lxkr657stbt2ncny5zjprfhlf8x9cvo" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Павел Уладзіміравіч Мар’еўскі]]</text>
      <sha1>lxkr657stbt2ncny5zjprfhlf8x9cvo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>П. Мар’еўскі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>811603</id>
    <redirect title="Павел Уладзіміравіч Мар’еўскі" />
    <revision>
      <id>5170800</id>
      <timestamp>2026-07-25T12:55:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MocnyDuham</username>
        <id>99818</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Павел Уладзіміравіч Мар’еўскі]]</comment>
      <origin>5170800</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="lxkr657stbt2ncny5zjprfhlf8x9cvo" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Павел Уладзіміравіч Мар’еўскі]]</text>
      <sha1>lxkr657stbt2ncny5zjprfhlf8x9cvo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катэгорыя:Эканамічныя раёны</title>
    <ns>14</ns>
    <id>811604</id>
    <revision>
      <id>5170820</id>
      <timestamp>2026-07-25T13:30:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Асноўны артыкул|}} [[Катэгорыя:Эканамічная геаграфія]]»</comment>
      <origin>5170820</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="99" sha1="jrolokjw2y5vg20put8p6w4spg7fx5h" xml:space="preserve">{{Асноўны артыкул|}}
[[Катэгорыя:Эканамічная геаграфія]]</text>
      <sha1>jrolokjw2y5vg20put8p6w4spg7fx5h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катэгорыя:Апрычніна</title>
    <ns>14</ns>
    <id>811605</id>
    <revision>
      <id>5170822</id>
      <timestamp>2026-07-25T13:37:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя|Партал=Гісторыя}} [[Катэгорыя:Гісторыя XVI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Рэпрэсіі ў Расіі]] [[Катэгорыя:Іван Жахлівы]]»</comment>
      <origin>5170822</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="250" sha1="eb7ftf97y97i6g6m02b80qfay06x9x8" xml:space="preserve">{{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя|Партал=Гісторыя}}
[[Катэгорыя:Гісторыя XVI стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Рэпрэсіі ў Расіі]]
[[Катэгорыя:Іван Жахлівы]]</text>
      <sha1>eb7ftf97y97i6g6m02b80qfay06x9x8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Станіслава Вадзімаўна Гліннік</title>
    <ns>0</ns>
    <id>811606</id>
    <revision>
      <id>5170836</id>
      <timestamp>2026-07-25T14:27:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MocnyDuham</username>
        <id>99818</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Цёзкі2|Гліннік}} {{Асоба}} '''Станіслава Гліннік''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларуская грамадская і палітычная дзеячка, сузаснавальніца [[Беларускі моладзевы хаб|Беларускага моладзевага хаба]] ў Варшаве. Дэлегатка Каардынацыйная рада (Беларусь)|Каардынацыйн...»</comment>
      <origin>5170836</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13066" sha1="ttkpdaher8lorc3akruw68l41qq7ow3" xml:space="preserve">{{Цёзкі2|Гліннік}}
{{Асоба}}
'''Станіслава Гліннік''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларуская грамадская і палітычная дзеячка, сузаснавальніца [[Беларускі моладзевы хаб|Беларускага моладзевага хаба]] ў Варшаве. Дэлегатка [[Каардынацыйная рада (Беларусь)|Каардынацыйнай рады Беларусі]] трэцяга склікання, яе віцэ-спікерка ў 2024—2025 гадах і выканаўца абавязкаў спікеркі ў 2025 годзе. Намесніца дырэктара [[Офіс Святланы Ціханоўскай|Офіса Святланы Ціханоўскай]]. Унучка першага кіраўніка незалежнай Беларусі [[Станіслаў Станіслававіч Шушкевіч|Станіслава Шушкевіча]].

== Біяграфія ==

=== Раннія гады і адукацыя ===
Нарадзілася ў 1994 годзе ў Мінску ў сям’і архітэктара і рэстаўратара [[Вадзім Васільевіч Гліннік|Вадзіма Глінніка]] і кампазітаркі Алены Шушкевіч. Яе дзед па мацярынскай лініі гэта фізік і палітычны дзеяч [[Станіслаў Станіслававіч Шушкевіч|Станіслаў Шушкевіч]], старшыня [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь|Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь]] у 1991—1994 гадах&lt;ref name=&quot;Zerkalo2024&quot;&gt;{{cite web|url=https://news.zerkalo.io/economics/60107.html|title=«Я выросла, в общем-то, на маршах». Интервью с внучкой Шушкевича, которая стала личной помощницей Тихановской|website=Зеркало|date=2024-02-02|access-date=2026-07-25|lang=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kamunikat2022&quot;&gt;{{cite web|url=https://kamunikat.org/stanislava-glinnik-dzed-skazaw-nya-leztsi-w-palityku-ale-ne-atrymalasya|title=Станіслава Гліннік: «Дзед сказаў ня лезьці ў палітыку. Але не атрымалася»|website=Камунікат|date=2022-08-17|access-date=2026-07-25|lang=be}}&lt;/ref&gt;. Вучылася ў [[Ліцэй Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта|Ліцэі Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]. У 2013 годзе пераехала ў Польшчу для атрымання адукацыі. Вучылася ў [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскім універсітэце]], а пазней у [[Галоўная школа сельскай гаспадаркі ў Варшаве|Варшаўскім універсітэце прыродазнаўчых навук]]&lt;ref name=&quot;Zerkalo2024&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Kamunikat2022&quot; /&gt;.

=== Грамадская дзейнасць ===
Да [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў 2020 года]] удзельнічала ў арганізацыі акцый беларускай дыяспары ў Польшчы. У чэрвені 2020 года была адной з арганізатарак дэманстрацыі каля [[Пасольства Беларусі ў Польшчы|пасольства Беларусі ў Варшаве]]&lt;ref name=&quot;NovayaPolsha2021&quot;&gt;{{cite web|url=https://novayapolsha.org/article/ya-ne-mogu-smotret-na-eto-i-nichego-ne-delat/|title=Голодовка у офиса Еврокомиссии. Белорусы требуют санкций против Лукашенко|website=Новая Польша|date=2021|access-date=2026-07-25|lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

У 2020 годзе разам з [[Аляксандр Лапко|Аляксандрам Лапко]] стала адной з заснавальніц [[Беларускі моладзевы хаб|Беларускага моладзевага хаба]] ў Варшаве. Арганізацыя дапамагала беларусам, якія пераязджалі ў Польшчу, і ладзіла культурныя, адукацыйныя і грамадскія мерапрыемствы&lt;ref name=&quot;PozirkHub&quot;&gt;{{cite web|url=https://pozirk.online/ru/news/236/|title=Белорусский молодежный хаб возглавил экс-руководитель “Белого легиона“, прежнее руководство заявило о “рейдерском захвате“|website=Позірк|date=2023|access-date=2026-07-25|lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

У маі 2021 года Гліннік і Бажэна Шамовіч распачалі галадоўку каля прадстаўніцтва [[Еўрапейская камісія|Еўрапейскай камісіі]] ў Варшаве. Яны патрабавалі ўзмацніць санкцыі Еўрапейскага саюза супраць беларускіх уладаў, вызваліць палітычных зняволеных і аказаць большую падтрымку беларускаму грамадзянскаму грамадству&lt;ref name=&quot;NovayaPolsha2021&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://charter97.org/ru/news/2021/5/25/423599/|title=В Варшаве белорусские активистки объявили голодовку с призывом ввести экономические санкции против режима Лукашенко|website=Хартыя’97|date=2021-05-25|access-date=2026-07-25|lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

Працавала ў беларускіх грамадскіх арганізацыях, а пазней у сакратарыяце Каардынацыйнай рады. У канцы 2023 года стала асабістай памочніцай [[Святлана Георгіеўна Ціханоўская|Святланы Ціханоўскай]]&lt;ref name=&quot;Zerkalo2024&quot; /&gt;. Пазней заняла пасаду намесніцы дырэктара [[Офіс Святланы Ціханоўскай|Офіса Святланы Ціханоўскай]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://tsikhanouskaya.org/be/news/naczyyanalnaya-identychnascz-najvazhnejshy-instrument-supraczivu-ruskamu-miru-czihanouskaya-vystupila-na-forume-imya-kasczyushki.html|title=«Нацыянальная ідэнтычнасць — найважнейшы інструмент супраціву “рускаму міру”»: Ціханоўская выступіла на Форуме імя Касцюшкі|website=Офіс Святланы Ціханоўскай|date=2026-06-02|access-date=2026-07-25|lang=be}}&lt;/ref&gt;.

=== Каардынацыйная рада ===
На [[Выбары ў Каардынацыйную раду (2024)|выбарах у Каардынацыйную раду трэцяга склікання]] ў маі 2024 года балатавалася ад спіса «[[Еўрапейскі выбар]]». Спіс атрымаў 605 галасоў і восем мандатаў, адзін з якіх атрымала Гліннік&lt;ref name=&quot;Results2024&quot;&gt;{{cite web|url=https://rada.vision/wp-content/uploads/2024/05/Pastanova_ab_papyarednih_vynikah_galasavannya.pdf|title=Пастанова аб папярэдніх выніках галасавання на выбарах у Каардынацыйную раду III склікання|website=Каардынацыйная рада Беларусі|date=2024-05-28|access-date=2026-07-25|lang=be|format=PDF}}&lt;/ref&gt;.

11 ліпеня 2024 года была абраная віцэ-спікеркай Каардынацыйнай рады. Спікеркай стала прадстаўніца кааліцыі «[[Кааліцыя Латушкі і рух «За свабоду»|Каманда Латушкі і Рух „За Свабоду“]]» [[Анжаліка Мельнікава]]&lt;ref name=&quot;NNLeadership&quot;&gt;{{cite web|url=https://nashaniva.com/346871|title=Каардынацыйная рада абрала кіраўніцтва|website=Наша Ніва|date=2024-07-11|access-date=2026-07-25|lang=be}}&lt;/ref&gt;. Гліннік заяўляла, што адным з прыярытэтаў яе працы будзе набліжэнне Каардынацыйнай рады да патрэбаў беларусаў і змяненне стаўлення да рады як да закрытай палітычнай структуры&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ru.belsat.eu/81058761/vitse-spiker-koordinatsionnogo-soveta-stasya-glinnik-o-zaprosah-belarusov-i-izmeneniyah-v-ks|title=Вице-спикер Координационного совета Стася Глинник о запросах беларусов и изменениях в КС|website=Белсат|date=2024-07-30|access-date=2026-07-25|lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

Пасля знікнення Анжалікі Мельнікавай у сакавіку 2025 года Гліннік пачала выконваць абавязкі спікеркі Каардынацыйнай рады. Яна ўдзельнічала ў высвятленні абставінаў знікнення Мельнікавай і інфармавала дэлегатаў пра магчымы доступ старонніх асоб да дакументаў рады&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://nashaniva.com/364834|title=Станіслава Гліннік расказала пра версіі знікнення Анжалікі Мельнікавай і грошы Каардынацыйнай рады|website=Наша Ніва|date=2025-03-29|access-date=2026-07-25|lang=be}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ex-press.live/rubrics/politika/2025/04/09/s-telefona-melnikovoj-byli-skachany-fajly-a-zatem-byl-vxod-iz-belarusi-koordinacionnyj-sovet|title=С телефона Мельниковой были скачаны файлы, а затем был вход из Беларуси — Координационный совет|website=EX-PRESS.BY|date=2025-04-09|access-date=2026-07-25|lang=ru}}&lt;/ref&gt;. Гліннік адмовілася аўтаматычна займаць пасаду спікеркі і не стала вылучаць сваю кандыдатуру на выбарах новага кіраўніка рады&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://nashaniva.com/366613|title=Выбары спікера Каардынацыйнай рады пройдуць 13 мая|website=Наша Ніва|date=2025-04-25|access-date=2026-07-25|lang=be}}&lt;/ref&gt;.

2 жніўня 2025 года абвясціла пра адстаўку з пасады віцэ-спікеркі. Сваё рашэнне патлумачыла павелічэннем нагрузкі ў Офісе Святланы Ціханоўскай. Спікер рады [[Арцём Ігаравіч Брухан|Арцём Брухан]] заявіў, што падчас крызісу, выкліканага знікненнем Мельнікавай, Гліннік дапамагла захаваць працаздольнасць Каардынацыйнай рады&lt;ref name=&quot;Resignation2025&quot;&gt;{{cite web|url=https://nashaniva.com/373795|title=Станіслава Гліннік адмовілася ад віцэ-спікерства ў Каардынацыйнай радзе|website=Наша Ніва|date=2025-08-02|access-date=2026-07-25|lang=be}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://pozirk.online/ru/news/149515/|title=Глинник удержала Координационный совет и сделала все возможное для сохранения его эффективности — Брухан|website=Позірк|date=2025-08-04|access-date=2026-07-25|lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

== Пераслед у Беларусі ==
21 мая 2024 года [[Следчы камітэт Рэспублікі Беларусь|Следчы камітэт Беларусі]] паведаміў пра распачынанне крымінальных спраў у дачыненні да ўсіх удзельнікаў выбараў у Каардынацыйную раду, у тым ліку да Станіславы Гліннік&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://pozirk.online/ru/news/86281/|title=СК возбудил уголовные дела против всех участников выборов в КС, угрожает отобрать имущество (дополнено)|website=Позірк|date=2024-05-21|access-date=2026-07-25|lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Гліннік, Станіслава}}
[[Катэгорыя:Жанчыны-палітыкі Беларусі]]</text>
      <sha1>ttkpdaher8lorc3akruw68l41qq7ow3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катэгорыя:Вынаходніцтвы ЗША</title>
    <ns>14</ns>
    <id>811607</id>
    <revision>
      <id>5170838</id>
      <timestamp>2026-07-25T14:29:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Навігацыя}}[[Катэгорыя:Вынаходніцтвы паводле краін|ЗША]] [[Катэгорыя:Навука ў ЗША]]»</comment>
      <origin>5170838</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="150" sha1="s3d2523o20gt4i2jbpoamic7q2s4xsh" xml:space="preserve">{{Навігацыя}}[[Катэгорыя:Вынаходніцтвы паводле краін|ЗША]]
[[Катэгорыя:Навука ў ЗША]]</text>
      <sha1>s3d2523o20gt4i2jbpoamic7q2s4xsh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Станіслава Гліннік</title>
    <ns>0</ns>
    <id>811608</id>
    <redirect title="Станіслава Вадзімаўна Гліннік" />
    <revision>
      <id>5170842</id>
      <timestamp>2026-07-25T14:37:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MocnyDuham</username>
        <id>99818</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Станіслава Вадзімаўна Гліннік]]</comment>
      <origin>5170842</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="70" sha1="e9lj37z0eghru7culisqw02addw4afu" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Станіслава Вадзімаўна Гліннік]]</text>
      <sha1>e9lj37z0eghru7culisqw02addw4afu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Стася Гліннік</title>
    <ns>0</ns>
    <id>811609</id>
    <redirect title="Станіслава Вадзімаўна Гліннік" />
    <revision>
      <id>5170843</id>
      <timestamp>2026-07-25T14:38:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MocnyDuham</username>
        <id>99818</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Станіслава Вадзімаўна Гліннік]]</comment>
      <origin>5170843</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="70" sha1="e9lj37z0eghru7culisqw02addw4afu" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Станіслава Вадзімаўна Гліннік]]</text>
      <sha1>e9lj37z0eghru7culisqw02addw4afu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>С. Гліннік</title>
    <ns>0</ns>
    <id>811610</id>
    <redirect title="Станіслава Вадзімаўна Гліннік" />
    <revision>
      <id>5170844</id>
      <timestamp>2026-07-25T14:38:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MocnyDuham</username>
        <id>99818</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Станіслава Вадзімаўна Гліннік]]</comment>
      <origin>5170844</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="70" sha1="e9lj37z0eghru7culisqw02addw4afu" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Станіслава Вадзімаўна Гліннік]]</text>
      <sha1>e9lj37z0eghru7culisqw02addw4afu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>С. В. Гліннік</title>
    <ns>0</ns>
    <id>811611</id>
    <redirect title="Станіслава Вадзімаўна Гліннік" />
    <revision>
      <id>5170846</id>
      <timestamp>2026-07-25T14:39:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MocnyDuham</username>
        <id>99818</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Станіслава Вадзімаўна Гліннік]]</comment>
      <origin>5170846</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="70" sha1="e9lj37z0eghru7culisqw02addw4afu" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Станіслава Вадзімаўна Гліннік]]</text>
      <sha1>e9lj37z0eghru7culisqw02addw4afu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гліннік</title>
    <ns>0</ns>
    <id>811612</id>
    <revision>
      <id>5170849</id>
      <timestamp>2026-07-25T14:44:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MocnyDuham</username>
        <id>99818</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «'''Гліннік''' — прозвішча.  == Прозвішча == * [[Вадзім Васілевіч Гліннік]] (нар. 1961) — беларускі архітэктар-рэстаўратар. * [[Станіслава Вадзімаўна Гліннік]] (нар. 1994) — беларуская грамадская і палітычная дзеячка.  {{неадназначнасць}}»</comment>
      <origin>5170849</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="409" sha1="l8suv66iw9tytkuy26o72at5lbpopa4" xml:space="preserve">'''Гліннік''' — прозвішча.

== Прозвішча ==
* [[Вадзім Васілевіч Гліннік]] (нар. 1961) — беларускі архітэктар-рэстаўратар.
* [[Станіслава Вадзімаўна Гліннік]] (нар. 1994) — беларуская грамадская і палітычная дзеячка.

{{неадназначнасць}}</text>
      <sha1>l8suv66iw9tytkuy26o72at5lbpopa4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5170852</id>
      <parentid>5170849</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T14:45:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MocnyDuham</username>
        <id>99818</id>
      </contributor>
      <comment>афармленне</comment>
      <origin>5170852</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="411" sha1="j6yxcbwmkhv5g9cj8qt2e4aj4g32xd2" xml:space="preserve">'''Гліннік''' — прозвішча.

== Прозвішча ==
* [[Вадзім Васільевіч Гліннік]] (нар. 1961) — беларускі архітэктар-рэстаўратар.
* [[Станіслава Вадзімаўна Гліннік]] (нар. 1994) — беларуская грамадская і палітычная дзеячка.

{{неадназначнасць}}</text>
      <sha1>j6yxcbwmkhv5g9cj8qt2e4aj4g32xd2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Расійскі дзяржаўны архіў сацыяльна-палітычнай гісторыі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>811613</id>
    <revision>
      <id>5170861</id>
      <timestamp>2026-07-25T15:48:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <comment>Створана перакладам старонкі «[[:ru:Special:Redirect/revision/151227369|Российский государственный архив социально-политической истории]]»</comment>
      <origin>5170861</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8837" sha1="8u075pn4vkxgk4rp72do1y7cw02xmff" xml:space="preserve">{{Дзяржаўны архіў}}'''Расійскі дзяржаўны архіў сацыяльна-палітычнай гісторыі''' ({{Lang-ru|Российский государственный архив социально-политической истории}}''', РДАСПГ,''' {{Lang-ru|РГАСПИ}}) — федэральная казённая ўстанова, архіў Расійскай Федэрацыі, фонды якога змяшчаюць дакументы і музейныя прадметы не толькі па айчыннай (XVIII — пачатак XXI стст.), але і па ўсеагульнай (XVII—XX стст.) гісторыі.

== Гісторыя ==

* 1923—1931 — [[Інстытут марксізму-ленінізму (Масква)|Інстытут У. І. Леніна пры ЦК УКП(б)]]
* 1929—1931 — '''Цэнтральны партыйны архіў (ЦПА) Інстытута У. І. Леніна пры ЦК УКП(б)'''
* 1931—1954 — '''Цэнтральны партыйны архіў Інстытута Маркса, Энгельса, Леніна пры ЦК УКП(б) — КПСС''' (ЦПА ІМЭЛ). Пасля Вялікай Айчыннай вайны архіў папоўніўся «трафейнымі» матэрыяламі з перамешчаных архіваў Германіі. Так былі атрыманы паліцэйскія справы, якія тычацца Маркса, Энгельса і іншых дзеячаў сацыялістычнага і рабочага руху Германіі, частка дакументальнай спадчыны Ф. Ласаля.
* 1954—1956 — '''Цэнтральны партыйны архіў Інстытута Маркса, Энгельса, Леніна, Сталіна пры ЦК КПСС''' (ЦПА ІМЭЛС). Працягвалі паступаць у архіў дакументы [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|УКП(б)]], яе цэнтральных і мясцовых органаў. А ў 1969—1991 гг. ЦПА стаў уладальнікам дакументаў персанальнага ўліку членаў КПСС, персанальнага ўліку кадраў, якія ўваходзілі ў наменклатуру ЦК, а таксама шматтысячнага комплексу персанальных партыйных спраў, якія разглядаліся Цэнтральнай кантрольнай камісіяй УКП(б), Камісіяй (затым Камітэтам) партыйнага кантролю, у тым ліку спраў, якія змяшчаюць дакументы па рэабілітацыі рэпрэсаваных членаў партыі. Архіў атрымаў многія асабістыя архівы вядомых партыйных і дзяржаўных дзеячаў СССР, удзельнікаў міжнароднага камуністычнага руху. Перадача ажыццяўлялася самімі фондаўтваральнікамі, а пасля іх смерці — членамі сем'яў, партыйнымі ўстановамі і архівамі. Так у ЦПА з'явіліся дакументы, якія склалі фонды [[Андрэй Аляксандравіч Жданаў|А. А. Жданава]], [[Фелікс Эдмундавіч Дзяржынскі|Ф. Э. Дзяржынскага]], [[Міхаіл Іванавіч Калінін|М. І. Калініна]], [[Сяргей Міронавіч Кіраў|С. М. Кірава]], [[Валяр’ян Уладзіміравіч Куйбышаў|В. У. Куйбышава]], [[Рыгор Канстанцінавіч Арджанікідзэ|Р. К. Арджанікідзэ]], [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|І. В. Сталіна]], [[Аляксандр Сяргеевіч Шчарбакоў|А. С. Шчарбакова]] і інш. У Цэнтральным партархіве да канца яго дзейнасці захоўваліся істотныя абмежаванні на допуск да дакументаў. Сітуацыя некалькі змянілася пачынаючы з другой паловы 1950-х гг. Дакументы ЦПА рэгулярна публікаваліся на старонках часопісаў «Исторический архив», «[[:ru:Вопросы_истории_КПСС|Вопросы истории КПСС]]», «[[:ru:Известия_ЦК_КПСС|Известия ЦК КПСС]]».
* 1956—1991 — '''Цэнтральны партыйны архіў Інстытута марксізму-ленінізму пры ЦК КПСС (ЦПА ІМЛ пры ЦК КПСС)'''
* Кастрычнік 1991 — сакавік 1999 — '''Расійскі цэнтр захоўвання і вывучэння найноўшай гісторыі''' (РЦЗВНГ, {{Lang-ru|РЦХИДНИ}})
* З сакавіка 1999 — '''Расійскі дзяржаўны архіў сацыяльна-палітычнай гісторыі''' (РДАСПГ). У 1993—2011 гг. фонды архіва папоўніліся значнымі комплексамі дакументаў з гістарычнай часткі [[Архіў Прэзідэнта РФ|Архіва Прэзідэнта РФ]].

== Фонды ==
У РДАСПГ (на 01.01.2012) захоўваўся 691 фонд за 1617—2011 гады; 2147 тыс. адз. хр., у тым ліку: фотадакументы — 182,5 тыс. адз. хр., фонадакументы — 1,3 тыс. адз. хр., музейныя матэрыялы — 140 тыс. адз. хр.

[[Файл:Moscow,_B._Dmitrovka,_15_-_RGASPI_(view_from_Tverskaya)_2010s,_by_shakko_01.jpg|міні| Выгляд з боку Цвярской плошчы]]

== Зноскі ==
&lt;references /&gt;

== Спасылкі ==
{{Навігацыя}}

* [https://web.archive.org/web/20120801043313/http://rgaspi.org/ Официальный сайт Российского государственного архива социально-политической истории]
* [http://archives.gov.ru/ Официальный сайт Федерального архивного агентства]
* ''Амиантов Ю. Н.'' [http://www.vestarchive.ru/ubilei/1303-dokymenty-sovetskoi-epohi-istoriia-i-sovremennost-k-90-letiu-rossiiskogo-gosydarstvennogo-arhiva-s.html/ Документы советской эпохи. История и современность. К 90-летию Российского государственного архива социально-политической истории (РГАСПИ)]
* [https://web.archive.org/web/20130223074356/http://rgaspi.org/about/chronicle Хроника РГАСПИ: 1920—2011]
* [http://rgaspi.org/about/slovoex/ Акт Государственной историко-культурной экспертизы объекта, обладающего признаками объекта культурного наследия «Здания Института МЭЛ (в основе жилой дом, 1850-е гг.), 1927 г.], арх. С.&amp;amp;nbsp;Г.&amp;amp;nbsp;Чернышёв»
* [http://rgaspi.su/about/video/rgaspi_eng/ Документальный фильм о РГАСПИ (с субтитрами на английском языке)]
* [http://lgz.ru/article/-11-6501-18-03-2015/natsionalnaya-premiya-luchshie-knigi-i-izdatelstva-2014/ Сотрудники РГАСПИ — лауреаты Национальной премии «Лучшие книги и издательства-2014»]
* [http://rgaspi.su/nauka/nauch_sovet/iubil_zas/ Документы советской эпохи: история и современность. К 90-летию Российского государственного архива социально-политической истории (Материалы заседания Научного Совета РГАСПИ 18.01.2011 г.)]
* ''Ромашова А.'' [http://www.stoletie.ru/obschestvo/sergej_kotov_gosudarstva_jeshhe_ne_razuchilis_khranit_svoi_tajny_2011-01-11.htm/ «Государства ещё не разучились хранить свои тайны»].
* [https://web.archive.org/web/20140902041955/http://rgaspi.org/tour/virtualtour.html Виртуальный тур по РГАСПИ] на rgaspi.org
* [https://web.archive.org/web/20131016003159/http://www.rgaspi.org/about/film_o_rgaspi/ Фильм о РГАСПИ] на rgaspi.org
[[Катэгорыя:Архівы Расіі]]</text>
      <sha1>8u075pn4vkxgk4rp72do1y7cw02xmff</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катэгорыя:Сачавіца</title>
    <ns>14</ns>
    <id>811614</id>
    <revision>
      <id>5170873</id>
      <timestamp>2026-07-25T16:07:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>новая</comment>
      <origin>5170873</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="78" sha1="enepyten1dyg5k04ixle3tg3zykrv43" xml:space="preserve">{{commonscat}}
{{catmain}}

[[Катэгорыя:Бабовыя (трыба)]]</text>
      <sha1>enepyten1dyg5k04ixle3tg3zykrv43</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катэгорыя:Сінглы Interscope Records</title>
    <ns>14</ns>
    <id>811615</id>
    <revision>
      <id>5170877</id>
      <timestamp>2026-07-25T16:17:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «[[Катэгорыя:Interscope Records]] [[Катэгорыя:Сінглы паводле лэйблаў]] [[Катэгорыя:Сінглы Universal Music Group]]»</comment>
      <origin>5170877</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="165" sha1="02mn5t8x89gazgs3lzlrus6f6b1m5q3" xml:space="preserve">[[Катэгорыя:Interscope Records]]
[[Катэгорыя:Сінглы паводле лэйблаў]]
[[Катэгорыя:Сінглы Universal Music Group]]</text>
      <sha1>02mn5t8x89gazgs3lzlrus6f6b1m5q3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5170880</id>
      <parentid>5170877</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T16:31:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5170880</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="176" sha1="rz3z59ncyom4zgqdgc3gfm3ilz6zfif" xml:space="preserve">[[Катэгорыя:Interscope Records]]
[[Катэгорыя:Сінглы паводле лэйблаў|Interscope]]
[[Катэгорыя:Сінглы Universal Music Group]]</text>
      <sha1>rz3z59ncyom4zgqdgc3gfm3ilz6zfif</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катэгорыя:Сінглы EMI Records</title>
    <ns>14</ns>
    <id>811616</id>
    <revision>
      <id>5170878</id>
      <timestamp>2026-07-25T16:19:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «[[Катэгорыя:EMI Records]] [[Катэгорыя:Сінглы EMI Group]] [[Катэгорыя:Сінглы паводле лэйблаў|EMI Records]]»</comment>
      <origin>5170878</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="158" sha1="240nw06hogm9zkldy5mwvt7sfvsagt6" xml:space="preserve">[[Катэгорыя:EMI Records]]
[[Катэгорыя:Сінглы EMI Group]]
[[Катэгорыя:Сінглы паводле лэйблаў|EMI Records]]</text>
      <sha1>240nw06hogm9zkldy5mwvt7sfvsagt6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катэгорыя:Сінглы паводле лэйблаў</title>
    <ns>14</ns>
    <id>811617</id>
    <revision>
      <id>5170887</id>
      <timestamp>2026-07-25T16:40:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Катэгорыя для катэгорый}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Прадукцыя паводле кампаній]] [[Катэгорыя:Музычныя лэйблы]] [[Катэгорыя:Музычныя сінглы]]»</comment>
      <origin>5170887</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="250" sha1="g2az0jt06npi4tggca9b9iu6co0h0nl" xml:space="preserve">{{Катэгорыя для катэгорый}}{{Навігацыя}}
[[Катэгорыя:Прадукцыя паводле кампаній]]
[[Катэгорыя:Музычныя лэйблы]]
[[Катэгорыя:Музычныя сінглы]]</text>
      <sha1>g2az0jt06npi4tggca9b9iu6co0h0nl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катэгорыя:Rakuten</title>
    <ns>14</ns>
    <id>811618</id>
    <revision>
      <id>5170891</id>
      <timestamp>2026-07-25T16:44:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Кампаніі Японіі]]»</comment>
      <origin>5170891</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="109" sha1="ntdz9fivqrd8b0h1up6am7rbmw2m2iq" xml:space="preserve">{{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}}
[[Катэгорыя:Кампаніі Японіі]]</text>
      <sha1>ntdz9fivqrd8b0h1up6am7rbmw2m2iq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5170892</id>
      <parentid>5170891</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T16:45:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>выдалена [[Катэгорыя:Кампаніі Японіі]]; дададзена [[Катэгорыя:Катэгорыі кампаній Японіі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5170892</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="128" sha1="f2mx8flom3ppystjllx8gdwffcvehqc" xml:space="preserve">{{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}}
[[Катэгорыя:Катэгорыі кампаній Японіі]]</text>
      <sha1>f2mx8flom3ppystjllx8gdwffcvehqc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Малка Лі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>811619</id>
    <revision>
      <id>5170936</id>
      <timestamp>2026-07-25T20:26:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ілля Касакоў</username>
        <id>21245</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Пісьменнік}}{{цёзкі2|Лі}}{{цёзкі2|Рапапорт}} '''Малка Лі''' (''מלכה לי'' ; сапраўднае прозвішча '''Леапольд''', у шлюбе '''Леапольд-Рапапорт'''; {{ВД-Прэамбула}}) — яўрэйская паэтэса.  == Біяграфія == Нарадзідася ў [[Хасідызм|хасідскай]] сям’і на [[Украіна|Украіне]], у той...»</comment>
      <origin>5170936</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3696" sha1="efc4iyc6zo87ianih5q49rv16bn02cp" xml:space="preserve">{{Пісьменнік}}{{цёзкі2|Лі}}{{цёзкі2|Рапапорт}}
'''Малка Лі''' (''מלכה לי'' ; сапраўднае прозвішча '''Леапольд''', у шлюбе '''Леапольд-Рапапорт'''; {{ВД-Прэамбула}}) — яўрэйская паэтэса.

== Біяграфія ==
Нарадзідася ў [[Хасідызм|хасідскай]] сям’і на [[Украіна|Украіне]], у той час пад уладай аўстрыйцаў. У час [[1-я сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] разам з сям’ёй жыла ў [[Вена|Вене]], у 1918 годзе вярнулася. Скончыла польскую гімназію. У 1921 годзе пераехала ў ЗША. Скончыла яўрэйскую настаўніцкую семінарыю, вучылася ў [[Хантэр-каледж]]ы ў Нью-Ёрку. Вяла грамадскую дзейнасць. Наведала Еўропу, [[Мексіка|Мексіку]], кіравала паездкай жанчын з левай сіянісцкай арганізацыі ў [[Ізраіль]] (1960). Родныя [[Халакост|загінулі]] ў вайну.

Выйшла замуж за [[Арн Рапапорт|Арна Рапапорта]]. У шлюбе нарадзіліся сын Джозеф (1924) і дачка Івета Рапапорт (1937). У 1966 годзе, па смерці першага мужа, выйшла за Мойшу Бесера.

У юнацтве пісала вершы на [[Нямецкая мова|нямецкай мове]], у 1921 годзе перайшла на [[ідыш]]. Дэбютавала ў нью-ёркскім часопісе Di Feder («Пяро») у 1922 годзе, уласным вершам у сваім перакладзе. Ёй належаць 6 паэтычных кніг, зборнік [[Казка|казак]], [[Апавяданне|апавяданні]], [[успаміны]] пра дзяцінства. У раёне [[Хай-Фолс]] штата Нью-Ёрк яны з мужам валодалі надзелам зямлі, які стаў месцам адпачынку яўрэйскіх пісьменнікаў і крытыкаў. Была вельмі вядомай, палюбілася чытачам. Атрымала высокую ацэнку [[Шмуэль Нігер|Ш. Нігера]], [[Мэйлах Равіч|М. Равіча]]. Пры жыцці яе вершы перакладаліся на іўрыт, англійскую, французскую, рускую мову.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
* [https://congressforjewishculture.org/people/3537/Li-Malke_1904-1976 Li Malke]
* [https://jwa.org/encyclopedia/article/lee-malka jwa.org]
* Rybińska, Agata. [https://www.academia.edu/128344175/Monasterzyska_we_wspomnieniach_Malki_Lee «Monasterzyska We Wspomnieniach Malki Lee.»] «Res Carpathica. Rocznik Ludzi Gór», vol. 3, 2023, pp. 77-85.
* [https://ingeveb.org/texts-and-translations/my-father-burns-my-poems-and-the-writers-ball «My Father Burns My Poems» and «The Writer’s Ball»] — урыўкі з успамінаў у англійскім перакладзе
{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Лі Малка}}
[[Катэгорыя:Паэтэсы]][[Катэгорыя:Паэты ЗША]][[Катэгорыя:Паэты Украіны]][[Катэгорыя:Паэты на ідыш]][[Катэгорыя:Пісьменнікі на ідыш]][[Катэгорыя:Мемуарысты]]</text>
      <sha1>efc4iyc6zo87ianih5q49rv16bn02cp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Polskie Radio</title>
    <ns>0</ns>
    <id>811620</id>
    <redirect title="Польскае Радыё" />
    <revision>
      <id>5170938</id>
      <timestamp>2026-07-25T20:34:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Польскае Радыё]]</comment>
      <origin>5170938</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41" sha1="pli81w8jtei5vy4ytu8nas19bradas5" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Польскае Радыё]]</text>
      <sha1>pli81w8jtei5vy4ytu8nas19bradas5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Камунікат</title>
    <ns>0</ns>
    <id>811621</id>
    <redirect title="Kamunikat.org" />
    <revision>
      <id>5170940</id>
      <timestamp>2026-07-25T20:35:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Kamunikat.org]]</comment>
      <origin>5170940</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27" sha1="ak9xnram3wnprelkam96biss3x0glfe" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Kamunikat.org]]</text>
      <sha1>ak9xnram3wnprelkam96biss3x0glfe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Арн Рапапорт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>811622</id>
    <revision>
      <id>5170941</id>
      <timestamp>2026-07-25T20:36:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ілля Касакоў</username>
        <id>21245</id>
      </contributor>
      <comment>[[ru:Рапопорт, Арон]]</comment>
      <origin>5170941</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2010" sha1="drkdzqmmy4v3uqbivna0rfxhbx8lwuz" xml:space="preserve">{{Пісьменнік}}{{цёзкі2|Рапапорт}}
'''Арн Рапапорт'''&lt;ref&gt;ці Арон, Аарон, {{lang-en|Aaron B. Rapoport}}&lt;/ref&gt; ({{ВД-Прэамбула}}) — [[Ідыш|яўрэйскі]] [[паэт]], [[журналіст]], [[драматург]].

== Біяграфія ==

Бацьку звалі Гершан, маці Хаша-Мая. Атрымаў традыцыйную рэлігійную адукацыю. У 1911 годзе эміграваў з бацькамі ў ЗША. Скончыў [[тэхнікум]] у Нью-Ёрку. Удзельнік [[ЗША ў Першай сусветнай вайне|Першай сусветнай вайны]]. Быў сурэдактарам штомесячнага часопіса «[[Най ідыш]]» (1922), супольна з [[Абрам Рэйзен|А. Рэйзенам]].
Першыя вершы апублікаваў у вядомай амерыканскай газеце «[[Форвертс]]».

Творы:
* «Дурх фаервент» (1925, Нью-Ёрк)
* «Шэйдзім» (1927, Нью-Ёрк)
* «Майсэ шоп» (1935, Нью-Ёрк)
* «Двойрэ дзі невіе» (1965, Тэль-Авіў)

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
* [https://congressforjewishculture.org/people/693/Rapoport-Arn-February-9-1895-September-1-1964 Rapoport, Arn]
* [http://www.museumoffamilyhistory.com/yt/lex/R/rappaport-aaron-b.htm Aaron B. Rappaport]
* [http://www.rujen.ru/index.php/РАПОПОРТ_Арон РАПОПОРТ Арон]
{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Рапапорт Арн}}
[[Катэгорыя:Паэты ЗША]][[Катэгорыя:Паэты Беларусі]][[Катэгорыя:Паэты на ідыш]][[Катэгорыя:Драматургі]][[Катэгорыя:Журналісты ЗША]][[Катэгорыя:Вынаходнікі]][[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны]]</text>
      <sha1>drkdzqmmy4v3uqbivna0rfxhbx8lwuz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катэгорыя:Ваенныя Беларускай Народнай Рэспублікі</title>
    <ns>14</ns>
    <id>811623</id>
    <revision>
      <id>5170949</id>
      <timestamp>2026-07-25T20:44:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «[[Катэгорыя:Ваенныя Беларусі]] [[Катэгорыя:Узброеныя сілы Беларускай Народнай Рэспублікі]] [[Катэгорыя:Постаці БНР]]»</comment>
      <origin>5170949</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="209" sha1="2txbvy2ot3hbnngyqjnyztvk4of0ay9" xml:space="preserve">[[Катэгорыя:Ваенныя Беларусі]]
[[Катэгорыя:Узброеныя сілы Беларускай Народнай Рэспублікі]]
[[Катэгорыя:Постаці БНР]]</text>
      <sha1>2txbvy2ot3hbnngyqjnyztvk4of0ay9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5170950</id>
      <parentid>5170949</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T20:44:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>выдалена [[Катэгорыя:Постаці БНР]]; дададзена [[Катэгорыя:Постаці Беларускай Народнай Рэспублікі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5170950</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="261" sha1="ejnesy13phc6echm9kjxcg5xqjc7prd" xml:space="preserve">[[Катэгорыя:Ваенныя Беларусі]]
[[Катэгорыя:Узброеныя сілы Беларускай Народнай Рэспублікі]]
[[Катэгорыя:Постаці Беларускай Народнай Рэспублікі]]</text>
      <sha1>ejnesy13phc6echm9kjxcg5xqjc7prd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5170951</id>
      <parentid>5170950</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T20:45:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Чаховіч Уладзіслаў перанёс старонку [[Катэгорыя:Ваенныя БНР]] у [[Катэгорыя:Ваенныя Беларускай Народнай Рэспублікі]] не пакінуўшы перасылкі</comment>
      <origin>5170950</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="261" sha1="ejnesy13phc6echm9kjxcg5xqjc7prd" xml:space="preserve">[[Катэгорыя:Ваенныя Беларусі]]
[[Катэгорыя:Узброеныя сілы Беларускай Народнай Рэспублікі]]
[[Катэгорыя:Постаці Беларускай Народнай Рэспублікі]]</text>
      <sha1>ejnesy13phc6echm9kjxcg5xqjc7prd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катэгорыя:Ваенныя БНР</title>
    <ns>14</ns>
    <id>811624</id>
    <redirect title="Катэгорыя:Ваенныя Беларускай Народнай Рэспублікі" />
    <revision>
      <id>5170952</id>
      <timestamp>2026-07-25T20:45:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Катэгорыя:Ваенныя Беларускай Народнай Рэспублікі]]</comment>
      <origin>5170952</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="106" sha1="espsa80f260ouhylg3a1puw2gxxetmt" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Катэгорыя:Ваенныя Беларускай Народнай Рэспублікі]]</text>
      <sha1>espsa80f260ouhylg3a1puw2gxxetmt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катэгорыя:Узброеныя сілы Беларускай Народнай Рэспублікі</title>
    <ns>14</ns>
    <id>811625</id>
    <revision>
      <id>5170953</id>
      <timestamp>2026-07-25T20:45:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Болей}}  [[Катэгорыя:Узброеныя сілы паводле гістарычных дзяржаваў|Беларуская Народная Рэспубліка]] [[Катэгорыя:Беларуская Народная Рэспубліка]] [[Катэгорыя:Вайсковая гісторыя Беларусі‎]] [[Катэгорыя:Колішнія беларускія вайсковыя арганізацыі]]»</comment>
      <origin>5170953</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="446" sha1="48mbm5f6i6irqivzrokmgwzay91nlh8" xml:space="preserve">{{Болей}}

[[Катэгорыя:Узброеныя сілы паводле гістарычных дзяржаваў|Беларуская Народная Рэспубліка]]
[[Катэгорыя:Беларуская Народная Рэспубліка]]
[[Катэгорыя:Вайсковая гісторыя Беларусі‎]]
[[Катэгорыя:Колішнія беларускія вайсковыя арганізацыі]]</text>
      <sha1>48mbm5f6i6irqivzrokmgwzay91nlh8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5170954</id>
      <parentid>5170953</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T20:46:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>выдалена [[Катэгорыя:Узброеныя сілы паводле гістарычных дзяржаваў]]; дададзена [[Катэгорыя:Узброеныя сілы гістарычных дзяржаў]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5170954</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="427" sha1="ety0q938hxjafd6oou6q5xmn2yyydix" xml:space="preserve">{{Болей}}

[[Катэгорыя:Узброеныя сілы гістарычных дзяржаў|Беларуская Народная Рэспубліка]]
[[Катэгорыя:Беларуская Народная Рэспубліка]]
[[Катэгорыя:Вайсковая гісторыя Беларусі‎]]
[[Катэгорыя:Колішнія беларускія вайсковыя арганізацыі]]</text>
      <sha1>ety0q938hxjafd6oou6q5xmn2yyydix</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5170955</id>
      <parentid>5170954</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T20:46:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>выдалена [[Катэгорыя:Вайсковая гісторыя Беларусі]]; дададзена [[Катэгорыя:Ваенная гісторыя Беларусі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5170955</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="420" sha1="imct10mjudcsiwru4vzt7wpggo7fbq2" xml:space="preserve">{{Болей}}

[[Катэгорыя:Узброеныя сілы гістарычных дзяржаў|Беларуская Народная Рэспубліка]]
[[Катэгорыя:Беларуская Народная Рэспубліка]]
[[Катэгорыя:Ваенная гісторыя Беларусі]]
[[Катэгорыя:Колішнія беларускія вайсковыя арганізацыі]]</text>
      <sha1>imct10mjudcsiwru4vzt7wpggo7fbq2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5170956</id>
      <parentid>5170955</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T20:46:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>выдалена [[Катэгорыя:Колішнія беларускія вайсковыя арганізацыі]]; дададзена [[Катэгорыя:Вайсковыя арганізацыі беларускай гісторыі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5170956</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="420" sha1="icryacjghrp76oolclnb870sjmgvipl" xml:space="preserve">{{Болей}}

[[Катэгорыя:Узброеныя сілы гістарычных дзяржаў|Беларуская Народная Рэспубліка]]
[[Катэгорыя:Беларуская Народная Рэспубліка]]
[[Катэгорыя:Ваенная гісторыя Беларусі]]
[[Катэгорыя:Вайсковыя арганізацыі беларускай гісторыі]]</text>
      <sha1>icryacjghrp76oolclnb870sjmgvipl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бел-чырвона-белая стужка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>811626</id>
    <redirect title="Бела-чырвона-белы сцяг" />
    <revision>
      <id>5170998</id>
      <timestamp>2026-07-25T21:20:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Бела-чырвона-белы сцяг]]</comment>
      <origin>5170998</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="55" sha1="6n82zubfvmnonthjgvza38nuwah3wbw" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Бела-чырвона-белы сцяг]]</text>
      <sha1>6n82zubfvmnonthjgvza38nuwah3wbw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Беларускія настаўніцкія курсы ў Вільні (1919)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>811627</id>
    <redirect title="Віленскія беларускія настаўніцкія курсы (1919)" />
    <revision>
      <id>5170999</id>
      <timestamp>2026-07-25T21:20:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Віленскія беларускія настаўніцкія курсы (1919)]]</comment>
      <origin>5170999</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="96" sha1="5bkmrkvc83j6xtrwu3r6999dhezx3q0" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Віленскія беларускія настаўніцкія курсы (1919)]]</text>
      <sha1>5bkmrkvc83j6xtrwu3r6999dhezx3q0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:Слоўнік беларускіх псеўданімаў і крыптанімаў (XVI—XX стст.)</title>
    <ns>10</ns>
    <id>811628</id>
    <redirect title="Шаблон:Крыніцы/Слоўнік беларускіх псеўданімаў і крыптанімаў (XVI—XX стст.)" />
    <revision>
      <id>5171022</id>
      <timestamp>2026-07-26T00:09:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>Чаховіч Уладзіслаў перанёс старонку [[Шаблон:Слоўнік беларускіх псеўданімаў і крыптанімаў (XVI—XX стст.)]] у [[Шаблон:Крыніцы/Слоўнік беларускіх псеўданімаў і крыптанімаў (XVI—XX стст.)]]</comment>
      <origin>5171022</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="147" sha1="35tfsaw8fhb858035xpt594q8pb7zy6" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Шаблон:Крыніцы/Слоўнік беларускіх псеўданімаў і крыптанімаў (XVI—XX стст.)]]</text>
      <sha1>35tfsaw8fhb858035xpt594q8pb7zy6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Марка Бяздольны</title>
    <ns>0</ns>
    <id>811629</id>
    <redirect title="Янка Купала" />
    <revision>
      <id>5171026</id>
      <timestamp>2026-07-26T00:27:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Янка Купала]]</comment>
      <origin>5171026</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35" sha1="7wv2x3ktt9xntt3xfte0b789ht68k4n" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Янка Купала]]</text>
      <sha1>7wv2x3ktt9xntt3xfte0b789ht68k4n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вайдэльота</title>
    <ns>0</ns>
    <id>811630</id>
    <redirect title="Янка Купала" />
    <revision>
      <id>5171027</id>
      <timestamp>2026-07-26T00:27:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Янка Купала]]</comment>
      <origin>5171027</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35" sha1="7wv2x3ktt9xntt3xfte0b789ht68k4n" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Янка Купала]]</text>
      <sha1>7wv2x3ktt9xntt3xfte0b789ht68k4n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Здарэнец</title>
    <ns>0</ns>
    <id>811631</id>
    <redirect title="Янка Купала" />
    <revision>
      <id>5171028</id>
      <timestamp>2026-07-26T00:27:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Янка Купала]]</comment>
      <origin>5171028</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35" sha1="7wv2x3ktt9xntt3xfte0b789ht68k4n" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Янка Купала]]</text>
      <sha1>7wv2x3ktt9xntt3xfte0b789ht68k4n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цімох Каруза</title>
    <ns>0</ns>
    <id>811632</id>
    <redirect title="Янка Купала" />
    <revision>
      <id>5171029</id>
      <timestamp>2026-07-26T00:27:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Янка Купала]]</comment>
      <origin>5171029</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35" sha1="7wv2x3ktt9xntt3xfte0b789ht68k4n" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Янка Купала]]</text>
      <sha1>7wv2x3ktt9xntt3xfte0b789ht68k4n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Янук Купала</title>
    <ns>0</ns>
    <id>811633</id>
    <redirect title="Янка Купала" />
    <revision>
      <id>5171030</id>
      <timestamp>2026-07-26T00:28:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Янка Купала]]</comment>
      <origin>5171030</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35" sha1="7wv2x3ktt9xntt3xfte0b789ht68k4n" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Янка Купала]]</text>
      <sha1>7wv2x3ktt9xntt3xfte0b789ht68k4n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Янка Луцэўчык</title>
    <ns>0</ns>
    <id>811634</id>
    <redirect title="Янка Купала" />
    <revision>
      <id>5171031</id>
      <timestamp>2026-07-26T00:28:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Янка Купала]]</comment>
      <origin>5171031</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35" sha1="7wv2x3ktt9xntt3xfte0b789ht68k4n" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Янка Купала]]</text>
      <sha1>7wv2x3ktt9xntt3xfte0b789ht68k4n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ня-Гутнік</title>
    <ns>0</ns>
    <id>811635</id>
    <redirect title="Янка Купала" />
    <revision>
      <id>5171032</id>
      <timestamp>2026-07-26T00:28:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Янка Купала]]</comment>
      <origin>5171032</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35" sha1="7wv2x3ktt9xntt3xfte0b789ht68k4n" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Янка Купала]]</text>
      <sha1>7wv2x3ktt9xntt3xfte0b789ht68k4n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Стары Мінчук</title>
    <ns>0</ns>
    <id>811636</id>
    <redirect title="Янка Купала" />
    <revision>
      <id>5171033</id>
      <timestamp>2026-07-26T00:28:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Янка Купала]]</comment>
      <origin>5171033</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35" sha1="7wv2x3ktt9xntt3xfte0b789ht68k4n" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Янка Купала]]</text>
      <sha1>7wv2x3ktt9xntt3xfte0b789ht68k4n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хаўруснік</title>
    <ns>0</ns>
    <id>811637</id>
    <redirect title="Янка Купала" />
    <revision>
      <id>5171034</id>
      <timestamp>2026-07-26T00:28:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Янка Купала]]</comment>
      <origin>5171034</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35" sha1="7wv2x3ktt9xntt3xfte0b789ht68k4n" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Янка Купала]]</text>
      <sha1>7wv2x3ktt9xntt3xfte0b789ht68k4n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Янук з-пад Мінска</title>
    <ns>0</ns>
    <id>811638</id>
    <redirect title="Янка Купала" />
    <revision>
      <id>5171035</id>
      <timestamp>2026-07-26T00:28:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Янка Купала]]</comment>
      <origin>5171035</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35" sha1="7wv2x3ktt9xntt3xfte0b789ht68k4n" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Янка Купала]]</text>
      <sha1>7wv2x3ktt9xntt3xfte0b789ht68k4n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Januk s-pad Minska</title>
    <ns>0</ns>
    <id>811639</id>
    <redirect title="Янка Купала" />
    <revision>
      <id>5171036</id>
      <timestamp>2026-07-26T00:28:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Янка Купала]]</comment>
      <origin>5171036</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35" sha1="7wv2x3ktt9xntt3xfte0b789ht68k4n" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Янка Купала]]</text>
      <sha1>7wv2x3ktt9xntt3xfte0b789ht68k4n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wajdelota</title>
    <ns>0</ns>
    <id>811640</id>
    <redirect title="Янка Купала" />
    <revision>
      <id>5171037</id>
      <timestamp>2026-07-26T00:28:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Янка Купала]]</comment>
      <origin>5171037</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35" sha1="7wv2x3ktt9xntt3xfte0b789ht68k4n" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Янка Купала]]</text>
      <sha1>7wv2x3ktt9xntt3xfte0b789ht68k4n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Zdareniec</title>
    <ns>0</ns>
    <id>811641</id>
    <redirect title="Янка Купала" />
    <revision>
      <id>5171038</id>
      <timestamp>2026-07-26T00:28:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Янка Купала]]</comment>
      <origin>5171038</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35" sha1="7wv2x3ktt9xntt3xfte0b789ht68k4n" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Янка Купала]]</text>
      <sha1>7wv2x3ktt9xntt3xfte0b789ht68k4n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Nia-Hutnik</title>
    <ns>0</ns>
    <id>811642</id>
    <redirect title="Янка Купала" />
    <revision>
      <id>5171039</id>
      <timestamp>2026-07-26T00:30:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Янка Купала]]</comment>
      <origin>5171039</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35" sha1="7wv2x3ktt9xntt3xfte0b789ht68k4n" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Янка Купала]]</text>
      <sha1>7wv2x3ktt9xntt3xfte0b789ht68k4n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lewy</title>
    <ns>0</ns>
    <id>811643</id>
    <redirect title="Янка Купала" />
    <revision>
      <id>5171040</id>
      <timestamp>2026-07-26T00:31:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Янка Купала]]</comment>
      <origin>5171040</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35" sha1="7wv2x3ktt9xntt3xfte0b789ht68k4n" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Янка Купала]]</text>
      <sha1>7wv2x3ktt9xntt3xfte0b789ht68k4n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Januk Kupala</title>
    <ns>0</ns>
    <id>811644</id>
    <redirect title="Янка Купала" />
    <revision>
      <id>5171041</id>
      <timestamp>2026-07-26T00:31:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Янка Купала]]</comment>
      <origin>5171041</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35" sha1="7wv2x3ktt9xntt3xfte0b789ht68k4n" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Янка Купала]]</text>
      <sha1>7wv2x3ktt9xntt3xfte0b789ht68k4n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Janka Kupala</title>
    <ns>0</ns>
    <id>811645</id>
    <redirect title="Янка Купала" />
    <revision>
      <id>5171042</id>
      <timestamp>2026-07-26T00:31:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Янка Купала]]</comment>
      <origin>5171042</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35" sha1="7wv2x3ktt9xntt3xfte0b789ht68k4n" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Янка Купала]]</text>
      <sha1>7wv2x3ktt9xntt3xfte0b789ht68k4n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>J. Kupala</title>
    <ns>0</ns>
    <id>811646</id>
    <redirect title="Янка Купала" />
    <revision>
      <id>5171043</id>
      <timestamp>2026-07-26T00:31:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Янка Купала]]</comment>
      <origin>5171043</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35" sha1="7wv2x3ktt9xntt3xfte0b789ht68k4n" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Янка Купала]]</text>
      <sha1>7wv2x3ktt9xntt3xfte0b789ht68k4n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>J. K-a</title>
    <ns>0</ns>
    <id>811647</id>
    <redirect title="Янка Купала" />
    <revision>
      <id>5171044</id>
      <timestamp>2026-07-26T00:34:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Янка Купала]]</comment>
      <origin>5171044</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35" sha1="7wv2x3ktt9xntt3xfte0b789ht68k4n" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Янка Купала]]</text>
      <sha1>7wv2x3ktt9xntt3xfte0b789ht68k4n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>J. K—a</title>
    <ns>0</ns>
    <id>811648</id>
    <redirect title="Янка Купала" />
    <revision>
      <id>5171045</id>
      <timestamp>2026-07-26T00:34:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Янка Купала]]</comment>
      <origin>5171045</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35" sha1="7wv2x3ktt9xntt3xfte0b789ht68k4n" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Янка Купала]]</text>
      <sha1>7wv2x3ktt9xntt3xfte0b789ht68k4n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>K—a</title>
    <ns>0</ns>
    <id>811649</id>
    <redirect title="Янка Купала" />
    <revision>
      <id>5171046</id>
      <timestamp>2026-07-26T00:35:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Янка Купала]]</comment>
      <origin>5171046</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35" sha1="7wv2x3ktt9xntt3xfte0b789ht68k4n" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Янка Купала]]</text>
      <sha1>7wv2x3ktt9xntt3xfte0b789ht68k4n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>K.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>811650</id>
    <redirect title="Янка Купала" />
    <revision>
      <id>5171047</id>
      <timestamp>2026-07-26T00:35:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Янка Купала]]</comment>
      <origin>5171047</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35" sha1="7wv2x3ktt9xntt3xfte0b789ht68k4n" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Янка Купала]]</text>
      <sha1>7wv2x3ktt9xntt3xfte0b789ht68k4n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>J. L.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>811651</id>
    <redirect title="Янка Купала" />
    <revision>
      <id>5171048</id>
      <timestamp>2026-07-26T00:35:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Янка Купала]]</comment>
      <origin>5171048</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35" sha1="7wv2x3ktt9xntt3xfte0b789ht68k4n" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Янка Купала]]</text>
      <sha1>7wv2x3ktt9xntt3xfte0b789ht68k4n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>J. К.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>811652</id>
    <redirect title="Янка Купала" />
    <revision>
      <id>5171049</id>
      <timestamp>2026-07-26T00:35:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Янка Купала]]</comment>
      <origin>5171049</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35" sha1="7wv2x3ktt9xntt3xfte0b789ht68k4n" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Янка Купала]]</text>
      <sha1>7wv2x3ktt9xntt3xfte0b789ht68k4n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Я. Л.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>811653</id>
    <redirect title="Янка Купала" />
    <revision>
      <id>5171050</id>
      <timestamp>2026-07-26T00:35:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Янка Купала]]</comment>
      <origin>5171050</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35" sha1="7wv2x3ktt9xntt3xfte0b789ht68k4n" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Янка Купала]]</text>
      <sha1>7wv2x3ktt9xntt3xfte0b789ht68k4n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Я. К.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>811654</id>
    <redirect title="Янка Купала" />
    <revision>
      <id>5171051</id>
      <timestamp>2026-07-26T00:35:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Янка Купала]]</comment>
      <origin>5171051</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35" sha1="7wv2x3ktt9xntt3xfte0b789ht68k4n" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Янка Купала]]</text>
      <sha1>7wv2x3ktt9xntt3xfte0b789ht68k4n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мінчук (Янка Купала)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>811655</id>
    <redirect title="Мінчук" />
    <revision>
      <id>5171052</id>
      <timestamp>2026-07-26T00:36:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Мінчук]]</comment>
      <origin>5171052</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26" sha1="623tyl5offk0bzakpphk2jyf70bboae" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Мінчук]]</text>
      <sha1>623tyl5offk0bzakpphk2jyf70bboae</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Левы (Янка Купала)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>811656</id>
    <redirect title="Янка Купала" />
    <revision>
      <id>5171053</id>
      <timestamp>2026-07-26T00:36:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Янка Купала]]</comment>
      <origin>5171053</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35" sha1="7wv2x3ktt9xntt3xfte0b789ht68k4n" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Янка Купала]]</text>
      <sha1>7wv2x3ktt9xntt3xfte0b789ht68k4n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Л. I.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>811657</id>
    <redirect title="Янка Купала" />
    <revision>
      <id>5171054</id>
      <timestamp>2026-07-26T00:36:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Янка Купала]]</comment>
      <origin>5171054</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35" sha1="7wv2x3ktt9xntt3xfte0b789ht68k4n" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Янка Купала]]</text>
      <sha1>7wv2x3ktt9xntt3xfte0b789ht68k4n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Я. Купальскі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>811658</id>
    <redirect title="Янка Купала" />
    <revision>
      <id>5171055</id>
      <timestamp>2026-07-26T00:36:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Янка Купала]]</comment>
      <origin>5171055</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35" sha1="7wv2x3ktt9xntt3xfte0b789ht68k4n" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Янка Купала]]</text>
      <sha1>7wv2x3ktt9xntt3xfte0b789ht68k4n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>I. Купала</title>
    <ns>0</ns>
    <id>811659</id>
    <redirect title="Янка Купала" />
    <revision>
      <id>5171056</id>
      <timestamp>2026-07-26T00:37:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Янка Купала]]</comment>
      <origin>5171056</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35" sha1="7wv2x3ktt9xntt3xfte0b789ht68k4n" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Янка Купала]]</text>
      <sha1>7wv2x3ktt9xntt3xfte0b789ht68k4n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Я. К—а</title>
    <ns>0</ns>
    <id>811660</id>
    <redirect title="Янка Купала" />
    <revision>
      <id>5171057</id>
      <timestamp>2026-07-26T00:37:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Янка Купала]]</comment>
      <origin>5171057</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35" sha1="7wv2x3ktt9xntt3xfte0b789ht68k4n" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Янка Купала]]</text>
      <sha1>7wv2x3ktt9xntt3xfte0b789ht68k4n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Я. К-а</title>
    <ns>0</ns>
    <id>811661</id>
    <redirect title="Янка Купала" />
    <revision>
      <id>5171058</id>
      <timestamp>2026-07-26T00:38:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Янка Купала]]</comment>
      <origin>5171058</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35" sha1="7wv2x3ktt9xntt3xfte0b789ht68k4n" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Янка Купала]]</text>
      <sha1>7wv2x3ktt9xntt3xfte0b789ht68k4n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>К—а</title>
    <ns>0</ns>
    <id>811662</id>
    <redirect title="Янка Купала" />
    <revision>
      <id>5171059</id>
      <timestamp>2026-07-26T00:38:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Янка Купала]]</comment>
      <origin>5171059</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35" sha1="7wv2x3ktt9xntt3xfte0b789ht68k4n" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Янка Купала]]</text>
      <sha1>7wv2x3ktt9xntt3xfte0b789ht68k4n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>К-А-А</title>
    <ns>0</ns>
    <id>811663</id>
    <redirect title="Янка Купала" />
    <revision>
      <id>5171060</id>
      <timestamp>2026-07-26T00:38:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Янка Купала]]</comment>
      <origin>5171060</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35" sha1="7wv2x3ktt9xntt3xfte0b789ht68k4n" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Янка Купала]]</text>
      <sha1>7wv2x3ktt9xntt3xfte0b789ht68k4n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>К.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>811664</id>
    <redirect title="Янка Купала" />
    <revision>
      <id>5171061</id>
      <timestamp>2026-07-26T00:38:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Янка Купала]]</comment>
      <origin>5171061</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35" sha1="7wv2x3ktt9xntt3xfte0b789ht68k4n" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Янка Купала]]</text>
      <sha1>7wv2x3ktt9xntt3xfte0b789ht68k4n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>I. Л.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>811665</id>
    <redirect title="Янка Купала" />
    <revision>
      <id>5171062</id>
      <timestamp>2026-07-26T00:38:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Янка Купала]]</comment>
      <origin>5171062</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35" sha1="7wv2x3ktt9xntt3xfte0b789ht68k4n" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Янка Купала]]</text>
      <sha1>7wv2x3ktt9xntt3xfte0b789ht68k4n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>I. К.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>811666</id>
    <redirect title="Янка Купала" />
    <revision>
      <id>5171063</id>
      <timestamp>2026-07-26T00:38:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Янка Купала]]</comment>
      <origin>5171063</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35" sha1="7wv2x3ktt9xntt3xfte0b789ht68k4n" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Янка Купала]]</text>
      <sha1>7wv2x3ktt9xntt3xfte0b789ht68k4n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Адзін з «парнаснікаў»</title>
    <ns>0</ns>
    <id>811667</id>
    <redirect title="Янка Купала" />
    <revision>
      <id>5171064</id>
      <timestamp>2026-07-26T00:38:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Янка Купала]]</comment>
      <origin>5171064</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35" sha1="7wv2x3ktt9xntt3xfte0b789ht68k4n" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Янка Купала]]</text>
      <sha1>7wv2x3ktt9xntt3xfte0b789ht68k4n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>K. Kahaniec</title>
    <ns>0</ns>
    <id>811668</id>
    <redirect title="Янка Купала" />
    <revision>
      <id>5171066</id>
      <timestamp>2026-07-26T00:42:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Янка Купала]]</comment>
      <origin>5171066</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35" sha1="7wv2x3ktt9xntt3xfte0b789ht68k4n" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Янка Купала]]</text>
      <sha1>7wv2x3ktt9xntt3xfte0b789ht68k4n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мінчук (значэнні)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>811669</id>
    <revision>
      <id>5171069</id>
      <timestamp>2026-07-26T00:48:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «'''Мінчу́к''' — шматзначны тэрмін.  == Значэнні == * Мінчук (мянчу́к) — [[катайконім]], жыхар горада [[Мінск|Мінска]] (жаночая форма — ''мінчанка'' / ''мянчанка'')&lt;ref name=&quot;vyachorka&quot;&gt;{{cite web|author=Вінцук Вячорка|title=Мянчук і мянчанка|url=https://www.svaboda.org/a/miancuk-miancanka/29728998.html|publisher=Радыё...»</comment>
      <origin>5171069</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1484" sha1="ozqzo9vofkpoj7x2ltjp5i9r957c7wo" xml:space="preserve">'''Мінчу́к''' — шматзначны тэрмін.

== Значэнні ==
* Мінчук (мянчу́к) — [[катайконім]], жыхар горада [[Мінск|Мінска]] (жаночая форма — ''мінчанка'' / ''мянчанка'')&lt;ref name=&quot;vyachorka&quot;&gt;{{cite web|author=Вінцук Вячорка|title=Мянчук і мянчанка|url=https://www.svaboda.org/a/miancuk-miancanka/29728998.html|publisher=Радыё Свабода|date=2019-01-24|access-date=2026-07-26}}&lt;/ref&gt;.
* [[Мінчук (кніжнае таварыства)|«Мінчук»]] — беларускае кніжнае таварыства і выдавецтва ў Мінску (1906—1909)&lt;ref name=&quot;vyachorka&quot; /&gt;.

== Псеўданімы ==
* ''Мінчук'', або ''Стары Мінчук'' — адзін з псеўданімаў беларускага паэта [[Янка Купала|Янкі Купалы]]&lt;ref name=&quot;salamevich&quot;&gt;{{Крыніцы/Слоўнік беларускіх псеўданімаў і крыптанімаў (XVI—XX стст.)|с=90, 114, 135}}&lt;/ref&gt;.
* ''Міншчук'' — псеўданім беларускага пісьменніка XIX стагоддзя [[Аляксандр Валіцкі|Аляксандра Валіцкага]]&lt;ref name=&quot;vyachorka&quot; /&gt;.

== Гл. таксама ==

* [[Мінчукоў]] — прозвішча.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{неадназначнасць}}</text>
      <sha1>ozqzo9vofkpoj7x2ltjp5i9r957c7wo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мянчук</title>
    <ns>0</ns>
    <id>811670</id>
    <redirect title="Мінчук (значэнні)" />
    <revision>
      <id>5171070</id>
      <timestamp>2026-07-26T00:48:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Мінчук (значэнні)]]</comment>
      <origin>5171070</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45" sha1="5y3kjjivbwghcc7pqtjhf3eflmz3n50" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Мінчук (значэнні)]]</text>
      <sha1>5y3kjjivbwghcc7pqtjhf3eflmz3n50</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мінчук</title>
    <ns>0</ns>
    <id>811671</id>
    <redirect title="Мінчук (значэнні)" />
    <revision>
      <id>5171071</id>
      <timestamp>2026-07-26T00:49:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Мінчук (значэнні)]]</comment>
      <origin>5171071</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45" sha1="5y3kjjivbwghcc7pqtjhf3eflmz3n50" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Мінчук (значэнні)]]</text>
      <sha1>5y3kjjivbwghcc7pqtjhf3eflmz3n50</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катэгорыя:Батанічныя сады Польшчы</title>
    <ns>14</ns>
    <id>811672</id>
    <revision>
      <id>5171102</id>
      <timestamp>2026-07-26T06:12:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Навігацыя}}  [[Катэгорыя:Батанічныя сады паводле краін|Польшча]] [[Катэгорыя:Прырода Польшчы]] [[Катэгорыя:Славутасці Польшчы]]»</comment>
      <origin>5171102</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="229" sha1="eo6d3aixq9060ergz7bpr2z7zeemono" xml:space="preserve">{{Навігацыя}}

[[Катэгорыя:Батанічныя сады паводле краін|Польшча]]
[[Катэгорыя:Прырода Польшчы]]
[[Катэгорыя:Славутасці Польшчы]]</text>
      <sha1>eo6d3aixq9060ergz7bpr2z7zeemono</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Cядзібна-паркавы комплекс Чарноцкіх (Лецяшын)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>811673</id>
    <redirect title="Сядзібна-паркавы комплекс Чарноцкіх (Лецяшын)" />
    <revision>
      <id>5171111</id>
      <timestamp>2026-07-26T07:06:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <comment>DzBar перанёс старонку [[Cядзібна-паркавы комплекс Чарноцкіх (Лецяшын)]] у [[Сядзібна-паркавы комплекс Чарноцкіх (Лецяшын)]]: Назва з памылкай правапісу: першая літара была англійскай &quot;C&quot;, а не кірылічнай</comment>
      <origin>5171111</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="98" sha1="1qavs84iaxx1o6oo3szv7gtjhewpphr" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Сядзібна-паркавы комплекс Чарноцкіх (Лецяшын)]]</text>
      <sha1>1qavs84iaxx1o6oo3szv7gtjhewpphr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Размовы:Cядзібна-паркавы комплекс Чарноцкіх (Лецяшын)</title>
    <ns>1</ns>
    <id>811674</id>
    <redirect title="Размовы:Сядзібна-паркавы комплекс Чарноцкіх (Лецяшын)" />
    <revision>
      <id>5171113</id>
      <timestamp>2026-07-26T07:06:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <comment>DzBar перанёс старонку [[Размовы:Cядзібна-паркавы комплекс Чарноцкіх (Лецяшын)]] у [[Размовы:Сядзібна-паркавы комплекс Чарноцкіх (Лецяшын)]]: Назва з памылкай правапісу: першая літара была англійскай &quot;C&quot;, а не кірылічнай</comment>
      <origin>5171113</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="113" sha1="aollkn3w97rfdzpxeu07eizvc2cc3no" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Размовы:Сядзібна-паркавы комплекс Чарноцкіх (Лецяшын)]]</text>
      <sha1>aollkn3w97rfdzpxeu07eizvc2cc3no</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Плагіят</title>
    <ns>0</ns>
    <id>811675</id>
    <revision>
      <id>5171124</id>
      <timestamp>2026-07-26T08:23:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Дапісаць}}  '''Плагіят''' — выдача чужога твора за свой або выкарыстанне ў сваёй працы чужога твора без спасылкі на аўтара.  == Дадатковая літаратура ==  * {{Кніга|спасылка=belarusdigest.com/wp-content/uploads/2019/04/Rudkouski-Mojeiko-Plagiarism-Paper-Belarusian.pdf|аўтар=Мажэйка, Вадзім, Рудкоўскі, П...»</comment>
      <origin>5171124</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="945" sha1="1s98vc0acju498hdu83u5j3d7vo87a7" xml:space="preserve">{{Дапісаць}}

'''Плагіят''' — выдача чужога твора за свой або выкарыстанне ў сваёй працы чужога твора без спасылкі на аўтара.

== Дадатковая літаратура ==

* {{Кніга|спасылка=belarusdigest.com/wp-content/uploads/2019/04/Rudkouski-Mojeiko-Plagiarism-Paper-Belarusian.pdf|аўтар=Мажэйка, Вадзім, Рудкоўскі, Пётр|загаловак=Плагіят сярод беларускіх
студэнтаў: прычыны,
наступствы, спосабы
рашэння|год=2019|месца=Мінск|выдавецтва=[[Цэнтр Астрагорскага]]|старонак=30}}

== Зноскі ==
&lt;references /&gt;

== Спасылкі ==
{{Навігацыя}}
[[Катэгорыя:Права інтэлектуальнай уласнасці]]
[[Катэгорыя:Крадзеж]]</text>
      <sha1>1s98vc0acju498hdu83u5j3d7vo87a7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5171125</id>
      <parentid>5171124</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T08:24:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5171125</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="945" sha1="kepl0k2bxoqnraqdr8vvbi55t2npdph" xml:space="preserve">{{Дапісаць}}

'''Плагіят''' — выдача чужога твора за свой або выкарыстанне ў сваёй працы чужога твора без спасылкі на аўтара.

== Дадатковая літаратура ==

* {{Кніга|спасылка=belarusdigest.com/wp-content/uploads/2019/04/Rudkouski-Mojeiko-Plagiarism-Paper-Belarusian.pdf|аўтар=Мажэйка, Вадзім, Рудкоўскі, Пётр|загаловак=Плагіят сярод беларускіх студэнтаў: прычыны, наступствы, спосабы рашэння|год=2019|месца=Мінск|выдавецтва=[[Цэнтр Астрагорскага]]|старонак=30}}

== Зноскі ==
&lt;references /&gt;

== Спасылкі ==
{{Навігацыя}}
[[Катэгорыя:Права інтэлектуальнай уласнасці]]
[[Катэгорыя:Крадзеж]]</text>
      <sha1>kepl0k2bxoqnraqdr8vvbi55t2npdph</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катэгорыя:Мультфільмы 1982 года</title>
    <ns>14</ns>
    <id>811676</id>
    <revision>
      <id>5171149</id>
      <timestamp>2026-07-26T09:39:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|Мультфільмы|1982|года}}   {{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Мультфільмы паводле гадоў|1982]] [[Катэгорыя:Фільмы 1982 года]]»</comment>
      <origin>5171149</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="227" sha1="06byw1g2lcose2dq5qay3y1fbeze2r1" xml:space="preserve">{{Тэма паводле гадоў|Мультфільмы|1982|года}}


{{Навігацыя}}
[[Катэгорыя:Мультфільмы паводле гадоў|1982]]
[[Катэгорыя:Фільмы 1982 года]]</text>
      <sha1>06byw1g2lcose2dq5qay3y1fbeze2r1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хранічная абструктыўная хвароба лёгкіх</title>
    <ns>0</ns>
    <id>811677</id>
    <redirect title="Хранічная абструкцыйная хвароба лёгкіх" />
    <revision>
      <id>5171173</id>
      <timestamp>2026-07-26T10:25:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <comment>Ueschar перанёс старонку [[Хранічная абструктыўная хвароба лёгкіх]] у [[Хранічная абструкцыйная хвароба лёгкіх]]: Назва з памылкай правапісу</comment>
      <origin>5171173</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="87" sha1="td59kkhg7uwhrje7drnl3cja1uixbsy" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Хранічная абструкцыйная хвароба лёгкіх]]</text>
      <sha1>td59kkhg7uwhrje7drnl3cja1uixbsy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Іаган Рудольф Глаўбер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>811678</id>
    <redirect title="Ёган Рудольф Глаўбер" />
    <revision>
      <id>5171178</id>
      <timestamp>2026-07-26T10:29:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <comment>Ueschar перанёс старонку [[Іаган Рудольф Глаўбер]] у [[Ёган Рудольф Глаўбер]]: Уніфікацыя назваў: Беларускамоўных крыніц няма, таму пераношу згодна з адказам інстытута</comment>
      <origin>5171178</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="52" sha1="7bgonwif739nyes5j0p0jwa60t44t3t" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Ёган Рудольф Глаўбер]]</text>
      <sha1>7bgonwif739nyes5j0p0jwa60t44t3t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тадэвуш Міцінскі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>811679</id>
    <revision>
      <id>5171188</id>
      <timestamp>2026-07-26T11:00:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Пісьменнік  |Імя                  = Тадэвуш Міцінскі  |Арыгінал імя         = {{lang-pl|Tadeusz Miciński}}  |Фота                 = Tadeusz micinski.jpg  |Шырыня               =   |Подпіс               = Тадэвуш Міцінскі ў 1913 годзе&lt;br&gt;(аўтар здымка: [[Станіслаў Ігнацы Віткевіч]])  |Дата нараджэння      = {{ДН|9|11|1873}}  |Мес...»</comment>
      <origin>5171188</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37308" sha1="gt0nozobuwgxymvjod1j8vc457gwrhh" xml:space="preserve">{{Пісьменнік
 |Імя                  = Тадэвуш Міцінскі
 |Арыгінал імя         = {{lang-pl|Tadeusz Miciński}}
 |Фота                 = Tadeusz micinski.jpg
 |Шырыня               = 
 |Подпіс               = Тадэвуш Міцінскі ў 1913 годзе&lt;br&gt;(аўтар здымка: [[Станіслаў Ігнацы Віткевіч]])
 |Дата нараджэння      = {{ДН|9|11|1873}}
 |Месца нараджэння     = [[Лодзь]], [[Расійская імперыя]]
 |Дата смерці          = люты 1918
 |Месца смерці         = пад [[Чачэрск]]ам ці [[Чэрыкаў|Чэрыкавам]], [[Магілёўская губерня]]
 |Грамадзянства        = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}}
 |Род дзейнасці        = [[паэт]], [[пісьменнік]], [[драматург]], [[публіцыст]], [[перакладчык]]
 |Гады творчасці       = 1896—1918
 |Мова твораў          = [[польская мова|польская]]
 |Жанр                 = містычны [[раман]], [[паэма]], [[верш]], [[п’еса]]
 |Кірунак              = [[Маладая Польшча (мастацтва)|Маладая Польшча]], [[Экспрэсіянізм (літаратура)|экспрэсіянізм]]
}}
'''Тадэ́вуш Міці́нскі''' ({{lang-pl|Tadeusz Miciński}}; {{ДН|9|11|1873}}, [[Лодзь]]&amp;nbsp;— люты [[1918]], пад [[Чачэрск]]ам ці [[Чэрыкаў|Чэрыкавам]]) — [[Польшча|польскі]] [[паэт]], [[драматург]], [[празаік]], [[публіцыст]] і [[перакладчык]]. Прадстаўнік літаратурнага кірунку «[[Маладая Польшча (мастацтва)|Маладая Польшча]]». Аўтар містычных раманаў, паэм прозай і кантэмпляцыйных вершаў. Адзін з вядучых пісьменнікаў польскага [[Экспрэсіянізм (літаратура)|экспрэсіянізму]], папярэднік [[Сюррэалізм|сюррэалізму]].

== Біяграфія ==
=== Раннія гады і адукацыя ===
Нарадзіўся ў сям’і Рудольфа і Ванды з [[Прускія|Прускіх]]. Навучаўся ў V гімназіі ў [[Варшава|Варшаве]]. У 1893—1895 гадах вывучаў гісторыю і філасофію ў [[Ягелонскі ўніверсітэт|Ягелонскім універсітэце]] ў [[Кракаў|Кракаве]]&lt;ref name=&quot;VLE&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.vle.lt/straipsnis/tadeusz-micinski/ |title=Tadeusz Miciński |publisher=Visuotinė lietuvių enciklopedija |lang=lt |accessdate=26 ліпеня 2026}}&lt;/ref&gt;. Пазней працягнуў адукацыю ў [[Лейпцыг]]у і [[Берлін]]е, дзе пазнаёміўся са [[Станіслаў Пшыбышэўскі|Станіславам Пшыбышэўскім]]. У студэнцкія гады захапіўся [[акультызм]]ам, [[сатанізм]]ам і кнігамі таемных ведаў. З’яўляўся членам Варшаўскага тэасофскага таварыства&lt;ref name=&quot;Hass&quot;&gt;{{кніга |аўтар=Hass L. |загаловак=Ambicje rachuby, rzeczywistość. Wolnomularstwo w Europie Środkowo-Wschodniej 1905–1928 |месца=Warszawa |год=1984 |с=89}}&lt;/ref&gt;. У 1897—1898 гадах падарожнічаў па [[Іспанія|Іспаніі]], дзе глыбока зацікавіўся іспанскай містыкай, жывапісам [[Франсіска Гоя|Франсіска Гоі]] і драматычнай паэзіяй [[Педра Кальдэрон дэ ла Барка|Педра Кальдэрона дэ ла Баркі]]&lt;ref name=&quot;VLE&quot;/&gt;.

Быў блізкім сябрам [[Станіслаў Ігнацы Віткевіч|Станіслава Ігнацы Віткевіча]] і кампазітара [[Караль Шыманоўскі|Караля Шыманоўскага]]. У 1910—1913 гадах жыў у раёне Хелерау ў [[Дрэздэн]]е, дзе пазнаёміўся з мясцовым тэатральным авангардам&lt;ref name=&quot;Jastrzabek_2012a&quot;&gt;{{артыкул |аўтар=Jastrząbek M. |загаловак=Muzyka w dramatach Tadeusza Micińskiego na przykładzie Termopili polskich. Misterium na tle życia i śmierci Księcia Józefa Poniatowskiego |выданне=Folia Litteraria Polonica |год=2012 |нумар=15 |старонкі=159–160}}&lt;/ref&gt;. У жніўні 1912 года ўдзельнічаў у з’ездзе ў [[Закапанэ]], на якім быў створаны Польскі ваенны скарб ({{lang-pl|Polski Skarb Wojskowy}})&lt;ref name=&quot;Kiedrzynska&quot;&gt;{{артыкул |аўтар=Kiedrzyńska W. |загаловак=Powstanie i organizacja Polskiego Skarbu Wojskowego 1912–1914 |выданне=Niepodległość |год=1936 |том=XIII |нумар=1 (33) |старонкі=80}}&lt;/ref&gt;. У 1913 годзе працаваў карэспандэнтам тыднёвіка «[[Świat]]» у [[Сафія|Сафіі]] падчас адной з [[Балканскія войны|Балканскіх войнаў]]{{sfn|Ławski|2018|с=160}}.

=== Першая сусветная вайна і знаходжанне ў Расіі ===
Т. Міцінскі прымаў удзел у [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайне]]&lt;ref name=&quot;Marlega&quot;&gt;{{cite web |url=http://mloda-polska.klp.pl/a-8473-2.html |title=Tadeusz Miciński – biografia |author=Marlęga K. |lang=pl |accessdate=15 студзеня 2015}}&lt;/ref&gt;, шмат падарожнічаў. Ён займаў выразную антыгерманскую і праенную пазіцыю{{sfn|Ławski|2018|с=157}}. Ад жніўня 1915 года знаходзіўся ў [[Расійская імперыя|Расіі]], куды эвакуіраваўся з Варшавы перад наступам нямецкіх войскаў{{sfn|Sobieraj (1)|2023|с=204}}. Хутка пасля заснавання ў верасні 1915 года тыднёвіка «[[Рэха Польскае]]» (звязанага з Канстытуцыйна-дэмакратычнай партыяй і [[Аляксандр Лядніцкі|Аляксандрам Лядніцкім]]) стаў яго публіцыстам{{sfn|Ślisz|1968|с=82}}. Таксама супрацоўнічаў з літаратурным аддзелам «Газеты Польскай» — галоўнага выдання [[Нацыянальна-дэмакратычная партыя (Польшча)|Нацыянальнай дэмакратыі]] ў Расіі{{sfn|Ślisz|1968|с=88}}. У 1916 годзе жыў у [[Масква|Маскве]]{{sfn|Strumph-Wojtkiewicz|1925|с=5}}, дзе апублікаваў серыю тэкстаў на старонках штодзённіка «[[Утро России]]», органа праеннай Прагрэсіўнай партыі{{sfn|Ławski|2018|с=158–159}}{{sfn|Bajko|2020|с=790}}. Падтрымліваў сяброўскія адносіны з рускім паэтам [[Канстанцін Дзмітрыевіч Бальмонт|Канстанцінам Бальмонтам]]{{sfn|Bajko|2020|с=792}}, удзельнічаў у працы Маскоўскага рэлігійна-філасофскага таварыства (яго выступленне згадваў [[Вячаслаў Іваноў]] у эсэ «Польскі месіянізм як жывая сіла»)&lt;ref name=&quot;Ivanov&quot;&gt;{{артыкул |аўтар=Иванов Вяч. И. |загаловак=Польский мессианизм, как живая сила |выданне=Собрание сочинений |том=4 |месца=Брюссель |год=1987 |старонкі=659–665}}&lt;/ref&gt;. У сваіх тэкстах паказваў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] як рэалізацыю ідэі свабоды, за якую, на яго думку, і павінна была ісці вайна{{sfn|Ławski|2018|с=163–164}}.

Пасля [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі]] заставаўся палітычна актыўным. У 1917 годзе падчас святкавання гадавіны [[Канстытуцыя 3 мая 1791 года|Канстытуцыі 3 мая]] ў Саюзе ваенных палякаў выступіў з рэфератам, у якім супрацьпаставіў марксісцкай [[Клас (сацыялогія)|барацьбе класаў]] ідэю салідарызму{{sfn|Grosfeld|1956|с=18}}. Улетку 1917 года, падчас [[Карнілаўскае выступленне|путчу Карнілава]], быў карэспандэнтам выдання «Polskie Siły Zbrojne» пры [[Стаўка Вярхоўнага Галоўнакамандуючага|Стаўцы Вярхоўнага Галоўнакамандуючага]], а яго панэгірычны артыкул пра генерала [[Лаўр Георгіевіч Карнілаў|Лаўра Карнілава]] выклікаў падазрэнні ва ўдзеле Галоўнага польскага ваеннага камітэта (Нацполя) ў спробе звяржэння [[Часовы ўрад Расіі|Часовага ўрада]] і сустрэў рэзкі адказ [[Фелікс Эдмундавіч Дзяржынскі|Фелікса Дзяржынскага]] на старонках газеты «Трыбуна»{{sfn|Ślisz|1968|с=146–147}}{{sfn|Grosfeld|1956|с=53}}{{sfn|Bajko|2020|с=788}}. У жніўні 1917 года ўдзельнічаў у палітычным з’ездзе, арганізаваным у Маскве [[Польскі нацыянальны камітэт (1917—1919)|Польскім нацыянальным камітэтам]], пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] выступаў лектарам мясцовага Нацыянальнага клуба{{sfn|Bajko|2020|с=794}}. 

З сярэдзіны 1917 года браў удзел у фарміраванні [[Першы польскі корпус|І-га Польскага корпуса]] пад камандаваннем генерала [[Юзаф Доўбар-Мусніцкі|Юзафа Доўбар-Мусніцкага]] ў якасці афіцэра па асвеце і прапагандзе. Наведваў падраздзяленні, размешчаныя на тэрыторыі Беларусі і [[Украіна|Украіны]], у прыватнасці ў раёне [[Кіеў|Кіева]], [[Быхаў|Быхава]] і [[Магілёў|Магілёва]]{{sfn|Sobieraj (1)|2023|с=204}}{{sfn|Sobieraj (2)|2023|с=250}}.

=== Сям'я ===
Яго сынам быў [[Яраслаў Тадэвуш Міцінскі]] (1898–1971), рэжысёр і мастацкі кіраўнік, працаўнік тэатра «Рэдута», а пляменнікам — эсэіст [[Баляслаў Міцінскі]] (1911–1943)&lt;ref name=&quot;BolMic&quot;&gt;{{cite web |url=https://filmpolski.pl/fp/index.php?film=429540 |title=Bolesław Miciński |publisher=filmpolski.pl |lang=pl |accessdate=17 студзеня 2021}}&lt;/ref&gt;.

== Абставіны смерці ==
У лютым 1918 года Міцінскі разам з жонкай, дачкой і сынам выехаў праз [[Смаленск]] у Польшчу. Ён знік без вестак пры нявысветленых абставінах падчас знаходжання ў сваёй сваячкі Марыі Дорн-Бараноўскай на Беларусі{{sfn|Sobieraj (2)|2023|с=250}}&lt;ref name=&quot;Shastakou&quot;&gt;{{артыкул |аўтар=Шастакоў Я. |загаловак=Таямніца адной смерці |выданне=Літаратура і мастацтва |год=2018 |нумар=30 |старонкі=11}}&lt;/ref&gt;.

5 жніўня 1925 года ў газеце «[[Kurier Warszawski]]» быў апублікаваны артыкул [[Станіслаў Струмпф-Вайткевіч|Станіслава Струмпф-Вайткевіча]], у якім падаваліся дзве розныя рэляцыі смерці пісьменніка{{sfn|Strumph-Wojtkiewicz|1925|с=4}}. Яны не ва ўсім супадалі, але часткова дапаўнялі адна адну{{sfn|Strumph-Wojtkiewicz|1925|с=5}}.
* Першая версія: расказана Баляславам Ц., які сам звярнуўся ў рэдакцыю, выконваючы «апошнюю волю памерлага»{{sfn|Strumph-Wojtkiewicz|1925|с=4}}. Падчас вайны Баляслаў Ц. знайшоў прытулак у маёнтку [[Выдранка]], які належаў баранэсе Дорн і знаходзіўся на мяжы [[Магілёўская губерня|Магілёўскай]], [[Віцебская губерня|Віцебскай]] і [[Чарнігаўская губерня|Чарнігаўскай]] губерняў{{sfn|Strumph-Wojtkiewicz|1925|с=4}}. Міцінскі дапамагаў хворай баранэсе да самай яе смерці ў Чэрыкаве і арганізаваў пахаванне{{sfn|Strumph-Wojtkiewicz|1925|с=4}}. З-за пагрозы ён разам з Баляславам Ц. уцёк, перайшоўшы раку [[Сож]]. Падчас уцёкаў ён перадаў спадарожніку свае вершы, пасля чаго пайшоў адзін і трапіў на бальшавіцкі патруль на лузе каля [[Чачэрск]]а{{sfn|Strumph-Wojtkiewicz|1925|с=4}}. З яго сарвалі вопратку, але ён адмовіўся аддаваць рукапіс паэмы. Гэта раззлавала салдат, і яны забілі яго прыкладамі зброі{{sfn|Strumph-Wojtkiewicz|1925|с=4}}. Мясцовыя католікі пахавалі яго з удзелам ксяндза{{sfn|Strumph-Wojtkiewicz|1925|с=4}}&lt;ref name=&quot;Shastakou&quot;/&gt;.
* Другая версія: паходзіла ад Зоф’і Хруцкай. Паводле яе слоў, Міцінскія выехалі з Масквы і даведаліся ў дарозе пра паміраючую сваячку. Міцінскі паехаў у Чэрыкаў, а яго сям'я — у [[Гомель]]{{sfn|Strumph-Wojtkiewicz|1925|с=4}}. У 1923 годзе Хруцкая наведала месца яго смерці і сустрэлася з людзьмі, якія яго хавалі{{sfn|Strumph-Wojtkiewicz|1925|с=5}}. Паводле іх версіі, у Чачэрску Міцінскі папрасіў у бальшавіцкіх уладаў коней, каб дабрацца да станцыі [[Буда-Кашалёўская]]{{sfn|Strumph-Wojtkiewicz|1925|с=5}}. Транспарт яму далі мясцовыя браты-злачынцы, якія забілі яго з мэтай рабавання. Цела было знойдзена на беразе ракі [[Чачора (рака)|Чачоры]]{{sfn|Strumph-Wojtkiewicz|1925|с=5}}. Ён быў пахаваны на каталіцкіх могілках у паселішчы [[Малынічы|Малыя Малынічы]] (у арыгінале Малыя Матынічы, але такога населенага пункта не існавала) пад Чачэрскам{{sfn|Strumph-Wojtkiewicz|1925|с=5}}&lt;ref name=&quot;Khmialnitski&quot;&gt;{{артыкул |аўтар=Хмяльніцкі М. |загаловак=Беларускі дыскурс у польскай літаратуры 20-30-х гг. ХХ ст.: сучасная рэцэпцыя праблемы |выданне=Українська полоністика. Філологічні дослідження |год=2014 |нумар=11 |старонкі=46}}&lt;/ref&gt;. Крыж і таблічку з імем бальшавікі знішчалі тройчы{{sfn|Strumph-Wojtkiewicz|1925|с=5}}.

Таксама ў 1922 годзе пісьменніца [[Ганна Загорская]] сцвярджала, што Міцінскі спрабаваў супакоіць сялян, якія агрэсіўна блакавалі пахаванне баранэсы ў Чэрыкаве. Пасля таго, як ён выехаў конна ў бок [[Рагачоў|Рагачова]], на яго напалі бандыты і забілі&lt;ref name=&quot;HZ&quot;&gt;{{артыкул |аўтар=Zahorska H. |загаловак=Ofiara bolszewików. Wspomnienie pośmiertne o Tadeuszu Micińskim |выданне=Przegląd Wieczorny |год=1922 |нумар=229 |старонкі=3}}&lt;/ref&gt;.

У наступныя гады ў Польшчы хадзілі чуткі, што ён нібыта выжыў і кінуў сям'ю{{sfn|Strumph-Wojtkiewicz|1925|с=5}}. Аднак пазней у [[Другая Рэч Паспалітая|ІІ Рэчы Паспалітай]] пра яго пісалі выключна як пра афіцэра ўсходняга корпуса, забітага бальшавікамі&lt;ref name=&quot;Siedlecki&quot;&gt;{{артыкул |аўтар=Grzymała-Siedlecki A. |загаловак=Dwa poematy Micińskiego |выданне=Kurier Warszawski |год=1931 |нумар=167 |старонкі=4}}&lt;/ref&gt;. Магіла ў Малых Малынічах, як адзначаў беларускі літаратуразнавец [[А. Лойка]], з'яўляецца важным месцам памяці ў кантэксце беларуска-польскага літаратурнага памежжа&lt;ref name=&quot;Loyka&quot;&gt;{{кніга |аўтар=Лойка А. |загаловак=Роўнакутны трохвугольнік, або Ад Палямона да Максіма Танка. Дапаможнік па спецкурсе &quot;Беларуска-руска-польскія літаратурныя сувязі&quot; |месца=Мінск |год=2003 |старонак=214 |с=155}}&lt;/ref&gt;.

== Творчасць і светапогляд ==
Герметычная і цяжкая для ўспрымання проза Міцінскага грунтавалася на «аб'яўленай праўдзе». Аўтар выказваў у ёй ідэі гнозісу і [[фаталізм]]у, а таксама погляд, што толькі выбраным адзінкам ([[Звышчалавек|звышчалавеку]]) дадзена мець душу і вечнае жыццё. Міцінскі быў праціўнікам тэорыі выпадковасці: ён лічыў, што свет і ўсе яго элементы існуюць з неабходнасці, хоць яны і непасціжныя да канца. Разам з тым ён абвяшчаў прымат разумнага, навуковага вывучэння таемных ведаў («магаў Індыі», «зорказнаўцаў Халдэі») над верай.

Міцінскі, як і [[Станіслаў Выспянскі]], быў працягвальнікам паэтычнага містэрыйнага тэатра. Яго часта лічаць папярэднікам [[Сюррэалізм|сюррэалізму]] або чыстым [[Экспрэсіянізм (тэатр)|экспрэсіяністам]]. Ён распрацаваў уласную двухпланавую драматычную форму, дзе рэальная драма пераплятаецца з драмай палітычных і гісторыясофскіх ідэй у містэрыйным, алегарычным вымярэнні. Напісаў некалькі п'ес, у якіх спалучаюцца ідэі філасофіі гісторыі з тагачаснымі тэхнікамі сучасных медыя (фільма, праекцыі).

Аўтар таксама разглядаў тэму [[сатанізм]]у. Абапіраючыся на сярэднявечных гностыкаў, ён сцвярджаў, што зямны свет стварыў не Бог, а Сатана, з мэтай стварэння карыкатуры на Неба (традыцыйныя сімвалы сатанізму, такія як казёл ці перакулены крыж, з'яўляюцца карыкатурамі на хрысціянскія святыні). Адшукваючы аналогіі ў літаратурных біяграфіях, ён сцвярджаў, што [[Ісус Хрыстос]], [[Люцыфер]] і [[Фенікс (міфалогія)|Фенікс]] — гэта тры імі адной і той жа істоты.

У рамане «Xiądz Faust» (Ксёндз Фаўст) аўтар стварыў адзін з нямногіх у літаратуры «Маладой Польшчы» прыкладаў, дзе паслядоўнікі Антыхрыста здольныя пабудаваць дзеючае і арганізаванае грамадства, знаходзячы шчасце ў граху і вызваляючыся ад суровых законаў Бога. Міцінскі паказаў так званае «царства смерці», што было своеасаблівай варыяцыяй на тэму тагачаснага капіталізму.

Міцінскі быў залучаны ў стварэнне праекта «Кодэкса Яснай Гары», які павінен быў стаць асновай для свецкага Ордэна Сонечных Братоў. Хоць сам ён не быў іх прыхільнікам (крытыка падобных арганізацый ёсць у яго рамане «Nietota»), гэтыя ідэі знайшлі адлюстраванне ў яго творчасці. Ён таксама пісаў тэксты, звязаныя з польскім народам, у якіх разглядаў філасофію генезісу [[Юліуш Славацкі|Юліуша Славацкага]]. Выказваў прыхільнасць да [[панславізм]]у і [[Антыгерманізм|антыгерманізму]]. Перакладаў творы [[Джалаладзін Румі|Румі]], [[Тэрэза Авільская|Святой Тэрэзы Авільскай]] і армянскіх паэтаў. Яго апошнім вядомым празаічным творам з'яўляецца неапублікаваная навела з антыбальшавіцкім зместам пад назвай «Król Duch» (снежань 1917), дзе апісваецца аблога польскага маёнтка ўзбунтаванымі сялянамі{{sfn|Bajko|2020|с=791}}.

== Уплыў і адлюстраванне ў мастацтве ==
Яшчэ пры жыцці Міцінскага ахутвала легенда «паэта-мага». [[Станіслаў Выспянскі]] ў сатырычнай форме вывеў яго ў драме «Вызваленне» (вобразы Самотніка і Маскі V). [[Станіслаў Ігнацы Віткевіч]] адлюстраваў яго ў рамане «622 падзенні Бунга» (як мага Хільдэрыка), а таксама прысвяціў яму свой раман «Ненасытнасць».

Творы Міцінскага неаднаразова станавіліся асновай для музычных кампазіцый:
* У 1904 годзе [[Кароль Шыманоўскі]] напісаў «Чатыры песні» op. 11 на вершы з паэмы Міцінскага «Карсар»; твор быў прысвечаны паэту. У 1909 годзе Шыманоўскі стварыў «Песні» op. 20 на шэсць фрагментаў са зборніка «У змроку зорак» («W mroku gwiazd»), а партытуру сваёй Уверцюры E-dur op. 12 ён суправадзіў уступам з паэмы «Віцязь Уласт».
* [[Людамір Ружыцкі]] напісаў «Восем песень на словы Тадэвуша Міцінскага» op. 9 (1904) і «Шэсць песень...» op. 16 (1906).
* Кампазітар [[Рыгор Фітэльберг]] напісаў песню на верш «O nocy cicha, nocy błękitna…» (твор лічыцца згубленым)&lt;ref name=&quot;Jastrzabek_2012b&quot;&gt;{{артыкул |аўтар=Jastrząbek M. |загаловак=Muzyka w dramatach Tadeusza Micińskiego na przykładzie „Termopili polskich. Misterium na tle życia i śmierci Księcia Józefa Poniatowskiego” |выданне=Acta Universitatis Lodziensis. Folia Litteraria Polonica |месца=Łódź |выдавецтва=Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego |год=2012 |нумар=1 |старонкі=58–76}}&lt;/ref&gt;.

== Ацэнкі сучаснікаў і даследчыкаў ==
Яшчэ пры жыцці Т. Міцінскі быў названы [[Юзаф Катарбінскі|Юзафам Катарбінскім]] «найбольш загадкавым з сучасных паэтаў» (1907)&lt;ref name=&quot;Kotarbinski&quot;&gt;{{артыкул |аўтар=Kotarbiński J. |загаловак=Poeta o poecie |выданне=Kurier Warszawski |год=1907 |нумар=340 |старонкі=2}}&lt;/ref&gt;, а Янам Ларэнтовічам — «адным з самых аўтэнтычных польскіх паэтаў» (1915)&lt;ref name=&quot;Lorentowicz&quot;&gt;{{артыкул |аўтар=Lorentowicz J. |загаловак=A poeci?... |выданне=Nowa Gazeta |год=1915 |нумар=37 |старонкі=2}}&lt;/ref&gt;.

{{цытата|Тадэвуш Міцінскі жыў ідэяй вялікіх усеславянскіх аб'яднанняў... Ён пісаў пра будучыя пагадненні славяншчыны, знаходзіў супольныя падземныя цячэнні сярод яе. (...) не быў зразуметы пры жыцці. Містыкаў раздражняла змешванне рэалізму з тагасветнасцю, рэалістаў — абсалютны ірацыяналізм канструкцыі і зместу.{{арыгінальны тэкст|pl|Tadeusz Miciński żył z ideą wielkich zjednoczeń wszechsłowiańskich. (...) pisał o przyszłych porozumieniach słowiańszczyzny, wynajdywał wspólne podziemne wśród niej nurty. (...) nie był rozumiany za życia. Mistyków raziło pomieszanie realizmu z zaświatowością, realistów absolutny irracjonalizm konstrukcji i treści.}}|&lt;ref name=&quot;HZ&quot;/&gt;}} — [[Ганна Загорская]].

{{цытата|Міцінскі можа быць альбо пісьменнікам геніяльным, альбо ніякім. Альбо прарок, альбо шарлатан; альбо маг, альбо містыфікатар; альбо &quot;бард польскай душы&quot;, альбо &quot;смешны п'еро&quot;; альбо выдатны эрудыт, альбо інтэлектуальны ашуканец; альбо эпігон, альбо папярэднік...{{арыгінальны тэкст|pl|Miciński może być albo pisarzem genialnym, albo żadnym. Albo prorok, albo szarlatan; albo mag, albo mistyfikator; albo ''bard duszy polskiej'', albo ''śmieszny pierrot''; albo wybitny erudyta, albo intelektualny szalbierz; albo epigon, albo prekursor...}}|&lt;ref name=&quot;Wroblewska&quot;&gt;{{кніга |аўтар=Wróblewska T. |загаловак=Studia o Tadeuszu Micińskim |месца=Kraków |выдавецтва=Wyd. Literackie |год=1979 |с=7}}&lt;/ref&gt;}} — [[Тэрэза Урублеўская]].

{{цытата|Творчасць Тадэвуша Міцінскага захапляе сваёй шматслойнасцю... музычнасць фраз, феерыя фарбаў, жудаснасць фантастычных вобразаў...{{арыгінальны тэкст|pl|Twórczość Tadeusza Micińskiego fascynuje swoją wielowarstwowością. Tym, co przede wszystkim rzuca się w oczy, są jej warstwy poetyckie: muzyczność fraz, feeria barw, niesamowitość fantastycznych obrazów...}}|&lt;ref name=&quot;Nowicki&quot;&gt;{{кніга |аўтар=Nowicki A. |загаловак=Nietota. Księga tajemna Tatr |раздзел=Tadeusz Miciński i wiele Polsk |месца=Warszawa |год=2004 |с=389–392}}&lt;/ref&gt;}} — [[Анджэй Навіцкі]].

{{цытата|Тон абсалютна чысты, моцны, арыгінальны — тон, па якім заўсёды і ўсюды мы можам яго пазнаць, вылучыць і ніколі ўжо не забыць.{{арыгінальны тэкст|pl|Ton absolutnie czysty, mocny, oryginalny – ton, po którym zawsze i wszędzie możemy go poznać, wyróżnić i nigdy już nie zapomnieć.}}|&lt;ref name=&quot;Lesmian&quot;&gt;{{артыкул |аўтар=Leśmian B. |загаловак=W Mrokach Złotego Pałacu. Recenzja |выданне=Kurjer Warszawski |год=1909 |нумар=158 |старонкі=3–5}}&lt;/ref&gt;}} — [[Баляслаў Лесьмян]].

== У масавай культуры ==
* 9 лістапада 2013 года ў Варшаве, да 140-годдзя пісьменніка, была заснавана Экспрэсіяністычная прэмія «Фенікс» імя Тадэвуша Міцінскага&lt;ref name=&quot;Feniks&quot;&gt;{{cite web |url=http://bizneszklasa.pl/2017/07/31/nagroda-ekspresjonistyczna-feniks-im-tadeusza-micinskiego/ |title=Nagroda Ekspresjonistyczna „Feniks” im. Tadeusza Micińskiego |publisher=bizneszklasa.pl |lang=pl |accessdate=27 лютага 2018}}&lt;/ref&gt;.
* Творчасцю паэта натхняўся Раман Кастшэўскі — вакаліст і аўтар тэкстаў хэві-метал-гурта «Kat».
* Вершы Міцінскага неаднаразова аранжыраваліся сучаснымі музыкамі:
** «Twoja postać» (альбом [[Марэк Грахута|Марэка Грахуты]] 1970 г. і Гжэгажа Турнау 2006 г.).
** «Purpurowe ciepłe słońce» і «Izis» выконвала [[Эва Дэмарчык]]&lt;ref name=&quot;Demarczyk&quot;&gt;{{cite web |url=https://demarczyk.pl/wp/izis/ |title=Ewa Demarczyk » Izis |lang=pl |accessdate=14 чэрвеня 2020}}&lt;/ref&gt;.
** «Lucifer» (альбом «Evangelion» гурта [[Behemoth]]).
** «Delirium Tremens» (гурт «Kat»).
** «Lucifer», «Kain», «Witeź Włast» (праект «Nirnaeth»).
** «Droga Mleczna», «Ananke» ды іншыя (гурт «Radogost»)&lt;ref name=&quot;Radogost&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.radiorevolta.pl/2015/09/radogost-wywiad.html |title=Radogost – wywiad – Radio Revolta |publisher=Radio Revolta |lang=pl |accessdate=19 студзеня 2016}}&lt;/ref&gt;.
** Творы Міцінскага таксама выкарыстоўвалі гурты «Lux Occulta», «Śmiałek», польскі дэз-метал-гурт «Sickroom».

== Бібліяграфія ==
* «Łazarze» (1896) — паэма.
* «Nauczycielka» (1896) — навела.
* «W mroku gwiazd» (1902) — зборнік паэзіі.
* «Noc rabinowa» (1904) — драма.
* «Kniaź Patiomkin» (1906) — драма.
* «Do źródeł duszy polskiej» (1906) — зборнік публіцыстыкі.
* «Wrogowie duchów» (1907) — драма.
* «Życie nowe» (1907) — паэма.
* «W mrokach złotego pałacu, czyli Bazylissa Teofanu» (1909) — драма.
* «Nietota. Księga tajemna Tatr» (1910) — раман.
* «Walka o Chrystusa» (1911) — зборнік публіцыстыкі.
* «Dęby czarnobylskie» (1911) — зборнік апавяданняў.
* «Xiądz Faust» (1913) — аповесць.
* «Widmo Wallenroda» (1914) — паэма.
* «Nowy Konrad Wallenrod» (1915) — паэма.
* «Wita» (1926) — аповесць.
* «Niedokonany» (1931) — паэма (выдадзена пасмяротна).
* «Termopile polskie» — драма (нескончаная, прэм'ера адбылася ў 1970 г.).

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{артыкул |аўтар=Bajko M. |загаловак=Tadeusz Miciński i Rosja: lata I wojny światowej |выданне=Slavia Orientalis |год=2020 |том=69 |нумар=4 |старонкі=783–797 |ref=Bajko}}
* {{кніга |аўтар=Grosfeld L. |загаловак=Polskie reakcyjne formacje wojskowe w Rosji 1917–1919 |месца=Warszawa |выдавецтва=Państwowe Wydawnictwo Naukowe |год=1956 |ref=Grosfeld}}
* {{артыкул |аўтар=Ławski J. |загаловак=Kosmografia wolności. „Nowe” pisma Tadeusza Micińskiego z lat 1914–1917 |выданне=Wiek XIX. Rocznik Towarzystwa Literackiego im. Adama Mickiewicza |год=2018 |том=53 |старонкі=157–170 |ref=Ławski}}
* {{артыкул |аўтар=Sobieraj S. |загаловак=Tadeusz Miciński, teatr polski i Polacy w Moskwie w latach 1915–1918 (na marginesie wojennej publicystyki poety) |выданне=Przegląd Wschodnioeuropejski |год=2023 |том=14 |нумар=1 |старонкі=203–216 |ref=Sobieraj (1)}}
* {{артыкул |аўтар=Sobieraj S. |загаловак=Polityczne konteksty twórczości Tadeusza Micińskiego. Sprawa polska a Rosja w dobie Wielkiej Wojny |выданне=Przegląd Wschodnioeuropejski |год=2023 |том=14 |нумар=2 |старонкі=247–268 |ref=Sobieraj (2)}}
* {{артыкул |аўтар=Strumph-Wojtkiewicz S. |загаловак=Śmierć Micińskiego (dwie relacje) |выданне=Kurier Warszawski |год=1925 |нумар=217 |старонкі=4–5 |ref=Strumph-Wojtkiewicz}}
* {{кніга |аўтар=Ślisz A. |загаловак=Prasa polska w Rosji w dobie wojny i rewolucji (1915–1919) |месца=Warszawa |выдавецтва=Książka i Wiedza |год=1968 |ref=Ślisz}}
* {{кніга |аўтар=Gutowski W. |загаловак=Wprowadzenie do Xięgi Tajemnej: studia o twórczości Tadeusza Micińskiego |месца=Bydgoszcz |выдавецтва=Akademia Bydgoska im. Kazimierza Wielkiego |год=2002}}
* {{кніга |аўтар=Linkner T. |загаловак=Zanim skończyło się maskaradą: ze studiów nad twórczością Tadeusza Micińskiego |месца=Gdańsk |выдавецтва=Wydawn. Uniwersytetu Gdańskiego |год=2003}}
* {{кніга |аўтар=Czabanowska-Wróbel A. |загаловак=Poezja Tadeusza Micińskiego: interpretacje |месца=Kraków |выдавецтва=Księgarnia Akademicka |год=2004}}
* {{кніга |аўтар=Próchniak P. |загаловак=Pęknięty płomień: o pisarstwie Tadeusza Micińskiego |месца=Lublin |выдавецтва=Wydawnictwo KUL |год=2006}}
* {{артыкул |аўтар=Шастакоў Я. |загаловак=Таямніца адной смерці |выданне=Літаратура і мастацтва |год=2018 |нумар=30 |старонкі=11}}
* {{артыкул |аўтар=Хмяльніцкі М. |загаловак=Беларускі дыскурс у польскай літаратуры 20-30-х гг. ХХ ст.: сучасная рэцэпцыя праблемы |выданне=Українська полоністика. Філологічні дослідження |год=2014 |нумар=11 |старонкі=44—52}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Міцінскі, Тадэвуш}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1873 годзе]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў 1918 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Лодзі]]
[[Катэгорыя:Асобы:Чачэрскі раён]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў Чачэрскім раёне]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Ягелонскага ўніверсітэта]]
[[Катэгорыя:Пісьменнікі Польшчы XX стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Паэты Польшчы XX стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Польскія драматургі]]
[[Катэгорыя:Перакладчыкі Польшчы]]
[[Катэгорыя:Ахвяры забойстваў у Расіі]]</text>
      <sha1>gt0nozobuwgxymvjod1j8vc457gwrhh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5171189</id>
      <parentid>5171188</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T11:00:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ацэнкі сучаснікаў і даследчыкаў */</comment>
      <origin>5171189</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37328" sha1="4uufm7xd80cykkkg42psm5yiqtbu9i8" xml:space="preserve">{{Пісьменнік
 |Імя                  = Тадэвуш Міцінскі
 |Арыгінал імя         = {{lang-pl|Tadeusz Miciński}}
 |Фота                 = Tadeusz micinski.jpg
 |Шырыня               = 
 |Подпіс               = Тадэвуш Міцінскі ў 1913 годзе&lt;br&gt;(аўтар здымка: [[Станіслаў Ігнацы Віткевіч]])
 |Дата нараджэння      = {{ДН|9|11|1873}}
 |Месца нараджэння     = [[Лодзь]], [[Расійская імперыя]]
 |Дата смерці          = люты 1918
 |Месца смерці         = пад [[Чачэрск]]ам ці [[Чэрыкаў|Чэрыкавам]], [[Магілёўская губерня]]
 |Грамадзянства        = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}}
 |Род дзейнасці        = [[паэт]], [[пісьменнік]], [[драматург]], [[публіцыст]], [[перакладчык]]
 |Гады творчасці       = 1896—1918
 |Мова твораў          = [[польская мова|польская]]
 |Жанр                 = містычны [[раман]], [[паэма]], [[верш]], [[п’еса]]
 |Кірунак              = [[Маладая Польшча (мастацтва)|Маладая Польшча]], [[Экспрэсіянізм (літаратура)|экспрэсіянізм]]
}}
'''Тадэ́вуш Міці́нскі''' ({{lang-pl|Tadeusz Miciński}}; {{ДН|9|11|1873}}, [[Лодзь]]&amp;nbsp;— люты [[1918]], пад [[Чачэрск]]ам ці [[Чэрыкаў|Чэрыкавам]]) — [[Польшча|польскі]] [[паэт]], [[драматург]], [[празаік]], [[публіцыст]] і [[перакладчык]]. Прадстаўнік літаратурнага кірунку «[[Маладая Польшча (мастацтва)|Маладая Польшча]]». Аўтар містычных раманаў, паэм прозай і кантэмпляцыйных вершаў. Адзін з вядучых пісьменнікаў польскага [[Экспрэсіянізм (літаратура)|экспрэсіянізму]], папярэднік [[Сюррэалізм|сюррэалізму]].

== Біяграфія ==
=== Раннія гады і адукацыя ===
Нарадзіўся ў сям’і Рудольфа і Ванды з [[Прускія|Прускіх]]. Навучаўся ў V гімназіі ў [[Варшава|Варшаве]]. У 1893—1895 гадах вывучаў гісторыю і філасофію ў [[Ягелонскі ўніверсітэт|Ягелонскім універсітэце]] ў [[Кракаў|Кракаве]]&lt;ref name=&quot;VLE&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.vle.lt/straipsnis/tadeusz-micinski/ |title=Tadeusz Miciński |publisher=Visuotinė lietuvių enciklopedija |lang=lt |accessdate=26 ліпеня 2026}}&lt;/ref&gt;. Пазней працягнуў адукацыю ў [[Лейпцыг]]у і [[Берлін]]е, дзе пазнаёміўся са [[Станіслаў Пшыбышэўскі|Станіславам Пшыбышэўскім]]. У студэнцкія гады захапіўся [[акультызм]]ам, [[сатанізм]]ам і кнігамі таемных ведаў. З’яўляўся членам Варшаўскага тэасофскага таварыства&lt;ref name=&quot;Hass&quot;&gt;{{кніга |аўтар=Hass L. |загаловак=Ambicje rachuby, rzeczywistość. Wolnomularstwo w Europie Środkowo-Wschodniej 1905–1928 |месца=Warszawa |год=1984 |с=89}}&lt;/ref&gt;. У 1897—1898 гадах падарожнічаў па [[Іспанія|Іспаніі]], дзе глыбока зацікавіўся іспанскай містыкай, жывапісам [[Франсіска Гоя|Франсіска Гоі]] і драматычнай паэзіяй [[Педра Кальдэрон дэ ла Барка|Педра Кальдэрона дэ ла Баркі]]&lt;ref name=&quot;VLE&quot;/&gt;.

Быў блізкім сябрам [[Станіслаў Ігнацы Віткевіч|Станіслава Ігнацы Віткевіча]] і кампазітара [[Караль Шыманоўскі|Караля Шыманоўскага]]. У 1910—1913 гадах жыў у раёне Хелерау ў [[Дрэздэн]]е, дзе пазнаёміўся з мясцовым тэатральным авангардам&lt;ref name=&quot;Jastrzabek_2012a&quot;&gt;{{артыкул |аўтар=Jastrząbek M. |загаловак=Muzyka w dramatach Tadeusza Micińskiego na przykładzie Termopili polskich. Misterium na tle życia i śmierci Księcia Józefa Poniatowskiego |выданне=Folia Litteraria Polonica |год=2012 |нумар=15 |старонкі=159–160}}&lt;/ref&gt;. У жніўні 1912 года ўдзельнічаў у з’ездзе ў [[Закапанэ]], на якім быў створаны Польскі ваенны скарб ({{lang-pl|Polski Skarb Wojskowy}})&lt;ref name=&quot;Kiedrzynska&quot;&gt;{{артыкул |аўтар=Kiedrzyńska W. |загаловак=Powstanie i organizacja Polskiego Skarbu Wojskowego 1912–1914 |выданне=Niepodległość |год=1936 |том=XIII |нумар=1 (33) |старонкі=80}}&lt;/ref&gt;. У 1913 годзе працаваў карэспандэнтам тыднёвіка «[[Świat]]» у [[Сафія|Сафіі]] падчас адной з [[Балканскія войны|Балканскіх войнаў]]{{sfn|Ławski|2018|с=160}}.

=== Першая сусветная вайна і знаходжанне ў Расіі ===
Т. Міцінскі прымаў удзел у [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайне]]&lt;ref name=&quot;Marlega&quot;&gt;{{cite web |url=http://mloda-polska.klp.pl/a-8473-2.html |title=Tadeusz Miciński – biografia |author=Marlęga K. |lang=pl |accessdate=15 студзеня 2015}}&lt;/ref&gt;, шмат падарожнічаў. Ён займаў выразную антыгерманскую і праенную пазіцыю{{sfn|Ławski|2018|с=157}}. Ад жніўня 1915 года знаходзіўся ў [[Расійская імперыя|Расіі]], куды эвакуіраваўся з Варшавы перад наступам нямецкіх войскаў{{sfn|Sobieraj (1)|2023|с=204}}. Хутка пасля заснавання ў верасні 1915 года тыднёвіка «[[Рэха Польскае]]» (звязанага з Канстытуцыйна-дэмакратычнай партыяй і [[Аляксандр Лядніцкі|Аляксандрам Лядніцкім]]) стаў яго публіцыстам{{sfn|Ślisz|1968|с=82}}. Таксама супрацоўнічаў з літаратурным аддзелам «Газеты Польскай» — галоўнага выдання [[Нацыянальна-дэмакратычная партыя (Польшча)|Нацыянальнай дэмакратыі]] ў Расіі{{sfn|Ślisz|1968|с=88}}. У 1916 годзе жыў у [[Масква|Маскве]]{{sfn|Strumph-Wojtkiewicz|1925|с=5}}, дзе апублікаваў серыю тэкстаў на старонках штодзённіка «[[Утро России]]», органа праеннай Прагрэсіўнай партыі{{sfn|Ławski|2018|с=158–159}}{{sfn|Bajko|2020|с=790}}. Падтрымліваў сяброўскія адносіны з рускім паэтам [[Канстанцін Дзмітрыевіч Бальмонт|Канстанцінам Бальмонтам]]{{sfn|Bajko|2020|с=792}}, удзельнічаў у працы Маскоўскага рэлігійна-філасофскага таварыства (яго выступленне згадваў [[Вячаслаў Іваноў]] у эсэ «Польскі месіянізм як жывая сіла»)&lt;ref name=&quot;Ivanov&quot;&gt;{{артыкул |аўтар=Иванов Вяч. И. |загаловак=Польский мессианизм, как живая сила |выданне=Собрание сочинений |том=4 |месца=Брюссель |год=1987 |старонкі=659–665}}&lt;/ref&gt;. У сваіх тэкстах паказваў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] як рэалізацыю ідэі свабоды, за якую, на яго думку, і павінна была ісці вайна{{sfn|Ławski|2018|с=163–164}}.

Пасля [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі]] заставаўся палітычна актыўным. У 1917 годзе падчас святкавання гадавіны [[Канстытуцыя 3 мая 1791 года|Канстытуцыі 3 мая]] ў Саюзе ваенных палякаў выступіў з рэфератам, у якім супрацьпаставіў марксісцкай [[Клас (сацыялогія)|барацьбе класаў]] ідэю салідарызму{{sfn|Grosfeld|1956|с=18}}. Улетку 1917 года, падчас [[Карнілаўскае выступленне|путчу Карнілава]], быў карэспандэнтам выдання «Polskie Siły Zbrojne» пры [[Стаўка Вярхоўнага Галоўнакамандуючага|Стаўцы Вярхоўнага Галоўнакамандуючага]], а яго панэгірычны артыкул пра генерала [[Лаўр Георгіевіч Карнілаў|Лаўра Карнілава]] выклікаў падазрэнні ва ўдзеле Галоўнага польскага ваеннага камітэта (Нацполя) ў спробе звяржэння [[Часовы ўрад Расіі|Часовага ўрада]] і сустрэў рэзкі адказ [[Фелікс Эдмундавіч Дзяржынскі|Фелікса Дзяржынскага]] на старонках газеты «Трыбуна»{{sfn|Ślisz|1968|с=146–147}}{{sfn|Grosfeld|1956|с=53}}{{sfn|Bajko|2020|с=788}}. У жніўні 1917 года ўдзельнічаў у палітычным з’ездзе, арганізаваным у Маскве [[Польскі нацыянальны камітэт (1917—1919)|Польскім нацыянальным камітэтам]], пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] выступаў лектарам мясцовага Нацыянальнага клуба{{sfn|Bajko|2020|с=794}}. 

З сярэдзіны 1917 года браў удзел у фарміраванні [[Першы польскі корпус|І-га Польскага корпуса]] пад камандаваннем генерала [[Юзаф Доўбар-Мусніцкі|Юзафа Доўбар-Мусніцкага]] ў якасці афіцэра па асвеце і прапагандзе. Наведваў падраздзяленні, размешчаныя на тэрыторыі Беларусі і [[Украіна|Украіны]], у прыватнасці ў раёне [[Кіеў|Кіева]], [[Быхаў|Быхава]] і [[Магілёў|Магілёва]]{{sfn|Sobieraj (1)|2023|с=204}}{{sfn|Sobieraj (2)|2023|с=250}}.

=== Сям'я ===
Яго сынам быў [[Яраслаў Тадэвуш Міцінскі]] (1898–1971), рэжысёр і мастацкі кіраўнік, працаўнік тэатра «Рэдута», а пляменнікам — эсэіст [[Баляслаў Міцінскі]] (1911–1943)&lt;ref name=&quot;BolMic&quot;&gt;{{cite web |url=https://filmpolski.pl/fp/index.php?film=429540 |title=Bolesław Miciński |publisher=filmpolski.pl |lang=pl |accessdate=17 студзеня 2021}}&lt;/ref&gt;.

== Абставіны смерці ==
У лютым 1918 года Міцінскі разам з жонкай, дачкой і сынам выехаў праз [[Смаленск]] у Польшчу. Ён знік без вестак пры нявысветленых абставінах падчас знаходжання ў сваёй сваячкі Марыі Дорн-Бараноўскай на Беларусі{{sfn|Sobieraj (2)|2023|с=250}}&lt;ref name=&quot;Shastakou&quot;&gt;{{артыкул |аўтар=Шастакоў Я. |загаловак=Таямніца адной смерці |выданне=Літаратура і мастацтва |год=2018 |нумар=30 |старонкі=11}}&lt;/ref&gt;.

5 жніўня 1925 года ў газеце «[[Kurier Warszawski]]» быў апублікаваны артыкул [[Станіслаў Струмпф-Вайткевіч|Станіслава Струмпф-Вайткевіча]], у якім падаваліся дзве розныя рэляцыі смерці пісьменніка{{sfn|Strumph-Wojtkiewicz|1925|с=4}}. Яны не ва ўсім супадалі, але часткова дапаўнялі адна адну{{sfn|Strumph-Wojtkiewicz|1925|с=5}}.
* Першая версія: расказана Баляславам Ц., які сам звярнуўся ў рэдакцыю, выконваючы «апошнюю волю памерлага»{{sfn|Strumph-Wojtkiewicz|1925|с=4}}. Падчас вайны Баляслаў Ц. знайшоў прытулак у маёнтку [[Выдранка]], які належаў баранэсе Дорн і знаходзіўся на мяжы [[Магілёўская губерня|Магілёўскай]], [[Віцебская губерня|Віцебскай]] і [[Чарнігаўская губерня|Чарнігаўскай]] губерняў{{sfn|Strumph-Wojtkiewicz|1925|с=4}}. Міцінскі дапамагаў хворай баранэсе да самай яе смерці ў Чэрыкаве і арганізаваў пахаванне{{sfn|Strumph-Wojtkiewicz|1925|с=4}}. З-за пагрозы ён разам з Баляславам Ц. уцёк, перайшоўшы раку [[Сож]]. Падчас уцёкаў ён перадаў спадарожніку свае вершы, пасля чаго пайшоў адзін і трапіў на бальшавіцкі патруль на лузе каля [[Чачэрск]]а{{sfn|Strumph-Wojtkiewicz|1925|с=4}}. З яго сарвалі вопратку, але ён адмовіўся аддаваць рукапіс паэмы. Гэта раззлавала салдат, і яны забілі яго прыкладамі зброі{{sfn|Strumph-Wojtkiewicz|1925|с=4}}. Мясцовыя католікі пахавалі яго з удзелам ксяндза{{sfn|Strumph-Wojtkiewicz|1925|с=4}}&lt;ref name=&quot;Shastakou&quot;/&gt;.
* Другая версія: паходзіла ад Зоф’і Хруцкай. Паводле яе слоў, Міцінскія выехалі з Масквы і даведаліся ў дарозе пра паміраючую сваячку. Міцінскі паехаў у Чэрыкаў, а яго сям'я — у [[Гомель]]{{sfn|Strumph-Wojtkiewicz|1925|с=4}}. У 1923 годзе Хруцкая наведала месца яго смерці і сустрэлася з людзьмі, якія яго хавалі{{sfn|Strumph-Wojtkiewicz|1925|с=5}}. Паводле іх версіі, у Чачэрску Міцінскі папрасіў у бальшавіцкіх уладаў коней, каб дабрацца да станцыі [[Буда-Кашалёўская]]{{sfn|Strumph-Wojtkiewicz|1925|с=5}}. Транспарт яму далі мясцовыя браты-злачынцы, якія забілі яго з мэтай рабавання. Цела было знойдзена на беразе ракі [[Чачора (рака)|Чачоры]]{{sfn|Strumph-Wojtkiewicz|1925|с=5}}. Ён быў пахаваны на каталіцкіх могілках у паселішчы [[Малынічы|Малыя Малынічы]] (у арыгінале Малыя Матынічы, але такога населенага пункта не існавала) пад Чачэрскам{{sfn|Strumph-Wojtkiewicz|1925|с=5}}&lt;ref name=&quot;Khmialnitski&quot;&gt;{{артыкул |аўтар=Хмяльніцкі М. |загаловак=Беларускі дыскурс у польскай літаратуры 20-30-х гг. ХХ ст.: сучасная рэцэпцыя праблемы |выданне=Українська полоністика. Філологічні дослідження |год=2014 |нумар=11 |старонкі=46}}&lt;/ref&gt;. Крыж і таблічку з імем бальшавікі знішчалі тройчы{{sfn|Strumph-Wojtkiewicz|1925|с=5}}.

Таксама ў 1922 годзе пісьменніца [[Ганна Загорская]] сцвярджала, што Міцінскі спрабаваў супакоіць сялян, якія агрэсіўна блакавалі пахаванне баранэсы ў Чэрыкаве. Пасля таго, як ён выехаў конна ў бок [[Рагачоў|Рагачова]], на яго напалі бандыты і забілі&lt;ref name=&quot;HZ&quot;&gt;{{артыкул |аўтар=Zahorska H. |загаловак=Ofiara bolszewików. Wspomnienie pośmiertne o Tadeuszu Micińskim |выданне=Przegląd Wieczorny |год=1922 |нумар=229 |старонкі=3}}&lt;/ref&gt;.

У наступныя гады ў Польшчы хадзілі чуткі, што ён нібыта выжыў і кінуў сям'ю{{sfn|Strumph-Wojtkiewicz|1925|с=5}}. Аднак пазней у [[Другая Рэч Паспалітая|ІІ Рэчы Паспалітай]] пра яго пісалі выключна як пра афіцэра ўсходняга корпуса, забітага бальшавікамі&lt;ref name=&quot;Siedlecki&quot;&gt;{{артыкул |аўтар=Grzymała-Siedlecki A. |загаловак=Dwa poematy Micińskiego |выданне=Kurier Warszawski |год=1931 |нумар=167 |старонкі=4}}&lt;/ref&gt;. Магіла ў Малых Малынічах, як адзначаў беларускі літаратуразнавец [[А. Лойка]], з'яўляецца важным месцам памяці ў кантэксце беларуска-польскага літаратурнага памежжа&lt;ref name=&quot;Loyka&quot;&gt;{{кніга |аўтар=Лойка А. |загаловак=Роўнакутны трохвугольнік, або Ад Палямона да Максіма Танка. Дапаможнік па спецкурсе &quot;Беларуска-руска-польскія літаратурныя сувязі&quot; |месца=Мінск |год=2003 |старонак=214 |с=155}}&lt;/ref&gt;.

== Творчасць і светапогляд ==
Герметычная і цяжкая для ўспрымання проза Міцінскага грунтавалася на «аб'яўленай праўдзе». Аўтар выказваў у ёй ідэі гнозісу і [[фаталізм]]у, а таксама погляд, што толькі выбраным адзінкам ([[Звышчалавек|звышчалавеку]]) дадзена мець душу і вечнае жыццё. Міцінскі быў праціўнікам тэорыі выпадковасці: ён лічыў, што свет і ўсе яго элементы існуюць з неабходнасці, хоць яны і непасціжныя да канца. Разам з тым ён абвяшчаў прымат разумнага, навуковага вывучэння таемных ведаў («магаў Індыі», «зорказнаўцаў Халдэі») над верай.

Міцінскі, як і [[Станіслаў Выспянскі]], быў працягвальнікам паэтычнага містэрыйнага тэатра. Яго часта лічаць папярэднікам [[Сюррэалізм|сюррэалізму]] або чыстым [[Экспрэсіянізм (тэатр)|экспрэсіяністам]]. Ён распрацаваў уласную двухпланавую драматычную форму, дзе рэальная драма пераплятаецца з драмай палітычных і гісторыясофскіх ідэй у містэрыйным, алегарычным вымярэнні. Напісаў некалькі п'ес, у якіх спалучаюцца ідэі філасофіі гісторыі з тагачаснымі тэхнікамі сучасных медыя (фільма, праекцыі).

Аўтар таксама разглядаў тэму [[сатанізм]]у. Абапіраючыся на сярэднявечных гностыкаў, ён сцвярджаў, што зямны свет стварыў не Бог, а Сатана, з мэтай стварэння карыкатуры на Неба (традыцыйныя сімвалы сатанізму, такія як казёл ці перакулены крыж, з'яўляюцца карыкатурамі на хрысціянскія святыні). Адшукваючы аналогіі ў літаратурных біяграфіях, ён сцвярджаў, што [[Ісус Хрыстос]], [[Люцыфер]] і [[Фенікс (міфалогія)|Фенікс]] — гэта тры імі адной і той жа істоты.

У рамане «Xiądz Faust» (Ксёндз Фаўст) аўтар стварыў адзін з нямногіх у літаратуры «Маладой Польшчы» прыкладаў, дзе паслядоўнікі Антыхрыста здольныя пабудаваць дзеючае і арганізаванае грамадства, знаходзячы шчасце ў граху і вызваляючыся ад суровых законаў Бога. Міцінскі паказаў так званае «царства смерці», што было своеасаблівай варыяцыяй на тэму тагачаснага капіталізму.

Міцінскі быў залучаны ў стварэнне праекта «Кодэкса Яснай Гары», які павінен быў стаць асновай для свецкага Ордэна Сонечных Братоў. Хоць сам ён не быў іх прыхільнікам (крытыка падобных арганізацый ёсць у яго рамане «Nietota»), гэтыя ідэі знайшлі адлюстраванне ў яго творчасці. Ён таксама пісаў тэксты, звязаныя з польскім народам, у якіх разглядаў філасофію генезісу [[Юліуш Славацкі|Юліуша Славацкага]]. Выказваў прыхільнасць да [[панславізм]]у і [[Антыгерманізм|антыгерманізму]]. Перакладаў творы [[Джалаладзін Румі|Румі]], [[Тэрэза Авільская|Святой Тэрэзы Авільскай]] і армянскіх паэтаў. Яго апошнім вядомым празаічным творам з'яўляецца неапублікаваная навела з антыбальшавіцкім зместам пад назвай «Król Duch» (снежань 1917), дзе апісваецца аблога польскага маёнтка ўзбунтаванымі сялянамі{{sfn|Bajko|2020|с=791}}.

== Уплыў і адлюстраванне ў мастацтве ==
Яшчэ пры жыцці Міцінскага ахутвала легенда «паэта-мага». [[Станіслаў Выспянскі]] ў сатырычнай форме вывеў яго ў драме «Вызваленне» (вобразы Самотніка і Маскі V). [[Станіслаў Ігнацы Віткевіч]] адлюстраваў яго ў рамане «622 падзенні Бунга» (як мага Хільдэрыка), а таксама прысвяціў яму свой раман «Ненасытнасць».

Творы Міцінскага неаднаразова станавіліся асновай для музычных кампазіцый:
* У 1904 годзе [[Кароль Шыманоўскі]] напісаў «Чатыры песні» op. 11 на вершы з паэмы Міцінскага «Карсар»; твор быў прысвечаны паэту. У 1909 годзе Шыманоўскі стварыў «Песні» op. 20 на шэсць фрагментаў са зборніка «У змроку зорак» («W mroku gwiazd»), а партытуру сваёй Уверцюры E-dur op. 12 ён суправадзіў уступам з паэмы «Віцязь Уласт».
* [[Людамір Ружыцкі]] напісаў «Восем песень на словы Тадэвуша Міцінскага» op. 9 (1904) і «Шэсць песень...» op. 16 (1906).
* Кампазітар [[Рыгор Фітэльберг]] напісаў песню на верш «O nocy cicha, nocy błękitna…» (твор лічыцца згубленым)&lt;ref name=&quot;Jastrzabek_2012b&quot;&gt;{{артыкул |аўтар=Jastrząbek M. |загаловак=Muzyka w dramatach Tadeusza Micińskiego na przykładzie „Termopili polskich. Misterium na tle życia i śmierci Księcia Józefa Poniatowskiego” |выданне=Acta Universitatis Lodziensis. Folia Litteraria Polonica |месца=Łódź |выдавецтва=Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego |год=2012 |нумар=1 |старонкі=58–76}}&lt;/ref&gt;.

== Ацэнкі сучаснікаў і даследчыкаў ==
Яшчэ пры жыцці Т. Міцінскі быў названы [[Юзаф Катарбінскі|Юзафам Катарбінскім]] «найбольш загадкавым з сучасных паэтаў» (1907)&lt;ref name=&quot;Kotarbinski&quot;&gt;{{артыкул |аўтар=Kotarbiński J. |загаловак=Poeta o poecie |выданне=Kurier Warszawski |год=1907 |нумар=340 |старонкі=2}}&lt;/ref&gt;, а Янам Ларэнтовічам — «адным з самых аўтэнтычных польскіх паэтаў» (1915)&lt;ref name=&quot;Lorentowicz&quot;&gt;{{артыкул |аўтар=Lorentowicz J. |загаловак=A poeci?... |выданне=Nowa Gazeta |год=1915 |нумар=37 |старонкі=2}}&lt;/ref&gt;.

{{цытата|Тадэвуш Міцінскі жыў ідэяй вялікіх усеславянскіх аб'яднанняў... Ён пісаў пра будучыя пагадненні славяншчыны, знаходзіў супольныя падземныя цячэнні сярод яе. (...) не быў зразуметы пры жыцці. Містыкаў раздражняла змешванне рэалізму з тагасветнасцю, рэалістаў — абсалютны ірацыяналізм канструкцыі і зместу.{{арыгінальны тэкст|pl|Tadeusz Miciński żył z ideą wielkich zjednoczeń wszechsłowiańskich. (...) pisał o przyszłych porozumieniach słowiańszczyzny, wynajdywał wspólne podziemne wśród niej nurty. (...) nie był rozumiany za życia. Mistyków raziło pomieszanie realizmu z zaświatowością, realistów absolutny irracjonalizm konstrukcji i treści.}}|&lt;ref name=&quot;HZ&quot;/&gt;|аўтар=аааа}} — [[Ганна Загорская]].

{{цытата|Міцінскі можа быць альбо пісьменнікам геніяльным, альбо ніякім. Альбо прарок, альбо шарлатан; альбо маг, альбо містыфікатар; альбо &quot;бард польскай душы&quot;, альбо &quot;смешны п'еро&quot;; альбо выдатны эрудыт, альбо інтэлектуальны ашуканец; альбо эпігон, альбо папярэднік...{{арыгінальны тэкст|pl|Miciński może być albo pisarzem genialnym, albo żadnym. Albo prorok, albo szarlatan; albo mag, albo mistyfikator; albo ''bard duszy polskiej'', albo ''śmieszny pierrot''; albo wybitny erudyta, albo intelektualny szalbierz; albo epigon, albo prekursor...}}|&lt;ref name=&quot;Wroblewska&quot;&gt;{{кніга |аўтар=Wróblewska T. |загаловак=Studia o Tadeuszu Micińskim |месца=Kraków |выдавецтва=Wyd. Literackie |год=1979 |с=7}}&lt;/ref&gt;}} — [[Тэрэза Урублеўская]].

{{цытата|Творчасць Тадэвуша Міцінскага захапляе сваёй шматслойнасцю... музычнасць фраз, феерыя фарбаў, жудаснасць фантастычных вобразаў...{{арыгінальны тэкст|pl|Twórczość Tadeusza Micińskiego fascynuje swoją wielowarstwowością. Tym, co przede wszystkim rzuca się w oczy, są jej warstwy poetyckie: muzyczność fraz, feeria barw, niesamowitość fantastycznych obrazów...}}|&lt;ref name=&quot;Nowicki&quot;&gt;{{кніга |аўтар=Nowicki A. |загаловак=Nietota. Księga tajemna Tatr |раздзел=Tadeusz Miciński i wiele Polsk |месца=Warszawa |год=2004 |с=389–392}}&lt;/ref&gt;}} — [[Анджэй Навіцкі]].

{{цытата|Тон абсалютна чысты, моцны, арыгінальны — тон, па якім заўсёды і ўсюды мы можам яго пазнаць, вылучыць і ніколі ўжо не забыць.{{арыгінальны тэкст|pl|Ton absolutnie czysty, mocny, oryginalny – ton, po którym zawsze i wszędzie możemy go poznać, wyróżnić i nigdy już nie zapomnieć.}}|&lt;ref name=&quot;Lesmian&quot;&gt;{{артыкул |аўтар=Leśmian B. |загаловак=W Mrokach Złotego Pałacu. Recenzja |выданне=Kurjer Warszawski |год=1909 |нумар=158 |старонкі=3–5}}&lt;/ref&gt;}} — [[Баляслаў Лесьмян]].

== У масавай культуры ==
* 9 лістапада 2013 года ў Варшаве, да 140-годдзя пісьменніка, была заснавана Экспрэсіяністычная прэмія «Фенікс» імя Тадэвуша Міцінскага&lt;ref name=&quot;Feniks&quot;&gt;{{cite web |url=http://bizneszklasa.pl/2017/07/31/nagroda-ekspresjonistyczna-feniks-im-tadeusza-micinskiego/ |title=Nagroda Ekspresjonistyczna „Feniks” im. Tadeusza Micińskiego |publisher=bizneszklasa.pl |lang=pl |accessdate=27 лютага 2018}}&lt;/ref&gt;.
* Творчасцю паэта натхняўся Раман Кастшэўскі — вакаліст і аўтар тэкстаў хэві-метал-гурта «Kat».
* Вершы Міцінскага неаднаразова аранжыраваліся сучаснымі музыкамі:
** «Twoja postać» (альбом [[Марэк Грахута|Марэка Грахуты]] 1970 г. і Гжэгажа Турнау 2006 г.).
** «Purpurowe ciepłe słońce» і «Izis» выконвала [[Эва Дэмарчык]]&lt;ref name=&quot;Demarczyk&quot;&gt;{{cite web |url=https://demarczyk.pl/wp/izis/ |title=Ewa Demarczyk » Izis |lang=pl |accessdate=14 чэрвеня 2020}}&lt;/ref&gt;.
** «Lucifer» (альбом «Evangelion» гурта [[Behemoth]]).
** «Delirium Tremens» (гурт «Kat»).
** «Lucifer», «Kain», «Witeź Włast» (праект «Nirnaeth»).
** «Droga Mleczna», «Ananke» ды іншыя (гурт «Radogost»)&lt;ref name=&quot;Radogost&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.radiorevolta.pl/2015/09/radogost-wywiad.html |title=Radogost – wywiad – Radio Revolta |publisher=Radio Revolta |lang=pl |accessdate=19 студзеня 2016}}&lt;/ref&gt;.
** Творы Міцінскага таксама выкарыстоўвалі гурты «Lux Occulta», «Śmiałek», польскі дэз-метал-гурт «Sickroom».

== Бібліяграфія ==
* «Łazarze» (1896) — паэма.
* «Nauczycielka» (1896) — навела.
* «W mroku gwiazd» (1902) — зборнік паэзіі.
* «Noc rabinowa» (1904) — драма.
* «Kniaź Patiomkin» (1906) — драма.
* «Do źródeł duszy polskiej» (1906) — зборнік публіцыстыкі.
* «Wrogowie duchów» (1907) — драма.
* «Życie nowe» (1907) — паэма.
* «W mrokach złotego pałacu, czyli Bazylissa Teofanu» (1909) — драма.
* «Nietota. Księga tajemna Tatr» (1910) — раман.
* «Walka o Chrystusa» (1911) — зборнік публіцыстыкі.
* «Dęby czarnobylskie» (1911) — зборнік апавяданняў.
* «Xiądz Faust» (1913) — аповесць.
* «Widmo Wallenroda» (1914) — паэма.
* «Nowy Konrad Wallenrod» (1915) — паэма.
* «Wita» (1926) — аповесць.
* «Niedokonany» (1931) — паэма (выдадзена пасмяротна).
* «Termopile polskie» — драма (нескончаная, прэм'ера адбылася ў 1970 г.).

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{артыкул |аўтар=Bajko M. |загаловак=Tadeusz Miciński i Rosja: lata I wojny światowej |выданне=Slavia Orientalis |год=2020 |том=69 |нумар=4 |старонкі=783–797 |ref=Bajko}}
* {{кніга |аўтар=Grosfeld L. |загаловак=Polskie reakcyjne formacje wojskowe w Rosji 1917–1919 |месца=Warszawa |выдавецтва=Państwowe Wydawnictwo Naukowe |год=1956 |ref=Grosfeld}}
* {{артыкул |аўтар=Ławski J. |загаловак=Kosmografia wolności. „Nowe” pisma Tadeusza Micińskiego z lat 1914–1917 |выданне=Wiek XIX. Rocznik Towarzystwa Literackiego im. Adama Mickiewicza |год=2018 |том=53 |старонкі=157–170 |ref=Ławski}}
* {{артыкул |аўтар=Sobieraj S. |загаловак=Tadeusz Miciński, teatr polski i Polacy w Moskwie w latach 1915–1918 (na marginesie wojennej publicystyki poety) |выданне=Przegląd Wschodnioeuropejski |год=2023 |том=14 |нумар=1 |старонкі=203–216 |ref=Sobieraj (1)}}
* {{артыкул |аўтар=Sobieraj S. |загаловак=Polityczne konteksty twórczości Tadeusza Micińskiego. Sprawa polska a Rosja w dobie Wielkiej Wojny |выданне=Przegląd Wschodnioeuropejski |год=2023 |том=14 |нумар=2 |старонкі=247–268 |ref=Sobieraj (2)}}
* {{артыкул |аўтар=Strumph-Wojtkiewicz S. |загаловак=Śmierć Micińskiego (dwie relacje) |выданне=Kurier Warszawski |год=1925 |нумар=217 |старонкі=4–5 |ref=Strumph-Wojtkiewicz}}
* {{кніга |аўтар=Ślisz A. |загаловак=Prasa polska w Rosji w dobie wojny i rewolucji (1915–1919) |месца=Warszawa |выдавецтва=Książka i Wiedza |год=1968 |ref=Ślisz}}
* {{кніга |аўтар=Gutowski W. |загаловак=Wprowadzenie do Xięgi Tajemnej: studia o twórczości Tadeusza Micińskiego |месца=Bydgoszcz |выдавецтва=Akademia Bydgoska im. Kazimierza Wielkiego |год=2002}}
* {{кніга |аўтар=Linkner T. |загаловак=Zanim skończyło się maskaradą: ze studiów nad twórczością Tadeusza Micińskiego |месца=Gdańsk |выдавецтва=Wydawn. Uniwersytetu Gdańskiego |год=2003}}
* {{кніга |аўтар=Czabanowska-Wróbel A. |загаловак=Poezja Tadeusza Micińskiego: interpretacje |месца=Kraków |выдавецтва=Księgarnia Akademicka |год=2004}}
* {{кніга |аўтар=Próchniak P. |загаловак=Pęknięty płomień: o pisarstwie Tadeusza Micińskiego |месца=Lublin |выдавецтва=Wydawnictwo KUL |год=2006}}
* {{артыкул |аўтар=Шастакоў Я. |загаловак=Таямніца адной смерці |выданне=Літаратура і мастацтва |год=2018 |нумар=30 |старонкі=11}}
* {{артыкул |аўтар=Хмяльніцкі М. |загаловак=Беларускі дыскурс у польскай літаратуры 20-30-х гг. ХХ ст.: сучасная рэцэпцыя праблемы |выданне=Українська полоністика. Філологічні дослідження |год=2014 |нумар=11 |старонкі=44—52}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Міцінскі, Тадэвуш}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1873 годзе]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў 1918 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Лодзі]]
[[Катэгорыя:Асобы:Чачэрскі раён]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў Чачэрскім раёне]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Ягелонскага ўніверсітэта]]
[[Катэгорыя:Пісьменнікі Польшчы XX стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Паэты Польшчы XX стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Польскія драматургі]]
[[Катэгорыя:Перакладчыкі Польшчы]]
[[Катэгорыя:Ахвяры забойстваў у Расіі]]</text>
      <sha1>4uufm7xd80cykkkg42psm5yiqtbu9i8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5171191</id>
      <parentid>5171189</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T11:01:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ацэнкі сучаснікаў і даследчыкаў */</comment>
      <origin>5171191</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37332" sha1="8lk6qlgmr5yik2qi15x8t7wwhae954i" xml:space="preserve">{{Пісьменнік
 |Імя                  = Тадэвуш Міцінскі
 |Арыгінал імя         = {{lang-pl|Tadeusz Miciński}}
 |Фота                 = Tadeusz micinski.jpg
 |Шырыня               = 
 |Подпіс               = Тадэвуш Міцінскі ў 1913 годзе&lt;br&gt;(аўтар здымка: [[Станіслаў Ігнацы Віткевіч]])
 |Дата нараджэння      = {{ДН|9|11|1873}}
 |Месца нараджэння     = [[Лодзь]], [[Расійская імперыя]]
 |Дата смерці          = люты 1918
 |Месца смерці         = пад [[Чачэрск]]ам ці [[Чэрыкаў|Чэрыкавам]], [[Магілёўская губерня]]
 |Грамадзянства        = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}}
 |Род дзейнасці        = [[паэт]], [[пісьменнік]], [[драматург]], [[публіцыст]], [[перакладчык]]
 |Гады творчасці       = 1896—1918
 |Мова твораў          = [[польская мова|польская]]
 |Жанр                 = містычны [[раман]], [[паэма]], [[верш]], [[п’еса]]
 |Кірунак              = [[Маладая Польшча (мастацтва)|Маладая Польшча]], [[Экспрэсіянізм (літаратура)|экспрэсіянізм]]
}}
'''Тадэ́вуш Міці́нскі''' ({{lang-pl|Tadeusz Miciński}}; {{ДН|9|11|1873}}, [[Лодзь]]&amp;nbsp;— люты [[1918]], пад [[Чачэрск]]ам ці [[Чэрыкаў|Чэрыкавам]]) — [[Польшча|польскі]] [[паэт]], [[драматург]], [[празаік]], [[публіцыст]] і [[перакладчык]]. Прадстаўнік літаратурнага кірунку «[[Маладая Польшча (мастацтва)|Маладая Польшча]]». Аўтар містычных раманаў, паэм прозай і кантэмпляцыйных вершаў. Адзін з вядучых пісьменнікаў польскага [[Экспрэсіянізм (літаратура)|экспрэсіянізму]], папярэднік [[Сюррэалізм|сюррэалізму]].

== Біяграфія ==
=== Раннія гады і адукацыя ===
Нарадзіўся ў сям’і Рудольфа і Ванды з [[Прускія|Прускіх]]. Навучаўся ў V гімназіі ў [[Варшава|Варшаве]]. У 1893—1895 гадах вывучаў гісторыю і філасофію ў [[Ягелонскі ўніверсітэт|Ягелонскім універсітэце]] ў [[Кракаў|Кракаве]]&lt;ref name=&quot;VLE&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.vle.lt/straipsnis/tadeusz-micinski/ |title=Tadeusz Miciński |publisher=Visuotinė lietuvių enciklopedija |lang=lt |accessdate=26 ліпеня 2026}}&lt;/ref&gt;. Пазней працягнуў адукацыю ў [[Лейпцыг]]у і [[Берлін]]е, дзе пазнаёміўся са [[Станіслаў Пшыбышэўскі|Станіславам Пшыбышэўскім]]. У студэнцкія гады захапіўся [[акультызм]]ам, [[сатанізм]]ам і кнігамі таемных ведаў. З’яўляўся членам Варшаўскага тэасофскага таварыства&lt;ref name=&quot;Hass&quot;&gt;{{кніга |аўтар=Hass L. |загаловак=Ambicje rachuby, rzeczywistość. Wolnomularstwo w Europie Środkowo-Wschodniej 1905–1928 |месца=Warszawa |год=1984 |с=89}}&lt;/ref&gt;. У 1897—1898 гадах падарожнічаў па [[Іспанія|Іспаніі]], дзе глыбока зацікавіўся іспанскай містыкай, жывапісам [[Франсіска Гоя|Франсіска Гоі]] і драматычнай паэзіяй [[Педра Кальдэрон дэ ла Барка|Педра Кальдэрона дэ ла Баркі]]&lt;ref name=&quot;VLE&quot;/&gt;.

Быў блізкім сябрам [[Станіслаў Ігнацы Віткевіч|Станіслава Ігнацы Віткевіча]] і кампазітара [[Караль Шыманоўскі|Караля Шыманоўскага]]. У 1910—1913 гадах жыў у раёне Хелерау ў [[Дрэздэн]]е, дзе пазнаёміўся з мясцовым тэатральным авангардам&lt;ref name=&quot;Jastrzabek_2012a&quot;&gt;{{артыкул |аўтар=Jastrząbek M. |загаловак=Muzyka w dramatach Tadeusza Micińskiego na przykładzie Termopili polskich. Misterium na tle życia i śmierci Księcia Józefa Poniatowskiego |выданне=Folia Litteraria Polonica |год=2012 |нумар=15 |старонкі=159–160}}&lt;/ref&gt;. У жніўні 1912 года ўдзельнічаў у з’ездзе ў [[Закапанэ]], на якім быў створаны Польскі ваенны скарб ({{lang-pl|Polski Skarb Wojskowy}})&lt;ref name=&quot;Kiedrzynska&quot;&gt;{{артыкул |аўтар=Kiedrzyńska W. |загаловак=Powstanie i organizacja Polskiego Skarbu Wojskowego 1912–1914 |выданне=Niepodległość |год=1936 |том=XIII |нумар=1 (33) |старонкі=80}}&lt;/ref&gt;. У 1913 годзе працаваў карэспандэнтам тыднёвіка «[[Świat]]» у [[Сафія|Сафіі]] падчас адной з [[Балканскія войны|Балканскіх войнаў]]{{sfn|Ławski|2018|с=160}}.

=== Першая сусветная вайна і знаходжанне ў Расіі ===
Т. Міцінскі прымаў удзел у [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайне]]&lt;ref name=&quot;Marlega&quot;&gt;{{cite web |url=http://mloda-polska.klp.pl/a-8473-2.html |title=Tadeusz Miciński – biografia |author=Marlęga K. |lang=pl |accessdate=15 студзеня 2015}}&lt;/ref&gt;, шмат падарожнічаў. Ён займаў выразную антыгерманскую і праенную пазіцыю{{sfn|Ławski|2018|с=157}}. Ад жніўня 1915 года знаходзіўся ў [[Расійская імперыя|Расіі]], куды эвакуіраваўся з Варшавы перад наступам нямецкіх войскаў{{sfn|Sobieraj (1)|2023|с=204}}. Хутка пасля заснавання ў верасні 1915 года тыднёвіка «[[Рэха Польскае]]» (звязанага з Канстытуцыйна-дэмакратычнай партыяй і [[Аляксандр Лядніцкі|Аляксандрам Лядніцкім]]) стаў яго публіцыстам{{sfn|Ślisz|1968|с=82}}. Таксама супрацоўнічаў з літаратурным аддзелам «Газеты Польскай» — галоўнага выдання [[Нацыянальна-дэмакратычная партыя (Польшча)|Нацыянальнай дэмакратыі]] ў Расіі{{sfn|Ślisz|1968|с=88}}. У 1916 годзе жыў у [[Масква|Маскве]]{{sfn|Strumph-Wojtkiewicz|1925|с=5}}, дзе апублікаваў серыю тэкстаў на старонках штодзённіка «[[Утро России]]», органа праеннай Прагрэсіўнай партыі{{sfn|Ławski|2018|с=158–159}}{{sfn|Bajko|2020|с=790}}. Падтрымліваў сяброўскія адносіны з рускім паэтам [[Канстанцін Дзмітрыевіч Бальмонт|Канстанцінам Бальмонтам]]{{sfn|Bajko|2020|с=792}}, удзельнічаў у працы Маскоўскага рэлігійна-філасофскага таварыства (яго выступленне згадваў [[Вячаслаў Іваноў]] у эсэ «Польскі месіянізм як жывая сіла»)&lt;ref name=&quot;Ivanov&quot;&gt;{{артыкул |аўтар=Иванов Вяч. И. |загаловак=Польский мессианизм, как живая сила |выданне=Собрание сочинений |том=4 |месца=Брюссель |год=1987 |старонкі=659–665}}&lt;/ref&gt;. У сваіх тэкстах паказваў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] як рэалізацыю ідэі свабоды, за якую, на яго думку, і павінна была ісці вайна{{sfn|Ławski|2018|с=163–164}}.

Пасля [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі]] заставаўся палітычна актыўным. У 1917 годзе падчас святкавання гадавіны [[Канстытуцыя 3 мая 1791 года|Канстытуцыі 3 мая]] ў Саюзе ваенных палякаў выступіў з рэфератам, у якім супрацьпаставіў марксісцкай [[Клас (сацыялогія)|барацьбе класаў]] ідэю салідарызму{{sfn|Grosfeld|1956|с=18}}. Улетку 1917 года, падчас [[Карнілаўскае выступленне|путчу Карнілава]], быў карэспандэнтам выдання «Polskie Siły Zbrojne» пры [[Стаўка Вярхоўнага Галоўнакамандуючага|Стаўцы Вярхоўнага Галоўнакамандуючага]], а яго панэгірычны артыкул пра генерала [[Лаўр Георгіевіч Карнілаў|Лаўра Карнілава]] выклікаў падазрэнні ва ўдзеле Галоўнага польскага ваеннага камітэта (Нацполя) ў спробе звяржэння [[Часовы ўрад Расіі|Часовага ўрада]] і сустрэў рэзкі адказ [[Фелікс Эдмундавіч Дзяржынскі|Фелікса Дзяржынскага]] на старонках газеты «Трыбуна»{{sfn|Ślisz|1968|с=146–147}}{{sfn|Grosfeld|1956|с=53}}{{sfn|Bajko|2020|с=788}}. У жніўні 1917 года ўдзельнічаў у палітычным з’ездзе, арганізаваным у Маскве [[Польскі нацыянальны камітэт (1917—1919)|Польскім нацыянальным камітэтам]], пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] выступаў лектарам мясцовага Нацыянальнага клуба{{sfn|Bajko|2020|с=794}}. 

З сярэдзіны 1917 года браў удзел у фарміраванні [[Першы польскі корпус|І-га Польскага корпуса]] пад камандаваннем генерала [[Юзаф Доўбар-Мусніцкі|Юзафа Доўбар-Мусніцкага]] ў якасці афіцэра па асвеце і прапагандзе. Наведваў падраздзяленні, размешчаныя на тэрыторыі Беларусі і [[Украіна|Украіны]], у прыватнасці ў раёне [[Кіеў|Кіева]], [[Быхаў|Быхава]] і [[Магілёў|Магілёва]]{{sfn|Sobieraj (1)|2023|с=204}}{{sfn|Sobieraj (2)|2023|с=250}}.

=== Сям'я ===
Яго сынам быў [[Яраслаў Тадэвуш Міцінскі]] (1898–1971), рэжысёр і мастацкі кіраўнік, працаўнік тэатра «Рэдута», а пляменнікам — эсэіст [[Баляслаў Міцінскі]] (1911–1943)&lt;ref name=&quot;BolMic&quot;&gt;{{cite web |url=https://filmpolski.pl/fp/index.php?film=429540 |title=Bolesław Miciński |publisher=filmpolski.pl |lang=pl |accessdate=17 студзеня 2021}}&lt;/ref&gt;.

== Абставіны смерці ==
У лютым 1918 года Міцінскі разам з жонкай, дачкой і сынам выехаў праз [[Смаленск]] у Польшчу. Ён знік без вестак пры нявысветленых абставінах падчас знаходжання ў сваёй сваячкі Марыі Дорн-Бараноўскай на Беларусі{{sfn|Sobieraj (2)|2023|с=250}}&lt;ref name=&quot;Shastakou&quot;&gt;{{артыкул |аўтар=Шастакоў Я. |загаловак=Таямніца адной смерці |выданне=Літаратура і мастацтва |год=2018 |нумар=30 |старонкі=11}}&lt;/ref&gt;.

5 жніўня 1925 года ў газеце «[[Kurier Warszawski]]» быў апублікаваны артыкул [[Станіслаў Струмпф-Вайткевіч|Станіслава Струмпф-Вайткевіча]], у якім падаваліся дзве розныя рэляцыі смерці пісьменніка{{sfn|Strumph-Wojtkiewicz|1925|с=4}}. Яны не ва ўсім супадалі, але часткова дапаўнялі адна адну{{sfn|Strumph-Wojtkiewicz|1925|с=5}}.
* Першая версія: расказана Баляславам Ц., які сам звярнуўся ў рэдакцыю, выконваючы «апошнюю волю памерлага»{{sfn|Strumph-Wojtkiewicz|1925|с=4}}. Падчас вайны Баляслаў Ц. знайшоў прытулак у маёнтку [[Выдранка]], які належаў баранэсе Дорн і знаходзіўся на мяжы [[Магілёўская губерня|Магілёўскай]], [[Віцебская губерня|Віцебскай]] і [[Чарнігаўская губерня|Чарнігаўскай]] губерняў{{sfn|Strumph-Wojtkiewicz|1925|с=4}}. Міцінскі дапамагаў хворай баранэсе да самай яе смерці ў Чэрыкаве і арганізаваў пахаванне{{sfn|Strumph-Wojtkiewicz|1925|с=4}}. З-за пагрозы ён разам з Баляславам Ц. уцёк, перайшоўшы раку [[Сож]]. Падчас уцёкаў ён перадаў спадарожніку свае вершы, пасля чаго пайшоў адзін і трапіў на бальшавіцкі патруль на лузе каля [[Чачэрск]]а{{sfn|Strumph-Wojtkiewicz|1925|с=4}}. З яго сарвалі вопратку, але ён адмовіўся аддаваць рукапіс паэмы. Гэта раззлавала салдат, і яны забілі яго прыкладамі зброі{{sfn|Strumph-Wojtkiewicz|1925|с=4}}. Мясцовыя католікі пахавалі яго з удзелам ксяндза{{sfn|Strumph-Wojtkiewicz|1925|с=4}}&lt;ref name=&quot;Shastakou&quot;/&gt;.
* Другая версія: паходзіла ад Зоф’і Хруцкай. Паводле яе слоў, Міцінскія выехалі з Масквы і даведаліся ў дарозе пра паміраючую сваячку. Міцінскі паехаў у Чэрыкаў, а яго сям'я — у [[Гомель]]{{sfn|Strumph-Wojtkiewicz|1925|с=4}}. У 1923 годзе Хруцкая наведала месца яго смерці і сустрэлася з людзьмі, якія яго хавалі{{sfn|Strumph-Wojtkiewicz|1925|с=5}}. Паводле іх версіі, у Чачэрску Міцінскі папрасіў у бальшавіцкіх уладаў коней, каб дабрацца да станцыі [[Буда-Кашалёўская]]{{sfn|Strumph-Wojtkiewicz|1925|с=5}}. Транспарт яму далі мясцовыя браты-злачынцы, якія забілі яго з мэтай рабавання. Цела было знойдзена на беразе ракі [[Чачора (рака)|Чачоры]]{{sfn|Strumph-Wojtkiewicz|1925|с=5}}. Ён быў пахаваны на каталіцкіх могілках у паселішчы [[Малынічы|Малыя Малынічы]] (у арыгінале Малыя Матынічы, але такога населенага пункта не існавала) пад Чачэрскам{{sfn|Strumph-Wojtkiewicz|1925|с=5}}&lt;ref name=&quot;Khmialnitski&quot;&gt;{{артыкул |аўтар=Хмяльніцкі М. |загаловак=Беларускі дыскурс у польскай літаратуры 20-30-х гг. ХХ ст.: сучасная рэцэпцыя праблемы |выданне=Українська полоністика. Філологічні дослідження |год=2014 |нумар=11 |старонкі=46}}&lt;/ref&gt;. Крыж і таблічку з імем бальшавікі знішчалі тройчы{{sfn|Strumph-Wojtkiewicz|1925|с=5}}.

Таксама ў 1922 годзе пісьменніца [[Ганна Загорская]] сцвярджала, што Міцінскі спрабаваў супакоіць сялян, якія агрэсіўна блакавалі пахаванне баранэсы ў Чэрыкаве. Пасля таго, як ён выехаў конна ў бок [[Рагачоў|Рагачова]], на яго напалі бандыты і забілі&lt;ref name=&quot;HZ&quot;&gt;{{артыкул |аўтар=Zahorska H. |загаловак=Ofiara bolszewików. Wspomnienie pośmiertne o Tadeuszu Micińskim |выданне=Przegląd Wieczorny |год=1922 |нумар=229 |старонкі=3}}&lt;/ref&gt;.

У наступныя гады ў Польшчы хадзілі чуткі, што ён нібыта выжыў і кінуў сям'ю{{sfn|Strumph-Wojtkiewicz|1925|с=5}}. Аднак пазней у [[Другая Рэч Паспалітая|ІІ Рэчы Паспалітай]] пра яго пісалі выключна як пра афіцэра ўсходняга корпуса, забітага бальшавікамі&lt;ref name=&quot;Siedlecki&quot;&gt;{{артыкул |аўтар=Grzymała-Siedlecki A. |загаловак=Dwa poematy Micińskiego |выданне=Kurier Warszawski |год=1931 |нумар=167 |старонкі=4}}&lt;/ref&gt;. Магіла ў Малых Малынічах, як адзначаў беларускі літаратуразнавец [[А. Лойка]], з'яўляецца важным месцам памяці ў кантэксце беларуска-польскага літаратурнага памежжа&lt;ref name=&quot;Loyka&quot;&gt;{{кніга |аўтар=Лойка А. |загаловак=Роўнакутны трохвугольнік, або Ад Палямона да Максіма Танка. Дапаможнік па спецкурсе &quot;Беларуска-руска-польскія літаратурныя сувязі&quot; |месца=Мінск |год=2003 |старонак=214 |с=155}}&lt;/ref&gt;.

== Творчасць і светапогляд ==
Герметычная і цяжкая для ўспрымання проза Міцінскага грунтавалася на «аб'яўленай праўдзе». Аўтар выказваў у ёй ідэі гнозісу і [[фаталізм]]у, а таксама погляд, што толькі выбраным адзінкам ([[Звышчалавек|звышчалавеку]]) дадзена мець душу і вечнае жыццё. Міцінскі быў праціўнікам тэорыі выпадковасці: ён лічыў, што свет і ўсе яго элементы існуюць з неабходнасці, хоць яны і непасціжныя да канца. Разам з тым ён абвяшчаў прымат разумнага, навуковага вывучэння таемных ведаў («магаў Індыі», «зорказнаўцаў Халдэі») над верай.

Міцінскі, як і [[Станіслаў Выспянскі]], быў працягвальнікам паэтычнага містэрыйнага тэатра. Яго часта лічаць папярэднікам [[Сюррэалізм|сюррэалізму]] або чыстым [[Экспрэсіянізм (тэатр)|экспрэсіяністам]]. Ён распрацаваў уласную двухпланавую драматычную форму, дзе рэальная драма пераплятаецца з драмай палітычных і гісторыясофскіх ідэй у містэрыйным, алегарычным вымярэнні. Напісаў некалькі п'ес, у якіх спалучаюцца ідэі філасофіі гісторыі з тагачаснымі тэхнікамі сучасных медыя (фільма, праекцыі).

Аўтар таксама разглядаў тэму [[сатанізм]]у. Абапіраючыся на сярэднявечных гностыкаў, ён сцвярджаў, што зямны свет стварыў не Бог, а Сатана, з мэтай стварэння карыкатуры на Неба (традыцыйныя сімвалы сатанізму, такія як казёл ці перакулены крыж, з'яўляюцца карыкатурамі на хрысціянскія святыні). Адшукваючы аналогіі ў літаратурных біяграфіях, ён сцвярджаў, што [[Ісус Хрыстос]], [[Люцыфер]] і [[Фенікс (міфалогія)|Фенікс]] — гэта тры імі адной і той жа істоты.

У рамане «Xiądz Faust» (Ксёндз Фаўст) аўтар стварыў адзін з нямногіх у літаратуры «Маладой Польшчы» прыкладаў, дзе паслядоўнікі Антыхрыста здольныя пабудаваць дзеючае і арганізаванае грамадства, знаходзячы шчасце ў граху і вызваляючыся ад суровых законаў Бога. Міцінскі паказаў так званае «царства смерці», што было своеасаблівай варыяцыяй на тэму тагачаснага капіталізму.

Міцінскі быў залучаны ў стварэнне праекта «Кодэкса Яснай Гары», які павінен быў стаць асновай для свецкага Ордэна Сонечных Братоў. Хоць сам ён не быў іх прыхільнікам (крытыка падобных арганізацый ёсць у яго рамане «Nietota»), гэтыя ідэі знайшлі адлюстраванне ў яго творчасці. Ён таксама пісаў тэксты, звязаныя з польскім народам, у якіх разглядаў філасофію генезісу [[Юліуш Славацкі|Юліуша Славацкага]]. Выказваў прыхільнасць да [[панславізм]]у і [[Антыгерманізм|антыгерманізму]]. Перакладаў творы [[Джалаладзін Румі|Румі]], [[Тэрэза Авільская|Святой Тэрэзы Авільскай]] і армянскіх паэтаў. Яго апошнім вядомым празаічным творам з'яўляецца неапублікаваная навела з антыбальшавіцкім зместам пад назвай «Król Duch» (снежань 1917), дзе апісваецца аблога польскага маёнтка ўзбунтаванымі сялянамі{{sfn|Bajko|2020|с=791}}.

== Уплыў і адлюстраванне ў мастацтве ==
Яшчэ пры жыцці Міцінскага ахутвала легенда «паэта-мага». [[Станіслаў Выспянскі]] ў сатырычнай форме вывеў яго ў драме «Вызваленне» (вобразы Самотніка і Маскі V). [[Станіслаў Ігнацы Віткевіч]] адлюстраваў яго ў рамане «622 падзенні Бунга» (як мага Хільдэрыка), а таксама прысвяціў яму свой раман «Ненасытнасць».

Творы Міцінскага неаднаразова станавіліся асновай для музычных кампазіцый:
* У 1904 годзе [[Кароль Шыманоўскі]] напісаў «Чатыры песні» op. 11 на вершы з паэмы Міцінскага «Карсар»; твор быў прысвечаны паэту. У 1909 годзе Шыманоўскі стварыў «Песні» op. 20 на шэсць фрагментаў са зборніка «У змроку зорак» («W mroku gwiazd»), а партытуру сваёй Уверцюры E-dur op. 12 ён суправадзіў уступам з паэмы «Віцязь Уласт».
* [[Людамір Ружыцкі]] напісаў «Восем песень на словы Тадэвуша Міцінскага» op. 9 (1904) і «Шэсць песень...» op. 16 (1906).
* Кампазітар [[Рыгор Фітэльберг]] напісаў песню на верш «O nocy cicha, nocy błękitna…» (твор лічыцца згубленым)&lt;ref name=&quot;Jastrzabek_2012b&quot;&gt;{{артыкул |аўтар=Jastrząbek M. |загаловак=Muzyka w dramatach Tadeusza Micińskiego na przykładzie „Termopili polskich. Misterium na tle życia i śmierci Księcia Józefa Poniatowskiego” |выданне=Acta Universitatis Lodziensis. Folia Litteraria Polonica |месца=Łódź |выдавецтва=Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego |год=2012 |нумар=1 |старонкі=58–76}}&lt;/ref&gt;.

== Ацэнкі сучаснікаў і даследчыкаў ==
Яшчэ пры жыцці Т. Міцінскі быў названы [[Юзаф Катарбінскі|Юзафам Катарбінскім]] «найбольш загадкавым з сучасных паэтаў» (1907)&lt;ref name=&quot;Kotarbinski&quot;&gt;{{артыкул |аўтар=Kotarbiński J. |загаловак=Poeta o poecie |выданне=Kurier Warszawski |год=1907 |нумар=340 |старонкі=2}}&lt;/ref&gt;, а Янам Ларэнтовічам — «адным з самых аўтэнтычных польскіх паэтаў» (1915)&lt;ref name=&quot;Lorentowicz&quot;&gt;{{артыкул |аўтар=Lorentowicz J. |загаловак=A poeci?... |выданне=Nowa Gazeta |год=1915 |нумар=37 |старонкі=2}}&lt;/ref&gt;.

{{цытата|Тадэвуш Міцінскі жыў ідэяй вялікіх усеславянскіх аб'яднанняў... Ён пісаў пра будучыя пагадненні славяншчыны, знаходзіў супольныя падземныя цячэнні сярод яе. (...) не быў зразуметы пры жыцці. Містыкаў раздражняла змешванне рэалізму з тагасветнасцю, рэалістаў — абсалютны ірацыяналізм канструкцыі і зместу.{{арыгінальны тэкст|pl|Tadeusz Miciński żył z ideą wielkich zjednoczeń wszechsłowiańskich. (...) pisał o przyszłych porozumieniach słowiańszczyzny, wynajdywał wspólne podziemne wśród niej nurty. (...) nie był rozumiany za życia. Mistyków raziło pomieszanie realizmu z zaświatowością, realistów absolutny irracjonalizm konstrukcji i treści.}}|&lt;ref name=&quot;HZ&quot;/&gt;|аўтар=[[Ганна Загорская]]}}

{{цытата|Міцінскі можа быць альбо пісьменнікам геніяльным, альбо ніякім. Альбо прарок, альбо шарлатан; альбо маг, альбо містыфікатар; альбо &quot;бард польскай душы&quot;, альбо &quot;смешны п'еро&quot;; альбо выдатны эрудыт, альбо інтэлектуальны ашуканец; альбо эпігон, альбо папярэднік...{{арыгінальны тэкст|pl|Miciński może być albo pisarzem genialnym, albo żadnym. Albo prorok, albo szarlatan; albo mag, albo mistyfikator; albo ''bard duszy polskiej'', albo ''śmieszny pierrot''; albo wybitny erudyta, albo intelektualny szalbierz; albo epigon, albo prekursor...}}|&lt;ref name=&quot;Wroblewska&quot;&gt;{{кніга |аўтар=Wróblewska T. |загаловак=Studia o Tadeuszu Micińskim |месца=Kraków |выдавецтва=Wyd. Literackie |год=1979 |с=7}}&lt;/ref&gt;|аўтар=[[Тэрэза Урублеўская]]}}

{{цытата|Творчасць Тадэвуша Міцінскага захапляе сваёй шматслойнасцю... музычнасць фраз, феерыя фарбаў, жудаснасць фантастычных вобразаў...{{арыгінальны тэкст|pl|Twórczość Tadeusza Micińskiego fascynuje swoją wielowarstwowością. Tym, co przede wszystkim rzuca się w oczy, są jej warstwy poetyckie: muzyczność fraz, feeria barw, niesamowitość fantastycznych obrazów...}}|&lt;ref name=&quot;Nowicki&quot;&gt;{{кніга |аўтар=Nowicki A. |загаловак=Nietota. Księga tajemna Tatr |раздзел=Tadeusz Miciński i wiele Polsk |месца=Warszawa |год=2004 |с=389–392}}&lt;/ref&gt;|аўтар=[[Анджэй Навіцкі]]}}

{{цытата|Тон абсалютна чысты, моцны, арыгінальны — тон, па якім заўсёды і ўсюды мы можам яго пазнаць, вылучыць і ніколі ўжо не забыць.{{арыгінальны тэкст|pl|Ton absolutnie czysty, mocny, oryginalny – ton, po którym zawsze i wszędzie możemy go poznać, wyróżnić i nigdy już nie zapomnieć.}}|&lt;ref name=&quot;Lesmian&quot;&gt;{{артыкул |аўтар=Leśmian B. |загаловак=W Mrokach Złotego Pałacu. Recenzja |выданне=Kurjer Warszawski |год=1909 |нумар=158 |старонкі=3–5}}&lt;/ref&gt;|аўтар=[[Баляслаў Лесьмян]]}}

== У масавай культуры ==
* 9 лістапада 2013 года ў Варшаве, да 140-годдзя пісьменніка, была заснавана Экспрэсіяністычная прэмія «Фенікс» імя Тадэвуша Міцінскага&lt;ref name=&quot;Feniks&quot;&gt;{{cite web |url=http://bizneszklasa.pl/2017/07/31/nagroda-ekspresjonistyczna-feniks-im-tadeusza-micinskiego/ |title=Nagroda Ekspresjonistyczna „Feniks” im. Tadeusza Micińskiego |publisher=bizneszklasa.pl |lang=pl |accessdate=27 лютага 2018}}&lt;/ref&gt;.
* Творчасцю паэта натхняўся Раман Кастшэўскі — вакаліст і аўтар тэкстаў хэві-метал-гурта «Kat».
* Вершы Міцінскага неаднаразова аранжыраваліся сучаснымі музыкамі:
** «Twoja postać» (альбом [[Марэк Грахута|Марэка Грахуты]] 1970 г. і Гжэгажа Турнау 2006 г.).
** «Purpurowe ciepłe słońce» і «Izis» выконвала [[Эва Дэмарчык]]&lt;ref name=&quot;Demarczyk&quot;&gt;{{cite web |url=https://demarczyk.pl/wp/izis/ |title=Ewa Demarczyk » Izis |lang=pl |accessdate=14 чэрвеня 2020}}&lt;/ref&gt;.
** «Lucifer» (альбом «Evangelion» гурта [[Behemoth]]).
** «Delirium Tremens» (гурт «Kat»).
** «Lucifer», «Kain», «Witeź Włast» (праект «Nirnaeth»).
** «Droga Mleczna», «Ananke» ды іншыя (гурт «Radogost»)&lt;ref name=&quot;Radogost&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.radiorevolta.pl/2015/09/radogost-wywiad.html |title=Radogost – wywiad – Radio Revolta |publisher=Radio Revolta |lang=pl |accessdate=19 студзеня 2016}}&lt;/ref&gt;.
** Творы Міцінскага таксама выкарыстоўвалі гурты «Lux Occulta», «Śmiałek», польскі дэз-метал-гурт «Sickroom».

== Бібліяграфія ==
* «Łazarze» (1896) — паэма.
* «Nauczycielka» (1896) — навела.
* «W mroku gwiazd» (1902) — зборнік паэзіі.
* «Noc rabinowa» (1904) — драма.
* «Kniaź Patiomkin» (1906) — драма.
* «Do źródeł duszy polskiej» (1906) — зборнік публіцыстыкі.
* «Wrogowie duchów» (1907) — драма.
* «Życie nowe» (1907) — паэма.
* «W mrokach złotego pałacu, czyli Bazylissa Teofanu» (1909) — драма.
* «Nietota. Księga tajemna Tatr» (1910) — раман.
* «Walka o Chrystusa» (1911) — зборнік публіцыстыкі.
* «Dęby czarnobylskie» (1911) — зборнік апавяданняў.
* «Xiądz Faust» (1913) — аповесць.
* «Widmo Wallenroda» (1914) — паэма.
* «Nowy Konrad Wallenrod» (1915) — паэма.
* «Wita» (1926) — аповесць.
* «Niedokonany» (1931) — паэма (выдадзена пасмяротна).
* «Termopile polskie» — драма (нескончаная, прэм'ера адбылася ў 1970 г.).

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{артыкул |аўтар=Bajko M. |загаловак=Tadeusz Miciński i Rosja: lata I wojny światowej |выданне=Slavia Orientalis |год=2020 |том=69 |нумар=4 |старонкі=783–797 |ref=Bajko}}
* {{кніга |аўтар=Grosfeld L. |загаловак=Polskie reakcyjne formacje wojskowe w Rosji 1917–1919 |месца=Warszawa |выдавецтва=Państwowe Wydawnictwo Naukowe |год=1956 |ref=Grosfeld}}
* {{артыкул |аўтар=Ławski J. |загаловак=Kosmografia wolności. „Nowe” pisma Tadeusza Micińskiego z lat 1914–1917 |выданне=Wiek XIX. Rocznik Towarzystwa Literackiego im. Adama Mickiewicza |год=2018 |том=53 |старонкі=157–170 |ref=Ławski}}
* {{артыкул |аўтар=Sobieraj S. |загаловак=Tadeusz Miciński, teatr polski i Polacy w Moskwie w latach 1915–1918 (na marginesie wojennej publicystyki poety) |выданне=Przegląd Wschodnioeuropejski |год=2023 |том=14 |нумар=1 |старонкі=203–216 |ref=Sobieraj (1)}}
* {{артыкул |аўтар=Sobieraj S. |загаловак=Polityczne konteksty twórczości Tadeusza Micińskiego. Sprawa polska a Rosja w dobie Wielkiej Wojny |выданне=Przegląd Wschodnioeuropejski |год=2023 |том=14 |нумар=2 |старонкі=247–268 |ref=Sobieraj (2)}}
* {{артыкул |аўтар=Strumph-Wojtkiewicz S. |загаловак=Śmierć Micińskiego (dwie relacje) |выданне=Kurier Warszawski |год=1925 |нумар=217 |старонкі=4–5 |ref=Strumph-Wojtkiewicz}}
* {{кніга |аўтар=Ślisz A. |загаловак=Prasa polska w Rosji w dobie wojny i rewolucji (1915–1919) |месца=Warszawa |выдавецтва=Książka i Wiedza |год=1968 |ref=Ślisz}}
* {{кніга |аўтар=Gutowski W. |загаловак=Wprowadzenie do Xięgi Tajemnej: studia o twórczości Tadeusza Micińskiego |месца=Bydgoszcz |выдавецтва=Akademia Bydgoska im. Kazimierza Wielkiego |год=2002}}
* {{кніга |аўтар=Linkner T. |загаловак=Zanim skończyło się maskaradą: ze studiów nad twórczością Tadeusza Micińskiego |месца=Gdańsk |выдавецтва=Wydawn. Uniwersytetu Gdańskiego |год=2003}}
* {{кніга |аўтар=Czabanowska-Wróbel A. |загаловак=Poezja Tadeusza Micińskiego: interpretacje |месца=Kraków |выдавецтва=Księgarnia Akademicka |год=2004}}
* {{кніга |аўтар=Próchniak P. |загаловак=Pęknięty płomień: o pisarstwie Tadeusza Micińskiego |месца=Lublin |выдавецтва=Wydawnictwo KUL |год=2006}}
* {{артыкул |аўтар=Шастакоў Я. |загаловак=Таямніца адной смерці |выданне=Літаратура і мастацтва |год=2018 |нумар=30 |старонкі=11}}
* {{артыкул |аўтар=Хмяльніцкі М. |загаловак=Беларускі дыскурс у польскай літаратуры 20-30-х гг. ХХ ст.: сучасная рэцэпцыя праблемы |выданне=Українська полоністика. Філологічні дослідження |год=2014 |нумар=11 |старонкі=44—52}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Міцінскі, Тадэвуш}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1873 годзе]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў 1918 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Лодзі]]
[[Катэгорыя:Асобы:Чачэрскі раён]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў Чачэрскім раёне]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Ягелонскага ўніверсітэта]]
[[Катэгорыя:Пісьменнікі Польшчы XX стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Паэты Польшчы XX стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Польскія драматургі]]
[[Катэгорыя:Перакладчыкі Польшчы]]
[[Катэгорыя:Ахвяры забойстваў у Расіі]]</text>
      <sha1>8lk6qlgmr5yik2qi15x8t7wwhae954i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5171192</id>
      <parentid>5171191</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T11:02:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>−[[Катэгорыя:Асобы:Чачэрскі раён]]; ±[[Катэгорыя:Польскія драматургі]]→[[Катэгорыя:Драматургі Польшчы]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5171192</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37270" sha1="kebpomexwdxe2lkxumwabpt7zagtr67" xml:space="preserve">{{Пісьменнік
 |Імя                  = Тадэвуш Міцінскі
 |Арыгінал імя         = {{lang-pl|Tadeusz Miciński}}
 |Фота                 = Tadeusz micinski.jpg
 |Шырыня               = 
 |Подпіс               = Тадэвуш Міцінскі ў 1913 годзе&lt;br&gt;(аўтар здымка: [[Станіслаў Ігнацы Віткевіч]])
 |Дата нараджэння      = {{ДН|9|11|1873}}
 |Месца нараджэння     = [[Лодзь]], [[Расійская імперыя]]
 |Дата смерці          = люты 1918
 |Месца смерці         = пад [[Чачэрск]]ам ці [[Чэрыкаў|Чэрыкавам]], [[Магілёўская губерня]]
 |Грамадзянства        = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}}
 |Род дзейнасці        = [[паэт]], [[пісьменнік]], [[драматург]], [[публіцыст]], [[перакладчык]]
 |Гады творчасці       = 1896—1918
 |Мова твораў          = [[польская мова|польская]]
 |Жанр                 = містычны [[раман]], [[паэма]], [[верш]], [[п’еса]]
 |Кірунак              = [[Маладая Польшча (мастацтва)|Маладая Польшча]], [[Экспрэсіянізм (літаратура)|экспрэсіянізм]]
}}
'''Тадэ́вуш Міці́нскі''' ({{lang-pl|Tadeusz Miciński}}; {{ДН|9|11|1873}}, [[Лодзь]]&amp;nbsp;— люты [[1918]], пад [[Чачэрск]]ам ці [[Чэрыкаў|Чэрыкавам]]) — [[Польшча|польскі]] [[паэт]], [[драматург]], [[празаік]], [[публіцыст]] і [[перакладчык]]. Прадстаўнік літаратурнага кірунку «[[Маладая Польшча (мастацтва)|Маладая Польшча]]». Аўтар містычных раманаў, паэм прозай і кантэмпляцыйных вершаў. Адзін з вядучых пісьменнікаў польскага [[Экспрэсіянізм (літаратура)|экспрэсіянізму]], папярэднік [[Сюррэалізм|сюррэалізму]].

== Біяграфія ==
=== Раннія гады і адукацыя ===
Нарадзіўся ў сям’і Рудольфа і Ванды з [[Прускія|Прускіх]]. Навучаўся ў V гімназіі ў [[Варшава|Варшаве]]. У 1893—1895 гадах вывучаў гісторыю і філасофію ў [[Ягелонскі ўніверсітэт|Ягелонскім універсітэце]] ў [[Кракаў|Кракаве]]&lt;ref name=&quot;VLE&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.vle.lt/straipsnis/tadeusz-micinski/ |title=Tadeusz Miciński |publisher=Visuotinė lietuvių enciklopedija |lang=lt |accessdate=26 ліпеня 2026}}&lt;/ref&gt;. Пазней працягнуў адукацыю ў [[Лейпцыг]]у і [[Берлін]]е, дзе пазнаёміўся са [[Станіслаў Пшыбышэўскі|Станіславам Пшыбышэўскім]]. У студэнцкія гады захапіўся [[акультызм]]ам, [[сатанізм]]ам і кнігамі таемных ведаў. З’яўляўся членам Варшаўскага тэасофскага таварыства&lt;ref name=&quot;Hass&quot;&gt;{{кніга |аўтар=Hass L. |загаловак=Ambicje rachuby, rzeczywistość. Wolnomularstwo w Europie Środkowo-Wschodniej 1905–1928 |месца=Warszawa |год=1984 |с=89}}&lt;/ref&gt;. У 1897—1898 гадах падарожнічаў па [[Іспанія|Іспаніі]], дзе глыбока зацікавіўся іспанскай містыкай, жывапісам [[Франсіска Гоя|Франсіска Гоі]] і драматычнай паэзіяй [[Педра Кальдэрон дэ ла Барка|Педра Кальдэрона дэ ла Баркі]]&lt;ref name=&quot;VLE&quot;/&gt;.

Быў блізкім сябрам [[Станіслаў Ігнацы Віткевіч|Станіслава Ігнацы Віткевіча]] і кампазітара [[Караль Шыманоўскі|Караля Шыманоўскага]]. У 1910—1913 гадах жыў у раёне Хелерау ў [[Дрэздэн]]е, дзе пазнаёміўся з мясцовым тэатральным авангардам&lt;ref name=&quot;Jastrzabek_2012a&quot;&gt;{{артыкул |аўтар=Jastrząbek M. |загаловак=Muzyka w dramatach Tadeusza Micińskiego na przykładzie Termopili polskich. Misterium na tle życia i śmierci Księcia Józefa Poniatowskiego |выданне=Folia Litteraria Polonica |год=2012 |нумар=15 |старонкі=159–160}}&lt;/ref&gt;. У жніўні 1912 года ўдзельнічаў у з’ездзе ў [[Закапанэ]], на якім быў створаны Польскі ваенны скарб ({{lang-pl|Polski Skarb Wojskowy}})&lt;ref name=&quot;Kiedrzynska&quot;&gt;{{артыкул |аўтар=Kiedrzyńska W. |загаловак=Powstanie i organizacja Polskiego Skarbu Wojskowego 1912–1914 |выданне=Niepodległość |год=1936 |том=XIII |нумар=1 (33) |старонкі=80}}&lt;/ref&gt;. У 1913 годзе працаваў карэспандэнтам тыднёвіка «[[Świat]]» у [[Сафія|Сафіі]] падчас адной з [[Балканскія войны|Балканскіх войнаў]]{{sfn|Ławski|2018|с=160}}.

=== Першая сусветная вайна і знаходжанне ў Расіі ===
Т. Міцінскі прымаў удзел у [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайне]]&lt;ref name=&quot;Marlega&quot;&gt;{{cite web |url=http://mloda-polska.klp.pl/a-8473-2.html |title=Tadeusz Miciński – biografia |author=Marlęga K. |lang=pl |accessdate=15 студзеня 2015}}&lt;/ref&gt;, шмат падарожнічаў. Ён займаў выразную антыгерманскую і праенную пазіцыю{{sfn|Ławski|2018|с=157}}. Ад жніўня 1915 года знаходзіўся ў [[Расійская імперыя|Расіі]], куды эвакуіраваўся з Варшавы перад наступам нямецкіх войскаў{{sfn|Sobieraj (1)|2023|с=204}}. Хутка пасля заснавання ў верасні 1915 года тыднёвіка «[[Рэха Польскае]]» (звязанага з Канстытуцыйна-дэмакратычнай партыяй і [[Аляксандр Лядніцкі|Аляксандрам Лядніцкім]]) стаў яго публіцыстам{{sfn|Ślisz|1968|с=82}}. Таксама супрацоўнічаў з літаратурным аддзелам «Газеты Польскай» — галоўнага выдання [[Нацыянальна-дэмакратычная партыя (Польшча)|Нацыянальнай дэмакратыі]] ў Расіі{{sfn|Ślisz|1968|с=88}}. У 1916 годзе жыў у [[Масква|Маскве]]{{sfn|Strumph-Wojtkiewicz|1925|с=5}}, дзе апублікаваў серыю тэкстаў на старонках штодзённіка «[[Утро России]]», органа праеннай Прагрэсіўнай партыі{{sfn|Ławski|2018|с=158–159}}{{sfn|Bajko|2020|с=790}}. Падтрымліваў сяброўскія адносіны з рускім паэтам [[Канстанцін Дзмітрыевіч Бальмонт|Канстанцінам Бальмонтам]]{{sfn|Bajko|2020|с=792}}, удзельнічаў у працы Маскоўскага рэлігійна-філасофскага таварыства (яго выступленне згадваў [[Вячаслаў Іваноў]] у эсэ «Польскі месіянізм як жывая сіла»)&lt;ref name=&quot;Ivanov&quot;&gt;{{артыкул |аўтар=Иванов Вяч. И. |загаловак=Польский мессианизм, как живая сила |выданне=Собрание сочинений |том=4 |месца=Брюссель |год=1987 |старонкі=659–665}}&lt;/ref&gt;. У сваіх тэкстах паказваў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] як рэалізацыю ідэі свабоды, за якую, на яго думку, і павінна была ісці вайна{{sfn|Ławski|2018|с=163–164}}.

Пасля [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі]] заставаўся палітычна актыўным. У 1917 годзе падчас святкавання гадавіны [[Канстытуцыя 3 мая 1791 года|Канстытуцыі 3 мая]] ў Саюзе ваенных палякаў выступіў з рэфератам, у якім супрацьпаставіў марксісцкай [[Клас (сацыялогія)|барацьбе класаў]] ідэю салідарызму{{sfn|Grosfeld|1956|с=18}}. Улетку 1917 года, падчас [[Карнілаўскае выступленне|путчу Карнілава]], быў карэспандэнтам выдання «Polskie Siły Zbrojne» пры [[Стаўка Вярхоўнага Галоўнакамандуючага|Стаўцы Вярхоўнага Галоўнакамандуючага]], а яго панэгірычны артыкул пра генерала [[Лаўр Георгіевіч Карнілаў|Лаўра Карнілава]] выклікаў падазрэнні ва ўдзеле Галоўнага польскага ваеннага камітэта (Нацполя) ў спробе звяржэння [[Часовы ўрад Расіі|Часовага ўрада]] і сустрэў рэзкі адказ [[Фелікс Эдмундавіч Дзяржынскі|Фелікса Дзяржынскага]] на старонках газеты «Трыбуна»{{sfn|Ślisz|1968|с=146–147}}{{sfn|Grosfeld|1956|с=53}}{{sfn|Bajko|2020|с=788}}. У жніўні 1917 года ўдзельнічаў у палітычным з’ездзе, арганізаваным у Маскве [[Польскі нацыянальны камітэт (1917—1919)|Польскім нацыянальным камітэтам]], пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] выступаў лектарам мясцовага Нацыянальнага клуба{{sfn|Bajko|2020|с=794}}. 

З сярэдзіны 1917 года браў удзел у фарміраванні [[Першы польскі корпус|І-га Польскага корпуса]] пад камандаваннем генерала [[Юзаф Доўбар-Мусніцкі|Юзафа Доўбар-Мусніцкага]] ў якасці афіцэра па асвеце і прапагандзе. Наведваў падраздзяленні, размешчаныя на тэрыторыі Беларусі і [[Украіна|Украіны]], у прыватнасці ў раёне [[Кіеў|Кіева]], [[Быхаў|Быхава]] і [[Магілёў|Магілёва]]{{sfn|Sobieraj (1)|2023|с=204}}{{sfn|Sobieraj (2)|2023|с=250}}.

=== Сям'я ===
Яго сынам быў [[Яраслаў Тадэвуш Міцінскі]] (1898–1971), рэжысёр і мастацкі кіраўнік, працаўнік тэатра «Рэдута», а пляменнікам — эсэіст [[Баляслаў Міцінскі]] (1911–1943)&lt;ref name=&quot;BolMic&quot;&gt;{{cite web |url=https://filmpolski.pl/fp/index.php?film=429540 |title=Bolesław Miciński |publisher=filmpolski.pl |lang=pl |accessdate=17 студзеня 2021}}&lt;/ref&gt;.

== Абставіны смерці ==
У лютым 1918 года Міцінскі разам з жонкай, дачкой і сынам выехаў праз [[Смаленск]] у Польшчу. Ён знік без вестак пры нявысветленых абставінах падчас знаходжання ў сваёй сваячкі Марыі Дорн-Бараноўскай на Беларусі{{sfn|Sobieraj (2)|2023|с=250}}&lt;ref name=&quot;Shastakou&quot;&gt;{{артыкул |аўтар=Шастакоў Я. |загаловак=Таямніца адной смерці |выданне=Літаратура і мастацтва |год=2018 |нумар=30 |старонкі=11}}&lt;/ref&gt;.

5 жніўня 1925 года ў газеце «[[Kurier Warszawski]]» быў апублікаваны артыкул [[Станіслаў Струмпф-Вайткевіч|Станіслава Струмпф-Вайткевіча]], у якім падаваліся дзве розныя рэляцыі смерці пісьменніка{{sfn|Strumph-Wojtkiewicz|1925|с=4}}. Яны не ва ўсім супадалі, але часткова дапаўнялі адна адну{{sfn|Strumph-Wojtkiewicz|1925|с=5}}.
* Першая версія: расказана Баляславам Ц., які сам звярнуўся ў рэдакцыю, выконваючы «апошнюю волю памерлага»{{sfn|Strumph-Wojtkiewicz|1925|с=4}}. Падчас вайны Баляслаў Ц. знайшоў прытулак у маёнтку [[Выдранка]], які належаў баранэсе Дорн і знаходзіўся на мяжы [[Магілёўская губерня|Магілёўскай]], [[Віцебская губерня|Віцебскай]] і [[Чарнігаўская губерня|Чарнігаўскай]] губерняў{{sfn|Strumph-Wojtkiewicz|1925|с=4}}. Міцінскі дапамагаў хворай баранэсе да самай яе смерці ў Чэрыкаве і арганізаваў пахаванне{{sfn|Strumph-Wojtkiewicz|1925|с=4}}. З-за пагрозы ён разам з Баляславам Ц. уцёк, перайшоўшы раку [[Сож]]. Падчас уцёкаў ён перадаў спадарожніку свае вершы, пасля чаго пайшоў адзін і трапіў на бальшавіцкі патруль на лузе каля [[Чачэрск]]а{{sfn|Strumph-Wojtkiewicz|1925|с=4}}. З яго сарвалі вопратку, але ён адмовіўся аддаваць рукапіс паэмы. Гэта раззлавала салдат, і яны забілі яго прыкладамі зброі{{sfn|Strumph-Wojtkiewicz|1925|с=4}}. Мясцовыя католікі пахавалі яго з удзелам ксяндза{{sfn|Strumph-Wojtkiewicz|1925|с=4}}&lt;ref name=&quot;Shastakou&quot;/&gt;.
* Другая версія: паходзіла ад Зоф’і Хруцкай. Паводле яе слоў, Міцінскія выехалі з Масквы і даведаліся ў дарозе пра паміраючую сваячку. Міцінскі паехаў у Чэрыкаў, а яго сям'я — у [[Гомель]]{{sfn|Strumph-Wojtkiewicz|1925|с=4}}. У 1923 годзе Хруцкая наведала месца яго смерці і сустрэлася з людзьмі, якія яго хавалі{{sfn|Strumph-Wojtkiewicz|1925|с=5}}. Паводле іх версіі, у Чачэрску Міцінскі папрасіў у бальшавіцкіх уладаў коней, каб дабрацца да станцыі [[Буда-Кашалёўская]]{{sfn|Strumph-Wojtkiewicz|1925|с=5}}. Транспарт яму далі мясцовыя браты-злачынцы, якія забілі яго з мэтай рабавання. Цела было знойдзена на беразе ракі [[Чачора (рака)|Чачоры]]{{sfn|Strumph-Wojtkiewicz|1925|с=5}}. Ён быў пахаваны на каталіцкіх могілках у паселішчы [[Малынічы|Малыя Малынічы]] (у арыгінале Малыя Матынічы, але такога населенага пункта не існавала) пад Чачэрскам{{sfn|Strumph-Wojtkiewicz|1925|с=5}}&lt;ref name=&quot;Khmialnitski&quot;&gt;{{артыкул |аўтар=Хмяльніцкі М. |загаловак=Беларускі дыскурс у польскай літаратуры 20-30-х гг. ХХ ст.: сучасная рэцэпцыя праблемы |выданне=Українська полоністика. Філологічні дослідження |год=2014 |нумар=11 |старонкі=46}}&lt;/ref&gt;. Крыж і таблічку з імем бальшавікі знішчалі тройчы{{sfn|Strumph-Wojtkiewicz|1925|с=5}}.

Таксама ў 1922 годзе пісьменніца [[Ганна Загорская]] сцвярджала, што Міцінскі спрабаваў супакоіць сялян, якія агрэсіўна блакавалі пахаванне баранэсы ў Чэрыкаве. Пасля таго, як ён выехаў конна ў бок [[Рагачоў|Рагачова]], на яго напалі бандыты і забілі&lt;ref name=&quot;HZ&quot;&gt;{{артыкул |аўтар=Zahorska H. |загаловак=Ofiara bolszewików. Wspomnienie pośmiertne o Tadeuszu Micińskim |выданне=Przegląd Wieczorny |год=1922 |нумар=229 |старонкі=3}}&lt;/ref&gt;.

У наступныя гады ў Польшчы хадзілі чуткі, што ён нібыта выжыў і кінуў сям'ю{{sfn|Strumph-Wojtkiewicz|1925|с=5}}. Аднак пазней у [[Другая Рэч Паспалітая|ІІ Рэчы Паспалітай]] пра яго пісалі выключна як пра афіцэра ўсходняга корпуса, забітага бальшавікамі&lt;ref name=&quot;Siedlecki&quot;&gt;{{артыкул |аўтар=Grzymała-Siedlecki A. |загаловак=Dwa poematy Micińskiego |выданне=Kurier Warszawski |год=1931 |нумар=167 |старонкі=4}}&lt;/ref&gt;. Магіла ў Малых Малынічах, як адзначаў беларускі літаратуразнавец [[А. Лойка]], з'яўляецца важным месцам памяці ў кантэксце беларуска-польскага літаратурнага памежжа&lt;ref name=&quot;Loyka&quot;&gt;{{кніга |аўтар=Лойка А. |загаловак=Роўнакутны трохвугольнік, або Ад Палямона да Максіма Танка. Дапаможнік па спецкурсе &quot;Беларуска-руска-польскія літаратурныя сувязі&quot; |месца=Мінск |год=2003 |старонак=214 |с=155}}&lt;/ref&gt;.

== Творчасць і светапогляд ==
Герметычная і цяжкая для ўспрымання проза Міцінскага грунтавалася на «аб'яўленай праўдзе». Аўтар выказваў у ёй ідэі гнозісу і [[фаталізм]]у, а таксама погляд, што толькі выбраным адзінкам ([[Звышчалавек|звышчалавеку]]) дадзена мець душу і вечнае жыццё. Міцінскі быў праціўнікам тэорыі выпадковасці: ён лічыў, што свет і ўсе яго элементы існуюць з неабходнасці, хоць яны і непасціжныя да канца. Разам з тым ён абвяшчаў прымат разумнага, навуковага вывучэння таемных ведаў («магаў Індыі», «зорказнаўцаў Халдэі») над верай.

Міцінскі, як і [[Станіслаў Выспянскі]], быў працягвальнікам паэтычнага містэрыйнага тэатра. Яго часта лічаць папярэднікам [[Сюррэалізм|сюррэалізму]] або чыстым [[Экспрэсіянізм (тэатр)|экспрэсіяністам]]. Ён распрацаваў уласную двухпланавую драматычную форму, дзе рэальная драма пераплятаецца з драмай палітычных і гісторыясофскіх ідэй у містэрыйным, алегарычным вымярэнні. Напісаў некалькі п'ес, у якіх спалучаюцца ідэі філасофіі гісторыі з тагачаснымі тэхнікамі сучасных медыя (фільма, праекцыі).

Аўтар таксама разглядаў тэму [[сатанізм]]у. Абапіраючыся на сярэднявечных гностыкаў, ён сцвярджаў, што зямны свет стварыў не Бог, а Сатана, з мэтай стварэння карыкатуры на Неба (традыцыйныя сімвалы сатанізму, такія як казёл ці перакулены крыж, з'яўляюцца карыкатурамі на хрысціянскія святыні). Адшукваючы аналогіі ў літаратурных біяграфіях, ён сцвярджаў, што [[Ісус Хрыстос]], [[Люцыфер]] і [[Фенікс (міфалогія)|Фенікс]] — гэта тры імі адной і той жа істоты.

У рамане «Xiądz Faust» (Ксёндз Фаўст) аўтар стварыў адзін з нямногіх у літаратуры «Маладой Польшчы» прыкладаў, дзе паслядоўнікі Антыхрыста здольныя пабудаваць дзеючае і арганізаванае грамадства, знаходзячы шчасце ў граху і вызваляючыся ад суровых законаў Бога. Міцінскі паказаў так званае «царства смерці», што было своеасаблівай варыяцыяй на тэму тагачаснага капіталізму.

Міцінскі быў залучаны ў стварэнне праекта «Кодэкса Яснай Гары», які павінен быў стаць асновай для свецкага Ордэна Сонечных Братоў. Хоць сам ён не быў іх прыхільнікам (крытыка падобных арганізацый ёсць у яго рамане «Nietota»), гэтыя ідэі знайшлі адлюстраванне ў яго творчасці. Ён таксама пісаў тэксты, звязаныя з польскім народам, у якіх разглядаў філасофію генезісу [[Юліуш Славацкі|Юліуша Славацкага]]. Выказваў прыхільнасць да [[панславізм]]у і [[Антыгерманізм|антыгерманізму]]. Перакладаў творы [[Джалаладзін Румі|Румі]], [[Тэрэза Авільская|Святой Тэрэзы Авільскай]] і армянскіх паэтаў. Яго апошнім вядомым празаічным творам з'яўляецца неапублікаваная навела з антыбальшавіцкім зместам пад назвай «Król Duch» (снежань 1917), дзе апісваецца аблога польскага маёнтка ўзбунтаванымі сялянамі{{sfn|Bajko|2020|с=791}}.

== Уплыў і адлюстраванне ў мастацтве ==
Яшчэ пры жыцці Міцінскага ахутвала легенда «паэта-мага». [[Станіслаў Выспянскі]] ў сатырычнай форме вывеў яго ў драме «Вызваленне» (вобразы Самотніка і Маскі V). [[Станіслаў Ігнацы Віткевіч]] адлюстраваў яго ў рамане «622 падзенні Бунга» (як мага Хільдэрыка), а таксама прысвяціў яму свой раман «Ненасытнасць».

Творы Міцінскага неаднаразова станавіліся асновай для музычных кампазіцый:
* У 1904 годзе [[Кароль Шыманоўскі]] напісаў «Чатыры песні» op. 11 на вершы з паэмы Міцінскага «Карсар»; твор быў прысвечаны паэту. У 1909 годзе Шыманоўскі стварыў «Песні» op. 20 на шэсць фрагментаў са зборніка «У змроку зорак» («W mroku gwiazd»), а партытуру сваёй Уверцюры E-dur op. 12 ён суправадзіў уступам з паэмы «Віцязь Уласт».
* [[Людамір Ружыцкі]] напісаў «Восем песень на словы Тадэвуша Міцінскага» op. 9 (1904) і «Шэсць песень...» op. 16 (1906).
* Кампазітар [[Рыгор Фітэльберг]] напісаў песню на верш «O nocy cicha, nocy błękitna…» (твор лічыцца згубленым)&lt;ref name=&quot;Jastrzabek_2012b&quot;&gt;{{артыкул |аўтар=Jastrząbek M. |загаловак=Muzyka w dramatach Tadeusza Micińskiego na przykładzie „Termopili polskich. Misterium na tle życia i śmierci Księcia Józefa Poniatowskiego” |выданне=Acta Universitatis Lodziensis. Folia Litteraria Polonica |месца=Łódź |выдавецтва=Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego |год=2012 |нумар=1 |старонкі=58–76}}&lt;/ref&gt;.

== Ацэнкі сучаснікаў і даследчыкаў ==
Яшчэ пры жыцці Т. Міцінскі быў названы [[Юзаф Катарбінскі|Юзафам Катарбінскім]] «найбольш загадкавым з сучасных паэтаў» (1907)&lt;ref name=&quot;Kotarbinski&quot;&gt;{{артыкул |аўтар=Kotarbiński J. |загаловак=Poeta o poecie |выданне=Kurier Warszawski |год=1907 |нумар=340 |старонкі=2}}&lt;/ref&gt;, а Янам Ларэнтовічам — «адным з самых аўтэнтычных польскіх паэтаў» (1915)&lt;ref name=&quot;Lorentowicz&quot;&gt;{{артыкул |аўтар=Lorentowicz J. |загаловак=A poeci?... |выданне=Nowa Gazeta |год=1915 |нумар=37 |старонкі=2}}&lt;/ref&gt;.

{{цытата|Тадэвуш Міцінскі жыў ідэяй вялікіх усеславянскіх аб'яднанняў... Ён пісаў пра будучыя пагадненні славяншчыны, знаходзіў супольныя падземныя цячэнні сярод яе. (...) не быў зразуметы пры жыцці. Містыкаў раздражняла змешванне рэалізму з тагасветнасцю, рэалістаў — абсалютны ірацыяналізм канструкцыі і зместу.{{арыгінальны тэкст|pl|Tadeusz Miciński żył z ideą wielkich zjednoczeń wszechsłowiańskich. (...) pisał o przyszłych porozumieniach słowiańszczyzny, wynajdywał wspólne podziemne wśród niej nurty. (...) nie był rozumiany za życia. Mistyków raziło pomieszanie realizmu z zaświatowością, realistów absolutny irracjonalizm konstrukcji i treści.}}|&lt;ref name=&quot;HZ&quot;/&gt;|аўтар=[[Ганна Загорская]]}}

{{цытата|Міцінскі можа быць альбо пісьменнікам геніяльным, альбо ніякім. Альбо прарок, альбо шарлатан; альбо маг, альбо містыфікатар; альбо &quot;бард польскай душы&quot;, альбо &quot;смешны п'еро&quot;; альбо выдатны эрудыт, альбо інтэлектуальны ашуканец; альбо эпігон, альбо папярэднік...{{арыгінальны тэкст|pl|Miciński może być albo pisarzem genialnym, albo żadnym. Albo prorok, albo szarlatan; albo mag, albo mistyfikator; albo ''bard duszy polskiej'', albo ''śmieszny pierrot''; albo wybitny erudyta, albo intelektualny szalbierz; albo epigon, albo prekursor...}}|&lt;ref name=&quot;Wroblewska&quot;&gt;{{кніга |аўтар=Wróblewska T. |загаловак=Studia o Tadeuszu Micińskim |месца=Kraków |выдавецтва=Wyd. Literackie |год=1979 |с=7}}&lt;/ref&gt;|аўтар=[[Тэрэза Урублеўская]]}}

{{цытата|Творчасць Тадэвуша Міцінскага захапляе сваёй шматслойнасцю... музычнасць фраз, феерыя фарбаў, жудаснасць фантастычных вобразаў...{{арыгінальны тэкст|pl|Twórczość Tadeusza Micińskiego fascynuje swoją wielowarstwowością. Tym, co przede wszystkim rzuca się w oczy, są jej warstwy poetyckie: muzyczność fraz, feeria barw, niesamowitość fantastycznych obrazów...}}|&lt;ref name=&quot;Nowicki&quot;&gt;{{кніга |аўтар=Nowicki A. |загаловак=Nietota. Księga tajemna Tatr |раздзел=Tadeusz Miciński i wiele Polsk |месца=Warszawa |год=2004 |с=389–392}}&lt;/ref&gt;|аўтар=[[Анджэй Навіцкі]]}}

{{цытата|Тон абсалютна чысты, моцны, арыгінальны — тон, па якім заўсёды і ўсюды мы можам яго пазнаць, вылучыць і ніколі ўжо не забыць.{{арыгінальны тэкст|pl|Ton absolutnie czysty, mocny, oryginalny – ton, po którym zawsze i wszędzie możemy go poznać, wyróżnić i nigdy już nie zapomnieć.}}|&lt;ref name=&quot;Lesmian&quot;&gt;{{артыкул |аўтар=Leśmian B. |загаловак=W Mrokach Złotego Pałacu. Recenzja |выданне=Kurjer Warszawski |год=1909 |нумар=158 |старонкі=3–5}}&lt;/ref&gt;|аўтар=[[Баляслаў Лесьмян]]}}

== У масавай культуры ==
* 9 лістапада 2013 года ў Варшаве, да 140-годдзя пісьменніка, была заснавана Экспрэсіяністычная прэмія «Фенікс» імя Тадэвуша Міцінскага&lt;ref name=&quot;Feniks&quot;&gt;{{cite web |url=http://bizneszklasa.pl/2017/07/31/nagroda-ekspresjonistyczna-feniks-im-tadeusza-micinskiego/ |title=Nagroda Ekspresjonistyczna „Feniks” im. Tadeusza Micińskiego |publisher=bizneszklasa.pl |lang=pl |accessdate=27 лютага 2018}}&lt;/ref&gt;.
* Творчасцю паэта натхняўся Раман Кастшэўскі — вакаліст і аўтар тэкстаў хэві-метал-гурта «Kat».
* Вершы Міцінскага неаднаразова аранжыраваліся сучаснымі музыкамі:
** «Twoja postać» (альбом [[Марэк Грахута|Марэка Грахуты]] 1970 г. і Гжэгажа Турнау 2006 г.).
** «Purpurowe ciepłe słońce» і «Izis» выконвала [[Эва Дэмарчык]]&lt;ref name=&quot;Demarczyk&quot;&gt;{{cite web |url=https://demarczyk.pl/wp/izis/ |title=Ewa Demarczyk » Izis |lang=pl |accessdate=14 чэрвеня 2020}}&lt;/ref&gt;.
** «Lucifer» (альбом «Evangelion» гурта [[Behemoth]]).
** «Delirium Tremens» (гурт «Kat»).
** «Lucifer», «Kain», «Witeź Włast» (праект «Nirnaeth»).
** «Droga Mleczna», «Ananke» ды іншыя (гурт «Radogost»)&lt;ref name=&quot;Radogost&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.radiorevolta.pl/2015/09/radogost-wywiad.html |title=Radogost – wywiad – Radio Revolta |publisher=Radio Revolta |lang=pl |accessdate=19 студзеня 2016}}&lt;/ref&gt;.
** Творы Міцінскага таксама выкарыстоўвалі гурты «Lux Occulta», «Śmiałek», польскі дэз-метал-гурт «Sickroom».

== Бібліяграфія ==
* «Łazarze» (1896) — паэма.
* «Nauczycielka» (1896) — навела.
* «W mroku gwiazd» (1902) — зборнік паэзіі.
* «Noc rabinowa» (1904) — драма.
* «Kniaź Patiomkin» (1906) — драма.
* «Do źródeł duszy polskiej» (1906) — зборнік публіцыстыкі.
* «Wrogowie duchów» (1907) — драма.
* «Życie nowe» (1907) — паэма.
* «W mrokach złotego pałacu, czyli Bazylissa Teofanu» (1909) — драма.
* «Nietota. Księga tajemna Tatr» (1910) — раман.
* «Walka o Chrystusa» (1911) — зборнік публіцыстыкі.
* «Dęby czarnobylskie» (1911) — зборнік апавяданняў.
* «Xiądz Faust» (1913) — аповесць.
* «Widmo Wallenroda» (1914) — паэма.
* «Nowy Konrad Wallenrod» (1915) — паэма.
* «Wita» (1926) — аповесць.
* «Niedokonany» (1931) — паэма (выдадзена пасмяротна).
* «Termopile polskie» — драма (нескончаная, прэм'ера адбылася ў 1970 г.).

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{артыкул |аўтар=Bajko M. |загаловак=Tadeusz Miciński i Rosja: lata I wojny światowej |выданне=Slavia Orientalis |год=2020 |том=69 |нумар=4 |старонкі=783–797 |ref=Bajko}}
* {{кніга |аўтар=Grosfeld L. |загаловак=Polskie reakcyjne formacje wojskowe w Rosji 1917–1919 |месца=Warszawa |выдавецтва=Państwowe Wydawnictwo Naukowe |год=1956 |ref=Grosfeld}}
* {{артыкул |аўтар=Ławski J. |загаловак=Kosmografia wolności. „Nowe” pisma Tadeusza Micińskiego z lat 1914–1917 |выданне=Wiek XIX. Rocznik Towarzystwa Literackiego im. Adama Mickiewicza |год=2018 |том=53 |старонкі=157–170 |ref=Ławski}}
* {{артыкул |аўтар=Sobieraj S. |загаловак=Tadeusz Miciński, teatr polski i Polacy w Moskwie w latach 1915–1918 (na marginesie wojennej publicystyki poety) |выданне=Przegląd Wschodnioeuropejski |год=2023 |том=14 |нумар=1 |старонкі=203–216 |ref=Sobieraj (1)}}
* {{артыкул |аўтар=Sobieraj S. |загаловак=Polityczne konteksty twórczości Tadeusza Micińskiego. Sprawa polska a Rosja w dobie Wielkiej Wojny |выданне=Przegląd Wschodnioeuropejski |год=2023 |том=14 |нумар=2 |старонкі=247–268 |ref=Sobieraj (2)}}
* {{артыкул |аўтар=Strumph-Wojtkiewicz S. |загаловак=Śmierć Micińskiego (dwie relacje) |выданне=Kurier Warszawski |год=1925 |нумар=217 |старонкі=4–5 |ref=Strumph-Wojtkiewicz}}
* {{кніга |аўтар=Ślisz A. |загаловак=Prasa polska w Rosji w dobie wojny i rewolucji (1915–1919) |месца=Warszawa |выдавецтва=Książka i Wiedza |год=1968 |ref=Ślisz}}
* {{кніга |аўтар=Gutowski W. |загаловак=Wprowadzenie do Xięgi Tajemnej: studia o twórczości Tadeusza Micińskiego |месца=Bydgoszcz |выдавецтва=Akademia Bydgoska im. Kazimierza Wielkiego |год=2002}}
* {{кніга |аўтар=Linkner T. |загаловак=Zanim skończyło się maskaradą: ze studiów nad twórczością Tadeusza Micińskiego |месца=Gdańsk |выдавецтва=Wydawn. Uniwersytetu Gdańskiego |год=2003}}
* {{кніга |аўтар=Czabanowska-Wróbel A. |загаловак=Poezja Tadeusza Micińskiego: interpretacje |месца=Kraków |выдавецтва=Księgarnia Akademicka |год=2004}}
* {{кніга |аўтар=Próchniak P. |загаловак=Pęknięty płomień: o pisarstwie Tadeusza Micińskiego |месца=Lublin |выдавецтва=Wydawnictwo KUL |год=2006}}
* {{артыкул |аўтар=Шастакоў Я. |загаловак=Таямніца адной смерці |выданне=Літаратура і мастацтва |год=2018 |нумар=30 |старонкі=11}}
* {{артыкул |аўтар=Хмяльніцкі М. |загаловак=Беларускі дыскурс у польскай літаратуры 20-30-х гг. ХХ ст.: сучасная рэцэпцыя праблемы |выданне=Українська полоністика. Філологічні дослідження |год=2014 |нумар=11 |старонкі=44—52}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Міцінскі, Тадэвуш}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1873 годзе]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў 1918 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Лодзі]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў Чачэрскім раёне]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Ягелонскага ўніверсітэта]]
[[Катэгорыя:Пісьменнікі Польшчы XX стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Паэты Польшчы XX стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Драматургі Польшчы]]
[[Катэгорыя:Перакладчыкі Польшчы]]
[[Катэгорыя:Ахвяры забойстваў у Расіі]]</text>
      <sha1>kebpomexwdxe2lkxumwabpt7zagtr67</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5171193</id>
      <parentid>5171192</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T11:02:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>/* Літаратура */</comment>
      <origin>5171193</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37383" sha1="a5ciunv21t456nc2nsbp69318h8yqqd" xml:space="preserve">{{Пісьменнік
 |Імя                  = Тадэвуш Міцінскі
 |Арыгінал імя         = {{lang-pl|Tadeusz Miciński}}
 |Фота                 = Tadeusz micinski.jpg
 |Шырыня               = 
 |Подпіс               = Тадэвуш Міцінскі ў 1913 годзе&lt;br&gt;(аўтар здымка: [[Станіслаў Ігнацы Віткевіч]])
 |Дата нараджэння      = {{ДН|9|11|1873}}
 |Месца нараджэння     = [[Лодзь]], [[Расійская імперыя]]
 |Дата смерці          = люты 1918
 |Месца смерці         = пад [[Чачэрск]]ам ці [[Чэрыкаў|Чэрыкавам]], [[Магілёўская губерня]]
 |Грамадзянства        = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}}
 |Род дзейнасці        = [[паэт]], [[пісьменнік]], [[драматург]], [[публіцыст]], [[перакладчык]]
 |Гады творчасці       = 1896—1918
 |Мова твораў          = [[польская мова|польская]]
 |Жанр                 = містычны [[раман]], [[паэма]], [[верш]], [[п’еса]]
 |Кірунак              = [[Маладая Польшча (мастацтва)|Маладая Польшча]], [[Экспрэсіянізм (літаратура)|экспрэсіянізм]]
}}
'''Тадэ́вуш Міці́нскі''' ({{lang-pl|Tadeusz Miciński}}; {{ДН|9|11|1873}}, [[Лодзь]]&amp;nbsp;— люты [[1918]], пад [[Чачэрск]]ам ці [[Чэрыкаў|Чэрыкавам]]) — [[Польшча|польскі]] [[паэт]], [[драматург]], [[празаік]], [[публіцыст]] і [[перакладчык]]. Прадстаўнік літаратурнага кірунку «[[Маладая Польшча (мастацтва)|Маладая Польшча]]». Аўтар містычных раманаў, паэм прозай і кантэмпляцыйных вершаў. Адзін з вядучых пісьменнікаў польскага [[Экспрэсіянізм (літаратура)|экспрэсіянізму]], папярэднік [[Сюррэалізм|сюррэалізму]].

== Біяграфія ==
=== Раннія гады і адукацыя ===
Нарадзіўся ў сям’і Рудольфа і Ванды з [[Прускія|Прускіх]]. Навучаўся ў V гімназіі ў [[Варшава|Варшаве]]. У 1893—1895 гадах вывучаў гісторыю і філасофію ў [[Ягелонскі ўніверсітэт|Ягелонскім універсітэце]] ў [[Кракаў|Кракаве]]&lt;ref name=&quot;VLE&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.vle.lt/straipsnis/tadeusz-micinski/ |title=Tadeusz Miciński |publisher=Visuotinė lietuvių enciklopedija |lang=lt |accessdate=26 ліпеня 2026}}&lt;/ref&gt;. Пазней працягнуў адукацыю ў [[Лейпцыг]]у і [[Берлін]]е, дзе пазнаёміўся са [[Станіслаў Пшыбышэўскі|Станіславам Пшыбышэўскім]]. У студэнцкія гады захапіўся [[акультызм]]ам, [[сатанізм]]ам і кнігамі таемных ведаў. З’яўляўся членам Варшаўскага тэасофскага таварыства&lt;ref name=&quot;Hass&quot;&gt;{{кніга |аўтар=Hass L. |загаловак=Ambicje rachuby, rzeczywistość. Wolnomularstwo w Europie Środkowo-Wschodniej 1905–1928 |месца=Warszawa |год=1984 |с=89}}&lt;/ref&gt;. У 1897—1898 гадах падарожнічаў па [[Іспанія|Іспаніі]], дзе глыбока зацікавіўся іспанскай містыкай, жывапісам [[Франсіска Гоя|Франсіска Гоі]] і драматычнай паэзіяй [[Педра Кальдэрон дэ ла Барка|Педра Кальдэрона дэ ла Баркі]]&lt;ref name=&quot;VLE&quot;/&gt;.

Быў блізкім сябрам [[Станіслаў Ігнацы Віткевіч|Станіслава Ігнацы Віткевіча]] і кампазітара [[Караль Шыманоўскі|Караля Шыманоўскага]]. У 1910—1913 гадах жыў у раёне Хелерау ў [[Дрэздэн]]е, дзе пазнаёміўся з мясцовым тэатральным авангардам&lt;ref name=&quot;Jastrzabek_2012a&quot;&gt;{{артыкул |аўтар=Jastrząbek M. |загаловак=Muzyka w dramatach Tadeusza Micińskiego na przykładzie Termopili polskich. Misterium na tle życia i śmierci Księcia Józefa Poniatowskiego |выданне=Folia Litteraria Polonica |год=2012 |нумар=15 |старонкі=159–160}}&lt;/ref&gt;. У жніўні 1912 года ўдзельнічаў у з’ездзе ў [[Закапанэ]], на якім быў створаны Польскі ваенны скарб ({{lang-pl|Polski Skarb Wojskowy}})&lt;ref name=&quot;Kiedrzynska&quot;&gt;{{артыкул |аўтар=Kiedrzyńska W. |загаловак=Powstanie i organizacja Polskiego Skarbu Wojskowego 1912–1914 |выданне=Niepodległość |год=1936 |том=XIII |нумар=1 (33) |старонкі=80}}&lt;/ref&gt;. У 1913 годзе працаваў карэспандэнтам тыднёвіка «[[Świat]]» у [[Сафія|Сафіі]] падчас адной з [[Балканскія войны|Балканскіх войнаў]]{{sfn|Ławski|2018|с=160}}.

=== Першая сусветная вайна і знаходжанне ў Расіі ===
Т. Міцінскі прымаў удзел у [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайне]]&lt;ref name=&quot;Marlega&quot;&gt;{{cite web |url=http://mloda-polska.klp.pl/a-8473-2.html |title=Tadeusz Miciński – biografia |author=Marlęga K. |lang=pl |accessdate=15 студзеня 2015}}&lt;/ref&gt;, шмат падарожнічаў. Ён займаў выразную антыгерманскую і праенную пазіцыю{{sfn|Ławski|2018|с=157}}. Ад жніўня 1915 года знаходзіўся ў [[Расійская імперыя|Расіі]], куды эвакуіраваўся з Варшавы перад наступам нямецкіх войскаў{{sfn|Sobieraj (1)|2023|с=204}}. Хутка пасля заснавання ў верасні 1915 года тыднёвіка «[[Рэха Польскае]]» (звязанага з Канстытуцыйна-дэмакратычнай партыяй і [[Аляксандр Лядніцкі|Аляксандрам Лядніцкім]]) стаў яго публіцыстам{{sfn|Ślisz|1968|с=82}}. Таксама супрацоўнічаў з літаратурным аддзелам «Газеты Польскай» — галоўнага выдання [[Нацыянальна-дэмакратычная партыя (Польшча)|Нацыянальнай дэмакратыі]] ў Расіі{{sfn|Ślisz|1968|с=88}}. У 1916 годзе жыў у [[Масква|Маскве]]{{sfn|Strumph-Wojtkiewicz|1925|с=5}}, дзе апублікаваў серыю тэкстаў на старонках штодзённіка «[[Утро России]]», органа праеннай Прагрэсіўнай партыі{{sfn|Ławski|2018|с=158–159}}{{sfn|Bajko|2020|с=790}}. Падтрымліваў сяброўскія адносіны з рускім паэтам [[Канстанцін Дзмітрыевіч Бальмонт|Канстанцінам Бальмонтам]]{{sfn|Bajko|2020|с=792}}, удзельнічаў у працы Маскоўскага рэлігійна-філасофскага таварыства (яго выступленне згадваў [[Вячаслаў Іваноў]] у эсэ «Польскі месіянізм як жывая сіла»)&lt;ref name=&quot;Ivanov&quot;&gt;{{артыкул |аўтар=Иванов Вяч. И. |загаловак=Польский мессианизм, как живая сила |выданне=Собрание сочинений |том=4 |месца=Брюссель |год=1987 |старонкі=659–665}}&lt;/ref&gt;. У сваіх тэкстах паказваў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] як рэалізацыю ідэі свабоды, за якую, на яго думку, і павінна была ісці вайна{{sfn|Ławski|2018|с=163–164}}.

Пасля [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі]] заставаўся палітычна актыўным. У 1917 годзе падчас святкавання гадавіны [[Канстытуцыя 3 мая 1791 года|Канстытуцыі 3 мая]] ў Саюзе ваенных палякаў выступіў з рэфератам, у якім супрацьпаставіў марксісцкай [[Клас (сацыялогія)|барацьбе класаў]] ідэю салідарызму{{sfn|Grosfeld|1956|с=18}}. Улетку 1917 года, падчас [[Карнілаўскае выступленне|путчу Карнілава]], быў карэспандэнтам выдання «Polskie Siły Zbrojne» пры [[Стаўка Вярхоўнага Галоўнакамандуючага|Стаўцы Вярхоўнага Галоўнакамандуючага]], а яго панэгірычны артыкул пра генерала [[Лаўр Георгіевіч Карнілаў|Лаўра Карнілава]] выклікаў падазрэнні ва ўдзеле Галоўнага польскага ваеннага камітэта (Нацполя) ў спробе звяржэння [[Часовы ўрад Расіі|Часовага ўрада]] і сустрэў рэзкі адказ [[Фелікс Эдмундавіч Дзяржынскі|Фелікса Дзяржынскага]] на старонках газеты «Трыбуна»{{sfn|Ślisz|1968|с=146–147}}{{sfn|Grosfeld|1956|с=53}}{{sfn|Bajko|2020|с=788}}. У жніўні 1917 года ўдзельнічаў у палітычным з’ездзе, арганізаваным у Маскве [[Польскі нацыянальны камітэт (1917—1919)|Польскім нацыянальным камітэтам]], пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] выступаў лектарам мясцовага Нацыянальнага клуба{{sfn|Bajko|2020|с=794}}. 

З сярэдзіны 1917 года браў удзел у фарміраванні [[Першы польскі корпус|І-га Польскага корпуса]] пад камандаваннем генерала [[Юзаф Доўбар-Мусніцкі|Юзафа Доўбар-Мусніцкага]] ў якасці афіцэра па асвеце і прапагандзе. Наведваў падраздзяленні, размешчаныя на тэрыторыі Беларусі і [[Украіна|Украіны]], у прыватнасці ў раёне [[Кіеў|Кіева]], [[Быхаў|Быхава]] і [[Магілёў|Магілёва]]{{sfn|Sobieraj (1)|2023|с=204}}{{sfn|Sobieraj (2)|2023|с=250}}.

=== Сям'я ===
Яго сынам быў [[Яраслаў Тадэвуш Міцінскі]] (1898–1971), рэжысёр і мастацкі кіраўнік, працаўнік тэатра «Рэдута», а пляменнікам — эсэіст [[Баляслаў Міцінскі]] (1911–1943)&lt;ref name=&quot;BolMic&quot;&gt;{{cite web |url=https://filmpolski.pl/fp/index.php?film=429540 |title=Bolesław Miciński |publisher=filmpolski.pl |lang=pl |accessdate=17 студзеня 2021}}&lt;/ref&gt;.

== Абставіны смерці ==
У лютым 1918 года Міцінскі разам з жонкай, дачкой і сынам выехаў праз [[Смаленск]] у Польшчу. Ён знік без вестак пры нявысветленых абставінах падчас знаходжання ў сваёй сваячкі Марыі Дорн-Бараноўскай на Беларусі{{sfn|Sobieraj (2)|2023|с=250}}&lt;ref name=&quot;Shastakou&quot;&gt;{{артыкул |аўтар=Шастакоў Я. |загаловак=Таямніца адной смерці |выданне=Літаратура і мастацтва |год=2018 |нумар=30 |старонкі=11}}&lt;/ref&gt;.

5 жніўня 1925 года ў газеце «[[Kurier Warszawski]]» быў апублікаваны артыкул [[Станіслаў Струмпф-Вайткевіч|Станіслава Струмпф-Вайткевіча]], у якім падаваліся дзве розныя рэляцыі смерці пісьменніка{{sfn|Strumph-Wojtkiewicz|1925|с=4}}. Яны не ва ўсім супадалі, але часткова дапаўнялі адна адну{{sfn|Strumph-Wojtkiewicz|1925|с=5}}.
* Першая версія: расказана Баляславам Ц., які сам звярнуўся ў рэдакцыю, выконваючы «апошнюю волю памерлага»{{sfn|Strumph-Wojtkiewicz|1925|с=4}}. Падчас вайны Баляслаў Ц. знайшоў прытулак у маёнтку [[Выдранка]], які належаў баранэсе Дорн і знаходзіўся на мяжы [[Магілёўская губерня|Магілёўскай]], [[Віцебская губерня|Віцебскай]] і [[Чарнігаўская губерня|Чарнігаўскай]] губерняў{{sfn|Strumph-Wojtkiewicz|1925|с=4}}. Міцінскі дапамагаў хворай баранэсе да самай яе смерці ў Чэрыкаве і арганізаваў пахаванне{{sfn|Strumph-Wojtkiewicz|1925|с=4}}. З-за пагрозы ён разам з Баляславам Ц. уцёк, перайшоўшы раку [[Сож]]. Падчас уцёкаў ён перадаў спадарожніку свае вершы, пасля чаго пайшоў адзін і трапіў на бальшавіцкі патруль на лузе каля [[Чачэрск]]а{{sfn|Strumph-Wojtkiewicz|1925|с=4}}. З яго сарвалі вопратку, але ён адмовіўся аддаваць рукапіс паэмы. Гэта раззлавала салдат, і яны забілі яго прыкладамі зброі{{sfn|Strumph-Wojtkiewicz|1925|с=4}}. Мясцовыя католікі пахавалі яго з удзелам ксяндза{{sfn|Strumph-Wojtkiewicz|1925|с=4}}&lt;ref name=&quot;Shastakou&quot;/&gt;.
* Другая версія: паходзіла ад Зоф’і Хруцкай. Паводле яе слоў, Міцінскія выехалі з Масквы і даведаліся ў дарозе пра паміраючую сваячку. Міцінскі паехаў у Чэрыкаў, а яго сям'я — у [[Гомель]]{{sfn|Strumph-Wojtkiewicz|1925|с=4}}. У 1923 годзе Хруцкая наведала месца яго смерці і сустрэлася з людзьмі, якія яго хавалі{{sfn|Strumph-Wojtkiewicz|1925|с=5}}. Паводле іх версіі, у Чачэрску Міцінскі папрасіў у бальшавіцкіх уладаў коней, каб дабрацца да станцыі [[Буда-Кашалёўская]]{{sfn|Strumph-Wojtkiewicz|1925|с=5}}. Транспарт яму далі мясцовыя браты-злачынцы, якія забілі яго з мэтай рабавання. Цела было знойдзена на беразе ракі [[Чачора (рака)|Чачоры]]{{sfn|Strumph-Wojtkiewicz|1925|с=5}}. Ён быў пахаваны на каталіцкіх могілках у паселішчы [[Малынічы|Малыя Малынічы]] (у арыгінале Малыя Матынічы, але такога населенага пункта не існавала) пад Чачэрскам{{sfn|Strumph-Wojtkiewicz|1925|с=5}}&lt;ref name=&quot;Khmialnitski&quot;&gt;{{артыкул |аўтар=Хмяльніцкі М. |загаловак=Беларускі дыскурс у польскай літаратуры 20-30-х гг. ХХ ст.: сучасная рэцэпцыя праблемы |выданне=Українська полоністика. Філологічні дослідження |год=2014 |нумар=11 |старонкі=46}}&lt;/ref&gt;. Крыж і таблічку з імем бальшавікі знішчалі тройчы{{sfn|Strumph-Wojtkiewicz|1925|с=5}}.

Таксама ў 1922 годзе пісьменніца [[Ганна Загорская]] сцвярджала, што Міцінскі спрабаваў супакоіць сялян, якія агрэсіўна блакавалі пахаванне баранэсы ў Чэрыкаве. Пасля таго, як ён выехаў конна ў бок [[Рагачоў|Рагачова]], на яго напалі бандыты і забілі&lt;ref name=&quot;HZ&quot;&gt;{{артыкул |аўтар=Zahorska H. |загаловак=Ofiara bolszewików. Wspomnienie pośmiertne o Tadeuszu Micińskim |выданне=Przegląd Wieczorny |год=1922 |нумар=229 |старонкі=3}}&lt;/ref&gt;.

У наступныя гады ў Польшчы хадзілі чуткі, што ён нібыта выжыў і кінуў сям'ю{{sfn|Strumph-Wojtkiewicz|1925|с=5}}. Аднак пазней у [[Другая Рэч Паспалітая|ІІ Рэчы Паспалітай]] пра яго пісалі выключна як пра афіцэра ўсходняга корпуса, забітага бальшавікамі&lt;ref name=&quot;Siedlecki&quot;&gt;{{артыкул |аўтар=Grzymała-Siedlecki A. |загаловак=Dwa poematy Micińskiego |выданне=Kurier Warszawski |год=1931 |нумар=167 |старонкі=4}}&lt;/ref&gt;. Магіла ў Малых Малынічах, як адзначаў беларускі літаратуразнавец [[А. Лойка]], з'яўляецца важным месцам памяці ў кантэксце беларуска-польскага літаратурнага памежжа&lt;ref name=&quot;Loyka&quot;&gt;{{кніга |аўтар=Лойка А. |загаловак=Роўнакутны трохвугольнік, або Ад Палямона да Максіма Танка. Дапаможнік па спецкурсе &quot;Беларуска-руска-польскія літаратурныя сувязі&quot; |месца=Мінск |год=2003 |старонак=214 |с=155}}&lt;/ref&gt;.

== Творчасць і светапогляд ==
Герметычная і цяжкая для ўспрымання проза Міцінскага грунтавалася на «аб'яўленай праўдзе». Аўтар выказваў у ёй ідэі гнозісу і [[фаталізм]]у, а таксама погляд, што толькі выбраным адзінкам ([[Звышчалавек|звышчалавеку]]) дадзена мець душу і вечнае жыццё. Міцінскі быў праціўнікам тэорыі выпадковасці: ён лічыў, што свет і ўсе яго элементы існуюць з неабходнасці, хоць яны і непасціжныя да канца. Разам з тым ён абвяшчаў прымат разумнага, навуковага вывучэння таемных ведаў («магаў Індыі», «зорказнаўцаў Халдэі») над верай.

Міцінскі, як і [[Станіслаў Выспянскі]], быў працягвальнікам паэтычнага містэрыйнага тэатра. Яго часта лічаць папярэднікам [[Сюррэалізм|сюррэалізму]] або чыстым [[Экспрэсіянізм (тэатр)|экспрэсіяністам]]. Ён распрацаваў уласную двухпланавую драматычную форму, дзе рэальная драма пераплятаецца з драмай палітычных і гісторыясофскіх ідэй у містэрыйным, алегарычным вымярэнні. Напісаў некалькі п'ес, у якіх спалучаюцца ідэі філасофіі гісторыі з тагачаснымі тэхнікамі сучасных медыя (фільма, праекцыі).

Аўтар таксама разглядаў тэму [[сатанізм]]у. Абапіраючыся на сярэднявечных гностыкаў, ён сцвярджаў, што зямны свет стварыў не Бог, а Сатана, з мэтай стварэння карыкатуры на Неба (традыцыйныя сімвалы сатанізму, такія як казёл ці перакулены крыж, з'яўляюцца карыкатурамі на хрысціянскія святыні). Адшукваючы аналогіі ў літаратурных біяграфіях, ён сцвярджаў, што [[Ісус Хрыстос]], [[Люцыфер]] і [[Фенікс (міфалогія)|Фенікс]] — гэта тры імі адной і той жа істоты.

У рамане «Xiądz Faust» (Ксёндз Фаўст) аўтар стварыў адзін з нямногіх у літаратуры «Маладой Польшчы» прыкладаў, дзе паслядоўнікі Антыхрыста здольныя пабудаваць дзеючае і арганізаванае грамадства, знаходзячы шчасце ў граху і вызваляючыся ад суровых законаў Бога. Міцінскі паказаў так званае «царства смерці», што было своеасаблівай варыяцыяй на тэму тагачаснага капіталізму.

Міцінскі быў залучаны ў стварэнне праекта «Кодэкса Яснай Гары», які павінен быў стаць асновай для свецкага Ордэна Сонечных Братоў. Хоць сам ён не быў іх прыхільнікам (крытыка падобных арганізацый ёсць у яго рамане «Nietota»), гэтыя ідэі знайшлі адлюстраванне ў яго творчасці. Ён таксама пісаў тэксты, звязаныя з польскім народам, у якіх разглядаў філасофію генезісу [[Юліуш Славацкі|Юліуша Славацкага]]. Выказваў прыхільнасць да [[панславізм]]у і [[Антыгерманізм|антыгерманізму]]. Перакладаў творы [[Джалаладзін Румі|Румі]], [[Тэрэза Авільская|Святой Тэрэзы Авільскай]] і армянскіх паэтаў. Яго апошнім вядомым празаічным творам з'яўляецца неапублікаваная навела з антыбальшавіцкім зместам пад назвай «Król Duch» (снежань 1917), дзе апісваецца аблога польскага маёнтка ўзбунтаванымі сялянамі{{sfn|Bajko|2020|с=791}}.

== Уплыў і адлюстраванне ў мастацтве ==
Яшчэ пры жыцці Міцінскага ахутвала легенда «паэта-мага». [[Станіслаў Выспянскі]] ў сатырычнай форме вывеў яго ў драме «Вызваленне» (вобразы Самотніка і Маскі V). [[Станіслаў Ігнацы Віткевіч]] адлюстраваў яго ў рамане «622 падзенні Бунга» (як мага Хільдэрыка), а таксама прысвяціў яму свой раман «Ненасытнасць».

Творы Міцінскага неаднаразова станавіліся асновай для музычных кампазіцый:
* У 1904 годзе [[Кароль Шыманоўскі]] напісаў «Чатыры песні» op. 11 на вершы з паэмы Міцінскага «Карсар»; твор быў прысвечаны паэту. У 1909 годзе Шыманоўскі стварыў «Песні» op. 20 на шэсць фрагментаў са зборніка «У змроку зорак» («W mroku gwiazd»), а партытуру сваёй Уверцюры E-dur op. 12 ён суправадзіў уступам з паэмы «Віцязь Уласт».
* [[Людамір Ружыцкі]] напісаў «Восем песень на словы Тадэвуша Міцінскага» op. 9 (1904) і «Шэсць песень...» op. 16 (1906).
* Кампазітар [[Рыгор Фітэльберг]] напісаў песню на верш «O nocy cicha, nocy błękitna…» (твор лічыцца згубленым)&lt;ref name=&quot;Jastrzabek_2012b&quot;&gt;{{артыкул |аўтар=Jastrząbek M. |загаловак=Muzyka w dramatach Tadeusza Micińskiego na przykładzie „Termopili polskich. Misterium na tle życia i śmierci Księcia Józefa Poniatowskiego” |выданне=Acta Universitatis Lodziensis. Folia Litteraria Polonica |месца=Łódź |выдавецтва=Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego |год=2012 |нумар=1 |старонкі=58–76}}&lt;/ref&gt;.

== Ацэнкі сучаснікаў і даследчыкаў ==
Яшчэ пры жыцці Т. Міцінскі быў названы [[Юзаф Катарбінскі|Юзафам Катарбінскім]] «найбольш загадкавым з сучасных паэтаў» (1907)&lt;ref name=&quot;Kotarbinski&quot;&gt;{{артыкул |аўтар=Kotarbiński J. |загаловак=Poeta o poecie |выданне=Kurier Warszawski |год=1907 |нумар=340 |старонкі=2}}&lt;/ref&gt;, а Янам Ларэнтовічам — «адным з самых аўтэнтычных польскіх паэтаў» (1915)&lt;ref name=&quot;Lorentowicz&quot;&gt;{{артыкул |аўтар=Lorentowicz J. |загаловак=A poeci?... |выданне=Nowa Gazeta |год=1915 |нумар=37 |старонкі=2}}&lt;/ref&gt;.

{{цытата|Тадэвуш Міцінскі жыў ідэяй вялікіх усеславянскіх аб'яднанняў... Ён пісаў пра будучыя пагадненні славяншчыны, знаходзіў супольныя падземныя цячэнні сярод яе. (...) не быў зразуметы пры жыцці. Містыкаў раздражняла змешванне рэалізму з тагасветнасцю, рэалістаў — абсалютны ірацыяналізм канструкцыі і зместу.{{арыгінальны тэкст|pl|Tadeusz Miciński żył z ideą wielkich zjednoczeń wszechsłowiańskich. (...) pisał o przyszłych porozumieniach słowiańszczyzny, wynajdywał wspólne podziemne wśród niej nurty. (...) nie był rozumiany za życia. Mistyków raziło pomieszanie realizmu z zaświatowością, realistów absolutny irracjonalizm konstrukcji i treści.}}|&lt;ref name=&quot;HZ&quot;/&gt;|аўтар=[[Ганна Загорская]]}}

{{цытата|Міцінскі можа быць альбо пісьменнікам геніяльным, альбо ніякім. Альбо прарок, альбо шарлатан; альбо маг, альбо містыфікатар; альбо &quot;бард польскай душы&quot;, альбо &quot;смешны п'еро&quot;; альбо выдатны эрудыт, альбо інтэлектуальны ашуканец; альбо эпігон, альбо папярэднік...{{арыгінальны тэкст|pl|Miciński może być albo pisarzem genialnym, albo żadnym. Albo prorok, albo szarlatan; albo mag, albo mistyfikator; albo ''bard duszy polskiej'', albo ''śmieszny pierrot''; albo wybitny erudyta, albo intelektualny szalbierz; albo epigon, albo prekursor...}}|&lt;ref name=&quot;Wroblewska&quot;&gt;{{кніга |аўтар=Wróblewska T. |загаловак=Studia o Tadeuszu Micińskim |месца=Kraków |выдавецтва=Wyd. Literackie |год=1979 |с=7}}&lt;/ref&gt;|аўтар=[[Тэрэза Урублеўская]]}}

{{цытата|Творчасць Тадэвуша Міцінскага захапляе сваёй шматслойнасцю... музычнасць фраз, феерыя фарбаў, жудаснасць фантастычных вобразаў...{{арыгінальны тэкст|pl|Twórczość Tadeusza Micińskiego fascynuje swoją wielowarstwowością. Tym, co przede wszystkim rzuca się w oczy, są jej warstwy poetyckie: muzyczność fraz, feeria barw, niesamowitość fantastycznych obrazów...}}|&lt;ref name=&quot;Nowicki&quot;&gt;{{кніга |аўтар=Nowicki A. |загаловак=Nietota. Księga tajemna Tatr |раздзел=Tadeusz Miciński i wiele Polsk |месца=Warszawa |год=2004 |с=389–392}}&lt;/ref&gt;|аўтар=[[Анджэй Навіцкі]]}}

{{цытата|Тон абсалютна чысты, моцны, арыгінальны — тон, па якім заўсёды і ўсюды мы можам яго пазнаць, вылучыць і ніколі ўжо не забыць.{{арыгінальны тэкст|pl|Ton absolutnie czysty, mocny, oryginalny – ton, po którym zawsze i wszędzie możemy go poznać, wyróżnić i nigdy już nie zapomnieć.}}|&lt;ref name=&quot;Lesmian&quot;&gt;{{артыкул |аўтар=Leśmian B. |загаловак=W Mrokach Złotego Pałacu. Recenzja |выданне=Kurjer Warszawski |год=1909 |нумар=158 |старонкі=3–5}}&lt;/ref&gt;|аўтар=[[Баляслаў Лесьмян]]}}

== У масавай культуры ==
* 9 лістапада 2013 года ў Варшаве, да 140-годдзя пісьменніка, была заснавана Экспрэсіяністычная прэмія «Фенікс» імя Тадэвуша Міцінскага&lt;ref name=&quot;Feniks&quot;&gt;{{cite web |url=http://bizneszklasa.pl/2017/07/31/nagroda-ekspresjonistyczna-feniks-im-tadeusza-micinskiego/ |title=Nagroda Ekspresjonistyczna „Feniks” im. Tadeusza Micińskiego |publisher=bizneszklasa.pl |lang=pl |accessdate=27 лютага 2018}}&lt;/ref&gt;.
* Творчасцю паэта натхняўся Раман Кастшэўскі — вакаліст і аўтар тэкстаў хэві-метал-гурта «Kat».
* Вершы Міцінскага неаднаразова аранжыраваліся сучаснымі музыкамі:
** «Twoja postać» (альбом [[Марэк Грахута|Марэка Грахуты]] 1970 г. і Гжэгажа Турнау 2006 г.).
** «Purpurowe ciepłe słońce» і «Izis» выконвала [[Эва Дэмарчык]]&lt;ref name=&quot;Demarczyk&quot;&gt;{{cite web |url=https://demarczyk.pl/wp/izis/ |title=Ewa Demarczyk » Izis |lang=pl |accessdate=14 чэрвеня 2020}}&lt;/ref&gt;.
** «Lucifer» (альбом «Evangelion» гурта [[Behemoth]]).
** «Delirium Tremens» (гурт «Kat»).
** «Lucifer», «Kain», «Witeź Włast» (праект «Nirnaeth»).
** «Droga Mleczna», «Ananke» ды іншыя (гурт «Radogost»)&lt;ref name=&quot;Radogost&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.radiorevolta.pl/2015/09/radogost-wywiad.html |title=Radogost – wywiad – Radio Revolta |publisher=Radio Revolta |lang=pl |accessdate=19 студзеня 2016}}&lt;/ref&gt;.
** Творы Міцінскага таксама выкарыстоўвалі гурты «Lux Occulta», «Śmiałek», польскі дэз-метал-гурт «Sickroom».

== Бібліяграфія ==
* «Łazarze» (1896) — паэма.
* «Nauczycielka» (1896) — навела.
* «W mroku gwiazd» (1902) — зборнік паэзіі.
* «Noc rabinowa» (1904) — драма.
* «Kniaź Patiomkin» (1906) — драма.
* «Do źródeł duszy polskiej» (1906) — зборнік публіцыстыкі.
* «Wrogowie duchów» (1907) — драма.
* «Życie nowe» (1907) — паэма.
* «W mrokach złotego pałacu, czyli Bazylissa Teofanu» (1909) — драма.
* «Nietota. Księga tajemna Tatr» (1910) — раман.
* «Walka o Chrystusa» (1911) — зборнік публіцыстыкі.
* «Dęby czarnobylskie» (1911) — зборнік апавяданняў.
* «Xiądz Faust» (1913) — аповесць.
* «Widmo Wallenroda» (1914) — паэма.
* «Nowy Konrad Wallenrod» (1915) — паэма.
* «Wita» (1926) — аповесць.
* «Niedokonany» (1931) — паэма (выдадзена пасмяротна).
* «Termopile polskie» — драма (нескончаная, прэм'ера адбылася ў 1970 г.).

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{артыкул |аўтар=Bajko M. |загаловак=Tadeusz Miciński i Rosja: lata I wojny światowej |выданне=Slavia Orientalis |год=2020 |том=69 |нумар=4 |старонкі=783–797 |ref=Bajko}}
* {{кніга |аўтар=Grosfeld L. |загаловак=Polskie reakcyjne formacje wojskowe w Rosji 1917–1919 |месца=Warszawa |выдавецтва=Państwowe Wydawnictwo Naukowe |год=1956 |ref=Grosfeld}}
* {{артыкул |аўтар=Ławski J. |загаловак=Kosmografia wolności. „Nowe” pisma Tadeusza Micińskiego z lat 1914–1917 |выданне=Wiek XIX. Rocznik Towarzystwa Literackiego im. Adama Mickiewicza |год=2018 |том=53 |старонкі=157–170 |ref=Ławski}}
* {{артыкул |аўтар=Sobieraj S. |загаловак=Tadeusz Miciński, teatr polski i Polacy w Moskwie w latach 1915–1918 (na marginesie wojennej publicystyki poety) |выданне=Przegląd Wschodnioeuropejski |год=2023 |том=14 |нумар=1 |старонкі=203–216 |ref=Sobieraj (1)}}
* {{артыкул |аўтар=Sobieraj S. |загаловак=Polityczne konteksty twórczości Tadeusza Micińskiego. Sprawa polska a Rosja w dobie Wielkiej Wojny |выданне=Przegląd Wschodnioeuropejski |год=2023 |том=14 |нумар=2 |старонкі=247–268 |ref=Sobieraj (2)}}
* {{артыкул |аўтар=Strumph-Wojtkiewicz S. |загаловак=Śmierć Micińskiego (dwie relacje) |выданне=Kurier Warszawski |год=1925 |нумар=217 |старонкі=4–5 |ref=Strumph-Wojtkiewicz}}
* {{кніга |аўтар=Ślisz A. |загаловак=Prasa polska w Rosji w dobie wojny i rewolucji (1915–1919) |месца=Warszawa |выдавецтва=Książka i Wiedza |год=1968 |ref=Ślisz}}
* {{кніга |аўтар=Gutowski W. |загаловак=Wprowadzenie do Xięgi Tajemnej: studia o twórczości Tadeusza Micińskiego |месца=Bydgoszcz |выдавецтва=Akademia Bydgoska im. Kazimierza Wielkiego |год=2002}}
* {{кніга |аўтар=Linkner T. |загаловак=Zanim skończyło się maskaradą: ze studiów nad twórczością Tadeusza Micińskiego |месца=Gdańsk |выдавецтва=Wydawn. Uniwersytetu Gdańskiego |год=2003}}
* {{кніга |аўтар=Czabanowska-Wróbel A. |загаловак=Poezja Tadeusza Micińskiego: interpretacje |месца=Kraków |выдавецтва=Księgarnia Akademicka |год=2004}}
* {{кніга |аўтар=Próchniak P. |загаловак=Pęknięty płomień: o pisarstwie Tadeusza Micińskiego |месца=Lublin |выдавецтва=Wydawnictwo KUL |год=2006}}
* {{артыкул|спасылка=https://zviazda.by/sites/default/files/30-2018.pdf|аўтар=Шастакоў Я.|загаловак=Таямніца адной смерці|выданне=Літаратура і мастацтва|год=2018|нумар=30|старонкі=11}}
* {{артыкул|спасылка=https://eprints.zu.edu.ua/18707/1/7.pdf|аўтар=Хмяльніцкі М.|загаловак=Беларускі дыскурс у польскай літаратуры 20-30-х гг. ХХ ст.: сучасная рэцэпцыя праблемы|выданне=Українська полоністика. Філологічні дослідження|год=2014|нумар=11|старонкі=44—52}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Міцінскі, Тадэвуш}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1873 годзе]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў 1918 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Лодзі]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў Чачэрскім раёне]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Ягелонскага ўніверсітэта]]
[[Катэгорыя:Пісьменнікі Польшчы XX стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Паэты Польшчы XX стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Драматургі Польшчы]]
[[Катэгорыя:Перакладчыкі Польшчы]]
[[Катэгорыя:Ахвяры забойстваў у Расіі]]</text>
      <sha1>a5ciunv21t456nc2nsbp69318h8yqqd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5171203</id>
      <parentid>5171193</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T11:24:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>выдалена [[Катэгорыя:Ахвяры забойстваў у Расіі]]; дададзена [[Катэгорыя:Ахвяры забойстваў]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5171203</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37369" sha1="3b2jnnx9sr8gu1dkn6htsgmrmrzzywd" xml:space="preserve">{{Пісьменнік
 |Імя                  = Тадэвуш Міцінскі
 |Арыгінал імя         = {{lang-pl|Tadeusz Miciński}}
 |Фота                 = Tadeusz micinski.jpg
 |Шырыня               = 
 |Подпіс               = Тадэвуш Міцінскі ў 1913 годзе&lt;br&gt;(аўтар здымка: [[Станіслаў Ігнацы Віткевіч]])
 |Дата нараджэння      = {{ДН|9|11|1873}}
 |Месца нараджэння     = [[Лодзь]], [[Расійская імперыя]]
 |Дата смерці          = люты 1918
 |Месца смерці         = пад [[Чачэрск]]ам ці [[Чэрыкаў|Чэрыкавам]], [[Магілёўская губерня]]
 |Грамадзянства        = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}}
 |Род дзейнасці        = [[паэт]], [[пісьменнік]], [[драматург]], [[публіцыст]], [[перакладчык]]
 |Гады творчасці       = 1896—1918
 |Мова твораў          = [[польская мова|польская]]
 |Жанр                 = містычны [[раман]], [[паэма]], [[верш]], [[п’еса]]
 |Кірунак              = [[Маладая Польшча (мастацтва)|Маладая Польшча]], [[Экспрэсіянізм (літаратура)|экспрэсіянізм]]
}}
'''Тадэ́вуш Міці́нскі''' ({{lang-pl|Tadeusz Miciński}}; {{ДН|9|11|1873}}, [[Лодзь]]&amp;nbsp;— люты [[1918]], пад [[Чачэрск]]ам ці [[Чэрыкаў|Чэрыкавам]]) — [[Польшча|польскі]] [[паэт]], [[драматург]], [[празаік]], [[публіцыст]] і [[перакладчык]]. Прадстаўнік літаратурнага кірунку «[[Маладая Польшча (мастацтва)|Маладая Польшча]]». Аўтар містычных раманаў, паэм прозай і кантэмпляцыйных вершаў. Адзін з вядучых пісьменнікаў польскага [[Экспрэсіянізм (літаратура)|экспрэсіянізму]], папярэднік [[Сюррэалізм|сюррэалізму]].

== Біяграфія ==
=== Раннія гады і адукацыя ===
Нарадзіўся ў сям’і Рудольфа і Ванды з [[Прускія|Прускіх]]. Навучаўся ў V гімназіі ў [[Варшава|Варшаве]]. У 1893—1895 гадах вывучаў гісторыю і філасофію ў [[Ягелонскі ўніверсітэт|Ягелонскім універсітэце]] ў [[Кракаў|Кракаве]]&lt;ref name=&quot;VLE&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.vle.lt/straipsnis/tadeusz-micinski/ |title=Tadeusz Miciński |publisher=Visuotinė lietuvių enciklopedija |lang=lt |accessdate=26 ліпеня 2026}}&lt;/ref&gt;. Пазней працягнуў адукацыю ў [[Лейпцыг]]у і [[Берлін]]е, дзе пазнаёміўся са [[Станіслаў Пшыбышэўскі|Станіславам Пшыбышэўскім]]. У студэнцкія гады захапіўся [[акультызм]]ам, [[сатанізм]]ам і кнігамі таемных ведаў. З’яўляўся членам Варшаўскага тэасофскага таварыства&lt;ref name=&quot;Hass&quot;&gt;{{кніга |аўтар=Hass L. |загаловак=Ambicje rachuby, rzeczywistość. Wolnomularstwo w Europie Środkowo-Wschodniej 1905–1928 |месца=Warszawa |год=1984 |с=89}}&lt;/ref&gt;. У 1897—1898 гадах падарожнічаў па [[Іспанія|Іспаніі]], дзе глыбока зацікавіўся іспанскай містыкай, жывапісам [[Франсіска Гоя|Франсіска Гоі]] і драматычнай паэзіяй [[Педра Кальдэрон дэ ла Барка|Педра Кальдэрона дэ ла Баркі]]&lt;ref name=&quot;VLE&quot;/&gt;.

Быў блізкім сябрам [[Станіслаў Ігнацы Віткевіч|Станіслава Ігнацы Віткевіча]] і кампазітара [[Караль Шыманоўскі|Караля Шыманоўскага]]. У 1910—1913 гадах жыў у раёне Хелерау ў [[Дрэздэн]]е, дзе пазнаёміўся з мясцовым тэатральным авангардам&lt;ref name=&quot;Jastrzabek_2012a&quot;&gt;{{артыкул |аўтар=Jastrząbek M. |загаловак=Muzyka w dramatach Tadeusza Micińskiego na przykładzie Termopili polskich. Misterium na tle życia i śmierci Księcia Józefa Poniatowskiego |выданне=Folia Litteraria Polonica |год=2012 |нумар=15 |старонкі=159–160}}&lt;/ref&gt;. У жніўні 1912 года ўдзельнічаў у з’ездзе ў [[Закапанэ]], на якім быў створаны Польскі ваенны скарб ({{lang-pl|Polski Skarb Wojskowy}})&lt;ref name=&quot;Kiedrzynska&quot;&gt;{{артыкул |аўтар=Kiedrzyńska W. |загаловак=Powstanie i organizacja Polskiego Skarbu Wojskowego 1912–1914 |выданне=Niepodległość |год=1936 |том=XIII |нумар=1 (33) |старонкі=80}}&lt;/ref&gt;. У 1913 годзе працаваў карэспандэнтам тыднёвіка «[[Świat]]» у [[Сафія|Сафіі]] падчас адной з [[Балканскія войны|Балканскіх войнаў]]{{sfn|Ławski|2018|с=160}}.

=== Першая сусветная вайна і знаходжанне ў Расіі ===
Т. Міцінскі прымаў удзел у [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайне]]&lt;ref name=&quot;Marlega&quot;&gt;{{cite web |url=http://mloda-polska.klp.pl/a-8473-2.html |title=Tadeusz Miciński – biografia |author=Marlęga K. |lang=pl |accessdate=15 студзеня 2015}}&lt;/ref&gt;, шмат падарожнічаў. Ён займаў выразную антыгерманскую і праенную пазіцыю{{sfn|Ławski|2018|с=157}}. Ад жніўня 1915 года знаходзіўся ў [[Расійская імперыя|Расіі]], куды эвакуіраваўся з Варшавы перад наступам нямецкіх войскаў{{sfn|Sobieraj (1)|2023|с=204}}. Хутка пасля заснавання ў верасні 1915 года тыднёвіка «[[Рэха Польскае]]» (звязанага з Канстытуцыйна-дэмакратычнай партыяй і [[Аляксандр Лядніцкі|Аляксандрам Лядніцкім]]) стаў яго публіцыстам{{sfn|Ślisz|1968|с=82}}. Таксама супрацоўнічаў з літаратурным аддзелам «Газеты Польскай» — галоўнага выдання [[Нацыянальна-дэмакратычная партыя (Польшча)|Нацыянальнай дэмакратыі]] ў Расіі{{sfn|Ślisz|1968|с=88}}. У 1916 годзе жыў у [[Масква|Маскве]]{{sfn|Strumph-Wojtkiewicz|1925|с=5}}, дзе апублікаваў серыю тэкстаў на старонках штодзённіка «[[Утро России]]», органа праеннай Прагрэсіўнай партыі{{sfn|Ławski|2018|с=158–159}}{{sfn|Bajko|2020|с=790}}. Падтрымліваў сяброўскія адносіны з рускім паэтам [[Канстанцін Дзмітрыевіч Бальмонт|Канстанцінам Бальмонтам]]{{sfn|Bajko|2020|с=792}}, удзельнічаў у працы Маскоўскага рэлігійна-філасофскага таварыства (яго выступленне згадваў [[Вячаслаў Іваноў]] у эсэ «Польскі месіянізм як жывая сіла»)&lt;ref name=&quot;Ivanov&quot;&gt;{{артыкул |аўтар=Иванов Вяч. И. |загаловак=Польский мессианизм, как живая сила |выданне=Собрание сочинений |том=4 |месца=Брюссель |год=1987 |старонкі=659–665}}&lt;/ref&gt;. У сваіх тэкстах паказваў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] як рэалізацыю ідэі свабоды, за якую, на яго думку, і павінна была ісці вайна{{sfn|Ławski|2018|с=163–164}}.

Пасля [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі]] заставаўся палітычна актыўным. У 1917 годзе падчас святкавання гадавіны [[Канстытуцыя 3 мая 1791 года|Канстытуцыі 3 мая]] ў Саюзе ваенных палякаў выступіў з рэфератам, у якім супрацьпаставіў марксісцкай [[Клас (сацыялогія)|барацьбе класаў]] ідэю салідарызму{{sfn|Grosfeld|1956|с=18}}. Улетку 1917 года, падчас [[Карнілаўскае выступленне|путчу Карнілава]], быў карэспандэнтам выдання «Polskie Siły Zbrojne» пры [[Стаўка Вярхоўнага Галоўнакамандуючага|Стаўцы Вярхоўнага Галоўнакамандуючага]], а яго панэгірычны артыкул пра генерала [[Лаўр Георгіевіч Карнілаў|Лаўра Карнілава]] выклікаў падазрэнні ва ўдзеле Галоўнага польскага ваеннага камітэта (Нацполя) ў спробе звяржэння [[Часовы ўрад Расіі|Часовага ўрада]] і сустрэў рэзкі адказ [[Фелікс Эдмундавіч Дзяржынскі|Фелікса Дзяржынскага]] на старонках газеты «Трыбуна»{{sfn|Ślisz|1968|с=146–147}}{{sfn|Grosfeld|1956|с=53}}{{sfn|Bajko|2020|с=788}}. У жніўні 1917 года ўдзельнічаў у палітычным з’ездзе, арганізаваным у Маскве [[Польскі нацыянальны камітэт (1917—1919)|Польскім нацыянальным камітэтам]], пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] выступаў лектарам мясцовага Нацыянальнага клуба{{sfn|Bajko|2020|с=794}}. 

З сярэдзіны 1917 года браў удзел у фарміраванні [[Першы польскі корпус|І-га Польскага корпуса]] пад камандаваннем генерала [[Юзаф Доўбар-Мусніцкі|Юзафа Доўбар-Мусніцкага]] ў якасці афіцэра па асвеце і прапагандзе. Наведваў падраздзяленні, размешчаныя на тэрыторыі Беларусі і [[Украіна|Украіны]], у прыватнасці ў раёне [[Кіеў|Кіева]], [[Быхаў|Быхава]] і [[Магілёў|Магілёва]]{{sfn|Sobieraj (1)|2023|с=204}}{{sfn|Sobieraj (2)|2023|с=250}}.

=== Сям'я ===
Яго сынам быў [[Яраслаў Тадэвуш Міцінскі]] (1898–1971), рэжысёр і мастацкі кіраўнік, працаўнік тэатра «Рэдута», а пляменнікам — эсэіст [[Баляслаў Міцінскі]] (1911–1943)&lt;ref name=&quot;BolMic&quot;&gt;{{cite web |url=https://filmpolski.pl/fp/index.php?film=429540 |title=Bolesław Miciński |publisher=filmpolski.pl |lang=pl |accessdate=17 студзеня 2021}}&lt;/ref&gt;.

== Абставіны смерці ==
У лютым 1918 года Міцінскі разам з жонкай, дачкой і сынам выехаў праз [[Смаленск]] у Польшчу. Ён знік без вестак пры нявысветленых абставінах падчас знаходжання ў сваёй сваячкі Марыі Дорн-Бараноўскай на Беларусі{{sfn|Sobieraj (2)|2023|с=250}}&lt;ref name=&quot;Shastakou&quot;&gt;{{артыкул |аўтар=Шастакоў Я. |загаловак=Таямніца адной смерці |выданне=Літаратура і мастацтва |год=2018 |нумар=30 |старонкі=11}}&lt;/ref&gt;.

5 жніўня 1925 года ў газеце «[[Kurier Warszawski]]» быў апублікаваны артыкул [[Станіслаў Струмпф-Вайткевіч|Станіслава Струмпф-Вайткевіча]], у якім падаваліся дзве розныя рэляцыі смерці пісьменніка{{sfn|Strumph-Wojtkiewicz|1925|с=4}}. Яны не ва ўсім супадалі, але часткова дапаўнялі адна адну{{sfn|Strumph-Wojtkiewicz|1925|с=5}}.
* Першая версія: расказана Баляславам Ц., які сам звярнуўся ў рэдакцыю, выконваючы «апошнюю волю памерлага»{{sfn|Strumph-Wojtkiewicz|1925|с=4}}. Падчас вайны Баляслаў Ц. знайшоў прытулак у маёнтку [[Выдранка]], які належаў баранэсе Дорн і знаходзіўся на мяжы [[Магілёўская губерня|Магілёўскай]], [[Віцебская губерня|Віцебскай]] і [[Чарнігаўская губерня|Чарнігаўскай]] губерняў{{sfn|Strumph-Wojtkiewicz|1925|с=4}}. Міцінскі дапамагаў хворай баранэсе да самай яе смерці ў Чэрыкаве і арганізаваў пахаванне{{sfn|Strumph-Wojtkiewicz|1925|с=4}}. З-за пагрозы ён разам з Баляславам Ц. уцёк, перайшоўшы раку [[Сож]]. Падчас уцёкаў ён перадаў спадарожніку свае вершы, пасля чаго пайшоў адзін і трапіў на бальшавіцкі патруль на лузе каля [[Чачэрск]]а{{sfn|Strumph-Wojtkiewicz|1925|с=4}}. З яго сарвалі вопратку, але ён адмовіўся аддаваць рукапіс паэмы. Гэта раззлавала салдат, і яны забілі яго прыкладамі зброі{{sfn|Strumph-Wojtkiewicz|1925|с=4}}. Мясцовыя католікі пахавалі яго з удзелам ксяндза{{sfn|Strumph-Wojtkiewicz|1925|с=4}}&lt;ref name=&quot;Shastakou&quot;/&gt;.
* Другая версія: паходзіла ад Зоф’і Хруцкай. Паводле яе слоў, Міцінскія выехалі з Масквы і даведаліся ў дарозе пра паміраючую сваячку. Міцінскі паехаў у Чэрыкаў, а яго сям'я — у [[Гомель]]{{sfn|Strumph-Wojtkiewicz|1925|с=4}}. У 1923 годзе Хруцкая наведала месца яго смерці і сустрэлася з людзьмі, якія яго хавалі{{sfn|Strumph-Wojtkiewicz|1925|с=5}}. Паводле іх версіі, у Чачэрску Міцінскі папрасіў у бальшавіцкіх уладаў коней, каб дабрацца да станцыі [[Буда-Кашалёўская]]{{sfn|Strumph-Wojtkiewicz|1925|с=5}}. Транспарт яму далі мясцовыя браты-злачынцы, якія забілі яго з мэтай рабавання. Цела было знойдзена на беразе ракі [[Чачора (рака)|Чачоры]]{{sfn|Strumph-Wojtkiewicz|1925|с=5}}. Ён быў пахаваны на каталіцкіх могілках у паселішчы [[Малынічы|Малыя Малынічы]] (у арыгінале Малыя Матынічы, але такога населенага пункта не існавала) пад Чачэрскам{{sfn|Strumph-Wojtkiewicz|1925|с=5}}&lt;ref name=&quot;Khmialnitski&quot;&gt;{{артыкул |аўтар=Хмяльніцкі М. |загаловак=Беларускі дыскурс у польскай літаратуры 20-30-х гг. ХХ ст.: сучасная рэцэпцыя праблемы |выданне=Українська полоністика. Філологічні дослідження |год=2014 |нумар=11 |старонкі=46}}&lt;/ref&gt;. Крыж і таблічку з імем бальшавікі знішчалі тройчы{{sfn|Strumph-Wojtkiewicz|1925|с=5}}.

Таксама ў 1922 годзе пісьменніца [[Ганна Загорская]] сцвярджала, што Міцінскі спрабаваў супакоіць сялян, якія агрэсіўна блакавалі пахаванне баранэсы ў Чэрыкаве. Пасля таго, як ён выехаў конна ў бок [[Рагачоў|Рагачова]], на яго напалі бандыты і забілі&lt;ref name=&quot;HZ&quot;&gt;{{артыкул |аўтар=Zahorska H. |загаловак=Ofiara bolszewików. Wspomnienie pośmiertne o Tadeuszu Micińskim |выданне=Przegląd Wieczorny |год=1922 |нумар=229 |старонкі=3}}&lt;/ref&gt;.

У наступныя гады ў Польшчы хадзілі чуткі, што ён нібыта выжыў і кінуў сям'ю{{sfn|Strumph-Wojtkiewicz|1925|с=5}}. Аднак пазней у [[Другая Рэч Паспалітая|ІІ Рэчы Паспалітай]] пра яго пісалі выключна як пра афіцэра ўсходняга корпуса, забітага бальшавікамі&lt;ref name=&quot;Siedlecki&quot;&gt;{{артыкул |аўтар=Grzymała-Siedlecki A. |загаловак=Dwa poematy Micińskiego |выданне=Kurier Warszawski |год=1931 |нумар=167 |старонкі=4}}&lt;/ref&gt;. Магіла ў Малых Малынічах, як адзначаў беларускі літаратуразнавец [[А. Лойка]], з'яўляецца важным месцам памяці ў кантэксце беларуска-польскага літаратурнага памежжа&lt;ref name=&quot;Loyka&quot;&gt;{{кніга |аўтар=Лойка А. |загаловак=Роўнакутны трохвугольнік, або Ад Палямона да Максіма Танка. Дапаможнік па спецкурсе &quot;Беларуска-руска-польскія літаратурныя сувязі&quot; |месца=Мінск |год=2003 |старонак=214 |с=155}}&lt;/ref&gt;.

== Творчасць і светапогляд ==
Герметычная і цяжкая для ўспрымання проза Міцінскага грунтавалася на «аб'яўленай праўдзе». Аўтар выказваў у ёй ідэі гнозісу і [[фаталізм]]у, а таксама погляд, што толькі выбраным адзінкам ([[Звышчалавек|звышчалавеку]]) дадзена мець душу і вечнае жыццё. Міцінскі быў праціўнікам тэорыі выпадковасці: ён лічыў, што свет і ўсе яго элементы існуюць з неабходнасці, хоць яны і непасціжныя да канца. Разам з тым ён абвяшчаў прымат разумнага, навуковага вывучэння таемных ведаў («магаў Індыі», «зорказнаўцаў Халдэі») над верай.

Міцінскі, як і [[Станіслаў Выспянскі]], быў працягвальнікам паэтычнага містэрыйнага тэатра. Яго часта лічаць папярэднікам [[Сюррэалізм|сюррэалізму]] або чыстым [[Экспрэсіянізм (тэатр)|экспрэсіяністам]]. Ён распрацаваў уласную двухпланавую драматычную форму, дзе рэальная драма пераплятаецца з драмай палітычных і гісторыясофскіх ідэй у містэрыйным, алегарычным вымярэнні. Напісаў некалькі п'ес, у якіх спалучаюцца ідэі філасофіі гісторыі з тагачаснымі тэхнікамі сучасных медыя (фільма, праекцыі).

Аўтар таксама разглядаў тэму [[сатанізм]]у. Абапіраючыся на сярэднявечных гностыкаў, ён сцвярджаў, што зямны свет стварыў не Бог, а Сатана, з мэтай стварэння карыкатуры на Неба (традыцыйныя сімвалы сатанізму, такія як казёл ці перакулены крыж, з'яўляюцца карыкатурамі на хрысціянскія святыні). Адшукваючы аналогіі ў літаратурных біяграфіях, ён сцвярджаў, што [[Ісус Хрыстос]], [[Люцыфер]] і [[Фенікс (міфалогія)|Фенікс]] — гэта тры імі адной і той жа істоты.

У рамане «Xiądz Faust» (Ксёндз Фаўст) аўтар стварыў адзін з нямногіх у літаратуры «Маладой Польшчы» прыкладаў, дзе паслядоўнікі Антыхрыста здольныя пабудаваць дзеючае і арганізаванае грамадства, знаходзячы шчасце ў граху і вызваляючыся ад суровых законаў Бога. Міцінскі паказаў так званае «царства смерці», што было своеасаблівай варыяцыяй на тэму тагачаснага капіталізму.

Міцінскі быў залучаны ў стварэнне праекта «Кодэкса Яснай Гары», які павінен быў стаць асновай для свецкага Ордэна Сонечных Братоў. Хоць сам ён не быў іх прыхільнікам (крытыка падобных арганізацый ёсць у яго рамане «Nietota»), гэтыя ідэі знайшлі адлюстраванне ў яго творчасці. Ён таксама пісаў тэксты, звязаныя з польскім народам, у якіх разглядаў філасофію генезісу [[Юліуш Славацкі|Юліуша Славацкага]]. Выказваў прыхільнасць да [[панславізм]]у і [[Антыгерманізм|антыгерманізму]]. Перакладаў творы [[Джалаладзін Румі|Румі]], [[Тэрэза Авільская|Святой Тэрэзы Авільскай]] і армянскіх паэтаў. Яго апошнім вядомым празаічным творам з'яўляецца неапублікаваная навела з антыбальшавіцкім зместам пад назвай «Król Duch» (снежань 1917), дзе апісваецца аблога польскага маёнтка ўзбунтаванымі сялянамі{{sfn|Bajko|2020|с=791}}.

== Уплыў і адлюстраванне ў мастацтве ==
Яшчэ пры жыцці Міцінскага ахутвала легенда «паэта-мага». [[Станіслаў Выспянскі]] ў сатырычнай форме вывеў яго ў драме «Вызваленне» (вобразы Самотніка і Маскі V). [[Станіслаў Ігнацы Віткевіч]] адлюстраваў яго ў рамане «622 падзенні Бунга» (як мага Хільдэрыка), а таксама прысвяціў яму свой раман «Ненасытнасць».

Творы Міцінскага неаднаразова станавіліся асновай для музычных кампазіцый:
* У 1904 годзе [[Кароль Шыманоўскі]] напісаў «Чатыры песні» op. 11 на вершы з паэмы Міцінскага «Карсар»; твор быў прысвечаны паэту. У 1909 годзе Шыманоўскі стварыў «Песні» op. 20 на шэсць фрагментаў са зборніка «У змроку зорак» («W mroku gwiazd»), а партытуру сваёй Уверцюры E-dur op. 12 ён суправадзіў уступам з паэмы «Віцязь Уласт».
* [[Людамір Ружыцкі]] напісаў «Восем песень на словы Тадэвуша Міцінскага» op. 9 (1904) і «Шэсць песень...» op. 16 (1906).
* Кампазітар [[Рыгор Фітэльберг]] напісаў песню на верш «O nocy cicha, nocy błękitna…» (твор лічыцца згубленым)&lt;ref name=&quot;Jastrzabek_2012b&quot;&gt;{{артыкул |аўтар=Jastrząbek M. |загаловак=Muzyka w dramatach Tadeusza Micińskiego na przykładzie „Termopili polskich. Misterium na tle życia i śmierci Księcia Józefa Poniatowskiego” |выданне=Acta Universitatis Lodziensis. Folia Litteraria Polonica |месца=Łódź |выдавецтва=Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego |год=2012 |нумар=1 |старонкі=58–76}}&lt;/ref&gt;.

== Ацэнкі сучаснікаў і даследчыкаў ==
Яшчэ пры жыцці Т. Міцінскі быў названы [[Юзаф Катарбінскі|Юзафам Катарбінскім]] «найбольш загадкавым з сучасных паэтаў» (1907)&lt;ref name=&quot;Kotarbinski&quot;&gt;{{артыкул |аўтар=Kotarbiński J. |загаловак=Poeta o poecie |выданне=Kurier Warszawski |год=1907 |нумар=340 |старонкі=2}}&lt;/ref&gt;, а Янам Ларэнтовічам — «адным з самых аўтэнтычных польскіх паэтаў» (1915)&lt;ref name=&quot;Lorentowicz&quot;&gt;{{артыкул |аўтар=Lorentowicz J. |загаловак=A poeci?... |выданне=Nowa Gazeta |год=1915 |нумар=37 |старонкі=2}}&lt;/ref&gt;.

{{цытата|Тадэвуш Міцінскі жыў ідэяй вялікіх усеславянскіх аб'яднанняў... Ён пісаў пра будучыя пагадненні славяншчыны, знаходзіў супольныя падземныя цячэнні сярод яе. (...) не быў зразуметы пры жыцці. Містыкаў раздражняла змешванне рэалізму з тагасветнасцю, рэалістаў — абсалютны ірацыяналізм канструкцыі і зместу.{{арыгінальны тэкст|pl|Tadeusz Miciński żył z ideą wielkich zjednoczeń wszechsłowiańskich. (...) pisał o przyszłych porozumieniach słowiańszczyzny, wynajdywał wspólne podziemne wśród niej nurty. (...) nie był rozumiany za życia. Mistyków raziło pomieszanie realizmu z zaświatowością, realistów absolutny irracjonalizm konstrukcji i treści.}}|&lt;ref name=&quot;HZ&quot;/&gt;|аўтар=[[Ганна Загорская]]}}

{{цытата|Міцінскі можа быць альбо пісьменнікам геніяльным, альбо ніякім. Альбо прарок, альбо шарлатан; альбо маг, альбо містыфікатар; альбо &quot;бард польскай душы&quot;, альбо &quot;смешны п'еро&quot;; альбо выдатны эрудыт, альбо інтэлектуальны ашуканец; альбо эпігон, альбо папярэднік...{{арыгінальны тэкст|pl|Miciński może być albo pisarzem genialnym, albo żadnym. Albo prorok, albo szarlatan; albo mag, albo mistyfikator; albo ''bard duszy polskiej'', albo ''śmieszny pierrot''; albo wybitny erudyta, albo intelektualny szalbierz; albo epigon, albo prekursor...}}|&lt;ref name=&quot;Wroblewska&quot;&gt;{{кніга |аўтар=Wróblewska T. |загаловак=Studia o Tadeuszu Micińskim |месца=Kraków |выдавецтва=Wyd. Literackie |год=1979 |с=7}}&lt;/ref&gt;|аўтар=[[Тэрэза Урублеўская]]}}

{{цытата|Творчасць Тадэвуша Міцінскага захапляе сваёй шматслойнасцю... музычнасць фраз, феерыя фарбаў, жудаснасць фантастычных вобразаў...{{арыгінальны тэкст|pl|Twórczość Tadeusza Micińskiego fascynuje swoją wielowarstwowością. Tym, co przede wszystkim rzuca się w oczy, są jej warstwy poetyckie: muzyczność fraz, feeria barw, niesamowitość fantastycznych obrazów...}}|&lt;ref name=&quot;Nowicki&quot;&gt;{{кніга |аўтар=Nowicki A. |загаловак=Nietota. Księga tajemna Tatr |раздзел=Tadeusz Miciński i wiele Polsk |месца=Warszawa |год=2004 |с=389–392}}&lt;/ref&gt;|аўтар=[[Анджэй Навіцкі]]}}

{{цытата|Тон абсалютна чысты, моцны, арыгінальны — тон, па якім заўсёды і ўсюды мы можам яго пазнаць, вылучыць і ніколі ўжо не забыць.{{арыгінальны тэкст|pl|Ton absolutnie czysty, mocny, oryginalny – ton, po którym zawsze i wszędzie możemy go poznać, wyróżnić i nigdy już nie zapomnieć.}}|&lt;ref name=&quot;Lesmian&quot;&gt;{{артыкул |аўтар=Leśmian B. |загаловак=W Mrokach Złotego Pałacu. Recenzja |выданне=Kurjer Warszawski |год=1909 |нумар=158 |старонкі=3–5}}&lt;/ref&gt;|аўтар=[[Баляслаў Лесьмян]]}}

== У масавай культуры ==
* 9 лістапада 2013 года ў Варшаве, да 140-годдзя пісьменніка, была заснавана Экспрэсіяністычная прэмія «Фенікс» імя Тадэвуша Міцінскага&lt;ref name=&quot;Feniks&quot;&gt;{{cite web |url=http://bizneszklasa.pl/2017/07/31/nagroda-ekspresjonistyczna-feniks-im-tadeusza-micinskiego/ |title=Nagroda Ekspresjonistyczna „Feniks” im. Tadeusza Micińskiego |publisher=bizneszklasa.pl |lang=pl |accessdate=27 лютага 2018}}&lt;/ref&gt;.
* Творчасцю паэта натхняўся Раман Кастшэўскі — вакаліст і аўтар тэкстаў хэві-метал-гурта «Kat».
* Вершы Міцінскага неаднаразова аранжыраваліся сучаснымі музыкамі:
** «Twoja postać» (альбом [[Марэк Грахута|Марэка Грахуты]] 1970 г. і Гжэгажа Турнау 2006 г.).
** «Purpurowe ciepłe słońce» і «Izis» выконвала [[Эва Дэмарчык]]&lt;ref name=&quot;Demarczyk&quot;&gt;{{cite web |url=https://demarczyk.pl/wp/izis/ |title=Ewa Demarczyk » Izis |lang=pl |accessdate=14 чэрвеня 2020}}&lt;/ref&gt;.
** «Lucifer» (альбом «Evangelion» гурта [[Behemoth]]).
** «Delirium Tremens» (гурт «Kat»).
** «Lucifer», «Kain», «Witeź Włast» (праект «Nirnaeth»).
** «Droga Mleczna», «Ananke» ды іншыя (гурт «Radogost»)&lt;ref name=&quot;Radogost&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.radiorevolta.pl/2015/09/radogost-wywiad.html |title=Radogost – wywiad – Radio Revolta |publisher=Radio Revolta |lang=pl |accessdate=19 студзеня 2016}}&lt;/ref&gt;.
** Творы Міцінскага таксама выкарыстоўвалі гурты «Lux Occulta», «Śmiałek», польскі дэз-метал-гурт «Sickroom».

== Бібліяграфія ==
* «Łazarze» (1896) — паэма.
* «Nauczycielka» (1896) — навела.
* «W mroku gwiazd» (1902) — зборнік паэзіі.
* «Noc rabinowa» (1904) — драма.
* «Kniaź Patiomkin» (1906) — драма.
* «Do źródeł duszy polskiej» (1906) — зборнік публіцыстыкі.
* «Wrogowie duchów» (1907) — драма.
* «Życie nowe» (1907) — паэма.
* «W mrokach złotego pałacu, czyli Bazylissa Teofanu» (1909) — драма.
* «Nietota. Księga tajemna Tatr» (1910) — раман.
* «Walka o Chrystusa» (1911) — зборнік публіцыстыкі.
* «Dęby czarnobylskie» (1911) — зборнік апавяданняў.
* «Xiądz Faust» (1913) — аповесць.
* «Widmo Wallenroda» (1914) — паэма.
* «Nowy Konrad Wallenrod» (1915) — паэма.
* «Wita» (1926) — аповесць.
* «Niedokonany» (1931) — паэма (выдадзена пасмяротна).
* «Termopile polskie» — драма (нескончаная, прэм'ера адбылася ў 1970 г.).

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{артыкул |аўтар=Bajko M. |загаловак=Tadeusz Miciński i Rosja: lata I wojny światowej |выданне=Slavia Orientalis |год=2020 |том=69 |нумар=4 |старонкі=783–797 |ref=Bajko}}
* {{кніга |аўтар=Grosfeld L. |загаловак=Polskie reakcyjne formacje wojskowe w Rosji 1917–1919 |месца=Warszawa |выдавецтва=Państwowe Wydawnictwo Naukowe |год=1956 |ref=Grosfeld}}
* {{артыкул |аўтар=Ławski J. |загаловак=Kosmografia wolności. „Nowe” pisma Tadeusza Micińskiego z lat 1914–1917 |выданне=Wiek XIX. Rocznik Towarzystwa Literackiego im. Adama Mickiewicza |год=2018 |том=53 |старонкі=157–170 |ref=Ławski}}
* {{артыкул |аўтар=Sobieraj S. |загаловак=Tadeusz Miciński, teatr polski i Polacy w Moskwie w latach 1915–1918 (na marginesie wojennej publicystyki poety) |выданне=Przegląd Wschodnioeuropejski |год=2023 |том=14 |нумар=1 |старонкі=203–216 |ref=Sobieraj (1)}}
* {{артыкул |аўтар=Sobieraj S. |загаловак=Polityczne konteksty twórczości Tadeusza Micińskiego. Sprawa polska a Rosja w dobie Wielkiej Wojny |выданне=Przegląd Wschodnioeuropejski |год=2023 |том=14 |нумар=2 |старонкі=247–268 |ref=Sobieraj (2)}}
* {{артыкул |аўтар=Strumph-Wojtkiewicz S. |загаловак=Śmierć Micińskiego (dwie relacje) |выданне=Kurier Warszawski |год=1925 |нумар=217 |старонкі=4–5 |ref=Strumph-Wojtkiewicz}}
* {{кніга |аўтар=Ślisz A. |загаловак=Prasa polska w Rosji w dobie wojny i rewolucji (1915–1919) |месца=Warszawa |выдавецтва=Książka i Wiedza |год=1968 |ref=Ślisz}}
* {{кніга |аўтар=Gutowski W. |загаловак=Wprowadzenie do Xięgi Tajemnej: studia o twórczości Tadeusza Micińskiego |месца=Bydgoszcz |выдавецтва=Akademia Bydgoska im. Kazimierza Wielkiego |год=2002}}
* {{кніга |аўтар=Linkner T. |загаловак=Zanim skończyło się maskaradą: ze studiów nad twórczością Tadeusza Micińskiego |месца=Gdańsk |выдавецтва=Wydawn. Uniwersytetu Gdańskiego |год=2003}}
* {{кніга |аўтар=Czabanowska-Wróbel A. |загаловак=Poezja Tadeusza Micińskiego: interpretacje |месца=Kraków |выдавецтва=Księgarnia Akademicka |год=2004}}
* {{кніга |аўтар=Próchniak P. |загаловак=Pęknięty płomień: o pisarstwie Tadeusza Micińskiego |месца=Lublin |выдавецтва=Wydawnictwo KUL |год=2006}}
* {{артыкул|спасылка=https://zviazda.by/sites/default/files/30-2018.pdf|аўтар=Шастакоў Я.|загаловак=Таямніца адной смерці|выданне=Літаратура і мастацтва|год=2018|нумар=30|старонкі=11}}
* {{артыкул|спасылка=https://eprints.zu.edu.ua/18707/1/7.pdf|аўтар=Хмяльніцкі М.|загаловак=Беларускі дыскурс у польскай літаратуры 20-30-х гг. ХХ ст.: сучасная рэцэпцыя праблемы|выданне=Українська полоністика. Філологічні дослідження|год=2014|нумар=11|старонкі=44—52}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Міцінскі, Тадэвуш}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1873 годзе]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў 1918 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Лодзі]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў Чачэрскім раёне]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Ягелонскага ўніверсітэта]]
[[Катэгорыя:Пісьменнікі Польшчы XX стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Паэты Польшчы XX стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Драматургі Польшчы]]
[[Катэгорыя:Перакладчыкі Польшчы]]
[[Катэгорыя:Ахвяры забойстваў]]</text>
      <sha1>3b2jnnx9sr8gu1dkn6htsgmrmrzzywd</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>